7. arśōnidanādhyāyaḥ

Adhikarana arshasAM nirvacanam (2) · Śloka 2

અથાતોઽર્શસાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana arshasAM saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

અરિવત્પ્રાણિનો માંસકીલકા વિશસન્તિ યત્| અર્શાંસિ તસ્માદુચ્યન્તે ગુદમાર્ગનિરોધતઃ||૧|| દોષાસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સન્દૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્| માંસાઙ્કુરાનપાનાદૌ કુર્વન્ત્યર્શાંસિ તાન્ જગુઃ||૨||

Adhikarana arshasAM dvaividhyam (3) · Śloka 3

સહજન્મોત્તરોત્થાનભેદાદ્દ્વેધા સમાસતઃ| શુષ્કસ્રાવિવિભેદાચ્ચ|૩|

Adhikarana gudasya svarUpam, gude tisro balyaH tAsAmarthAnugatAni nAmAni gudauShThasya svarUpam, (3-5) · Śloka 5

"અપાનાદૌ" ઇત્યુક્તમ્| અથ તદેવ ગુદાપરપર્યાયં લક્ષયતિ - - - - | ગુદઃ સ્થૂલાન્ત્રસંશ્રયઃ||૩|| અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલસ્તસ્મિંસ્તિસ્રોઽધ્યર્ધાઙ્ગુલાઃ સ્થિતાઃ| વલ્યઃ, પ્રવાહિણી તાસામન્તર્મધ્યે વિસર્જની||૪|| બાહ્યા સંવરણી તસ્યા ગુદૌષ્ઠો બહિરઙ્ગુલે| યવાધ્યર્ધઃ પ્રમાણેન રોમાણ્યત્ર તતઃ પરમ્||૫||

Adhikarana sahotthAnAmarshasAM heturasAdhyatvaM ca kulodbhavAnAM sarveShAM rogANAmasAdhyatvam (6-7) · Śloka 7

તત્ર હેતુઃ સહોત્થાનાં વલીબીજોપતપ્તતા| અર્શસાં, બીજતપ્તિસ્તુ માતાપિત્રપચારતઃ||૬|| દૈવાચ્ચ, તાભ્યાં કોપો હિ સન્નિપાતસ્ય તાન્યતઃ| અસાધ્યાન્વેવમાખ્યાતાઃ સર્વે રોગાઃ કુલોદ્ભવાઃ||૭||

Adhikarana sahajAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

સહજાનિ વિશેષેણ રૂક્ષદુર્દર્શનાનિ ચ| અન્તર્મુખાનિ પાણ્ડૂનિ દારુણોપદ્રવાણિ ચ||૮||

Adhikarana janmottarajAnAmarshasAM ShaDvidhatvam (9) · Śloka 9

ષોઢાઽન્યાનિ પૃથગ્દોષસંસર્ગનિચયાસ્રતઃ| |૯|

Adhikarana shuShkArdrArshasAM doShAnubandhaH (9) · Śloka 9

| શુષ્કાણિ વાતશ્લેષ્મભ્યામાર્દ્રાણિ ત્વસ્રપિત્તતઃ||૯||

Adhikarana arshasAM nidAnam (10-15) · Śloka 15

દોષપ્રકોપહેતુસ્તુ પ્રાગુક્તસ્તેન સાદિતે| અગ્નૌ, મલેઽતિનિચિતે, પુનશ્ચાતિવ્યવાયતઃ||૧૦|| યાનસઙ્ક્ષોભવિષમકઠિનોત્કટકાસનાત્| બસ્તિનેત્રાશ્મલોષ્ઠોર્વીતલચૈલાદિઘટ્ટનાત્||૧૧|| ભૃશં શીતામ્બુસંસ્પર્શાત્પ્રતતાતિપ્રવાહણાત્| વાતમૂત્રશકૃદ્વેગધારણાત્તદુદીરણાત્||૧૨|| જ્વરગુલ્માતિસારામગ્રહણીશોફપાણ્ડુભિઃ| કર્શનાદ્વિષમાભ્યશ્ચ ચેષ્ટાભ્યો, યોષિતાં પુનઃ||૧૩|| આમગર્ભપ્રપતનાદ્ગર્ભવૃદ્ધિપ્રપીડનાત્| ઈદૃશૈશ્ચાપરૈર્વાયુરપાનઃ કુપિતો મલમ્||૧૪|| પાયોર્વલીષુ તં ધત્તે તાસ્વભિષ્યણ્ણમૂર્તિષુ| જાયન્તેઽર્શાંસિ|૧૫|

Adhikarana arshasAM pUrvalakShaNam (15-20) · Śloka 20

| તત્પૂર્વલક્ષણં મન્દવહ્નિતા||૧૫|| વિષ્ટમ્ભઃ સક્થિસદનં પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ભ્રમઃ| સાદોઽઙ્ગે નેત્રયોઃ શોફઃ શકૃદ્ભેદોઽથવા ગ્રહઃ||૧૬|| મારુતઃ પ્રચુરો મૂઢઃ પ્રાયો નાભેરધશ્ચરન્| સરુક્ સપરિકર્તશ્ચ કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ સ્વનન્||૧૭|| અન્ત્રકૂજનમાટોપઃ ક્ષામતોદ્ગારભૂરિતા| પ્રભૂતં મૂત્રમલ્પા વિડશ્રદ્ધા ધૂમકોઽમ્લકઃ||૧૮|| શિરઃપૃષ્ઠોરસાં શૂલમાલસ્યં ભિન્નવર્ણતા| તન્દ્રેન્દ્રિયાણાં દૌર્બલ્યં ક્રોધો દુઃખોપચારતા||૧૯|| આશઙ્કા ગ્રહણીદોષપાણ્ડુગુલ્મોદરેષુ ચ| |૨૦|

Adhikarana arshasAM sAmAnyalakShaNam (20-28) · Śloka 28

| એતાન્યેવ વિવર્દ્ધન્તે જાતેષુ હતનામસુ||૨૦|| નિવર્તમાનોઽપાનો હિ તૈરધોમાર્ગરોધતઃ| ક્ષોભયન્નનિલાનન્યાન્ સર્વેન્દ્રિયશરીરગાન્||૨૧|| તથા મૂત્રશકૃત્પિત્તકફાન્ ધાતૂંશ્ચ સાશયાન્| મૃદ્ગાત્યગ્નિં તતઃ સર્વો ભવતિ પ્રાયશોઽર્શસઃ||૨૨|| કૃશો ભૃશં હતોત્સાહો દીનઃ ક્ષામોઽતિનિષ્પ્રભઃ| અસારો વિગતચ્છાયો જન્તુજુષ્ટ ઇવ દ્રુમઃ||૨૩|| કૃત્સ્નૈરુપદ્રવૈર્ગસ્તો યથોક્તૈર્મર્મપીડનૈઃ| તથા કાસપિપાસાસ્યવૈરસ્યશ્વાસપીનસૈઃ||૨૪|| ક્લમાઙ્ગભઙ્ગવમથુક્ષવથુશ્વયથુજ્વરૈઃ| ક્લૈબ્યબાધિર્યતૈમિર્યશર્કરાશ્મરિપીડિતઃ||૨૫|| ક્ષામભિન્નસ્વરો ધ્યાયન્મુહુઃ ષ્ઠીવન્નરોચકી| સર્વપર્વાસ્થિહૃન્નાભિપાયુવઙ્ક્ષણશૂલવાન્||૨૬|| ગુદેન સ્રવતા પિચ્છાં પુલાકોદકસન્નિભામ્| વિબદ્ધમુક્તં શુષ્કાર્દ્રં પક્કામં ચાન્તરાઽન્તરા||૨૭|| પાણ્ડુ પીતં હરિદ્રક્તં પિચ્છિલં ચોપવેશ્યતે| |૨૮|

Adhikarana vAtArshasAM lakShaNam (28-34) · Śloka 34

વાતાર્શસાં લક્ષણમાહ - - - - ગુદાઙ્કુરા બહ્વનિલાઃ શુષ્કાશ્ચિમિચિમાન્વિતાઃ||૨૮|| મ્લાનાઃ શ્યાવારુણાઃ સ્તબ્ધા વિષમાઃ પરુષાઃ ખરાઃ| મિથો વિસદૃશા વક્રાસ્તીક્ષ્ણા વિશ્ફુટિતાનનાઃ||૨૯|| બિમ્બીકર્કન્ધુખર્જૂરકાર્પાસીફલસન્નિભાઃ| કેચિત્કદમ્બપુષ્પાભાઃ કેચિત્સિદ્ધાર્થકોપમાઃ||૩૦|| શિરઃપાર્શ્વાંસકટ્યૂરુવઙ્ક્ષણાભ્યધિકવ્યથાઃ| ક્ષવથૂદ્ગારવિષ્ટમ્ભહૃદ્ગ્રહારોચકપ્રદાઃ||૩૧|| કાસશ્વાસાગ્નિવૈષમ્યકર્ણનાદભ્રમાવહાઃ| તૈરાર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સશબ્દં સપ્રવાહિકમ્||૩૨|| રુક્ફેનપિચ્છાનુગતં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે| કૃષ્ણત્વઙ્નખવિણ્મૂત્રનેત્રવક્ક્રશ્ચ જાયતે||૩૩|| ગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાસમ્ભવસ્તત એવ ચ|૩૪|

Adhikarana pittArshasAM lakShaNam (34-37) · Śloka 37

| પિત્તોત્તરા નીલમુખા રક્તપ્તાસિતપ્રભાઃ||૩૪|| તન્વસ્રસ્રાવિણો વિસ્રાસ્તનવો મૃદવઃ શ્લથાહ્| શુકજિહ્વાયકૃત્ઽઽખણ્ડજલૌકોવક્ક્રસન્નિભાઃ||૩૫|| દાહપાકજ્વરસ્વેદતૃણ્મૂર્ચ્છારુચિતમોહદાઃ| સોષ્માણો દ્રવનીલોષ્ણપીતરક્તામવર્ચસઃ||૩૬|| યવમધ્યા હરીત્પીતહારિદ્રત્વઙૂનખાદયઃ| |૩૭|

Adhikarana kaphArshasAM lakShaNam (37-42) · Śloka 42

| શ્લેષ્મોલ્બણા મહામૂલા ઘના મન્દરુજઃ સિતાઃ||૩૭|| ઉચ્છૂનોપચિતાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્તબ્ધવૃત્તગુરુસ્થિરાઃ| પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વાઢ્યાઃ સ્પર્શનપ્રિયાઃ||૩૮|| કરીરપનસાસ્થ્યાભાસ્તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ| વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પાયુબસ્તિનાભિવિકર્તિનઃ||૩૯|| સકાસશ્વાસહૃલ્લાસપ્રસેકારુચિપીનસાઃ| મેહકૃચ્છ્રશિરોજાડ્યશિશિરજ્વરકારિણઃ||૪૦|| ક્લૈબ્યાગ્નિમાર્દવચ્છર્દિરામપ્રાયવિકારદાઃ| વસાભસકફપ્રાજ્યપુરીષાઃ સપ્રવાહિકાઃ||૪૧|| ન સ્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદયઃ| |૪૨|

Adhikarana dvidoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| સંસૃષ્ટલિઙ્ગાઃ સંસર્ગાત્|૪૨|

Adhikarana tridoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| નિચયાત્સર્વલક્ષણાઃ||૪૨||

Adhikarana raktArshasAM lakShaNam (43-45) · Śloka 45

રક્તોલ્બણા ગુદેકીલાઃ પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ| વટપ્રરોહસદૃશા ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ||૪૩|| તેઽત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણં ચ ગાઢવિટ્પ્રતિપીડિતાઃ| સ્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તિતઃ||૪૪|| ભેકાભઃ પીડ્યતે દુઃખૈઃ શોણિતક્ષયસમ્ભવૈઃ| હીનવર્ણબલોત્સાહો હતૌજાઃ કલુષેન્દ્રિયઃ||૪૫||

Adhikarana arshasAmudAvarta upadravaH (46-52) · Śloka 52

મુદ્ગકોદ્રવજૂર્ણાહ્વકરીરચણકાદિભિઃ| રૂક્ષૈઃ સઙ્ગ્રાહિભિર્વાયુઃ સ્વે સ્થાને કુપિતો બલી||૪૬|| અધોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્યાધઃ પ્રશોષયન્| પુરીષં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં કુર્વીત દારુણમ્||૪૭|| તેન તીવ્રા રુજા કોષ્ઠપૃષ્ઠહૃત્પાર્શ્વગા ભવેત્| આધ્માનમુદરાવેષ્ઠો હૃલ્લાસઃ પરિકર્તનમ્||૪૮|| બસ્તૌ ચ સુતરાં શૂલં ગણ્ડશ્વયથુસમ્ભવઃ| પવનસ્યોર્ધ્વગામિત્વં તતશ્ચ્છર્દ્યરુચિજ્વરાઃ||૪૯|| હૃદ્રોગગ્રહણીદોષમૂત્રસઙ્ગપ્રવાહિકાઃ| બાધિર્યતિમિરશ્વાસશિરોરુક્કાસપીનસાઃ||૫૦|| મનોવિકારસ્તૃષ્ણાસ્રપિત્તગુલ્મોદરાદયઃ| તે તે ચ વાતજા રોગા જાયન્તે ભૃશદારુણાઃ||૫૧|| દુર્નામ્નામિત્યુદાવર્તઃ પરમોઽયમુપદ્રવઃ| વાતાભિભૂતકોષ્ઠાનાં તૈર્વિનાઽપિ સ જાયતે||૫૨||

Adhikarana arshasAmasAdhyatvam, arshasAM yApyatvam (53) · Śloka 53

અધુના સાધ્યાસાધ્યવિભાગમેષામાહ - - - - સહજાનિ ત્રિદોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરે વલૌ| સ્થિતાનિ તાન્યસાધ્યાનિ, યાપ્યન્તેઽગ્નિબલાદિભિઃ||૫૩||

Adhikarana arshasAM kRuchrasAdhyatvam (54) · Śloka 54

દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ| કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ||૫૪||

Adhikarana arshasAM sukhasAdhyatvam (55) · Śloka 55

બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ| અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પતિતાનિ ચ||૫૫||

Adhikarana meDhrAdiShvapyarshAMsi vakShyante (56) · Śloka 56

મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વમ્| |૫૬|

Adhikarana nAbhijArshasAM lakShaNam (56) · Śloka 56

નાભિજાનિ તુ| ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ||૫૬||

Adhikarana carmakIlAnAM saMprAptiH (57) · Śloka 57

ચર્મકીલાન્યાહ - - - - વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ| કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં તુ તં વિદુઃ||૫૭||

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam, pittajAnAM lakShaNam, kaphajAnAM lakShaNam (58) · Śloka 58

વાતેન તોદઃ પારુષ્યં, પિત્તાદસિતરક્તતા| શ્લેષ્મણા સ્નિગ્ધતા તસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણ્તા||૫૮||

Adhikarana arshasAM prashame shIghraM yatnaH kAryaH (7) · Śloka 7

અર્શસાં પ્રશમે યત્નમાશુ કુર્વીત બુદ્ધિમાન્| તાન્યાશુ હિ ગુદં બદ્ધા કુર્યુર્બદ્ધગુદોદરમ્||૫૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાનેઽર્શસાં નિદાનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||