5. vastivyāpatsiddhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka 1

अस्मादनन्तरं बस्तिव्यापत्सिद्धिर्व्याख्यायते||१||

आ० र०-

Adhikarana bastivyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो बस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|

स०-अथात इति पूर्ववत्| (असम्यक् प्रयुक्तेषु बस्तिषु या व्यापदः, तासां साधनायास्याध्यायस्यारम्भः|)

Adhikarana nirUhavyApadaH, ayogavyApadaH, vibandhAkhyA vyApattatsiddhiSca (1-6) · Śloka 6

अस्निग्धस्विन्नदेहस्य गुरुकोष्ठस्य योजितः| शीतोऽल्पस्नेहलवणद्रव्यमात्रो घनोऽपि वा||१|| बस्तिः सङ्क्षोभ्य तं दोषं दुर्बलत्वादनिर्हरन्| करोत्ययोगं तेन स्याद्वातमूत्रशकृदग्रहः||२|| नाभिबस्तिरुजा दाहो हृल्लेपः श्वयथुर्गुदे| कण्डूर्गण्डानि वैवर्ण्यमरतिर्वह्निमार्दवम्||३|| क्वाथद्वयं प्राग्विहितं मध्यदोषेऽतिसारिणि| उष्णस्य तस्मादेकस्य तत्र पानं प्रशस्यते||४|| फलवर्त्यस्तथा स्वेदाः कालं ज्ञात्वा विरेचनम्| बिल्वमूलत्रिवृद्दारुयवकोलकुलत्थवान्||५|| सुरादिमूत्रवान् बस्तिः सप्राक्पेष्यस्तमानयेत्| |६|

स०-अस्त्रिग्धादिगुणस्य पुंसः शिशिरस्तथाऽल्पस्नेहलवणोऽल्पद्रव्यमात्रः-अल्पद्रव्यकल्पः(ल्कः), तथा घनो-बहुद्रव्यकल्को, बस्तिर्योजितः सन् बस्तिसाध्यं दोषं सङ्क्षोभ्य दुर्बलत्वादनिर्हरन् अयोगं करोति| तेन-अयोगेन, वातादिग्रहः स्यात्| प्राक्-अतिसारचिकित्सिते (चि. अ. ९/६) क्वाथद्वयं-पाचनयुगुलं-मध्य दोषेऽतिसारिणि विहितं भूतीकपिप्पल्यादिरेको बिल्वधनिको द्वितीयः, तस्मात्-क्वाथद्वयात्, एकस्य-अन्यतरस्य क्वाथस्योष्णस्य, तत्रावस्थायां पानं प्रशस्यते, तथा फलवर्तयः स्वेदाश्च नानाविधाः, अवस्थाश्च ज्ञात्वा विरेचनं शस्यते| तथा बिल्वादिमान् बस्तिस्तथा सुरादिमान् बस्तिः, सप्राक्पेष्यः-"बलां गुडूचीं" (क. अ. ४/१) इत्यादौ बस्तौ यः पेष्यो यवान्यादिकृत् तेन प्राक्पेष्येण सह वर्तत इति सप्राक्पेष्यः| तमत्र दत्तवस्तिनोत्क्लिष्टं दोषमानयेत्-आकर्षयेत्|

Adhikarana AdhmAnAkhyA vyApattatsiddhiSca (6-10) · Śloka 10

| युक्तोऽल्पवीर्यो दोषाढ्ये रूक्षे क्रूराशयेऽथवा||६|| बस्तिर्दोषावृतो रूद्धमार्गो रुन्ध्यात्समीरणम्| स विमार्गोऽनिलः कुर्यादाध्मानं मर्मपीडनम्||७|| विदाहं गुदकोष्ठस्य मुष्कवङ्क्षणवेदनाम्| रुणद्धि हृदयं शूलैरितश्चेतश्च धावति||८|| स्वभ्यक्तस्विन्नगात्रस्य तत्र वर्तिं प्रयोजयेत्| बिल्वादिश्च निरूहः स्यात्पीलुसर्षपमूत्रवान्||९|| सरलामरदारुभ्यां साधितं चानुवासनम्| |१०|

स०-दोषाढ्ये तथा रूक्षे क्रूरकोष्ठे वा बस्तिरल्पवीर्यो दत्तो दोषैः-वाय्वाद्यवरकैरावृतः, अनन्तरं स बस्ती रुद्धमार्गः-प्रतिहतगतिप्रसरणो, वायुं रुन्ध्यात्| सोऽनिलो विमार्गग आध्मानं कुर्यात्| तथा हृदयादीनां मर्मणां व्यधनं-पीडनं, तथा गुदकोष्ठस्य विदाहं, तथा मुष्कवङ्क्षणवेदनां च कुर्यात्| तथा शूलैः-नानाविधाभिर्भग्नरुद्धमृदितपीडितावनद्धादिभिः पीडाभिः, हृदयं रुणद्धि-आवृणोति| हृदयमावृत्यानन्तरम्, इतश्चेतश्च-अनियते देशे, धावति पवनः| तत्र-अवस्थाविशेषे, सुष्ट्वभ्यक्ताङ्गस्य स्विन्नाङ्गस्य च फलवर्तिं प्रयोजयेत्| बिल्वादिकश्च निरुहः स्यात् पीलुसर्षपमूत्रवान्| सरलदेवदारुभ्यां साधितं तैलं चानुवासनं स्यात्|

Adhikarana UrdhvamArUtAkhyA vyApattatsiddhiSca (10-21) · Śloka 21

| कुर्वतो वेगसंरोधं पीडितो वाऽतिमात्रया||१०|| अस्निग्धलवणोष्णो वा बस्तिरल्पोऽल्पभेषजः| मृदुर्वा मारुतेनोर्ध्वं विक्षिप्तो मुखनासिकात्||११|| निरेति मूर्च्छाहृल्लासतृड्दाहादीन् प्रवर्तयन्| मूर्च्छाविकारं दृष्ट्वाऽस्य सिञ्चेच्छीताम्बुना मुखम्||१२|| व्येजदाक्लमनाशाच्च प्राणायामं च कारयेत्| पृष्ठपार्श्वोदरं मृज्यात् करैरुष्णैरधोमुखम्||१३|| केशेषूत्क्षिप्य धुन्वीत भीषयेद्व्यालदंष्ट्रिभिः| शस्त्रोल्काराजपुरुषैर्बस्तिरेति तथा ह्यधः||१४|| पाणिवस्त्रैर्गलापीडं कुर्यान्न म्रियते तथा| प्राणोदाननिरोधाद्धि सुप्रसिद्धतरायनः||१५|| अपानः पवनो बस्तिं तमाश्वेवापकर्षति| कुष्ठक्रमुककल्कं च पायेताम्लसंयुतम्||१६|| ओष्ण्यात्तैक्ष्ण्यात्सरत्वाच्च बस्तिं सोऽस्यानुलोमयेत् गोमूत्रेण त्रिवृत्पथ्याकल्कं वाऽधोनुलोमनम्||१७|| पक्वाशयस्थिते स्विन्ने निरूहो दाशमूलिकः| यवकोलकुलत्थैश्च विधेयो मूत्रसाधितैः||१८|| बस्तिर्गोमूत्रसिद्धैर्वा सामृतावंशपल्लवैः| पूतीकरञ्जत्वक्पत्रशठीदेवाह्वरोहिषैः||१९|| सतैलगुडसिन्धूत्थो विरेकौषधकल्कवान्| बिल्वादिपञ्चमूलेन सिद्धो बस्तिरुरःस्थिते||२०|| शिरःस्थे नावनं धूमः प्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः| |२१|

स०-वेगसंरोधं-वेगविधारणं, कुर्वतः पुंसो यः पीडितो बस्तिरतिमात्रया वा पीडितोऽस्निग्धलवणोष्णो वा तथाऽल्पो मात्रया, अल्पभेषजश्च मृदुर्वा, स तथाभूतो मारुतेनोर्ध्वं क्षिप्तो मूखनासिकात् निरेति-निर्गच्छति| मूर्च्छादीन् प्रवर्तयेत्(यन्)| अस्य तु-तथाविधबस्तेः पुरुषस्य, मूर्च्छादिविकारं दृष्ट्वा शीताम्बुना मुखं सिञ्चेत्| तथा क्लमनाशं यावत् तं तालवृन्तादिना वीजयेत्| तथा तं पुरुषं प्राणायामं च कारयेत्, प्राणायामेन ह्यूर्ध्वं विक्षिप्तो बस्तिरधो याति| उष्णैः करैः पृष्ठं पार्श्वमुदरं च मृज्यात्| तथा तं पुरुषमधोमुखं कृत्वा केशैरुत्क्षिप्योर्ध्वं नीत्वा वपुर्धुन्वीत| तथा व्यालादिभिर्भीषयेत्| तथोर्ध्वं प्रवृत्तो बस्तिर्यस्मादधो गच्छति| तथा पाणिवस्त्रैर्गलापीडं कुर्याद्यथा न म्रियेत| एवं सति प्राणोदाननिरोधः सम्पद्यते, प्राणोदाननिरोधाद्यस्मादधोगः सुप्रसिद्धतरायनो भूत्वाऽपानो वायुस्तं बस्तिं द्रागेवापकर्षति-ऊर्ध्वादधः क्षिपति| सुष्ठु-प्रकर्षेण, प्रसिद्धतरमयनं यस्य स सुप्रसिद्धतरायनः| कुष्ठादिकल्कं चाम्लसंयुतं पाययेत्| [ सः ] कल्कः, अस्य-आतुरस्य, उष्णादिगुणयोगात्तं बस्तिमनुलोमयेत्| त्रिवृतादिकल्कं पीतं गोमूत्रेणाधोनुलोमनम्| पक्वाशयस्थिते दोषे स्निग्धे (स्विन्ने) निरुहो दाशमूलिको विधातव्यः| यवादिभिश्च गोमूत्रसाधितैर्बस्तिर्विधेयः| अथवा गोमूत्रसिद्धैर्गुडूच्यादिभिस्तैलगुडसैन्धवयुक्तो बस्तिर्विरेकद्रव्यकल्कवान् विधेयः| उरसि स्थिते बिल्वादिपञ्चमूलेन सिद्धो बस्तिर्विधातव्यः| शिरसि स्थिते बस्तौ नस्यं धूमश्च, शिरश्च सर्षपकल्केन प्रच्छादनीयम्|

Adhikarana atiyogavyApadaH (21-23) · Śloka 23

| बस्तिरत्युष्णतीक्ष्णाम्लघनोऽतिस्वेदितस्य वा||२१|| अल्पे दोषे मृदौ कोष्ठे प्रयुक्तो वा पुनःपुनः| अतियोगत्वमापन्नो भवेत्कुक्षिरुजाकरः||२२|| विरेचनातियोगेन स तुल्याकृतिसाधनः| |२३|

स०-अत्युष्णतीक्ष्णाम्लघनो बस्तिः प्रयुक्तोऽतिस्वेदितस्य वा पुंसोऽल्पे दोषे तथा मृदौ कोष्ठे मुहुर्मुहुः प्रयुक्तत्वादतियोगत्वं प्राप्तोऽयम् कुक्षिरुग्जनकः स्यात्| सः-तथाविधो बस्तिः, विरेचनातियोगेन तुल्ये-सदृशे, लक्षणचिकित्सिते यस्य स एवं स्यात्|

Adhikarana kukShishUlAkhyA vyApattatsiddhiSca sravAkhyA vyApattatsiddhiSca (23-28) · Śloka 28

| बस्तिः क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णलवणः पैत्तिकस्य वा||२३|| गुदं दहन् लिखन् क्षिण्वन् करोत्यस्य परिस्रवम्| स विदग्धं स्रवत्यस्रं वर्णैः पित्तं च भूरिभिः||२४|| बहुशश्चातिवेगेन मोहं गच्छति सोऽसकृत्| रक्तपित्तातिसारघ्नी क्रिया तत्र प्रशस्यते||२५|| दाहादिषु त्रिवृत्कल्कं मृद्वीकावारिणा पिबेत्| तद्धि पित्तशकृद्वातान् हृत्वा दाहादिकान् जयेत्||२६|| विशुद्धश्च पिबेच्छीतां यवागूं शर्करायुताम्| युञ्याद्वाऽतिविरिक्तस्य क्षीणविट्कस्य भोजनम्||२७|| माषयूषेण कुल्माषान् पानं दध्यथवा सुराम्| सिद्धिर्वस्त्यापदामेवं|२८|

स०-क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णलवणो बस्तिः प्रयुक्तः पैत्तिकस्य वा प्रयुक्तो गुदं दहन्निव विलिखन्निव क्षिपन्निवास्य-नरस्य, परिस्रवं करोति| सः-पुरुषः, तदा विदग्धमस्रं स्रवति| तथा बहुषो-बहून् वारान्, अतिवेगेन भूरिभिः- बहुभिः, वर्णैः पित्तं स्रवति| तथा मोहमसकृद् गच्छति| तत्रावस्थायां रक्तपित्तघ्नी तथा रक्तातिसारघ्नी क्रिया च प्रशस्यते| दाहमोहादिषु त्रिवृत्कल्कं द्राक्षाजलेन पिबेत्| यस्मात् तत्-त्रिवृत्कल्कयुतं द्राक्षावारि, पित्तशकृद्वातान् हत्वा दाहादीन् जयेत्| विशुद्धश्च सशर्करां शीतां पेयां पिबेत्| अतिविरिक्तस्य क्षीणपुरीषस्य पुंसः कुल्माषान् माषयूषेण सह भोजनं युञ्ज्यात्| दध्यथवा सुरां पानं दद्यात्| बस्त्यापदां-निरुहव्यापत्तीनां, एवं सिद्धिः-चिकित्सितं, स्यात्|

Adhikarana anuvAsanavyApadaH (28) · Śloka 28

| स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यते||२८||

स०-स्नेहबस्तेः-अनुवासनस्य, सिद्धिर्वक्ष्यते|

Adhikarana tatra pa~jcavyApadAM kAraNam (29-30) · Śloka 30

शीतोऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसञ्चयेऽल्पबलस्तथा||२९|| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो नायात्यभिभवादपि| |३०|

स०-शीतो बस्तिरल्पो वाऽधिके वाते दत्तः, तथा पित्तेऽत्युष्णः, तथा कफे मृदुः, अयोगः सम्पद्यते| अतिभुक्ते गुरुर्बस्तिर्दत्तः, तथा वर्चसः-पुरीषस्य, सञ्चयेऽल्पबलः-उभयथा मात्रया वीर्यतश्च, दत्तः, तैः-शीतादिकारणाद्वातादिभिः, स्नेहबस्तिरावृतो नायाति-गुदमार्गान्न प्रत्यागच्छति, अभिभवादप्येतैरेव|

Adhikarana vAtAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (30-33) · Śloka 33

| स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः||३०|| पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्याद्वायुना स्नेहमावृतम्| स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः||३१|| सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः| निरूहैर्निर्हरेत्सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः||३२|| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्| |३३|

स०-स्तम्भोरुसादादिभिर्वायुना स्नेहमावृतं विद्यात्| तं एवंविधं, स्नेहं-स्नेहबस्तिं, निरुहैः सम्यक् स्निग्धाम्ललवणोष्णैर्निर्हरेत्| तानेव निरूहानाह-सौवीरकसुरादिसाधितैस्तथा गोमूत्रान्वितैस्तथा पञ्चमूलनिर्वृत्तैः पञ्चमूलक्वाथवद्भिरित्यर्थः| तथा रास्ना च पीतद्रुश्च रास्नापीतद्रू, ताभ्यां साधिते तैले रास्नापीतद्रुतैले, ते विद्यते येषां निरूहाणां तैः, क्वचित्पुटके रास्नातैलं क्वचिद्धरिद्रातैलं योज्यमित्यर्थः| ताभ्यमिति द्विवचननिर्देशात् पृथगेतत् तैलद्वयमुपयोगीति गम्यते| च-समुच्चये, न केवलं तं निरूहयेत्, रास्नातैलेन पीतद्रुतैलेन वा दोषाद्यनुरोधादनुवासयेच्च| सायं भुक्ते-न तु प्रातर्भुक्ते|

Adhikarana pittAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (33-34) · Śloka 34

| तृड्दाहरागसम्मोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः||३३|| विद्यात्पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्| |३४|

स०-तं तृड्दाहादिभिः पित्तावृतं स्नेहबस्तिं विद्यात्| स्वादुतिक्तैर्बस्तिभिर्विनिर्हरेत्|

Adhikarana kaPAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (34-36) · Śloka 36

| तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः||३४|| सम्मूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमावृतम्| कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः||३५|| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्| |३६|

स०-तन्द्रादिभिः कफावृतं स्नेहबस्तिं विद्यात्| तं कषायकटुतिक्तकैः सुरामूत्रोपसाधितैः फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिः निरूहैः, विनिर्हरेत्| फलानां-उष्णवीर्याणामक्षोटादीनां, तैलं फलतैलम्| केचित्तुं फलं-मदनफलं, तिलतैलं च, ताभ्यां युतास्तैरिति व्याचक्षते|

Adhikarana atyashanAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (36-38) · Śloka 38

| छर्दिमूर्च्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः||३६|| आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्| कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्||३७|| मृदुर्विरेकः सर्वं च तत्रामविहितं हितम्| |३८|

स०-छर्द्यादिभिरामलिङ्गैर्दाहयुतैः स्नेहमत्यशनावृतं विद्यात्| कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनं हितम्| तथा मृदुभिः-अतीक्ष्णैः, विरेकः| तथा तस्मिन् सर्वमामविहितमौषधं हितम्|

Adhikarana viDAvRutasya lakShaNaM cikitsitaM ca (38-40) · Śloka 40

| विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः||३८|| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सवर्तिभिः| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरुहैः सानुवासनैः||३९|| निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च| |४०|

स०-विण्मूत्रादिभिर्विडावृतं स्नेहं विदित्वा, स्नेहादिभिस्तथा श्यामादिभिः सिद्धैर्निरूहैरनुवासनैश्च, तथोदावर्तहरेण विधिना, सम्यग् निर्हरेत्|

Adhikarana aBuktAdidattasya lakShaNaM cikitsitaM ca (40-43) · Śloka 43

| अभुक्ते शूनपायौ वा पेयामात्राशितस्य वा||४०|| गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः| ऊर्ध्वं कायं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि||४१|| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैलो देयः स्यान्निरूहः सानुवासनः||४२|| कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान्निबर्हणम्||४३||

स०-अभुक्ते स्नेहबस्तिः, तथा शूनः पायुर्यस्य तस्मिन् प्रणिहितो बस्तिः, अथवा पेयामात्रमेवाशितं येन स पेयामात्राशितस्तस्य गुदे प्रणिहितः स्नेहबस्तिः, अनावृतः सन् वेगादूर्ध्वं कायं धावति| ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यश्च खेभ्यः एति-पतति| तत्र गोमूत्रादिसिद्धो यो यवादिमान् क्वाथस्तेन क्वाथेन सिद्धतैलैर्निरूहमनुवासनं [ च ] दद्यात्| कण्ठादागच्छतः स्नेहस्य स्तम्भकण्ठग्रहादिभिश्छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तन्निर्हरणं कुर्यात्|

Adhikarana Amadattasya lakShaNaM cikitsitaM ca (44-45) · Śloka 45

नापक्वं प्रणयेत्स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति| ततः कुर्यात्सरुङ्मोहकण्डूशोफान्, क्रियाऽत्र च||४४|| तीक्ष्णो बस्तिस्तथा तैलमर्कपत्ररसे शृतम्| |४५|

स०-अपक्वं स्नेहं न दद्यात्| यस्मात् सः-अपक्वः स्नेहो, गुदमुपलिम्पति| ततः-उपलिप्ते गुदे, रुजाभिः सह मोहादीन् कुर्यात्| अत्र चिकित्सितं तीक्ष्णो बस्तिस्तथाऽर्कपत्ररसे शृतं तैलम्|

Adhikarana savAtapraNayanasya lakShaNaM cikitsitaM ca (45-46) · Śloka 46

| अनुच्छ्वास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा||४५|| प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्| तत्राभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नान्यशनानि च||४६||

स०-अनुच्छ्वास्य बस्तेर्वदने बद्धे सति, अथवा निःशेषं दत्ते सति, प्रविश्यान्तरे वायुः कुपितः शूलतोदकरः स्यात्| तस्मिन्नभ्यङ्गो गुदे स्वेदश्च, तथा वातहन्तृणि भोजनानि च|

Adhikarana atidrutotkShiptayoH lakShaNaM cikitsitaM ca (47-48) · Śloka 48

द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा| स्यात् कटीगुदजङ्घोरुबस्तिस्तम्भार्तिभेदनम्||४७|| भोजनं तत्र वातघ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सबस्तयः| |४८|

स०-शीघ्रं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्ते च कट्यादिषु स्तम्भपीडाभेदनानि स्युः| तत्र वातघ्नमशनं स्वेदोऽभ्यङ्गश्च|

Adhikarana ulluptasya lakShaNaM cikitsitaM ca (48-49) · Śloka 49

| पीड्यमानेऽन्तरा मुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः||४८|| उरःशिरोरुजं सादमूर्वोश्च जनयेद्बली| बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिफलश्यामादिमूत्रवान्||४९||

स०-पीड्यमाने बस्तिपुटकेऽन्तरा-मध्य एव, कदाचित्तस्मिन् मुक्ते, गुदेऽनिलः प्रतिहतो बलवान् उरःशिरोरुजमूरुसादं च जनयेत्| तत्र बिल्वादिभिर्बस्तिर्मदनफलश्यामादिमान् स्यात्|

Adhikarana ativegasya lakShaNaM cikitsitaM ca (50) · Śloka 50

अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठत्यायाति वा गलम्| तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादि कर्म च||५०||

स०-अतिप्रपीडितो बस्तिपुटकः कोष्ठे तिष्ठति, गलं वाऽऽयाति| तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादि च कर्म शस्यते|

Adhikarana vamanAdishuddhasya visheShato~apacAraniShedhaH (51-52) · Śloka 52

वमनाद्यैर्विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम्| यथाऽण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा||५१|| भिषक् प्रयत्नतो रक्षेत्सर्वस्मादपचारतः| |५२|

स०-वमनविरेकाद्यैश्च विशुद्धं क्षामदेहं क्षामबलं क्षामानलं च पुरुषं वैद्यः प्रयत्नेन सर्वस्मादपचाराद्रक्षेत्| किमिव? यथा तरुणं-अभिनवं जातमण्डं, यथा च तैलपूर्णं पात्रं रक्ष्यते, तथा प्रयत्नेन रक्षेत्|

Adhikarana shuddhasyopacAraH (5) · Śloka 5

| दद्यान्मधुरहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ||५२|| स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः| अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः||५३|| व्यत्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं नयेत्| सर्वंसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः||५४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने बस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||

स०- तस्मिन् मधुरहृद्यानि दद्यात्| अनन्तरमम्ललवणौ रसौ, ततः स्वादुतिक्तरसौ, ततः कषायकटुकरसौ दद्यात्| अन्योन्यप्रत्यनीकानां-परस्परप्रतिपक्षाणां रसानां, तथा स्निग्धरूक्षयोरन्योन्यप्रत्यनीकयोः, व्यत्यासात्-विपर्ययात्, उपयोगेन-यथास्वमुपयोगेन, यथा-मधुररसमुपयुज्य पुनरम्लाद्यन्यतमं तत्प्रतिपक्षं युञ्ज्यात्, अम्लमुपयुज्य पुनर्मधुराद्यन्यतमं तत्प्रतिपक्षं युञ्ज्यात्, एवं स्निग्धरूक्षयोरुपयोगं कुर्यात्| तथा तं पुरुषं वमनादिभिर्विशुद्धं, प्रकृतिं यथोचितां स्वां नयेत्| सर्वंसहः-अशेषक्षमः, तथा स्थिरबलः, प्रकृतिं प्राप्तः पुमान् वेद्यः| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने बस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः|| ५||