5. vastivyāpatsiddhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka 1

ಅಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ||೧||

ಆ೦ ರ೦-

Adhikarana bastivyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)|೨|

ಸ೦-ಅಥಾತ ಇತಿ ಪೂರ್ವವತ್| (ಅಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಯುಕ್ತೇಷು ಬಸ್ತಿಷು ಯಾ ವ್ಯಾಪದಃ, ತಾಸಾಂ ಸಾಧನಾಯಾಸ್ಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯಾರಮ್ಭಃ|)

Adhikarana nirUhavyApadaH, ayogavyApadaH, vibandhAkhyA vyApattatsiddhiSca (1-6) · Śloka 6

ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನದೇಹಸ್ಯ ಗುರುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಯೋಜಿತಃ| ಶೀತೋಽಲ್ಪಸ್ನೇಹಲವಣದ್ರವ್ಯಮಾತ್ರೋ ಘನೋಽಪಿ ವಾ||೧|| ಬಸ್ತಿಃ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭ್ಯ ತಂ ದೋಷಂ ದುರ್ಬಲತ್ವಾದನಿರ್ಹರನ್| ಕರೋತ್ಯಯೋಗಂ ತೇನ ಸ್ಯಾದ್ವಾತಮೂತ್ರಶಕೃದಗ್ರಹಃ||೨|| ನಾಭಿಬಸ್ತಿರುಜಾ ದಾಹೋ ಹೃಲ್ಲೇಪಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಗುದೇ| ಕಣ್ಡೂರ್ಗಣ್ಡಾನಿ ವೈವರ್ಣ್ಯಮರತಿರ್ವಹ್ನಿಮಾರ್ದವಮ್||೩|| ಕ್ವಾಥದ್ವಯಂ ಪ್ರಾಗ್ವಿಹಿತಂ ಮಧ್ಯದೋಷೇಽತಿಸಾರಿಣಿ| ಉಷ್ಣಸ್ಯ ತಸ್ಮಾದೇಕಸ್ಯ ತತ್ರ ಪಾನಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೪|| ಫಲವರ್ತ್ಯಸ್ತಥಾ ಸ್ವೇದಾಃ ಕಾಲಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿರೇಚನಮ್| ಬಿಲ್ವಮೂಲತ್ರಿವೃದ್ದಾರುಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥವಾನ್||೫|| ಸುರಾದಿಮೂತ್ರವಾನ್ ಬಸ್ತಿಃ ಸಪ್ರಾಕ್ಪೇಷ್ಯಸ್ತಮಾನಯೇತ್| |೬|

ಸ೦-ಅಸ್ತ್ರಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಶಿಶಿರಸ್ತಥಾಽಲ್ಪಸ್ನೇಹಲವಣೋಽಲ್ಪದ್ರವ್ಯಮಾತ್ರಃ-ಅಲ್ಪದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪಃ(ಲ್ಕಃ), ತಥಾ ಘನೋ-ಬಹುದ್ರವ್ಯಕಲ್ಕೋ, ಬಸ್ತಿರ್ಯೋಜಿತಃ ಸನ್ ಬಸ್ತಿಸಾಧ್ಯಂ ದೋಷಂ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭ್ಯ ದುರ್ಬಲತ್ವಾದನಿರ್ಹರನ್ ಅಯೋಗಂ ಕರೋತಿ| ತೇನ-ಅಯೋಗೇನ, ವಾತಾದಿಗ್ರಹಃ ಸ್ಯಾತ್| ಪ್ರಾಕ್-ಅತಿಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ (ಚಿ. ಅ. ೯/೬) ಕ್ವಾಥದ್ವಯಂ-ಪಾಚನಯುಗುಲಂ-ಮಧ್ಯ ದೋಷೇಽತಿಸಾರಿಣಿ ವಿಹಿತಂ ಭೂತೀಕಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿರೇಕೋ ಬಿಲ್ವಧನಿಕೋ ದ್ವಿತೀಯಃ, ತಸ್ಮಾತ್-ಕ್ವಾಥದ್ವಯಾತ್, ಏಕಸ್ಯ-ಅನ್ಯತರಸ್ಯ ಕ್ವಾಥಸ್ಯೋಷ್ಣಸ್ಯ, ತತ್ರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪಾನಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ, ತಥಾ ಫಲವರ್ತಯಃ ಸ್ವೇದಾಶ್ಚ ನಾನಾವಿಧಾಃ, ಅವಸ್ಥಾಶ್ಚ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿರೇಚನಂ ಶಸ್ಯತೇ| ತಥಾ ಬಿಲ್ವಾದಿಮಾನ್ ಬಸ್ತಿಸ್ತಥಾ ಸುರಾದಿಮಾನ್ ಬಸ್ತಿಃ, ಸಪ್ರಾಕ್ಪೇಷ್ಯಃ-"ಬಲಾಂ ಗುಡೂಚೀಂ" (ಕ. ಅ. ೪/೧) ಇತ್ಯಾದೌ ಬಸ್ತೌ ಯಃ ಪೇಷ್ಯೋ ಯವಾನ್ಯಾದಿಕೃತ್ ತೇನ ಪ್ರಾಕ್ಪೇಷ್ಯೇಣ ಸಹ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಪ್ರಾಕ್ಪೇಷ್ಯಃ| ತಮತ್ರ ದತ್ತವಸ್ತಿನೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ದೋಷಮಾನಯೇತ್-ಆಕರ್ಷಯೇತ್|

Adhikarana AdhmAnAkhyA vyApattatsiddhiSca (6-10) · Śloka 10

| ಯುಕ್ತೋಽಲ್ಪವೀರ್ಯೋ ದೋಷಾಢ್ಯೇ ರೂಕ್ಷೇ ಕ್ರೂರಾಶಯೇಽಥವಾ||೬|| ಬಸ್ತಿರ್ದೋಷಾವೃತೋ ರೂದ್ಧಮಾರ್ಗೋ ರುನ್ಧ್ಯಾತ್ಸಮೀರಣಮ್| ಸ ವಿಮಾರ್ಗೋಽನಿಲಃ ಕುರ್ಯಾದಾಧ್ಮಾನಂ ಮರ್ಮಪೀಡನಮ್||೭|| ವಿದಾಹಂ ಗುದಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಮುಷ್ಕವಙ್ಕ್ಷಣವೇದನಾಮ್| ರುಣದ್ಧಿ ಹೃದಯಂ ಶೂಲೈರಿತಶ್ಚೇತಶ್ಚ ಧಾವತಿ||೮|| ಸ್ವಭ್ಯಕ್ತಸ್ವಿನ್ನಗಾತ್ರಸ್ಯ ತತ್ರ ವರ್ತಿಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಬಿಲ್ವಾದಿಶ್ಚ ನಿರೂಹಃ ಸ್ಯಾತ್ಪೀಲುಸರ್ಷಪಮೂತ್ರವಾನ್||೯|| ಸರಲಾಮರದಾರುಭ್ಯಾಂ ಸಾಧಿತಂ ಚಾನುವಾಸನಮ್| |೧೦|

ಸ೦-ದೋಷಾಢ್ಯೇ ತಥಾ ರೂಕ್ಷೇ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠೇ ವಾ ಬಸ್ತಿರಲ್ಪವೀರ್ಯೋ ದತ್ತೋ ದೋಷೈಃ-ವಾಯ್ವಾದ್ಯವರಕೈರಾವೃತಃ, ಅನನ್ತರಂ ಸ ಬಸ್ತೀ ರುದ್ಧಮಾರ್ಗಃ-ಪ್ರತಿಹತಗತಿಪ್ರಸರಣೋ, ವಾಯುಂ ರುನ್ಧ್ಯಾತ್| ಸೋಽನಿಲೋ ವಿಮಾರ್ಗಗ ಆಧ್ಮಾನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಹೃದಯಾದೀನಾಂ ಮರ್ಮಣಾಂ ವ್ಯಧನಂ-ಪೀಡನಂ, ತಥಾ ಗುದಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ವಿದಾಹಂ, ತಥಾ ಮುಷ್ಕವಙ್ಕ್ಷಣವೇದನಾಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಶೂಲೈಃ-ನಾನಾವಿಧಾಭಿರ್ಭಗ್ನರುದ್ಧಮೃದಿತಪೀಡಿತಾವನದ್ಧಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಾಭಿಃ, ಹೃದಯಂ ರುಣದ್ಧಿ-ಆವೃಣೋತಿ| ಹೃದಯಮಾವೃತ್ಯಾನನ್ತರಮ್, ಇತಶ್ಚೇತಶ್ಚ-ಅನಿಯತೇ ದೇಶೇ, ಧಾವತಿ ಪವನಃ| ತತ್ರ-ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇ, ಸುಷ್ಟ್ವಭ್ಯಕ್ತಾಙ್ಗಸ್ಯ ಸ್ವಿನ್ನಾಙ್ಗಸ್ಯ ಚ ಫಲವರ್ತಿಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಬಿಲ್ವಾದಿಕಶ್ಚ ನಿರುಹಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪೀಲುಸರ್ಷಪಮೂತ್ರವಾನ್| ಸರಲದೇವದಾರುಭ್ಯಾಂ ಸಾಧಿತಂ ತೈಲಂ ಚಾನುವಾಸನಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana UrdhvamArUtAkhyA vyApattatsiddhiSca (10-21) · Śloka 21

| ಕುರ್ವತೋ ವೇಗಸಂರೋಧಂ ಪೀಡಿತೋ ವಾಽತಿಮಾತ್ರಯಾ||೧೦|| ಅಸ್ನಿಗ್ಧಲವಣೋಷ್ಣೋ ವಾ ಬಸ್ತಿರಲ್ಪೋಽಲ್ಪಭೇಷಜಃ| ಮೃದುರ್ವಾ ಮಾರುತೇನೋರ್ಧ್ವಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಮುಖನಾಸಿಕಾತ್||೧೧|| ನಿರೇತಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಹೃಲ್ಲಾಸತೃಡ್ದಾಹಾದೀನ್ ಪ್ರವರ್ತಯನ್| ಮೂರ್ಚ್ಛಾವಿಕಾರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽಸ್ಯ ಸಿಞ್ಚೇಚ್ಛೀತಾಮ್ಬುನಾ ಮುಖಮ್||೧೨|| ವ್ಯೇಜದಾಕ್ಲಮನಾಶಾಚ್ಚ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಂ ಚ ಕಾರಯೇತ್| ಪೃಷ್ಠಪಾರ್ಶ್ವೋದರಂ ಮೃಜ್ಯಾತ್ ಕರೈರುಷ್ಣೈರಧೋಮುಖಮ್||೧೩|| ಕೇಶೇಷೂತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಧುನ್ವೀತ ಭೀಷಯೇದ್ವ್ಯಾಲದಂಷ್ಟ್ರಿಭಿಃ| ಶಸ್ತ್ರೋಲ್ಕಾರಾಜಪುರುಷೈರ್ಬಸ್ತಿರೇತಿ ತಥಾ ಹ್ಯಧಃ||೧೪|| ಪಾಣಿವಸ್ತ್ರೈರ್ಗಲಾಪೀಡಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನ ಮ್ರಿಯತೇ ತಥಾ| ಪ್ರಾಣೋದಾನನಿರೋಧಾದ್ಧಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧತರಾಯನಃ||೧೫|| ಅಪಾನಃ ಪವನೋ ಬಸ್ತಿಂ ತಮಾಶ್ವೇವಾಪಕರ್ಷತಿ| ಕುಷ್ಠಕ್ರಮುಕಕಲ್ಕಂ ಚ ಪಾಯೇತಾಮ್ಲಸಂಯುತಮ್||೧೬|| ಓಷ್ಣ್ಯಾತ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ಸರತ್ವಾಚ್ಚ ಬಸ್ತಿಂ ಸೋಽಸ್ಯಾನುಲೋಮಯೇತ್ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ತ್ರಿವೃತ್ಪಥ್ಯಾಕಲ್ಕಂ ವಾಽಧೋನುಲೋಮನಮ್||೧೭|| ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತೇ ಸ್ವಿನ್ನೇ ನಿರೂಹೋ ದಾಶಮೂಲಿಕಃ| ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥೈಶ್ಚ ವಿಧೇಯೋ ಮೂತ್ರಸಾಧಿತೈಃ||೧೮|| ಬಸ್ತಿರ್ಗೋಮೂತ್ರಸಿದ್ಧೈರ್ವಾ ಸಾಮೃತಾವಂಶಪಲ್ಲವೈಃ| ಪೂತೀಕರಞ್ಜತ್ವಕ್ಪತ್ರಶಠೀದೇವಾಹ್ವರೋಹಿಷೈಃ||೧೯|| ಸತೈಲಗುಡಸಿನ್ಧೂತ್ಥೋ ವಿರೇಕೌಷಧಕಲ್ಕವಾನ್| ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಸಿದ್ಧೋ ಬಸ್ತಿರುರಃಸ್ಥಿತೇ||೨೦|| ಶಿರಃಸ್ಥೇ ನಾವನಂ ಧೂಮಃ ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯಂ ಸರ್ಷಪೈಃ ಶಿರಃ| |೨೧|

ಸ೦-ವೇಗಸಂರೋಧಂ-ವೇಗವಿಧಾರಣಂ, ಕುರ್ವತಃ ಪುಂಸೋ ಯಃ ಪೀಡಿತೋ ಬಸ್ತಿರತಿಮಾತ್ರಯಾ ವಾ ಪೀಡಿತೋಽಸ್ನಿಗ್ಧಲವಣೋಷ್ಣೋ ವಾ ತಥಾಽಲ್ಪೋ ಮಾತ್ರಯಾ, ಅಲ್ಪಭೇಷಜಶ್ಚ ಮೃದುರ್ವಾ, ಸ ತಥಾಭೂತೋ ಮಾರುತೇನೋರ್ಧ್ವಂ ಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಮೂಖನಾಸಿಕಾತ್ ನಿರೇತಿ-ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾದೀನ್ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್(ಯನ್)| ಅಸ್ಯ ತು-ತಥಾವಿಧಬಸ್ತೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಿವಿಕಾರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶೀತಾಮ್ಬುನಾ ಮುಖಂ ಸಿಞ್ಚೇತ್| ತಥಾ ಕ್ಲಮನಾಶಂ ಯಾವತ್ ತಂ ತಾಲವೃನ್ತಾದಿನಾ ವೀಜಯೇತ್| ತಥಾ ತಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಂ ಚ ಕಾರಯೇತ್, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೇನ ಹ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಬಸ್ತಿರಧೋ ಯಾತಿ| ಉಷ್ಣೈಃ ಕರೈಃ ಪೃಷ್ಠಂ ಪಾರ್ಶ್ವಮುದರಂ ಚ ಮೃಜ್ಯಾತ್| ತಥಾ ತಂ ಪುರುಷಮಧೋಮುಖಂ ಕೃತ್ವಾ ಕೇಶೈರುತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ನೀತ್ವಾ ವಪುರ್ಧುನ್ವೀತ| ತಥಾ ವ್ಯಾಲಾದಿಭಿರ್ಭೀಷಯೇತ್| ತಥೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತೋ ಬಸ್ತಿರ್ಯಸ್ಮಾದಧೋ ಗಚ್ಛತಿ| ತಥಾ ಪಾಣಿವಸ್ತ್ರೈರ್ಗಲಾಪೀಡಂ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಥಾ ನ ಮ್ರಿಯೇತ| ಏವಂ ಸತಿ ಪ್ರಾಣೋದಾನನಿರೋಧಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಪ್ರಾಣೋದಾನನಿರೋಧಾದ್ಯಸ್ಮಾದಧೋಗಃ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧತರಾಯನೋ ಭೂತ್ವಾಽಪಾನೋ ವಾಯುಸ್ತಂ ಬಸ್ತಿಂ ದ್ರಾಗೇವಾಪಕರ್ಷತಿ-ಊರ್ಧ್ವಾದಧಃ ಕ್ಷಿಪತಿ| ಸುಷ್ಠು-ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ, ಪ್ರಸಿದ್ಧತರಮಯನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧತರಾಯನಃ| ಕುಷ್ಠಾದಿಕಲ್ಕಂ ಚಾಮ್ಲಸಂಯುತಂ ಪಾಯಯೇತ್| [ ಸಃ ] ಕಲ್ಕಃ, ಅಸ್ಯ-ಆತುರಸ್ಯ, ಉಷ್ಣಾದಿಗುಣಯೋಗಾತ್ತಂ ಬಸ್ತಿಮನುಲೋಮಯೇತ್| ತ್ರಿವೃತಾದಿಕಲ್ಕಂ ಪೀತಂ ಗೋಮೂತ್ರೇಣಾಧೋನುಲೋಮನಮ್| ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಸ್ನಿಗ್ಧೇ (ಸ್ವಿನ್ನೇ) ನಿರುಹೋ ದಾಶಮೂಲಿಕೋ ವಿಧಾತವ್ಯಃ| ಯವಾದಿಭಿಶ್ಚ ಗೋಮೂತ್ರಸಾಧಿತೈರ್ಬಸ್ತಿರ್ವಿಧೇಯಃ| ಅಥವಾ ಗೋಮೂತ್ರಸಿದ್ಧೈರ್ಗುಡೂಚ್ಯಾದಿಭಿಸ್ತೈಲಗುಡಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತೋ ಬಸ್ತಿರ್ವಿರೇಕದ್ರವ್ಯಕಲ್ಕವಾನ್ ವಿಧೇಯಃ| ಉರಸಿ ಸ್ಥಿತೇ ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಸಿದ್ಧೋ ಬಸ್ತಿರ್ವಿಧಾತವ್ಯಃ| ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಿತೇ ಬಸ್ತೌ ನಸ್ಯಂ ಧೂಮಶ್ಚ, ಶಿರಶ್ಚ ಸರ್ಷಪಕಲ್ಕೇನ ಪ್ರಚ್ಛಾದನೀಯಮ್|

Adhikarana atiyogavyApadaH (21-23) · Śloka 23

| ಬಸ್ತಿರತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಾಮ್ಲಘನೋಽತಿಸ್ವೇದಿತಸ್ಯ ವಾ||೨೧|| ಅಲ್ಪೇ ದೋಷೇ ಮೃದೌ ಕೋಷ್ಠೇ ಪ್ರಯುಕ್ತೋ ವಾ ಪುನಃಪುನಃ| ಅತಿಯೋಗತ್ವಮಾಪನ್ನೋ ಭವೇತ್ಕುಕ್ಷಿರುಜಾಕರಃ||೨೨|| ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇನ ಸ ತುಲ್ಯಾಕೃತಿಸಾಧನಃ| |೨೩|

ಸ೦-ಅತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಾಮ್ಲಘನೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽತಿಸ್ವೇದಿತಸ್ಯ ವಾ ಪುಂಸೋಽಲ್ಪೇ ದೋಷೇ ತಥಾ ಮೃದೌ ಕೋಷ್ಠೇ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವಾದತಿಯೋಗತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋಽಯಮ್ ಕುಕ್ಷಿರುಗ್ಜನಕಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸಃ-ತಥಾವಿಧೋ ಬಸ್ತಿಃ, ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇನ ತುಲ್ಯೇ-ಸದೃಶೇ, ಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kukShishUlAkhyA vyApattatsiddhiSca sravAkhyA vyApattatsiddhiSca (23-28) · Śloka 28

| ಬಸ್ತಿಃ ಕ್ಷಾರಾಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಲವಣಃ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯ ವಾ||೨೩|| ಗುದಂ ದಹನ್ ಲಿಖನ್ ಕ್ಷಿಣ್ವನ್ ಕರೋತ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಸ್ರವಮ್| ಸ ವಿದಗ್ಧಂ ಸ್ರವತ್ಯಸ್ರಂ ವರ್ಣೈಃ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಭೂರಿಭಿಃ||೨೪|| ಬಹುಶಶ್ಚಾತಿವೇಗೇನ ಮೋಹಂ ಗಚ್ಛತಿ ಸೋಽಸಕೃತ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಘ್ನೀ ಕ್ರಿಯಾ ತತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೨೫|| ದಾಹಾದಿಷು ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಕಂ ಮೃದ್ವೀಕಾವಾರಿಣಾ ಪಿಬೇತ್| ತದ್ಧಿ ಪಿತ್ತಶಕೃದ್ವಾತಾನ್ ಹೃತ್ವಾ ದಾಹಾದಿಕಾನ್ ಜಯೇತ್||೨೬|| ವಿಶುದ್ಧಶ್ಚ ಪಿಬೇಚ್ಛೀತಾಂ ಯವಾಗೂಂ ಶರ್ಕರಾಯುತಾಮ್| ಯುಞ್ಯಾದ್ವಾಽತಿವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಿಟ್ಕಸ್ಯ ಭೋಜನಮ್||೨೭|| ಮಾಷಯೂಷೇಣ ಕುಲ್ಮಾಷಾನ್ ಪಾನಂ ದಧ್ಯಥವಾ ಸುರಾಮ್| ಸಿದ್ಧಿರ್ವಸ್ತ್ಯಾಪದಾಮೇವಂ|೨೮|

ಸ೦-ಕ್ಷಾರಾಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಲವಣೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯ ವಾ ಪ್ರಯುಕ್ತೋ ಗುದಂ ದಹನ್ನಿವ ವಿಲಿಖನ್ನಿವ ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವಾಸ್ಯ-ನರಸ್ಯ, ಪರಿಸ್ರವಂ ಕರೋತಿ| ಸಃ-ಪುರುಷಃ, ತದಾ ವಿದಗ್ಧಮಸ್ರಂ ಸ್ರವತಿ| ತಥಾ ಬಹುಷೋ-ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್, ಅತಿವೇಗೇನ ಭೂರಿಭಿಃ- ಬಹುಭಿಃ, ವರ್ಣೈಃ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ರವತಿ| ತಥಾ ಮೋಹಮಸಕೃದ್ ಗಚ್ಛತಿ| ತತ್ರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನೀ ತಥಾ ರಕ್ತಾತಿಸಾರಘ್ನೀ ಕ್ರಿಯಾ ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ದಾಹಮೋಹಾದಿಷು ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾಜಲೇನ ಪಿಬೇತ್| ಯಸ್ಮಾತ್ ತತ್-ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಕಯುತಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾವಾರಿ, ಪಿತ್ತಶಕೃದ್ವಾತಾನ್ ಹತ್ವಾ ದಾಹಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ವಿಶುದ್ಧಶ್ಚ ಸಶರ್ಕರಾಂ ಶೀತಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಅತಿವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಪುರೀಷಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಕುಲ್ಮಾಷಾನ್ ಮಾಷಯೂಷೇಣ ಸಹ ಭೋಜನಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ದಧ್ಯಥವಾ ಸುರಾಂ ಪಾನಂ ದದ್ಯಾತ್| ಬಸ್ತ್ಯಾಪದಾಂ-ನಿರುಹವ್ಯಾಪತ್ತೀನಾಂ, ಏವಂ ಸಿದ್ಧಿಃ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana anuvAsanavyApadaH (28) · Śloka 28

| ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೇಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯತೇ||೨೮||

ಸ೦-ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೇಃ-ಅನುವಾಸನಸ್ಯ, ಸಿದ್ಧಿರ್ವಕ್ಷ್ಯತೇ|

Adhikarana tatra pa~jcavyApadAM kAraNam (29-30) · Śloka 30

ಶೀತೋಽಲ್ಪೋ ವಾಽಧಿಕೇ ವಾತೇ ಪಿತ್ತೇಽತ್ಯುಷ್ಣಃ ಕಫೇ ಮೃದುಃ| ಅತಿಭುಕ್ತೇ ಗುರುರ್ವರ್ಚಃಸಞ್ಚಯೇಽಲ್ಪಬಲಸ್ತಥಾ||೨೯|| ದತ್ತಸ್ತೈರಾವೃತಃ ಸ್ನೇಹೋ ನಾಯಾತ್ಯಭಿಭವಾದಪಿ| |೩೦|

ಸ೦-ಶೀತೋ ಬಸ್ತಿರಲ್ಪೋ ವಾಽಧಿಕೇ ವಾತೇ ದತ್ತಃ, ತಥಾ ಪಿತ್ತೇಽತ್ಯುಷ್ಣಃ, ತಥಾ ಕಫೇ ಮೃದುಃ, ಅಯೋಗಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಅತಿಭುಕ್ತೇ ಗುರುರ್ಬಸ್ತಿರ್ದತ್ತಃ, ತಥಾ ವರ್ಚಸಃ-ಪುರೀಷಸ್ಯ, ಸಞ್ಚಯೇಽಲ್ಪಬಲಃ-ಉಭಯಥಾ ಮಾತ್ರಯಾ ವೀರ್ಯತಶ್ಚ, ದತ್ತಃ, ತೈಃ-ಶೀತಾದಿಕಾರಣಾದ್ವಾತಾದಿಭಿಃ, ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರಾವೃತೋ ನಾಯಾತಿ-ಗುದಮಾರ್ಗಾನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛತಿ, ಅಭಿಭವಾದಪ್ಯೇತೈರೇವ|

Adhikarana vAtAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (30-33) · Śloka 33

| ಸ್ತಮ್ಭೋರುಸದನಾಧ್ಮಾನಜ್ವರಶೂಲಾಙ್ಗಮರ್ದನೈಃ||೩೦|| ಪಾರ್ಶ್ವರುಗ್ವೇಷ್ಟನೈರ್ವಿದ್ಯಾದ್ವಾಯುನಾ ಸ್ನೇಹಮಾವೃತಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣೋಷ್ಣೈಸ್ತಂ ರಾಸ್ನಾಪೀತದ್ರುತೈಲಿಕೈಃ||೩೧|| ಸೌವೀರಕಸುರಾಕೋಲಕುಲತ್ಥಯವಸಾಧಿತೈಃ| ನಿರೂಹೈರ್ನಿರ್ಹರೇತ್ಸಮ್ಯಕ್ ಸಮೂತ್ರೈಃ ಪಾಞ್ಚಮೂಲಿಕೈಃ||೩೨|| ತಾಭ್ಯಾಮೇವ ಚ ತೈಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಯಂ ಭುಕ್ತೇಽನುವಾಸಯೇತ್| |೩೩|

ಸ೦-ಸ್ತಮ್ಭೋರುಸಾದಾದಿಭಿರ್ವಾಯುನಾ ಸ್ನೇಹಮಾವೃತಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಂ ಏವಂವಿಧಂ, ಸ್ನೇಹಂ-ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ, ನಿರುಹೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣೋಷ್ಣೈರ್ನಿರ್ಹರೇತ್| ತಾನೇವ ನಿರೂಹಾನಾಹ-ಸೌವೀರಕಸುರಾದಿಸಾಧಿತೈಸ್ತಥಾ ಗೋಮೂತ್ರಾನ್ವಿತೈಸ್ತಥಾ ಪಞ್ಚಮೂಲನಿರ್ವೃತ್ತೈಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಕ್ವಾಥವದ್ಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ರಾಸ್ನಾ ಚ ಪೀತದ್ರುಶ್ಚ ರಾಸ್ನಾಪೀತದ್ರೂ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಧಿತೇ ತೈಲೇ ರಾಸ್ನಾಪೀತದ್ರುತೈಲೇ, ತೇ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಂ ನಿರೂಹಾಣಾಂ ತೈಃ, ಕ್ವಚಿತ್ಪುಟಕೇ ರಾಸ್ನಾತೈಲಂ ಕ್ವಚಿದ್ಧರಿದ್ರಾತೈಲಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಭ್ಯಮಿತಿ ದ್ವಿವಚನನಿರ್ದೇಶಾತ್ ಪೃಥಗೇತತ್ ತೈಲದ್ವಯಮುಪಯೋಗೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಚ-ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ನ ಕೇವಲಂ ತಂ ನಿರೂಹಯೇತ್, ರಾಸ್ನಾತೈಲೇನ ಪೀತದ್ರುತೈಲೇನ ವಾ ದೋಷಾದ್ಯನುರೋಧಾದನುವಾಸಯೇಚ್ಚ| ಸಾಯಂ ಭುಕ್ತೇ-ನ ತು ಪ್ರಾತರ್ಭುಕ್ತೇ|

Adhikarana pittAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (33-34) · Śloka 34

| ತೃಡ್ದಾಹರಾಗಸಮ್ಮೋಹವೈವರ್ಣ್ಯತಮಕಜ್ವರೈಃ||೩೩|| ವಿದ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಾವೃತಂ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೈಸ್ತಂ ಬಸ್ತಿಭಿರ್ಹರೇತ್| |೩೪|

ಸ೦-ತಂ ತೃಡ್ದಾಹಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಾವೃತಂ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿರ್ವಿನಿರ್ಹರೇತ್|

Adhikarana kaPAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (34-36) · Śloka 36

| ತನ್ದ್ರಾಶೀತಜ್ವರಾಲಸ್ಯಪ್ರಸೇಕಾರುಚಿಗೌರವೈಃ||೩೪|| ಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಗ್ಲಾನಿಭಿರ್ವಿದ್ಯಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ನೇಹಮಾವೃತಮ್| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕೈಃ ಸುರಾಮೂತ್ರೋಪಸಾಧಿತೈಃ||೩೫|| ಫಲತೈಲಯುತೈಃ ಸಾಮ್ಲೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಸ್ತಂ ವಿನಿರ್ಹರೇತ್| |೩೬|

ಸ೦-ತನ್ದ್ರಾದಿಭಿಃ ಕಫಾವೃತಂ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಂ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಕೈಃ ಸುರಾಮೂತ್ರೋಪಸಾಧಿತೈಃ ಫಲತೈಲಯುತೈಃ ಸಾಮ್ಲೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಃ ನಿರೂಹೈಃ, ವಿನಿರ್ಹರೇತ್| ಫಲಾನಾಂ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಾಣಾಮಕ್ಷೋಟಾದೀನಾಂ, ತೈಲಂ ಫಲತೈಲಮ್| ಕೇಚಿತ್ತುಂ ಫಲಂ-ಮದನಫಲಂ, ತಿಲತೈಲಂ ಚ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಯುತಾಸ್ತೈರಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ|

Adhikarana atyashanAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (36-38) · Śloka 38

| ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾರುಚಿಗ್ಲಾನಿಶೂಲನಿದ್ರಾಙ್ಗಮರ್ದನೈಃ||೩೬|| ಆಮಲಿಙ್ಗೈಃ ಸದಾಹೈಸ್ತಂ ವಿದ್ಯಾದತ್ಯಶನಾವೃತಮ್| ಕಟೂನಾಂ ಲವಣಾನಾಂ ಚ ಕ್ವಾಥೈಶ್ಚೂರ್ಣೈಶ್ಚ ಪಾಚನಮ್||೩೭|| ಮೃದುರ್ವಿರೇಕಃ ಸರ್ವಂ ಚ ತತ್ರಾಮವಿಹಿತಂ ಹಿತಮ್| |೩೮|

ಸ೦-ಛರ್ದ್ಯಾದಿಭಿರಾಮಲಿಙ್ಗೈರ್ದಾಹಯುತೈಃ ಸ್ನೇಹಮತ್ಯಶನಾವೃತಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಕಟೂನಾಂ ಲವಣಾನಾಂ ಚ ಕ್ವಾಥೈಶ್ಚೂರ್ಣೈಶ್ಚ ಪಾಚನಂ ಹಿತಮ್| ತಥಾ ಮೃದುಭಿಃ-ಅತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ, ವಿರೇಕಃ| ತಥಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವಮಾಮವಿಹಿತಮೌಷಧಂ ಹಿತಮ್|

Adhikarana viDAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (38-40) · Śloka 40

| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾನಿಲಸಙ್ಗಾರ್ತಿಗುರುತ್ವಾಧ್ಮಾನಹೃದ್ಗ್ರಹೈಃ||೩೮|| ಸ್ನೇಹಂ ವಿಡಾವೃತಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೈಃ ಸವರ್ತಿಭಿಃ| ಶ್ಯಾಮಾಬಿಲ್ವಾದಿಸಿದ್ಧೈಶ್ಚ ನಿರುಹೈಃ ಸಾನುವಾಸನೈಃ||೩೯|| ನಿರ್ಹರೇದ್ವಿಧಿನಾ ಸಮ್ಯಗುದಾವರ್ತಹರೇಣ ಚ| |೪೦|

ಸ೦-ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದಿಭಿರ್ವಿಡಾವೃತಂ ಸ್ನೇಹಂ ವಿದಿತ್ವಾ, ಸ್ನೇಹಾದಿಭಿಸ್ತಥಾ ಶ್ಯಾಮಾದಿಭಿಃ ಸಿದ್ಧೈರ್ನಿರೂಹೈರನುವಾಸನೈಶ್ಚ, ತಥೋದಾವರ್ತಹರೇಣ ವಿಧಿನಾ, ಸಮ್ಯಗ್ ನಿರ್ಹರೇತ್|

Adhikarana aBuktAdidattasya lakShaNaM cikitsitaM ca (40-43) · Śloka 43

| ಅಭುಕ್ತೇ ಶೂನಪಾಯೌ ವಾ ಪೇಯಾಮಾತ್ರಾಶಿತಸ್ಯ ವಾ||೪೦|| ಗುದೇ ಪ್ರಣಿಹಿತಃ ಸ್ನೇಹೋ ವೇಗಾದ್ಧಾವತ್ಯನಾವೃತಃ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಾಯಂ ತತಃ ಕಣ್ಠಾದೂರ್ಧ್ವೇಭ್ಯಃ ಖೇಭ್ಯ ಏತ್ಯಪಿ||೪೧|| ಮೂತ್ರಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃತ್ಸಿದ್ಧೋ ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥವಾನ್| ತತ್ಸಿದ್ಧತೈಲೋ ದೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿರೂಹಃ ಸಾನುವಾಸನಃ||೪೨|| ಕಣ್ಠಾದಾಗಚ್ಛತಃ ಸ್ತಮ್ಭಕಣ್ಠಗ್ರಹವಿರೇಚನೈಃ| ಛರ್ದಿಘ್ನೀಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿಶ್ಚ ತಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾನ್ನಿಬರ್ಹಣಮ್||೪೩||

ಸ೦-ಅಭುಕ್ತೇ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ, ತಥಾ ಶೂನಃ ಪಾಯುರ್ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಣಿಹಿತೋ ಬಸ್ತಿಃ, ಅಥವಾ ಪೇಯಾಮಾತ್ರಮೇವಾಶಿತಂ ಯೇನ ಸ ಪೇಯಾಮಾತ್ರಾಶಿತಸ್ತಸ್ಯ ಗುದೇ ಪ್ರಣಿಹಿತಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ, ಅನಾವೃತಃ ಸನ್ ವೇಗಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಕಾಯಂ ಧಾವತಿ| ತತಃ ಕಣ್ಠಾದೂರ್ಧ್ವೇಭ್ಯಶ್ಚ ಖೇಭ್ಯಃ ಏತಿ-ಪತತಿ| ತತ್ರ ಗೋಮೂತ್ರಾದಿಸಿದ್ಧೋ ಯೋ ಯವಾದಿಮಾನ್ ಕ್ವಾಥಸ್ತೇನ ಕ್ವಾಥೇನ ಸಿದ್ಧತೈಲೈರ್ನಿರೂಹಮನುವಾಸನಂ [ ಚ ] ದದ್ಯಾತ್| ಕಣ್ಠಾದಾಗಚ್ಛತಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭಕಣ್ಠಗ್ರಹಾದಿಭಿಶ್ಛರ್ದಿಘ್ನೀಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿಶ್ಚ ತನ್ನಿರ್ಹರಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana Amadattasya lakShaNaM cikitsitaM ca (44-45) · Śloka 45

ನಾಪಕ್ವಂ ಪ್ರಣಯೇತ್ಸ್ನೇಹಂ ಗುದಂ ಸ ಹ್ಯುಪಲಿಮ್ಪತಿ| ತತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಸರುಙ್ಮೋಹಕಣ್ಡೂಶೋಫಾನ್, ಕ್ರಿಯಾಽತ್ರ ಚ||೪೪|| ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಬಸ್ತಿಸ್ತಥಾ ತೈಲಮರ್ಕಪತ್ರರಸೇ ಶೃತಮ್| |೪೫|

ಸ೦-ಅಪಕ್ವಂ ಸ್ನೇಹಂ ನ ದದ್ಯಾತ್| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಃ-ಅಪಕ್ವಃ ಸ್ನೇಹೋ, ಗುದಮುಪಲಿಮ್ಪತಿ| ತತಃ-ಉಪಲಿಪ್ತೇ ಗುದೇ, ರುಜಾಭಿಃ ಸಹ ಮೋಹಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಬಸ್ತಿಸ್ತಥಾಽರ್ಕಪತ್ರರಸೇ ಶೃತಂ ತೈಲಮ್|

Adhikarana savAtapraNayanasya lakShaNaM cikitsitaM ca (45-46) · Śloka 46

| ಅನುಚ್ಛ್ವಾಸ್ಯ ತು ಬದ್ಧೇ ವಾ ದತ್ತೇ ನಿಃಶೇಷ ಏವ ವಾ||೪೫|| ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಕ್ಷುಭಿತೋ ವಾಯುಃ ಶೂಲತೋದಕರೋ ಭವೇತ್| ತತ್ರಾಭ್ಯಙ್ಗೋ ಗುದೇ ಸ್ವೇದೋ ವಾತಘ್ನಾನ್ಯಶನಾನಿ ಚ||೪೬||

ಸ೦-ಅನುಚ್ಛ್ವಾಸ್ಯ ಬಸ್ತೇರ್ವದನೇ ಬದ್ಧೇ ಸತಿ, ಅಥವಾ ನಿಃಶೇಷಂ ದತ್ತೇ ಸತಿ, ಪ್ರವಿಶ್ಯಾನ್ತರೇ ವಾಯುಃ ಕುಪಿತಃ ಶೂಲತೋದಕರಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಿನ್ನಭ್ಯಙ್ಗೋ ಗುದೇ ಸ್ವೇದಶ್ಚ, ತಥಾ ವಾತಹನ್ತೃಣಿ ಭೋಜನಾನಿ ಚ|

Adhikarana atidrutotkShiptayoH lakShaNaM cikitsitaM ca (47-48) · Śloka 48

ದ್ರುತಂ ಪ್ರಣೀತೇ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟೇ ಸಹಸೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತ ಏವ ವಾ| ಸ್ಯಾತ್ ಕಟೀಗುದಜಙ್ಘೋರುಬಸ್ತಿಸ್ತಮ್ಭಾರ್ತಿಭೇದನಮ್||೪೭|| ಭೋಜನಂ ತತ್ರ ವಾತಘ್ನಂ ಸ್ವೇದಾಭ್ಯಙ್ಗಾಃ ಸಬಸ್ತಯಃ| |೪೮|

ಸ೦-ಶೀಘ್ರಂ ಪ್ರಣೀತೇ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟೇ ಸಹಸೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ಚ ಕಟ್ಯಾದಿಷು ಸ್ತಮ್ಭಪೀಡಾಭೇದನಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ತತ್ರ ವಾತಘ್ನಮಶನಂ ಸ್ವೇದೋಽಭ್ಯಙ್ಗಶ್ಚ|

Adhikarana ulluptasya lakShaNaM cikitsitaM ca (48-49) · Śloka 49

| ಪೀಡ್ಯಮಾನೇಽನ್ತರಾ ಮುಕ್ತೇ ಗುದೇ ಪ್ರತಿಹತೋಽನಿಲಃ||೪೮|| ಉರಃಶಿರೋರುಜಂ ಸಾದಮೂರ್ವೋಶ್ಚ ಜನಯೇದ್ಬಲೀ| ಬಸ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಬಿಲ್ವಾದಿಫಲಶ್ಯಾಮಾದಿಮೂತ್ರವಾನ್||೪೯||

ಸ೦-ಪೀಡ್ಯಮಾನೇ ಬಸ್ತಿಪುಟಕೇಽನ್ತರಾ-ಮಧ್ಯ ಏವ, ಕದಾಚಿತ್ತಸ್ಮಿನ್ ಮುಕ್ತೇ, ಗುದೇಽನಿಲಃ ಪ್ರತಿಹತೋ ಬಲವಾನ್ ಉರಃಶಿರೋರುಜಮೂರುಸಾದಂ ಚ ಜನಯೇತ್| ತತ್ರ ಬಿಲ್ವಾದಿಭಿರ್ಬಸ್ತಿರ್ಮದನಫಲಶ್ಯಾಮಾದಿಮಾನ್ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana ativegasya lakShaNaM cikitsitaM ca (50) · Śloka 50

ಅತಿಪ್ರಪೀಡಿತಃ ಕೋಷ್ಠೇ ತಿಷ್ಠತ್ಯಾಯಾತಿ ವಾ ಗಲಮ್| ತತ್ರ ಬಸ್ತಿರ್ವಿರೇಕಶ್ಚ ಗಲಪೀಡಾದಿ ಕರ್ಮ ಚ||೫೦||

ಸ೦-ಅತಿಪ್ರಪೀಡಿತೋ ಬಸ್ತಿಪುಟಕಃ ಕೋಷ್ಠೇ ತಿಷ್ಠತಿ, ಗಲಂ ವಾಽಽಯಾತಿ| ತತ್ರ ಬಸ್ತಿರ್ವಿರೇಕಶ್ಚ ಗಲಪೀಡಾದಿ ಚ ಕರ್ಮ ಶಸ್ಯತೇ|

Adhikarana vamanAdishuddhasya visheShato~apacAraniShedhaH (51-52) · Śloka 52

ವಮನಾದ್ಯೈರ್ವಿಶುದ್ಧಂ ಚ ಕ್ಷಾಮದೇಹಬಲಾನಲಮ್| ಯಥಾಽಣ್ಡಂ ತರುಣಂ ಪೂರ್ಣಂ ತೈಲಪಾತ್ರಂ ಯಥಾ ತಥಾ||೫೧|| ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಯತ್ನತೋ ರಕ್ಷೇತ್ಸರ್ವಸ್ಮಾದಪಚಾರತಃ| |೫೨|

ಸ೦-ವಮನವಿರೇಕಾದ್ಯೈಶ್ಚ ವಿಶುದ್ಧಂ ಕ್ಷಾಮದೇಹಂ ಕ್ಷಾಮಬಲಂ ಕ್ಷಾಮಾನಲಂ ಚ ಪುರುಷಂ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಸರ್ವಸ್ಮಾದಪಚಾರಾದ್ರಕ್ಷೇತ್| ಕಿಮಿವ? ಯಥಾ ತರುಣಂ-ಅಭಿನವಂ ಜಾತಮಣ್ಡಂ, ಯಥಾ ಚ ತೈಲಪೂರ್ಣಂ ಪಾತ್ರಂ ರಕ್ಷ್ಯತೇ, ತಥಾ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ರಕ್ಷೇತ್|

Adhikarana shuddhasyopacAraH (5) · Śloka 5

| ದದ್ಯಾನ್ಮಧುರಹೃದ್ಯಾನಿ ತತೋಽಮ್ಲಲವಣೌ ರಸೌ||೫೨|| ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೌ ತತೋ ಭೂಯಃ ಕಷಾಯಕಟುಕೌ ತತಃ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಯೋಃ||೫೩|| ವ್ಯತ್ಯಾಸಾದುಪಯೋಗೇನ ಕ್ರಮಾತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ನಯೇತ್| ಸರ್ವಂಸಹಃ ಸ್ಥಿರಬಲೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಗತಃ||೫೪|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||

ಸ೦- ತಸ್ಮಿನ್ ಮಧುರಹೃದ್ಯಾನಿ ದದ್ಯಾತ್| ಅನನ್ತರಮಮ್ಲಲವಣೌ ರಸೌ, ತತಃ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತರಸೌ, ತತಃ ಕಷಾಯಕಟುಕರಸೌ ದದ್ಯಾತ್| ಅನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಾನಾಂ-ಪರಸ್ಪರಪ್ರತಿಪಕ್ಷಾಣಾಂ ರಸಾನಾಂ, ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಯೋರನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಯೋಃ, ವ್ಯತ್ಯಾಸಾತ್-ವಿಪರ್ಯಯಾತ್, ಉಪಯೋಗೇನ-ಯಥಾಸ್ವಮುಪಯೋಗೇನ, ಯಥಾ-ಮಧುರರಸಮುಪಯುಜ್ಯ ಪುನರಮ್ಲಾದ್ಯನ್ಯತಮಂ ತತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್, ಅಮ್ಲಮುಪಯುಜ್ಯ ಪುನರ್ಮಧುರಾದ್ಯನ್ಯತಮಂ ತತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್, ಏವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಯೋರುಪಯೋಗಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ ತಂ ಪುರುಷಂ ವಮನಾದಿಭಿರ್ವಿಶುದ್ಧಂ, ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಥೋಚಿತಾಂ ಸ್ವಾಂ ನಯೇತ್| ಸರ್ವಂಸಹಃ-ಅಶೇಷಕ್ಷಮಃ, ತಥಾ ಸ್ಥಿರಬಲಃ, ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಪುಮಾನ್ ವೇದ್ಯಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೫||