7. arśōnidanādhyāyaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

madātyayanidānādanantaramarśōnidānārambhō yuktaḥ| yataḥ "aribhirnijaiḥ pariṣvaṅga" (hr̥. ni. a. 6|40) ityuktam, arśāṁsi ca ripusadr̥śānīti vakṣyati, tasmādarśōnidānaṁ prakramyatē|

Adhikarana arshasAM nirvacanam (2) · Śloka 2

athātō'rśasāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē|2|

View original

अथातोऽर्शसां निदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|

🔊 Audio coming soon

sa0-vyākhyā pūrvavat|

Adhikarana arshasAM saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

arivatprāṇinō māṁsakīlakā viśasanti yat| arśāṁsi tasmāducyantē gudamārganirōdhataḥ||1|| dōṣāstvaṅmāṁsamēdāṁsi sandūṣya vividhākr̥tīn| māṁsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṁsi tān jaguḥ||2||

View original

अरिवत्प्राणिनो मांसकीलका विशसन्ति यत्| अर्शांसि तस्मादुच्यन्ते गुदमार्गनिरोधतः||१|| दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन्| मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः||२||

🔊 Audio coming soon

sa0-anēna sarvēṣāmapyarśasāṁ gudamēḍhrādijānāṁ sāmānyēna samprāptyākr̥tī nirūpayati| dōṣāḥ-vātādayaḥ, tvaṅmāṁsamēdāṁsi dūṣayitvā'pānādau yanmāṁsāṅkurān kurvanti tānarśāṁsi jaguḥ, tantrakr̥ta iti śēṣaḥ| ādiśabdēna karṇanāsādīnāṁ grahaṇam| kimbhūtān māṁsāṅkurān ? vividhākr̥tīn-nānāsaṁsthānān|

Adhikarana arshasAM dvaividhyam (3) · Śloka 3

sahajanmōttarōtthānabhēdāddvēdhā samāsataḥ| śuṣkasrāvivibhēdācca|3|

View original

सहजन्मोत्तरोत्थानभेदाद्द्वेधा समासतः| शुष्कस्राविविभेदाच्च|३|

🔊 Audio coming soon

sa0-tāni ca samāsataḥ-saṅkṣēpatō, dvēdhā-dviprakārāṇi| katham ? ityāha-sahētyādi| saha janmanā, sahajanma cōttaraṁ ca sahajanmōttarē, tayōrutthānaṁ sahajanmōttarōtthānaṁ, tēna bhēdō-viśēṣaḥ, tasmāt| kāniciccharīrēṇa saha jātāni kānicijjanmōttarabhāvīni| tathā, śuṣkasrāvivibhēdācca dvēdhā,-kānicicchuṣkāṇi kānicitsrāvīṇi|

Adhikarana gudasya svarUpam, gude tisro balyaH tAsAmarthAnugatAni nAmAni gudauShThasya svarUpam, (3-5) · Śloka 5

"apānādau" ityuktam| atha tadēva gudāparaparyāyaṁ lakṣayati - - - - | gudaḥ sthūlāntrasaṁśrayaḥ||3|| ardhapañcāṅgulastasmiṁstisrō'dhyardhāṅgulāḥ sthitāḥ| valyaḥ, pravāhiṇī tāsāmantarmadhyē visarjanī||4|| bāhyā saṁvaraṇī tasyā gudauṣṭhō bahiraṅgulē| yavādhyardhaḥ pramāṇēna rōmāṇyatra tataḥ param||5||

View original

"अपानादौ" इत्युक्तम्| अथ तदेव गुदापरपर्यायं लक्षयति - - - - | गुदः स्थूलान्त्रसंश्रयः||३|| अर्धपञ्चाङ्गुलस्तस्मिंस्तिस्रोऽध्यर्धाङ्गुलाः स्थिताः| वल्यः, प्रवाहिणी तासामन्तर्मध्ये विसर्जनी||४|| बाह्या संवरणी तस्या गुदौष्ठो बहिरङ्गुले| यवाध्यर्धः प्रमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम्||५||

🔊 Audio coming soon

sa0-sthūlāntraṁ saṁśrayaḥ-āśrayō, yasya sa ēvaṁvidhō gudaḥ| sthūlaṁ yadantraṁ tatra pratibaddha ityarthaḥ| kiṁpramāṇō'sau ? ardhapañcāṅgulaḥ| ardhēnōnāni pañca-ardhapañca| śākapārthivāditvātsamāsaḥ| ardhapañca aṅgulāni yasya sō'rdhapañcāṅgulaḥ,-sārdhacaturaṅgulaparimāṇaḥ| tasmin-gudē, tisrō valyaḥ-trisaṅkhyāḥ sthitāḥ| kiṁparimāṇāḥ ? adhyardhāṅgulāḥ, adhikamardhamaṅgulaṁ pratyēkaṁ parimāṇaṁ yāsāṁ tā ēvam| atha tāṁsāṁ-tisr̥ṇām, arthānugatāni nāmānyāha-tatra-malapravāhaṇādantaḥ-antarē sthitā valī, pravāhiṇīti kathyatē| madhyē-madhyasthitā valī, malasya pravahatō bahirvisarjanāt visarjanīti bhaṇyatē| gudasya bāhyē sthitā malasya saṁvaraṇāt saṁvaraṇītyucyatē| tasyāḥ-saṁvaraṇīsaṁjñāyā valēḥ, aṅgulē-tatparimāṇē, bahiḥ-bāhyē, gudauṣṭhaḥ sthitaḥ| pramāṇēna-parimāṇatō, gudauṣṭhau yavādhyardhaḥ-sārdhayavapramāṇaḥ| tatō-gudauṣṭhāt, paraṁ-paratō bahiḥ, rōmāṇyatra gudē, jāyantē|

Adhikarana sahotthAnAmarshasAM heturasAdhyatvaM ca kulodbhavAnAM sarveShAM rogANAmasAdhyatvam (6-7) · Śloka 7

tatra hētuḥ sahōtthānāṁ valībījōpataptatā| arśasāṁ, bījataptistu mātāpitrapacārataḥ||6|| daivācca, tābhyāṁ kōpō hi sannipātasya tānyataḥ| asādhyānvēvamākhyātāḥ sarvē rōgāḥ kulōdbhavāḥ||7||

View original

तत्र हेतुः सहोत्थानां वलीबीजोपतप्तता| अर्शसां, बीजतप्तिस्तु मातापित्रपचारतः||६|| दैवाच्च, ताभ्यां कोपो हि सन्निपातस्य तान्यतः| असाध्यान्वेवमाख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः||७||

🔊 Audio coming soon

sa0-tatrēti nirdhāraṇē, sahajōttarakālabhāviṣvarśaḥsu madhyē, sahōtthānāmarśasāṁ hētuḥ valībījōpataptatā| valyāḥ-sambandhi bījaṁ-śukrārtavāṁśō, yasmātsā valī utpadyatē| upataptasya bhāva upataptatā,-arśōvikārakaraṇasamarthairvātapittakaphaiḥ pīḍanaṁ, balībījasyōpataptatōcyatē| sā ca bījōpataptiḥ-bījōpatāpō, mātāpitrapacārataḥ| mātā ca pitā ca mātāpitarau, tayōrapacāraḥ-aparādha āhāravihārādikr̥taḥ, tasmāt| tathā daivāt-tathāvidhāt prākkr̥tādaśubhakarmaṇō, bījōpataptiḥ| tābhyāṁ-mātāpitrapacāradaivābhyāṁ, yasmātsannipātasya kōpaḥ, tasmāttāni-arśāṁsi, asādhyāni| ēvaṁ-anēna prakārēṇa, prāṇināṁ sarvē rōgāḥ kulōdbhavā ākhyātāḥ| bījōpataptatvādasādhyā ityarthaḥ|

Adhikarana sahajAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

sahajāni viśēṣēṇa rūkṣadurdarśanāni ca| antarmukhāni pāṇḍūni dāruṇōpadravāṇi ca||8||

View original

सहजानि विशेषेण रूक्षदुर्दर्शनानि च| अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च||८||

🔊 Audio coming soon

sa0-sahajānyarśāṁsi viśēṣēṇa rūkṣādiguṇayutāni bhavanti| viśēṣēṇētyanēnaitad dyōtayati,-uttarajātānyapyēvaṁbhūtāni bhavantīti|

Adhikarana janmottarajAnAmarshasAM ShaDvidhatvam (9) · Śloka 9

ṣōḍhā'nyāni pr̥thagdōṣasaṁsarganicayāsrataḥ| |9|

View original

षोढाऽन्यानि पृथग्दोषसंसर्गनिचयास्रतः| |९|

🔊 Audio coming soon

sa0-anyāni-uttarajātānyarśāṁsi, ṣaṭprakārāṇi| pr̥thagdōṣairvātapittakaphaistrīṇi, tathā saṁsargēṇaikaṁ, tathā nicayēna [ ēkaṁ ] tathā raktēna [ēkaṁ], iti ṣaṭtvam| ṣōḍhāśabdaḥ pr̥ṣōdarādiḥ|

Adhikarana shuShkArdrArshasAM doShAnubandhaH (9) · Śloka 9

| śuṣkāṇi vātaślēṣmabhyāmārdrāṇi tvasrapittataḥ||9||

View original

| शुष्काणि वातश्लेष्मभ्यामार्द्राणि त्वस्रपित्ततः||९||

🔊 Audio coming soon

sa0-"śuṣkasrāvivibhēdācca dvidhā" (ślō. 3) ityuktam| tatra śuṣkāṇi prāyēṇa vātakaphābhyāṁ vyastasamastābhyām| yāni tvārdrāṇi tānyasrapittataḥ, tathaiva vyastasamastābhyāṁ bhavanti|

Adhikarana arshasAM nidAnam (10-15) · Śloka 15

dōṣaprakōpahētustu prāguktastēna sāditē| agnau, malē'tinicitē, punaścātivyavāyataḥ||10|| yānasaṅkṣōbhaviṣamakaṭhinōtkaṭakāsanāt| bastinētrāśmalōṣṭhōrvītalacailādighaṭṭanāt||11|| bhr̥śaṁ śītāmbusaṁsparśātpratatātipravāhaṇāt| vātamūtraśakr̥dvēgadhāraṇāttadudīraṇāt||12|| jvaragulmātisārāmagrahaṇīśōphapāṇḍubhiḥ| karśanādviṣamābhyaśca cēṣṭābhyō, yōṣitāṁ punaḥ||13|| āmagarbhaprapatanādgarbhavr̥ddhiprapīḍanāt| īdr̥śaiścāparairvāyurapānaḥ kupitō malam||14|| pāyōrvalīṣu taṁ dhattē tāsvabhiṣyaṇṇamūrtiṣu| jāyantē'rśāṁsi|15|

View original

दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तस्तेन सादिते| अग्नौ, मलेऽतिनिचिते, पुनश्चातिव्यवायतः||१०|| यानसङ्क्षोभविषमकठिनोत्कटकासनात्| बस्तिनेत्राश्मलोष्ठोर्वीतलचैलादिघट्टनात्||११|| भृशं शीताम्बुसंस्पर्शात्प्रततातिप्रवाहणात्| वातमूत्रशकृद्वेगधारणात्तदुदीरणात्||१२|| ज्वरगुल्मातिसारामग्रहणीशोफपाण्डुभिः| कर्शनाद्विषमाभ्यश्च चेष्टाभ्यो, योषितां पुनः||१३|| आमगर्भप्रपतनाद्गर्भवृद्धिप्रपीडनात्| ईदृशैश्चापरैर्वायुरपानः कुपितो मलम्||१४|| पायोर्वलीषु तं धत्ते तास्वभिष्यण्णमूर्तिषु| जायन्तेऽर्शांसि|१५|

🔊 Audio coming soon

sa0-prāk-pūrvaṁ sarvarōgavidānē, dōṣaprakōpahētuḥ [ uktō-] darśitaḥ| tēna-dōṣaprakōpakāraṇēna, vahnau sāditē-mandatvaṁ gamitē| agnimāndyādāhāraḥ samyakpākamagacchan bhūyasā malatvēnaiva sampadyatē| tata idamāha-malē'tinicitē| malē-purīṣākhyē, atinicitē-pravr̥ddhē māṁsāṅkurajananayōgyē, vāyurapānākhyaḥ pāyōḥ sambandhinīṣu valīṣu, taṁ malaṁ nicitaṁ dhattē| taddēśamalavyatisamparkāttā valayō'bhiṣyaṇṇamūrtayaḥ praklinnadēhāḥ sampadyantē| tāsu cābhiṣyaṇṇamūrtiśvarśāṁsi jāyantē| ityuttarakālajānāmarśasāṁ samprāptiḥ| tathā ca kēna vāyuḥ kupitō malaṁ dhattē ? ityāha-punaścātivyavāyata ityādi| punariti nirdēśāt pūrvōktēna hētunā vāyuḥ kupitaḥ, tathā'tivyavāyādibhiḥ kupita iti gamayati| bastyādīnāṁ ghaṭṭanēna sambandhaḥ| pratatātipravāhaṇēna dōṣādivēgānāṁ pravartanam| vātamūtraśakr̥dvēgānāṁ tūdīraṇamihōktamiti pravāhaṇōdīraṇayōrdvayōrupādānam| jvarādibhiḥ karṣaṇāditi yōjyam| viṣamābhyaśca cēṣṭābhya iti sāhasādiviṣamācaraṇādikābhyaḥ| yōṣitāṁ punarīti punaḥśabdēna pūrvōktēbhyaḥ prakārēbhyaḥ prakārāntaramāmagarbhaprapatanādikaṁ gr̥hyatē| īdr̥śairaparairapyanirdiṣṭairiha tatprakōpahētubhirvāyuḥ kupita iti yōjyam|

Adhikarana arshasAM pUrvalakShaNam (15-20) · Śloka 20

| tatpūrvalakṣaṇaṁ mandavahnitā||15|| viṣṭambhaḥ sakthisadanaṁ piṇḍikōdvēṣṭanaṁ bhramaḥ| sādō'ṅgē nētrayōḥ śōphaḥ śakr̥dbhēdō'thavā grahaḥ||16|| mārutaḥ pracurō mūḍhaḥ prāyō nābhēradhaścaran| saruk saparikartaśca kr̥cchrānnirgacchati svanan||17|| antrakūjanamāṭōpaḥ kṣāmatōdgārabhūritā| prabhūtaṁ mūtramalpā viḍaśraddhā dhūmakō'mlakaḥ||18|| śiraḥpr̥ṣṭhōrasāṁ śūlamālasyaṁ bhinnavarṇatā| tandrēndriyāṇāṁ daurbalyaṁ krōdhō duḥkhōpacāratā||19|| āśaṅkā grahaṇīdōṣapāṇḍugulmōdarēṣu ca| |20|

View original

| तत्पूर्वलक्षणं मन्दवह्निता||१५|| विष्टम्भः सक्थिसदनं पिण्डिकोद्वेष्टनं भ्रमः| सादोऽङ्गे नेत्रयोः शोफः शकृद्भेदोऽथवा ग्रहः||१६|| मारुतः प्रचुरो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन्| सरुक् सपरिकर्तश्च कृच्छ्रान्निर्गच्छति स्वनन्||१७|| अन्त्रकूजनमाटोपः क्षामतोद्गारभूरिता| प्रभूतं मूत्रमल्पा विडश्रद्धा धूमकोऽम्लकः||१८|| शिरःपृष्ठोरसां शूलमालस्यं भिन्नवर्णता| तन्द्रेन्द्रियाणां दौर्बल्यं क्रोधो दुःखोपचारता||१९|| आशङ्का ग्रहणीदोषपाण्डुगुल्मोदरेषु च| |२०|

🔊 Audio coming soon

sa0-tēṣāmarśasāṁ pūrvalakṣaṇaṁ tatpūrvalakṣaṇaṁ mandavahnitētyādikaṁ śakr̥dgrahaparyantam| atra ca pūrvalakṣaṇamadhyē "śakr̥dbhēdō'thavā grahaḥ" iti nirdiṣṭam, kasyacitpuruṣasyōtpitsuṣvarśaḥsu bhinnavarcastvaṁ kasyacidbaddhavarcastvamityathavāśabdasyārthaḥ| māruta iti sāmarthyādapānākhyaḥ, prāyō-bhūyiṣṭhaṁ kr̥tvā, nābhēradhaścaran-gacchan, pracurō bhavati| tathā, mūḍhō-mūḍha iva mūḍhaḥ| kriyāmātmīyāṁ hitvēva vartamānaḥ| tathā, saruk-saśūlaḥ| tathā, saha pārikartēna vartatē saparikartaḥ| chindanniva kr̥cchrānnirgacchati, svanan-śabdāyamānaḥ| tathā, antrakūjanādikaṁ bhavati| tathā ca grahaṇīdōṣādiṣvāśaṅkā bhavati|

Adhikarana arshasAM sAmAnyalakShaNam (20-28) · Śloka 28

| ētānyēva vivarddhantē jātēṣu hatanāmasu||20|| nivartamānō'pānō hi tairadhōmārgarōdhataḥ| kṣōbhayannanilānanyān sarvēndriyaśarīragān||21|| tathā mūtraśakr̥tpittakaphān dhātūṁśca sāśayān| mr̥dgātyagniṁ tataḥ sarvō bhavati prāyaśō'rśasaḥ||22|| kr̥śō bhr̥śaṁ hatōtsāhō dīnaḥ kṣāmō'tiniṣprabhaḥ| asārō vigatacchāyō jantujuṣṭa iva drumaḥ||23|| kr̥tsnairupadravairgastō yathōktairmarmapīḍanaiḥ| tathā kāsapipāsāsyavairasyaśvāsapīnasaiḥ||24|| klamāṅgabhaṅgavamathukṣavathuśvayathujvaraiḥ| klaibyabādhiryataimiryaśarkarāśmaripīḍitaḥ||25|| kṣāmabhinnasvarō dhyāyanmuhuḥ ṣṭhīvannarōcakī| sarvaparvāsthihr̥nnābhipāyuvaṅkṣaṇaśūlavān||26|| gudēna sravatā picchāṁ pulākōdakasannibhām| vibaddhamuktaṁ śuṣkārdraṁ pakkāmaṁ cāntarā'ntarā||27|| pāṇḍu pītaṁ haridraktaṁ picchilaṁ cōpavēśyatē| |28|

View original

| एतान्येव विवर्द्धन्ते जातेषु हतनामसु||२०|| निवर्तमानोऽपानो हि तैरधोमार्गरोधतः| क्षोभयन्ननिलानन्यान् सर्वेन्द्रियशरीरगान्||२१|| तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान् धातूंश्च साशयान्| मृद्गात्यग्निं ततः सर्वो भवति प्रायशोऽर्शसः||२२|| कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामोऽतिनिष्प्रभः| असारो विगतच्छायो जन्तुजुष्ट इव द्रुमः||२३|| कृत्स्नैरुपद्रवैर्गस्तो यथोक्तैर्मर्मपीडनैः| तथा कासपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः||२४|| क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः| क्लैब्यबाधिर्यतैमिर्यशर्कराश्मरिपीडितः||२५|| क्षामभिन्नस्वरो ध्यायन्मुहुः ष्ठीवन्नरोचकी| सर्वपर्वास्थिहृन्नाभिपायुवङ्क्षणशूलवान्||२६|| गुदेन स्रवता पिच्छां पुलाकोदकसन्निभाम्| विबद्धमुक्तं शुष्कार्द्रं पक्कामं चान्तराऽन्तरा||२७|| पाण्डु पीतं हरिद्रक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते| |२८|

🔊 Audio coming soon

sa0-ētānyēva-grahaṇīdōṣādīni, hatanāmasu-arśaḥsu, jātēṣu vivarddhantē-vr̥ddhimāpnuvanti| sa0-taiḥ-arśōbhiḥ, adhōmārgarōdhādapānō nivartamāna ūrdhvaṁ pravr̥ttaḥ sarvā(anyā)nanilān-samānōdānavyānaprāṇān, sarvēndriyaśarīragān pratyāharaṇarūpatayā kṣōbhayan-saṁrambhān kurvan, tathā mūtrādīn, tathā dhātūn-rasādīṁśca, sāśayān-sahādhārēṇa vartamānān, kṣōbhayannagniṁ mr̥dgāti-mandīkarōti| tataḥ-agnimārdavādikāt kāraṇāt, prāyēṇārśasō-durnāmavān, kr̥śādikaḥ syāt| arśasa ityatra "arśāditvāt" ac| vigatacchāyō drumō jantujuṣṭaḥ patraughavirahādyathā chāyārahitaḥ, tathaivārśasaḥ śōbhārahita iti ślēṣōpamālaṅkāraḥ| tathēti na kēvalaṁ pūrvōktairupadravairgrastaḥ, api tu kāsādibhirapītyarthaḥ| klēṣyētyādi| aśmaripīḍita ityatra "ṅyāpōḥ" ityādinā bahulavacanāddhrasvaḥ| athavā, 'aśmani pīḍitaḥ' iti pāṭhaḥ| kṣāmō bhinnaśca svarō yasya sa ēvam| tathā, dhyāyan-cintāvyāptaḥ| tathā, niṣṭhīvanādibhiryutaḥ| tathā, gudēna picchāṁ pulākōdakasannibhāṁ sravatā vibaddhādikamupavēśyatē| aprāptapākaṁ dhānyaṁ pulākaśabdavācyam| āgamaḥ-"dhānyaṁ pulākō'niṣpannam" iti| athavā, pulākaḥ-kutsitaṁ dhānyam, tasyōdakēna tulyām| anyē tu yavagōdhūmādisvēdaḥ pulākōdakamityāhuḥ, tēna tulyām| vibaddhamuktamiti kadācidudāvr̥ttaṁ kadācidanudvr̥ttaṁ bhavati|

Adhikarana vAtArshasAM lakShaNam (28-34) · Śloka 34

vātārśasāṁ lakṣaṇamāha - - - - gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimicimānvitāḥ||28|| mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣāḥ kharāḥ| mithō visadr̥śā vakrāstīkṣṇā viśphuṭitānanāḥ||29|| bimbīkarkandhukharjūrakārpāsīphalasannibhāḥ| kēcitkadambapuṣpābhāḥ kēcitsiddhārthakōpamāḥ||30|| śiraḥpārśvāṁsakaṭyūruvaṅkṣaṇābhyadhikavyathāḥ| kṣavathūdgāraviṣṭambhahr̥dgrahārōcakapradāḥ||31|| kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ| tairārtō grathitaṁ stōkaṁ saśabdaṁ sapravāhikam||32|| rukphēnapicchānugataṁ vibaddhamupavēśyatē| kr̥ṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranētravakkraśca jāyatē||33|| gulmaplīhōdarāṣṭhīlāsambhavastata ēva ca|34|

View original

वातार्शसां लक्षणमाह - - - - गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमिचिमान्विताः||२८|| म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाः खराः| मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विश्फुटिताननाः||२९|| बिम्बीकर्कन्धुखर्जूरकार्पासीफलसन्निभाः| केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः||३०|| शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाभ्यधिकव्यथाः| क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः||३१|| कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः| तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम्||३२|| रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते| कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्क्रश्च जायते||३३|| गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च|३४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittArshasAM lakShaNam (34-37) · Śloka 37

| pittōttarā nīlamukhā raktaptāsitaprabhāḥ||34|| tanvasrasrāviṇō visrāstanavō mr̥davaḥ ślathāh| śukajihvāyakr̥t''khaṇḍajalaukōvakkrasannibhāḥ||35|| dāhapākajvarasvēdatr̥ṇmūrcchārucitamōhadāḥ| sōṣmāṇō dravanīlōṣṇapītaraktāmavarcasaḥ||36|| yavamadhyā harītpītahāridratvaṅūnakhādayaḥ| |37|

View original

| पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तप्तासितप्रभाः||३४|| तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाह्| शुकजिह्वायकृत्ऽऽखण्डजलौकोवक्क्रसन्निभाः||३५|| दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्च्छारुचितमोहदाः| सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः||३६|| यवमध्या हरीत्पीतहारिद्रत्वङूनखादयः| |३७|

🔊 Audio coming soon

sa0-pittārśasāṁ nīlamukhā ityādi lakṣaṇaṁ hāridratvaṅnakhādaya itiparyantam| tanu-acchaṁ, asraṁ-raktaṁ, nityaṁ sravanti, iti "ābhīkṣṇyē" ṇiniḥ| tathā, tanavō-na ghanāḥ, ślēṣma-gudāṅkuravat| mr̥davaḥ-śirīṣapuṣpādivat| ślathāḥ-svinnamāṁsādivat| śukajihvētyādi bahūpamātvaṁ pūrvavat saṁsthānavarṇavaicitryārtham| dravādīnāṁ varcasā sambandhaḥ| yavamadhyāḥ-yavamadhyasaṁsthānāḥ| haritō-dūrvāvarṇāḥ, pītā hāridrāśca tvagādayō yēṣāṁ ta ēvam| ādiśabdēna nayanaviṇmūtrādayō gr̥hyantē|

Adhikarana kaphArshasAM lakShaNam (37-42) · Śloka 42

| ślēṣmōlbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ||37|| ucchūnōpacitāḥ snigdhāḥ stabdhavr̥ttagurusthirāḥ| picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ||38|| karīrapanasāsthyābhāstathā gōstanasannibhāḥ| vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyubastinābhivikartinaḥ||39|| sakāsaśvāsahr̥llāsaprasēkārucipīnasāḥ| mēhakr̥cchraśirōjāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ||40|| klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ| vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ||41|| na sravanti na bhidyantē pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ| |42|

View original

| श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः||३७|| उच्छूनोपचिताः स्निग्धाः स्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः| पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः||३८|| करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः| वङ्क्षणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्तिनः||३९|| सकासश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः| मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः||४०|| क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः| वसाभसकफप्राज्यपुरीषाः सप्रवाहिकाः||४१|| न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः| |४२|

🔊 Audio coming soon

sa0-ślēṣmārśasāṁ mahāmūlādikaṁ lakṣaṇaṁ pāṇḍusnigdhatvagādyantam| bahvanilā ityanēna pittō[ttarā ityanēna ślēṣmō]lbaṇā ityanēna ca nirdēśēna sarvēṣāmēvārśasāṁ tridōṣajatvaṁ dyōtayati| tēna sarvāṇyarśāṁsi tridōṣajāni, bhūyasā tu vyapadēśa iti vēdyam|

Adhikarana dvidoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| saṁsr̥ṣṭaliṅgāḥ saṁsargāt|42|

View original

| संसृष्टलिङ्गाः संसर्गात्|४२|

🔊 Audio coming soon

sa0-saṁsargādgudāṅkurāḥ saṁsr̥ṣṭaliṅgāḥ-saṁsr̥ṣṭarūpāḥ, syuḥ|

Adhikarana tridoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| nicayātsarvalakṣaṇāḥ||42||

View original

| निचयात्सर्वलक्षणाः||४२||

🔊 Audio coming soon

sa0-nicayāt-sannipātāt, sarvalakṣaṇāḥ-dōṣatrayalakṣaṇayutāḥ|

Adhikarana raktArshasAM lakShaNam (43-45) · Śloka 45

raktōlbaṇā gudēkīlāḥ pittākr̥tisamanvitāḥ| vaṭaprarōhasadr̥śā guñjāvidrumasannibhāḥ||43|| tē'tyarthaṁ duṣṭamuṣṇaṁ ca gāḍhaviṭpratipīḍitāḥ| sravanti sahasā raktaṁ tasya cātipravr̥ttitaḥ||44|| bhēkābhaḥ pīḍyatē duḥkhaiḥ śōṇitakṣayasambhavaiḥ| hīnavarṇabalōtsāhō hataujāḥ kaluṣēndriyaḥ||45||

View original

रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः| वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः||४३|| तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्प्रतिपीडिताः| स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः||४४|| भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः| हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः||४५||

🔊 Audio coming soon

sa0-raktōlbaṇāḥ-raktādhikāḥ, gudēkīlāḥ pittasyākr̥tyā-lakṣaṇēna, samanvitā ityādikaṁ kaluṣēndriya iti yāvadēṣāṁ lakṣaṇaṁ bōdhyam| gudāṅkurā iti prakr̥tē'pi gudēkilā ityuktaṁ vaicitryārtham| tē ca gudēkīlā atiduṣṭamuṣṇaṁ ca sahasā-acintitamēva śūlādiliṅgaiḥ, raktaṁ sravanti, gāḍhaviṭpratipīḍitāḥ santaḥ| tasya-raktasya, atipravr̥ttitō bhēkābhō bhavati| cō'vadhāraṇē, tasyaiva raktasyātipravartanānmaṇḍūkābhaḥ syāt, na kāraṇāntarēṇētyarthaḥ| śōṇitakṣayasambhavairduḥkhaiḥ-rōgaiḥ, pīḍyatē| "raktē'mlaśiśiraprītisirāśaithilyarūkṣatāḥ|" (hr̥. sū. a. 11|17) iti raktakṣayajāḥ uktāḥ| tathā, hīnavarṇabalōtsāhādiḥ syāt|

Adhikarana arshasAmudAvarta upadravaH (46-52) · Śloka 52

mudgakōdravajūrṇāhvakarīracaṇakādibhiḥ| rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ svē sthānē kupitō balī||46|| adhōvahāni srōtāṁsi saṁrudhyādhaḥ praśōṣayan| purīṣaṁ vātaviṇmūtrasaṅgaṁ kurvīta dāruṇam||47|| tēna tīvrā rujā kōṣṭhapr̥ṣṭhahr̥tpārśvagā bhavēt| ādhmānamudarāvēṣṭhō hr̥llāsaḥ parikartanam||48|| bastau ca sutarāṁ śūlaṁ gaṇḍaśvayathusambhavaḥ| pavanasyōrdhvagāmitvaṁ tataścchardyarucijvarāḥ||49|| hr̥drōgagrahaṇīdōṣamūtrasaṅgapravāhikāḥ| bādhiryatimiraśvāsaśirōrukkāsapīnasāḥ||50|| manōvikārastr̥ṣṇāsrapittagulmōdarādayaḥ| tē tē ca vātajā rōgā jāyantē bhr̥śadāruṇāḥ||51|| durnāmnāmityudāvartaḥ paramō'yamupadravaḥ| vātābhibhūtakōṣṭhānāṁ tairvinā'pi sa jāyatē||52||

View original

मुद्गकोद्रवजूर्णाह्वकरीरचणकादिभिः| रूक्षैः सङ्ग्राहिभिर्वायुः स्वे स्थाने कुपितो बली||४६|| अधोवहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन्| पुरीषं वातविण्मूत्रसङ्गं कुर्वीत दारुणम्||४७|| तेन तीव्रा रुजा कोष्ठपृष्ठहृत्पार्श्वगा भवेत्| आध्मानमुदरावेष्ठो हृल्लासः परिकर्तनम्||४८|| बस्तौ च सुतरां शूलं गण्डश्वयथुसम्भवः| पवनस्योर्ध्वगामित्वं ततश्च्छर्द्यरुचिज्वराः||४९|| हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसङ्गप्रवाहिकाः| बाधिर्यतिमिरश्वासशिरोरुक्कासपीनसाः||५०|| मनोविकारस्तृष्णास्रपित्तगुल्मोदरादयः| ते ते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः||५१|| दुर्नाम्नामित्युदावर्तः परमोऽयमुपद्रवः| वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनाऽपि स जायते||५२||

🔊 Audio coming soon

sa0-ādiśabdēna masūrādīnāṁ grahaṇam| mudgādibhī rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ-apānākhyaḥ, svē sthānē-bastyādilakṣaṇē, kupitō'ta ēva balavān, svasthānē kupitō balī syāt| balī pavanō vātādisaṅgaṁ [dāruṇaṁ] kurvīta| kiṁ kr̥tvā ? adhōvahāni srōtāṁsi saṁrudhya| kiṁ kurvan ? adhaḥ purīṣaṁ praśōṣayan| tēna-vātaviṇmūtrasaṅgēna hētunā, tēna vā-tathāvidhēna vāyukōpēna, tīvrā-dāruṇā, pīḍā kōṣṭhādigā bhavēt| tathā, ādhmānādayaḥ syuḥ parikartanaṁ ca| bastau cēti caśabdō bhinnakramaḥ, śūlaṁ cētyarthaḥ| gaṇḍayōḥ śvayathurgaṇḍaśvayathuḥ, tasya sambhavaḥ| pavanasya-prakr̥tatvādapānākhyasya, ūrdhvagāmitvaṁ syāt| tataḥ-ūrdhvagamanāt, chardyādayaḥ syuḥ| tē tē ca vātajā rōgāḥ-anēkē nakhabhēdādayō, bhr̥śadāruṇāḥ-atiśayēna duḥkhāvahāḥ, jāyantē| durnāmnāmiti-ēvaṁ pūrvōktēna prakārēṇa, ayaṁ udāvartaḥ paramō-mahān, upasravaḥ smr̥tō munīndrairiti śēṣaḥ| vātētyādi| vātēnābhūbhitō-vyāptaḥ, kōṣṭhō yēṣāṁ ta ēvaṁ tēṣāṁ [taiḥ-] durnāmabhirvinā'pi, saḥ-udāvartō jāyatē, na kēvalaṁ taiḥ, ityapiśabdārthaḥ|

Adhikarana arshasAmasAdhyatvam, arshasAM yApyatvam (53) · Śloka 53

adhunā sādhyāsādhyavibhāgamēṣāmāha - - - - sahajāni tridōṣāṇi yāni cābhyantarē valau| sthitāni tānyasādhyāni, yāpyantē'gnibalādibhiḥ||53||

View original

अधुना साध्यासाध्यविभागमेषामाह - - - - सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ| स्थितानि तान्यसाध्यानि, याप्यन्तेऽग्निबलादिभिः||५३||

🔊 Audio coming soon

sa0-sahajānyarśāṁsi, tathā tridōṣajāni yathōttarakālajānyapi, ābhyantarē valau yāni sthitānyēkadōṣajāni tānyapyasādhyāni| baliśabdaḥ puṁstrīliṅgaḥ| arśasāmasādhyānāṁ kiṁ kāryam ? ityāha-yāpyanta ityādi| agnibalamādi yēṣāṁ ta ēvam, tairyāpyantē| agnibalē'kṣīṇa āyuṣi ca pādasampadi cētyarthaḥ|

Adhikarana arshasAM kRuchrasAdhyatvam (54) · Śloka 54

dvandvajāni dvitīyāyāṁ valau yānyāśritāni ca| kr̥cchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṁvatsarāṇi ca||54||

View original

द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च||५४||

🔊 Audio coming soon

sa0-dvandvajāni-saṅkarōtpannāni, yāni ca dvitīyāyāṁ valau saṁśritāni, tāni kr̥cchrasādhyānyāhuḥ, munaya iti śēṣaḥ| tathā parisaṁvatsarāṇi ca kr̥cchrasādhyāni| parigatāni saṁvatsaraṁ parisaṁvatsarāṇi, prādisamāsaḥ, varṣātikrāntānītyarthaḥ|

Adhikarana arshasAM sukhasAdhyatvam (55) · Śloka 55

bāhyāyāṁ tu valau jātānyēkadōṣōlbaṇāni ca| arśāṁsi sukhasādhyāni na cirōtpatitāni ca||55||

View original

बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च| अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च||५५||

🔊 Audio coming soon

sa0-bāhyāyāṁ valau jātāni yāni tathaikadōṣōlbaṇāni ca tathā na cirōtpatitāni-saṁvatsarādarvāgjātāni, tāni ca sukhasādhyāni|

Adhikarana meDhrAdiShvapyarshAMsi vakShyante (56) · Śloka 56

mēḍhrādiṣvapi vakṣyantē yathāsvam| |56|

View original

मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वम्| |५६|

🔊 Audio coming soon

sa0-mēḍhrabhayanāsākarṇādiṣu cārśāṁsi vakṣyantē| yathāsvaṁ-svīyē svīyē'dhyāyē guhyarōgavijñānē nāsārōgavijñānē karṇarōgavijñānādau cēti|

Adhikarana nAbhijArshasAM lakShaNam (56) · Śloka 56

nābhijāni tu| gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mr̥dūni ca||56||

View original

नाभिजानि तु| गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च||५६||

🔊 Audio coming soon

sa0-nābhijāni tu-nābhau jātāni punargaṇḍūpadāsyarūpāṇi, gaṇḍūpadānāṁ-kiñculukānāmāsyaṁ tadiva rūpaṁ yēṣāṁ tānyēvam| tathā picchilāni-picchāvanti, tathā mr̥dūni ca bhavanti|

Adhikarana carmakIlAnAM saMprAptiH (57) · Śloka 57

carmakīlānyāha - - - - vyānō gr̥hītvā ślēṣmāṇaṁ karōtyarśastvacō bahiḥ| kīlōpamaṁ sthirakharaṁ carmakīlaṁ tu taṁ viduḥ||57||

View original

चर्मकीलान्याह - - - - व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः| कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तं विदुः||५७||

🔊 Audio coming soon

sa0-vyānākhyō vāyuḥ ślēṣmāṇaṁ gr̥hītvā'rśaḥ karōti| kka ? tvacō bahiḥ-bāhyapradēśē| kimbhūtam ? kīlōpamaṁ tathā sthiraṁ kharaṁ ca| taṁ ca-gudāṅkuraṁ, carmakīlaṁ viduḥ, munaya iti śēṣaḥ|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam, pittajAnAM lakShaNam, kaphajAnAM lakShaNam (58) · Śloka 58

vātēna tōdaḥ pāruṣyaṁ, pittādasitaraktatā| ślēṣmaṇā snigdhatā tasya grathitatvaṁ savarṇtā||58||

View original

वातेन तोदः पारुष्यं, पित्तादसितरक्तता| श्लेष्मणा स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्ण्ता||५८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana arshasAM prashame shIghraM yatnaH kAryaH (7) · Śloka 7

arśasāṁ praśamē yatnamāśu kurvīta buddhimān| tānyāśu hi gudaṁ baddhā kuryurbaddhagudōdaram||59|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē'rśasāṁ nidānaṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||

View original

अर्शसां प्रशमे यत्नमाशु कुर्वीत बुद्धिमान्| तान्याशु हि गुदं बद्धा कुर्युर्बद्धगुदोदरम्||५९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थानेऽर्शसां निदानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||

🔊 Audio coming soon

sa0-arśasāṁ praśamē-śāntau, matimān śīghraṁ yatnaṁ kurvīta| kimiti cēt ? tadāha-tānītyādi| yasmāttāni-arśāṁsi, gudaṁ baddhā-nirūddhya, baddhagudōdaraṁ śīghraṁ kuryuriti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē'rśasāṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7||

← 6. madātyayādinidanādhyāyaḥ 8. atīsāragrahaṇirōganidānādhyāyaḥ →