7. arśōnidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

મદાત્યયનિદાનાદનન્તરમર્શોનિદાનારમ્ભો યુક્તઃ| યતઃ "અરિભિર્નિજૈઃ પરિષ્વઙ્ગ" (હૃ. નિ. અ. ૬|૪૦) ઇત્યુક્તમ્, અર્શાંસિ ચ રિપુસદૃશાનીતિ વક્ષ્યતિ, તસ્માદર્શોનિદાનં પ્રક્રમ્યતે|

Adhikarana arshasAM nirvacanam (2) · Śloka 2

અથાતોઽર્શસાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

સ૦-વ્યાખ્યા પૂર્વવત્|

Adhikarana arshasAM saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

અરિવત્પ્રાણિનો માંસકીલકા વિશસન્તિ યત્| અર્શાંસિ તસ્માદુચ્યન્તે ગુદમાર્ગનિરોધતઃ||૧|| દોષાસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સન્દૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્| માંસાઙ્કુરાનપાનાદૌ કુર્વન્ત્યર્શાંસિ તાન્ જગુઃ||૨||

સ૦-અનેન સર્વેષામપ્યર્શસાં ગુદમેઢ્રાદિજાનાં સામાન્યેન સમ્પ્રાપ્ત્યાકૃતી નિરૂપયતિ| દોષાઃ-વાતાદયઃ, ત્વઙ્માંસમેદાંસિ દૂષયિત્વાઽપાનાદૌ યન્માંસાઙ્કુરાન્ કુર્વન્તિ તાનર્શાંસિ જગુઃ, તન્ત્રકૃત ઇતિ શેષઃ| આદિશબ્દેન કર્ણનાસાદીનાં ગ્રહણમ્| કિમ્ભૂતાન્ માંસાઙ્કુરાન્ ? વિવિધાકૃતીન્-નાનાસંસ્થાનાન્|

Adhikarana arshasAM dvaividhyam (3) · Śloka 3

સહજન્મોત્તરોત્થાનભેદાદ્દ્વેધા સમાસતઃ| શુષ્કસ્રાવિવિભેદાચ્ચ|૩|

સ૦-તાનિ ચ સમાસતઃ-સઙ્ક્ષેપતો, દ્વેધા-દ્વિપ્રકારાણિ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-સહેત્યાદિ| સહ જન્મના, સહજન્મ ચોત્તરં ચ સહજન્મોત્તરે, તયોરુત્થાનં સહજન્મોત્તરોત્થાનં, તેન ભેદો-વિશેષઃ, તસ્માત્| કાનિચિચ્છરીરેણ સહ જાતાનિ કાનિચિજ્જન્મોત્તરભાવીનિ| તથા, શુષ્કસ્રાવિવિભેદાચ્ચ દ્વેધા,-કાનિચિચ્છુષ્કાણિ કાનિચિત્સ્રાવીણિ|

Adhikarana gudasya svarUpam, gude tisro balyaH tAsAmarthAnugatAni nAmAni gudauShThasya svarUpam, (3-5) · Śloka 5

"અપાનાદૌ" ઇત્યુક્તમ્| અથ તદેવ ગુદાપરપર્યાયં લક્ષયતિ - - - - | ગુદઃ સ્થૂલાન્ત્રસંશ્રયઃ||૩|| અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલસ્તસ્મિંસ્તિસ્રોઽધ્યર્ધાઙ્ગુલાઃ સ્થિતાઃ| વલ્યઃ, પ્રવાહિણી તાસામન્તર્મધ્યે વિસર્જની||૪|| બાહ્યા સંવરણી તસ્યા ગુદૌષ્ઠો બહિરઙ્ગુલે| યવાધ્યર્ધઃ પ્રમાણેન રોમાણ્યત્ર તતઃ પરમ્||૫||

સ૦-સ્થૂલાન્ત્રં સંશ્રયઃ-આશ્રયો, યસ્ય સ એવંવિધો ગુદઃ| સ્થૂલં યદન્ત્રં તત્ર પ્રતિબદ્ધ ઇત્યર્થઃ| કિંપ્રમાણોઽસૌ ? અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલઃ| અર્ધેનોનાનિ પઞ્ચ-અર્ધપઞ્ચ| શાકપાર્થિવાદિત્વાત્સમાસઃ| અર્ધપઞ્ચ અઙ્ગુલાનિ યસ્ય સોઽર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલઃ,-સાર્ધચતુરઙ્ગુલપરિમાણઃ| તસ્મિન્-ગુદે, તિસ્રો વલ્યઃ-ત્રિસઙ્ખ્યાઃ સ્થિતાઃ| કિંપરિમાણાઃ ? અધ્યર્ધાઙ્ગુલાઃ, અધિકમર્ધમઙ્ગુલં પ્રત્યેકં પરિમાણં યાસાં તા એવમ્| અથ તાંસાં-તિસૃણામ્, અર્થાનુગતાનિ નામાન્યાહ-તત્ર-મલપ્રવાહણાદન્તઃ-અન્તરે સ્થિતા વલી, પ્રવાહિણીતિ કથ્યતે| મધ્યે-મધ્યસ્થિતા વલી, મલસ્ય પ્રવહતો બહિર્વિસર્જનાત્ વિસર્જનીતિ ભણ્યતે| ગુદસ્ય બાહ્યે સ્થિતા મલસ્ય સંવરણાત્ સંવરણીત્યુચ્યતે| તસ્યાઃ-સંવરણીસંજ્ઞાયા વલેઃ, અઙ્ગુલે-તત્પરિમાણે, બહિઃ-બાહ્યે, ગુદૌષ્ઠઃ સ્થિતઃ| પ્રમાણેન-પરિમાણતો, ગુદૌષ્ઠૌ યવાધ્યર્ધઃ-સાર્ધયવપ્રમાણઃ| તતો-ગુદૌષ્ઠાત્, પરં-પરતો બહિઃ, રોમાણ્યત્ર ગુદે, જાયન્તે|

Adhikarana sahotthAnAmarshasAM heturasAdhyatvaM ca kulodbhavAnAM sarveShAM rogANAmasAdhyatvam (6-7) · Śloka 7

તત્ર હેતુઃ સહોત્થાનાં વલીબીજોપતપ્તતા| અર્શસાં, બીજતપ્તિસ્તુ માતાપિત્રપચારતઃ||૬|| દૈવાચ્ચ, તાભ્યાં કોપો હિ સન્નિપાતસ્ય તાન્યતઃ| અસાધ્યાન્વેવમાખ્યાતાઃ સર્વે રોગાઃ કુલોદ્ભવાઃ||૭||

સ૦-તત્રેતિ નિર્ધારણે, સહજોત્તરકાલભાવિષ્વર્શઃસુ મધ્યે, સહોત્થાનામર્શસાં હેતુઃ વલીબીજોપતપ્તતા| વલ્યાઃ-સમ્બન્ધિ બીજં-શુક્રાર્તવાંશો, યસ્માત્સા વલી ઉત્પદ્યતે| ઉપતપ્તસ્ય ભાવ ઉપતપ્તતા,-અર્શોવિકારકરણસમર્થૈર્વાતપિત્તકફૈઃ પીડનં, બલીબીજસ્યોપતપ્તતોચ્યતે| સા ચ બીજોપતપ્તિઃ-બીજોપતાપો, માતાપિત્રપચારતઃ| માતા ચ પિતા ચ માતાપિતરૌ, તયોરપચારઃ-અપરાધ આહારવિહારાદિકૃતઃ, તસ્માત્| તથા દૈવાત્-તથાવિધાત્ પ્રાક્કૃતાદશુભકર્મણો, બીજોપતપ્તિઃ| તાભ્યાં-માતાપિત્રપચારદૈવાભ્યાં, યસ્માત્સન્નિપાતસ્ય કોપઃ, તસ્માત્તાનિ-અર્શાંસિ, અસાધ્યાનિ| એવં-અનેન પ્રકારેણ, પ્રાણિનાં સર્વે રોગાઃ કુલોદ્ભવા આખ્યાતાઃ| બીજોપતપ્તત્વાદસાધ્યા ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana sahajAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

સહજાનિ વિશેષેણ રૂક્ષદુર્દર્શનાનિ ચ| અન્તર્મુખાનિ પાણ્ડૂનિ દારુણોપદ્રવાણિ ચ||૮||

સ૦-સહજાન્યર્શાંસિ વિશેષેણ રૂક્ષાદિગુણયુતાનિ ભવન્તિ| વિશેષેણેત્યનેનૈતદ્ દ્યોતયતિ,-ઉત્તરજાતાન્યપ્યેવંભૂતાનિ ભવન્તીતિ|

Adhikarana janmottarajAnAmarshasAM ShaDvidhatvam (9) · Śloka 9

ષોઢાઽન્યાનિ પૃથગ્દોષસંસર્ગનિચયાસ્રતઃ| |૯|

સ૦-અન્યાનિ-ઉત્તરજાતાન્યર્શાંસિ, ષટ્પ્રકારાણિ| પૃથગ્દોષૈર્વાતપિત્તકફૈસ્ત્રીણિ, તથા સંસર્ગેણૈકં, તથા નિચયેન [ એકં ] તથા રક્તેન [એકં], ઇતિ ષટ્ત્વમ્| ષોઢાશબ્દઃ પૃષોદરાદિઃ|

Adhikarana shuShkArdrArshasAM doShAnubandhaH (9) · Śloka 9

| શુષ્કાણિ વાતશ્લેષ્મભ્યામાર્દ્રાણિ ત્વસ્રપિત્તતઃ||૯||

સ૦-"શુષ્કસ્રાવિવિભેદાચ્ચ દ્વિધા" (શ્લો. ૩) ઇત્યુક્તમ્| તત્ર શુષ્કાણિ પ્રાયેણ વાતકફાભ્યાં વ્યસ્તસમસ્તાભ્યામ્| યાનિ ત્વાર્દ્રાણિ તાન્યસ્રપિત્તતઃ, તથૈવ વ્યસ્તસમસ્તાભ્યાં ભવન્તિ|

Adhikarana arshasAM nidAnam (10-15) · Śloka 15

દોષપ્રકોપહેતુસ્તુ પ્રાગુક્તસ્તેન સાદિતે| અગ્નૌ, મલેઽતિનિચિતે, પુનશ્ચાતિવ્યવાયતઃ||૧૦|| યાનસઙ્ક્ષોભવિષમકઠિનોત્કટકાસનાત્| બસ્તિનેત્રાશ્મલોષ્ઠોર્વીતલચૈલાદિઘટ્ટનાત્||૧૧|| ભૃશં શીતામ્બુસંસ્પર્શાત્પ્રતતાતિપ્રવાહણાત્| વાતમૂત્રશકૃદ્વેગધારણાત્તદુદીરણાત્||૧૨|| જ્વરગુલ્માતિસારામગ્રહણીશોફપાણ્ડુભિઃ| કર્શનાદ્વિષમાભ્યશ્ચ ચેષ્ટાભ્યો, યોષિતાં પુનઃ||૧૩|| આમગર્ભપ્રપતનાદ્ગર્ભવૃદ્ધિપ્રપીડનાત્| ઈદૃશૈશ્ચાપરૈર્વાયુરપાનઃ કુપિતો મલમ્||૧૪|| પાયોર્વલીષુ તં ધત્તે તાસ્વભિષ્યણ્ણમૂર્તિષુ| જાયન્તેઽર્શાંસિ|૧૫|

સ૦-પ્રાક્-પૂર્વં સર્વરોગવિદાને, દોષપ્રકોપહેતુઃ [ ઉક્તો-] દર્શિતઃ| તેન-દોષપ્રકોપકારણેન, વહ્નૌ સાદિતે-મન્દત્વં ગમિતે| અગ્નિમાન્દ્યાદાહારઃ સમ્યક્પાકમગચ્છન્ ભૂયસા મલત્વેનૈવ સમ્પદ્યતે| તત ઇદમાહ-મલેઽતિનિચિતે| મલે-પુરીષાખ્યે, અતિનિચિતે-પ્રવૃદ્ધે માંસાઙ્કુરજનનયોગ્યે, વાયુરપાનાખ્યઃ પાયોઃ સમ્બન્ધિનીષુ વલીષુ, તં મલં નિચિતં ધત્તે| તદ્દેશમલવ્યતિસમ્પર્કાત્તા વલયોઽભિષ્યણ્ણમૂર્તયઃ પ્રક્લિન્નદેહાઃ સમ્પદ્યન્તે| તાસુ ચાભિષ્યણ્ણમૂર્તિશ્વર્શાંસિ જાયન્તે| ઇત્યુત્તરકાલજાનામર્શસાં સમ્પ્રાપ્તિઃ| તથા ચ કેન વાયુઃ કુપિતો મલં ધત્તે ? ઇત્યાહ-પુનશ્ચાતિવ્યવાયત ઇત્યાદિ| પુનરિતિ નિર્દેશાત્ પૂર્વોક્તેન હેતુના વાયુઃ કુપિતઃ, તથાઽતિવ્યવાયાદિભિઃ કુપિત ઇતિ ગમયતિ| બસ્ત્યાદીનાં ઘટ્ટનેન સમ્બન્ધઃ| પ્રતતાતિપ્રવાહણેન દોષાદિવેગાનાં પ્રવર્તનમ્| વાતમૂત્રશકૃદ્વેગાનાં તૂદીરણમિહોક્તમિતિ પ્રવાહણોદીરણયોર્દ્વયોરુપાદાનમ્| જ્વરાદિભિઃ કર્ષણાદિતિ યોજ્યમ્| વિષમાભ્યશ્ચ ચેષ્ટાભ્ય ઇતિ સાહસાદિવિષમાચરણાદિકાભ્યઃ| યોષિતાં પુનરીતિ પુનઃશબ્દેન પૂર્વોક્તેભ્યઃ પ્રકારેભ્યઃ પ્રકારાન્તરમામગર્ભપ્રપતનાદિકં ગૃહ્યતે| ઈદૃશૈરપરૈરપ્યનિર્દિષ્ટૈરિહ તત્પ્રકોપહેતુભિર્વાયુઃ કુપિત ઇતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana arshasAM pUrvalakShaNam (15-20) · Śloka 20

| તત્પૂર્વલક્ષણં મન્દવહ્નિતા||૧૫|| વિષ્ટમ્ભઃ સક્થિસદનં પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ભ્રમઃ| સાદોઽઙ્ગે નેત્રયોઃ શોફઃ શકૃદ્ભેદોઽથવા ગ્રહઃ||૧૬|| મારુતઃ પ્રચુરો મૂઢઃ પ્રાયો નાભેરધશ્ચરન્| સરુક્ સપરિકર્તશ્ચ કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ સ્વનન્||૧૭|| અન્ત્રકૂજનમાટોપઃ ક્ષામતોદ્ગારભૂરિતા| પ્રભૂતં મૂત્રમલ્પા વિડશ્રદ્ધા ધૂમકોઽમ્લકઃ||૧૮|| શિરઃપૃષ્ઠોરસાં શૂલમાલસ્યં ભિન્નવર્ણતા| તન્દ્રેન્દ્રિયાણાં દૌર્બલ્યં ક્રોધો દુઃખોપચારતા||૧૯|| આશઙ્કા ગ્રહણીદોષપાણ્ડુગુલ્મોદરેષુ ચ| |૨૦|

સ૦-તેષામર્શસાં પૂર્વલક્ષણં તત્પૂર્વલક્ષણં મન્દવહ્નિતેત્યાદિકં શકૃદ્ગ્રહપર્યન્તમ્| અત્ર ચ પૂર્વલક્ષણમધ્યે "શકૃદ્ભેદોઽથવા ગ્રહઃ" ઇતિ નિર્દિષ્ટમ્, કસ્યચિત્પુરુષસ્યોત્પિત્સુષ્વર્શઃસુ ભિન્નવર્ચસ્ત્વં કસ્યચિદ્બદ્ધવર્ચસ્ત્વમિત્યથવાશબ્દસ્યાર્થઃ| મારુત ઇતિ સામર્થ્યાદપાનાખ્યઃ, પ્રાયો-ભૂયિષ્ઠં કૃત્વા, નાભેરધશ્ચરન્-ગચ્છન્, પ્રચુરો ભવતિ| તથા, મૂઢો-મૂઢ ઇવ મૂઢઃ| ક્રિયામાત્મીયાં હિત્વેવ વર્તમાનઃ| તથા, સરુક્-સશૂલઃ| તથા, સહ પારિકર્તેન વર્તતે સપરિકર્તઃ| છિન્દન્નિવ કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ, સ્વનન્-શબ્દાયમાનઃ| તથા, અન્ત્રકૂજનાદિકં ભવતિ| તથા ચ ગ્રહણીદોષાદિષ્વાશઙ્કા ભવતિ|

Adhikarana arshasAM sAmAnyalakShaNam (20-28) · Śloka 28

| એતાન્યેવ વિવર્દ્ધન્તે જાતેષુ હતનામસુ||૨૦|| નિવર્તમાનોઽપાનો હિ તૈરધોમાર્ગરોધતઃ| ક્ષોભયન્નનિલાનન્યાન્ સર્વેન્દ્રિયશરીરગાન્||૨૧|| તથા મૂત્રશકૃત્પિત્તકફાન્ ધાતૂંશ્ચ સાશયાન્| મૃદ્ગાત્યગ્નિં તતઃ સર્વો ભવતિ પ્રાયશોઽર્શસઃ||૨૨|| કૃશો ભૃશં હતોત્સાહો દીનઃ ક્ષામોઽતિનિષ્પ્રભઃ| અસારો વિગતચ્છાયો જન્તુજુષ્ટ ઇવ દ્રુમઃ||૨૩|| કૃત્સ્નૈરુપદ્રવૈર્ગસ્તો યથોક્તૈર્મર્મપીડનૈઃ| તથા કાસપિપાસાસ્યવૈરસ્યશ્વાસપીનસૈઃ||૨૪|| ક્લમાઙ્ગભઙ્ગવમથુક્ષવથુશ્વયથુજ્વરૈઃ| ક્લૈબ્યબાધિર્યતૈમિર્યશર્કરાશ્મરિપીડિતઃ||૨૫|| ક્ષામભિન્નસ્વરો ધ્યાયન્મુહુઃ ષ્ઠીવન્નરોચકી| સર્વપર્વાસ્થિહૃન્નાભિપાયુવઙ્ક્ષણશૂલવાન્||૨૬|| ગુદેન સ્રવતા પિચ્છાં પુલાકોદકસન્નિભામ્| વિબદ્ધમુક્તં શુષ્કાર્દ્રં પક્કામં ચાન્તરાઽન્તરા||૨૭|| પાણ્ડુ પીતં હરિદ્રક્તં પિચ્છિલં ચોપવેશ્યતે| |૨૮|

સ૦-એતાન્યેવ-ગ્રહણીદોષાદીનિ, હતનામસુ-અર્શઃસુ, જાતેષુ વિવર્દ્ધન્તે-વૃદ્ધિમાપ્નુવન્તિ| સ૦-તૈઃ-અર્શોભિઃ, અધોમાર્ગરોધાદપાનો નિવર્તમાન ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તઃ સર્વા(અન્યા)નનિલાન્-સમાનોદાનવ્યાનપ્રાણાન્, સર્વેન્દ્રિયશરીરગાન્ પ્રત્યાહરણરૂપતયા ક્ષોભયન્-સંરમ્ભાન્ કુર્વન્, તથા મૂત્રાદીન્, તથા ધાતૂન્-રસાદીંશ્ચ, સાશયાન્-સહાધારેણ વર્તમાનાન્, ક્ષોભયન્નગ્નિં મૃદ્ગાતિ-મન્દીકરોતિ| તતઃ-અગ્નિમાર્દવાદિકાત્ કારણાત્, પ્રાયેણાર્શસો-દુર્નામવાન્, કૃશાદિકઃ સ્યાત્| અર્શસ ઇત્યત્ર "અર્શાદિત્વાત્" અચ્| વિગતચ્છાયો દ્રુમો જન્તુજુષ્ટઃ પત્રૌઘવિરહાદ્યથા છાયારહિતઃ, તથૈવાર્શસઃ શોભારહિત ઇતિ શ્લેષોપમાલઙ્કારઃ| તથેતિ ન કેવલં પૂર્વોક્તૈરુપદ્રવૈર્ગ્રસ્તઃ, અપિ તુ કાસાદિભિરપીત્યર્થઃ| ક્લેષ્યેત્યાદિ| અશ્મરિપીડિત ઇત્યત્ર "ઙ્યાપોઃ" ઇત્યાદિના બહુલવચનાદ્ધ્રસ્વઃ| અથવા, 'અશ્મનિ પીડિતઃ' ઇતિ પાઠઃ| ક્ષામો ભિન્નશ્ચ સ્વરો યસ્ય સ એવમ્| તથા, ધ્યાયન્-ચિન્તાવ્યાપ્તઃ| તથા, નિષ્ઠીવનાદિભિર્યુતઃ| તથા, ગુદેન પિચ્છાં પુલાકોદકસન્નિભાં સ્રવતા વિબદ્ધાદિકમુપવેશ્યતે| અપ્રાપ્તપાકં ધાન્યં પુલાકશબ્દવાચ્યમ્| આગમઃ-"ધાન્યં પુલાકોઽનિષ્પન્નમ્" ઇતિ| અથવા, પુલાકઃ-કુત્સિતં ધાન્યમ્, તસ્યોદકેન તુલ્યામ્| અન્યે તુ યવગોધૂમાદિસ્વેદઃ પુલાકોદકમિત્યાહુઃ, તેન તુલ્યામ્| વિબદ્ધમુક્તમિતિ કદાચિદુદાવૃત્તં કદાચિદનુદ્વૃત્તં ભવતિ|

Adhikarana vAtArshasAM lakShaNam (28-34) · Śloka 34

વાતાર્શસાં લક્ષણમાહ - - - - ગુદાઙ્કુરા બહ્વનિલાઃ શુષ્કાશ્ચિમિચિમાન્વિતાઃ||૨૮|| મ્લાનાઃ શ્યાવારુણાઃ સ્તબ્ધા વિષમાઃ પરુષાઃ ખરાઃ| મિથો વિસદૃશા વક્રાસ્તીક્ષ્ણા વિશ્ફુટિતાનનાઃ||૨૯|| બિમ્બીકર્કન્ધુખર્જૂરકાર્પાસીફલસન્નિભાઃ| કેચિત્કદમ્બપુષ્પાભાઃ કેચિત્સિદ્ધાર્થકોપમાઃ||૩૦|| શિરઃપાર્શ્વાંસકટ્યૂરુવઙ્ક્ષણાભ્યધિકવ્યથાઃ| ક્ષવથૂદ્ગારવિષ્ટમ્ભહૃદ્ગ્રહારોચકપ્રદાઃ||૩૧|| કાસશ્વાસાગ્નિવૈષમ્યકર્ણનાદભ્રમાવહાઃ| તૈરાર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સશબ્દં સપ્રવાહિકમ્||૩૨|| રુક્ફેનપિચ્છાનુગતં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે| કૃષ્ણત્વઙ્નખવિણ્મૂત્રનેત્રવક્ક્રશ્ચ જાયતે||૩૩|| ગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાસમ્ભવસ્તત એવ ચ|૩૪|

સ૦-વાતાધિકા ગુદજાઃ શુષ્કાદિગુણયુક્તાઃ| વિષમાઃ-વિષમસંસ્થાના ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગાદિદુઃસંસ્થિતાઃ| પરુષાઃ-શાકપત્રાદિતુલ્યસ્પર્શાઃ| મિથો વિસદૃશાઃ-પરસ્પરમતુલ્યસન્નિવેશાઃ| વક્રાઃ-ધનુષ્કોટ્યાદિવત્| તથા, તીક્ષ્ણાઃ-દર્ભાઙ્કુરવત્| વિસ્ફુટિતં-કેસરાદિવત્, આનનં યેષાં ત એવમ્| બિમ્બ્યાદ્યનેકોપમાનોપાદાનં તેષાં વિચિત્રરૂપદર્શનાર્થમ્| શિર આદિષ્વધિકવ્યથાઃ| તથા, ક્ષવથ્વાદિપ્રદાઃ| તથા, કાસાદિકૃતઃ| તૈરાર્તઃ-પીડિતો, ગ્રથિતાદિકમુપવેશ્યતે| કૃષ્ણત્વગાદિશ્ચ સ્યાત્| તત એવ ચ ગુદાઙ્કુરેભ્યો ગુલ્માદિસમ્ભવઃ|

Adhikarana pittArshasAM lakShaNam (34-37) · Śloka 37

| પિત્તોત્તરા નીલમુખા રક્તપ્તાસિતપ્રભાઃ||૩૪|| તન્વસ્રસ્રાવિણો વિસ્રાસ્તનવો મૃદવઃ શ્લથાહ્| શુકજિહ્વાયકૃત્ઽઽખણ્ડજલૌકોવક્ક્રસન્નિભાઃ||૩૫|| દાહપાકજ્વરસ્વેદતૃણ્મૂર્ચ્છારુચિતમોહદાઃ| સોષ્માણો દ્રવનીલોષ્ણપીતરક્તામવર્ચસઃ||૩૬|| યવમધ્યા હરીત્પીતહારિદ્રત્વઙૂનખાદયઃ| |૩૭|

સ૦-પિત્તાર્શસાં નીલમુખા ઇત્યાદિ લક્ષણં હારિદ્રત્વઙ્નખાદય ઇતિપર્યન્તમ્| તનુ-અચ્છં, અસ્રં-રક્તં, નિત્યં સ્રવન્તિ, ઇતિ "આભીક્ષ્ણ્યે" ણિનિઃ| તથા, તનવો-ન ઘનાઃ, શ્લેષ્મ-ગુદાઙ્કુરવત્| મૃદવઃ-શિરીષપુષ્પાદિવત્| શ્લથાઃ-સ્વિન્નમાંસાદિવત્| શુકજિહ્વેત્યાદિ બહૂપમાત્વં પૂર્વવત્ સંસ્થાનવર્ણવૈચિત્ર્યાર્થમ્| દ્રવાદીનાં વર્ચસા સમ્બન્ધઃ| યવમધ્યાઃ-યવમધ્યસંસ્થાનાઃ| હરિતો-દૂર્વાવર્ણાઃ, પીતા હારિદ્રાશ્ચ ત્વગાદયો યેષાં ત એવમ્| આદિશબ્દેન નયનવિણ્મૂત્રાદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana kaphArshasAM lakShaNam (37-42) · Śloka 42

| શ્લેષ્મોલ્બણા મહામૂલા ઘના મન્દરુજઃ સિતાઃ||૩૭|| ઉચ્છૂનોપચિતાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્તબ્ધવૃત્તગુરુસ્થિરાઃ| પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વાઢ્યાઃ સ્પર્શનપ્રિયાઃ||૩૮|| કરીરપનસાસ્થ્યાભાસ્તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ| વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પાયુબસ્તિનાભિવિકર્તિનઃ||૩૯|| સકાસશ્વાસહૃલ્લાસપ્રસેકારુચિપીનસાઃ| મેહકૃચ્છ્રશિરોજાડ્યશિશિરજ્વરકારિણઃ||૪૦|| ક્લૈબ્યાગ્નિમાર્દવચ્છર્દિરામપ્રાયવિકારદાઃ| વસાભસકફપ્રાજ્યપુરીષાઃ સપ્રવાહિકાઃ||૪૧|| ન સ્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદયઃ| |૪૨|

સ૦-શ્લેષ્માર્શસાં મહામૂલાદિકં લક્ષણં પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદ્યન્તમ્| બહ્વનિલા ઇત્યનેન પિત્તો[ત્તરા ઇત્યનેન શ્લેષ્મો]લ્બણા ઇત્યનેન ચ નિર્દેશેન સર્વેષામેવાર્શસાં ત્રિદોષજત્વં દ્યોતયતિ| તેન સર્વાણ્યર્શાંસિ ત્રિદોષજાનિ, ભૂયસા તુ વ્યપદેશ ઇતિ વેદ્યમ્|

Adhikarana dvidoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| સંસૃષ્ટલિઙ્ગાઃ સંસર્ગાત્|૪૨|

સ૦-સંસર્ગાદ્ગુદાઙ્કુરાઃ સંસૃષ્ટલિઙ્ગાઃ-સંસૃષ્ટરૂપાઃ, સ્યુઃ|

Adhikarana tridoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| નિચયાત્સર્વલક્ષણાઃ||૪૨||

સ૦-નિચયાત્-સન્નિપાતાત્, સર્વલક્ષણાઃ-દોષત્રયલક્ષણયુતાઃ|

Adhikarana raktArshasAM lakShaNam (43-45) · Śloka 45

રક્તોલ્બણા ગુદેકીલાઃ પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ| વટપ્રરોહસદૃશા ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ||૪૩|| તેઽત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણં ચ ગાઢવિટ્પ્રતિપીડિતાઃ| સ્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તિતઃ||૪૪|| ભેકાભઃ પીડ્યતે દુઃખૈઃ શોણિતક્ષયસમ્ભવૈઃ| હીનવર્ણબલોત્સાહો હતૌજાઃ કલુષેન્દ્રિયઃ||૪૫||

સ૦-રક્તોલ્બણાઃ-રક્તાધિકાઃ, ગુદેકીલાઃ પિત્તસ્યાકૃત્યા-લક્ષણેન, સમન્વિતા ઇત્યાદિકં કલુષેન્દ્રિય ઇતિ યાવદેષાં લક્ષણં બોધ્યમ્| ગુદાઙ્કુરા ઇતિ પ્રકૃતેઽપિ ગુદેકિલા ઇત્યુક્તં વૈચિત્ર્યાર્થમ્| તે ચ ગુદેકીલા અતિદુષ્ટમુષ્ણં ચ સહસા-અચિન્તિતમેવ શૂલાદિલિઙ્ગૈઃ, રક્તં સ્રવન્તિ, ગાઢવિટ્પ્રતિપીડિતાઃ સન્તઃ| તસ્ય-રક્તસ્ય, અતિપ્રવૃત્તિતો ભેકાભો ભવતિ| ચોઽવધારણે, તસ્યૈવ રક્તસ્યાતિપ્રવર્તનાન્મણ્ડૂકાભઃ સ્યાત્, ન કારણાન્તરેણેત્યર્થઃ| શોણિતક્ષયસમ્ભવૈર્દુઃખૈઃ-રોગૈઃ, પીડ્યતે| "રક્તેઽમ્લશિશિરપ્રીતિસિરાશૈથિલ્યરૂક્ષતાઃ|" (હૃ. સૂ. અ. ૧૧|૧૭) ઇતિ રક્તક્ષયજાઃ ઉક્તાઃ| તથા, હીનવર્ણબલોત્સાહાદિઃ સ્યાત્|

Adhikarana arshasAmudAvarta upadravaH (46-52) · Śloka 52

મુદ્ગકોદ્રવજૂર્ણાહ્વકરીરચણકાદિભિઃ| રૂક્ષૈઃ સઙ્ગ્રાહિભિર્વાયુઃ સ્વે સ્થાને કુપિતો બલી||૪૬|| અધોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્યાધઃ પ્રશોષયન્| પુરીષં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં કુર્વીત દારુણમ્||૪૭|| તેન તીવ્રા રુજા કોષ્ઠપૃષ્ઠહૃત્પાર્શ્વગા ભવેત્| આધ્માનમુદરાવેષ્ઠો હૃલ્લાસઃ પરિકર્તનમ્||૪૮|| બસ્તૌ ચ સુતરાં શૂલં ગણ્ડશ્વયથુસમ્ભવઃ| પવનસ્યોર્ધ્વગામિત્વં તતશ્ચ્છર્દ્યરુચિજ્વરાઃ||૪૯|| હૃદ્રોગગ્રહણીદોષમૂત્રસઙ્ગપ્રવાહિકાઃ| બાધિર્યતિમિરશ્વાસશિરોરુક્કાસપીનસાઃ||૫૦|| મનોવિકારસ્તૃષ્ણાસ્રપિત્તગુલ્મોદરાદયઃ| તે તે ચ વાતજા રોગા જાયન્તે ભૃશદારુણાઃ||૫૧|| દુર્નામ્નામિત્યુદાવર્તઃ પરમોઽયમુપદ્રવઃ| વાતાભિભૂતકોષ્ઠાનાં તૈર્વિનાઽપિ સ જાયતે||૫૨||

સ૦-આદિશબ્દેન મસૂરાદીનાં ગ્રહણમ્| મુદ્ગાદિભી રૂક્ષૈઃ સઙ્ગ્રાહિભિર્વાયુઃ-અપાનાખ્યઃ, સ્વે સ્થાને-બસ્ત્યાદિલક્ષણે, કુપિતોઽત એવ બલવાન્, સ્વસ્થાને કુપિતો બલી સ્યાત્| બલી પવનો વાતાદિસઙ્ગં [દારુણં] કુર્વીત| કિં કૃત્વા ? અધોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય| કિં કુર્વન્ ? અધઃ પુરીષં પ્રશોષયન્| તેન-વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગેન હેતુના, તેન વા-તથાવિધેન વાયુકોપેન, તીવ્રા-દારુણા, પીડા કોષ્ઠાદિગા ભવેત્| તથા, આધ્માનાદયઃ સ્યુઃ પરિકર્તનં ચ| બસ્તૌ ચેતિ ચશબ્દો ભિન્નક્રમઃ, શૂલં ચેત્યર્થઃ| ગણ્ડયોઃ શ્વયથુર્ગણ્ડશ્વયથુઃ, તસ્ય સમ્ભવઃ| પવનસ્ય-પ્રકૃતત્વાદપાનાખ્યસ્ય, ઊર્ધ્વગામિત્વં સ્યાત્| તતઃ-ઊર્ધ્વગમનાત્, છર્દ્યાદયઃ સ્યુઃ| તે તે ચ વાતજા રોગાઃ-અનેકે નખભેદાદયો, ભૃશદારુણાઃ-અતિશયેન દુઃખાવહાઃ, જાયન્તે| દુર્નામ્નામિતિ-એવં પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, અયં ઉદાવર્તઃ પરમો-મહાન્, ઉપસ્રવઃ સ્મૃતો મુનીન્દ્રૈરિતિ શેષઃ| વાતેત્યાદિ| વાતેનાભૂભિતો-વ્યાપ્તઃ, કોષ્ઠો યેષાં ત એવં તેષાં [તૈઃ-] દુર્નામભિર્વિનાઽપિ, સઃ-ઉદાવર્તો જાયતે, ન કેવલં તૈઃ, ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ|

Adhikarana arshasAmasAdhyatvam, arshasAM yApyatvam (53) · Śloka 53

અધુના સાધ્યાસાધ્યવિભાગમેષામાહ - - - - સહજાનિ ત્રિદોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરે વલૌ| સ્થિતાનિ તાન્યસાધ્યાનિ, યાપ્યન્તેઽગ્નિબલાદિભિઃ||૫૩||

સ૦-સહજાન્યર્શાંસિ, તથા ત્રિદોષજાનિ યથોત્તરકાલજાન્યપિ, આભ્યન્તરે વલૌ યાનિ સ્થિતાન્યેકદોષજાનિ તાન્યપ્યસાધ્યાનિ| બલિશબ્દઃ પુંસ્ત્રીલિઙ્ગઃ| અર્શસામસાધ્યાનાં કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-યાપ્યન્ત ઇત્યાદિ| અગ્નિબલમાદિ યેષાં ત એવમ્, તૈર્યાપ્યન્તે| અગ્નિબલેઽક્ષીણ આયુષિ ચ પાદસમ્પદિ ચેત્યર્થઃ|

Adhikarana arshasAM kRuchrasAdhyatvam (54) · Śloka 54

દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ| કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ||૫૪||

સ૦-દ્વન્દ્વજાનિ-સઙ્કરોત્પન્નાનિ, યાનિ ચ દ્વિતીયાયાં વલૌ સંશ્રિતાનિ, તાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાન્યાહુઃ, મુનય ઇતિ શેષઃ| તથા પરિસંવત્સરાણિ ચ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ| પરિગતાનિ સંવત્સરં પરિસંવત્સરાણિ, પ્રાદિસમાસઃ, વર્ષાતિક્રાન્તાનીત્યર્થઃ|

Adhikarana arshasAM sukhasAdhyatvam (55) · Śloka 55

બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ| અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પતિતાનિ ચ||૫૫||

સ૦-બાહ્યાયાં વલૌ જાતાનિ યાનિ તથૈકદોષોલ્બણાનિ ચ તથા ન ચિરોત્પતિતાનિ-સંવત્સરાદર્વાગ્જાતાનિ, તાનિ ચ સુખસાધ્યાનિ|

Adhikarana meDhrAdiShvapyarshAMsi vakShyante (56) · Śloka 56

મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વમ્| |૫૬|

સ૦-મેઢ્રભયનાસાકર્ણાદિષુ ચાર્શાંસિ વક્ષ્યન્તે| યથાસ્વં-સ્વીયે સ્વીયેઽધ્યાયે ગુહ્યરોગવિજ્ઞાને નાસારોગવિજ્ઞાને કર્ણરોગવિજ્ઞાનાદૌ ચેતિ|

Adhikarana nAbhijArshasAM lakShaNam (56) · Śloka 56

નાભિજાનિ તુ| ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ||૫૬||

સ૦-નાભિજાનિ તુ-નાભૌ જાતાનિ પુનર્ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ, ગણ્ડૂપદાનાં-કિઞ્ચુલુકાનામાસ્યં તદિવ રૂપં યેષાં તાન્યેવમ્| તથા પિચ્છિલાનિ-પિચ્છાવન્તિ, તથા મૃદૂનિ ચ ભવન્તિ|

Adhikarana carmakIlAnAM saMprAptiH (57) · Śloka 57

ચર્મકીલાન્યાહ - - - - વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ| કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં તુ તં વિદુઃ||૫૭||

સ૦-વ્યાનાખ્યો વાયુઃ શ્લેષ્માણં ગૃહીત્વાઽર્શઃ કરોતિ| ક્ક ? ત્વચો બહિઃ-બાહ્યપ્રદેશે| કિમ્ભૂતમ્ ? કીલોપમં તથા સ્થિરં ખરં ચ| તં ચ-ગુદાઙ્કુરં, ચર્મકીલં વિદુઃ, મુનય ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam, pittajAnAM lakShaNam, kaphajAnAM lakShaNam (58) · Śloka 58

વાતેન તોદઃ પારુષ્યં, પિત્તાદસિતરક્તતા| શ્લેષ્મણા સ્નિગ્ધતા તસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણ્તા||૫૮||

સ૦-તત્ર વાતેનાધિકેન તોદપારુષ્યે ભવતઃ| પિત્તાદસિતરક્તતા ભવતિ| શ્લેષ્મણા તસ્ય-ચર્મકીલસ્ય, સ્નિગ્ધતાદિકં સ્યાત્| ગ્રથિતત્વં-ગ્રન્થિસદૃશત્વમ્| સવર્ણતા-પ્રાકૃતશરીરતુલ્યવર્ણતા|

Adhikarana arshasAM prashame shIghraM yatnaH kAryaH (7) · Śloka 7

અર્શસાં પ્રશમે યત્નમાશુ કુર્વીત બુદ્ધિમાન્| તાન્યાશુ હિ ગુદં બદ્ધા કુર્યુર્બદ્ધગુદોદરમ્||૫૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાનેઽર્શસાં નિદાનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||

સ૦-અર્શસાં પ્રશમે-શાન્તૌ, મતિમાન્ શીઘ્રં યત્નં કુર્વીત| કિમિતિ ચેત્ ? તદાહ-તાનીત્યાદિ| યસ્માત્તાનિ-અર્શાંસિ, ગુદં બદ્ધા-નિરૂદ્ધ્ય, બદ્ધગુદોદરં શીઘ્રં કુર્યુરિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાનેઽર્શસાં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૭||