7. arśōnidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನಾದನನ್ತರಮರ್ಶೋನಿದಾನಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತಃ| ಯತಃ "ಅರಿಭಿರ್ನಿಜೈಃ ಪರಿಷ್ವಙ್ಗ" (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೬|೪೦) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಚ ರಿಪುಸದೃಶಾನೀತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತಸ್ಮಾದರ್ಶೋನಿದಾನಂ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯತೇ|

Adhikarana arshasAM nirvacanam (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋಽರ್ಶಸಾಂ ನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨|

ಸ೦-ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಪೂರ್ವವತ್|

Adhikarana arshasAM saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

ಅರಿವತ್ಪ್ರಾಣಿನೋ ಮಾಂಸಕೀಲಕಾ ವಿಶಸನ್ತಿ ಯತ್| ಅರ್ಶಾಂಸಿ ತಸ್ಮಾದುಚ್ಯನ್ತೇ ಗುದಮಾರ್ಗನಿರೋಧತಃ||೧|| ದೋಷಾಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ವಿವಿಧಾಕೃತೀನ್| ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾನಪಾನಾದೌ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ ತಾನ್ ಜಗುಃ||೨||

ಸ೦-ಅನೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮಪ್ಯರ್ಶಸಾಂ ಗುದಮೇಢ್ರಾದಿಜಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾಕೃತೀ ನಿರೂಪಯತಿ| ದೋಷಾಃ-ವಾತಾದಯಃ, ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ದೂಷಯಿತ್ವಾಽಪಾನಾದೌ ಯನ್ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತಾನರ್ಶಾಂಸಿ ಜಗುಃ, ತನ್ತ್ರಕೃತ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕರ್ಣನಾಸಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾನ್ ? ವಿವಿಧಾಕೃತೀನ್-ನಾನಾಸಂಸ್ಥಾನಾನ್|

Adhikarana arshasAM dvaividhyam (3) · Śloka 3

ಸಹಜನ್ಮೋತ್ತರೋತ್ಥಾನಭೇದಾದ್ದ್ವೇಧಾ ಸಮಾಸತಃ| ಶುಷ್ಕಸ್ರಾವಿವಿಭೇದಾಚ್ಚ|೩|

ಸ೦-ತಾನಿ ಚ ಸಮಾಸತಃ-ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತೋ, ದ್ವೇಧಾ-ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಾಣಿ| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸಹೇತ್ಯಾದಿ| ಸಹ ಜನ್ಮನಾ, ಸಹಜನ್ಮ ಚೋತ್ತರಂ ಚ ಸಹಜನ್ಮೋತ್ತರೇ, ತಯೋರುತ್ಥಾನಂ ಸಹಜನ್ಮೋತ್ತರೋತ್ಥಾನಂ, ತೇನ ಭೇದೋ-ವಿಶೇಷಃ, ತಸ್ಮಾತ್| ಕಾನಿಚಿಚ್ಛರೀರೇಣ ಸಹ ಜಾತಾನಿ ಕಾನಿಚಿಜ್ಜನ್ಮೋತ್ತರಭಾವೀನಿ| ತಥಾ, ಶುಷ್ಕಸ್ರಾವಿವಿಭೇದಾಚ್ಚ ದ್ವೇಧಾ,-ಕಾನಿಚಿಚ್ಛುಷ್ಕಾಣಿ ಕಾನಿಚಿತ್ಸ್ರಾವೀಣಿ|

Adhikarana gudasya svarUpam, gude tisro balyaH tAsAmarthAnugatAni nAmAni gudauShThasya svarUpam, (3-5) · Śloka 5

"ಅಪಾನಾದೌ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅಥ ತದೇವ ಗುದಾಪರಪರ್ಯಾಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಗುದಃ ಸ್ಥೂಲಾನ್ತ್ರಸಂಶ್ರಯಃ||೩|| ಅರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಿಸ್ರೋಽಧ್ಯರ್ಧಾಙ್ಗುಲಾಃ ಸ್ಥಿತಾಃ| ವಲ್ಯಃ, ಪ್ರವಾಹಿಣೀ ತಾಸಾಮನ್ತರ್ಮಧ್ಯೇ ವಿಸರ್ಜನೀ||೪|| ಬಾಹ್ಯಾ ಸಂವರಣೀ ತಸ್ಯಾ ಗುದೌಷ್ಠೋ ಬಹಿರಙ್ಗುಲೇ| ಯವಾಧ್ಯರ್ಧಃ ಪ್ರಮಾಣೇನ ರೋಮಾಣ್ಯತ್ರ ತತಃ ಪರಮ್||೫||

ಸ೦-ಸ್ಥೂಲಾನ್ತ್ರಂ ಸಂಶ್ರಯಃ-ಆಶ್ರಯೋ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂವಿಧೋ ಗುದಃ| ಸ್ಥೂಲಂ ಯದನ್ತ್ರಂ ತತ್ರ ಪ್ರತಿಬದ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂಪ್ರಮಾಣೋಽಸೌ ? ಅರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಃ| ಅರ್ಧೇನೋನಾನಿ ಪಞ್ಚ-ಅರ್ಧಪಞ್ಚ| ಶಾಕಪಾರ್ಥಿವಾದಿತ್ವಾತ್ಸಮಾಸಃ| ಅರ್ಧಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗುಲಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸೋಽರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಃ,-ಸಾರ್ಧಚತುರಙ್ಗುಲಪರಿಮಾಣಃ| ತಸ್ಮಿನ್-ಗುದೇ, ತಿಸ್ರೋ ವಲ್ಯಃ-ತ್ರಿಸಙ್ಖ್ಯಾಃ ಸ್ಥಿತಾಃ| ಕಿಂಪರಿಮಾಣಾಃ ? ಅಧ್ಯರ್ಧಾಙ್ಗುಲಾಃ, ಅಧಿಕಮರ್ಧಮಙ್ಗುಲಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪರಿಮಾಣಂ ಯಾಸಾಂ ತಾ ಏವಮ್| ಅಥ ತಾಂಸಾಂ-ತಿಸೃಣಾಮ್, ಅರ್ಥಾನುಗತಾನಿ ನಾಮಾನ್ಯಾಹ-ತತ್ರ-ಮಲಪ್ರವಾಹಣಾದನ್ತಃ-ಅನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತಾ ವಲೀ, ಪ್ರವಾಹಿಣೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ| ಮಧ್ಯೇ-ಮಧ್ಯಸ್ಥಿತಾ ವಲೀ, ಮಲಸ್ಯ ಪ್ರವಹತೋ ಬಹಿರ್ವಿಸರ್ಜನಾತ್ ವಿಸರ್ಜನೀತಿ ಭಣ್ಯತೇ| ಗುದಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಾ ಮಲಸ್ಯ ಸಂವರಣಾತ್ ಸಂವರಣೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಯಾಃ-ಸಂವರಣೀಸಂಜ್ಞಾಯಾ ವಲೇಃ, ಅಙ್ಗುಲೇ-ತತ್ಪರಿಮಾಣೇ, ಬಹಿಃ-ಬಾಹ್ಯೇ, ಗುದೌಷ್ಠಃ ಸ್ಥಿತಃ| ಪ್ರಮಾಣೇನ-ಪರಿಮಾಣತೋ, ಗುದೌಷ್ಠೌ ಯವಾಧ್ಯರ್ಧಃ-ಸಾರ್ಧಯವಪ್ರಮಾಣಃ| ತತೋ-ಗುದೌಷ್ಠಾತ್, ಪರಂ-ಪರತೋ ಬಹಿಃ, ರೋಮಾಣ್ಯತ್ರ ಗುದೇ, ಜಾಯನ್ತೇ|

Adhikarana sahotthAnAmarshasAM heturasAdhyatvaM ca kulodbhavAnAM sarveShAM rogANAmasAdhyatvam (6-7) · Śloka 7

ತತ್ರ ಹೇತುಃ ಸಹೋತ್ಥಾನಾಂ ವಲೀಬೀಜೋಪತಪ್ತತಾ| ಅರ್ಶಸಾಂ, ಬೀಜತಪ್ತಿಸ್ತು ಮಾತಾಪಿತ್ರಪಚಾರತಃ||೬|| ದೈವಾಚ್ಚ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಕೋಪೋ ಹಿ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ತಾನ್ಯತಃ| ಅಸಾಧ್ಯಾನ್ವೇವಮಾಖ್ಯಾತಾಃ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾಃ ಕುಲೋದ್ಭವಾಃ||೭||

ಸ೦-ತತ್ರೇತಿ ನಿರ್ಧಾರಣೇ, ಸಹಜೋತ್ತರಕಾಲಭಾವಿಷ್ವರ್ಶಃಸು ಮಧ್ಯೇ, ಸಹೋತ್ಥಾನಾಮರ್ಶಸಾಂ ಹೇತುಃ ವಲೀಬೀಜೋಪತಪ್ತತಾ| ವಲ್ಯಾಃ-ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಬೀಜಂ-ಶುಕ್ರಾರ್ತವಾಂಶೋ, ಯಸ್ಮಾತ್ಸಾ ವಲೀ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ| ಉಪತಪ್ತಸ್ಯ ಭಾವ ಉಪತಪ್ತತಾ,-ಅರ್ಶೋವಿಕಾರಕರಣಸಮರ್ಥೈರ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ಪೀಡನಂ, ಬಲೀಬೀಜಸ್ಯೋಪತಪ್ತತೋಚ್ಯತೇ| ಸಾ ಚ ಬೀಜೋಪತಪ್ತಿಃ-ಬೀಜೋಪತಾಪೋ, ಮಾತಾಪಿತ್ರಪಚಾರತಃ| ಮಾತಾ ಚ ಪಿತಾ ಚ ಮಾತಾಪಿತರೌ, ತಯೋರಪಚಾರಃ-ಅಪರಾಧ ಆಹಾರವಿಹಾರಾದಿಕೃತಃ, ತಸ್ಮಾತ್| ತಥಾ ದೈವಾತ್-ತಥಾವಿಧಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ಕೃತಾದಶುಭಕರ್ಮಣೋ, ಬೀಜೋಪತಪ್ತಿಃ| ತಾಭ್ಯಾಂ-ಮಾತಾಪಿತ್ರಪಚಾರದೈವಾಭ್ಯಾಂ, ಯಸ್ಮಾತ್ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಕೋಪಃ, ತಸ್ಮಾತ್ತಾನಿ-ಅರ್ಶಾಂಸಿ, ಅಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಏವಂ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾಃ ಕುಲೋದ್ಭವಾ ಆಖ್ಯಾತಾಃ| ಬೀಜೋಪತಪ್ತತ್ವಾದಸಾಧ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana sahajAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

ಸಹಜಾನಿ ವಿಶೇಷೇಣ ರೂಕ್ಷದುರ್ದರ್ಶನಾನಿ ಚ| ಅನ್ತರ್ಮುಖಾನಿ ಪಾಣ್ಡೂನಿ ದಾರುಣೋಪದ್ರವಾಣಿ ಚ||೮||

ಸ೦-ಸಹಜಾನ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ ವಿಶೇಷೇಣ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಯುತಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ವಿಶೇಷೇಣೇತ್ಯನೇನೈತದ್ ದ್ಯೋತಯತಿ,-ಉತ್ತರಜಾತಾನ್ಯಪ್ಯೇವಂಭೂತಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ|

Adhikarana janmottarajAnAmarshasAM ShaDvidhatvam (9) · Śloka 9

ಷೋಢಾಽನ್ಯಾನಿ ಪೃಥಗ್ದೋಷಸಂಸರ್ಗನಿಚಯಾಸ್ರತಃ| |೯|

ಸ೦-ಅನ್ಯಾನಿ-ಉತ್ತರಜಾತಾನ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ, ಷಟ್ಪ್ರಕಾರಾಣಿ| ಪೃಥಗ್ದೋಷೈರ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಸ್ತ್ರೀಣಿ, ತಥಾ ಸಂಸರ್ಗೇಣೈಕಂ, ತಥಾ ನಿಚಯೇನ [ ಏಕಂ ] ತಥಾ ರಕ್ತೇನ [ಏಕಂ], ಇತಿ ಷಟ್ತ್ವಮ್| ಷೋಢಾಶಬ್ದಃ ಪೃಷೋದರಾದಿಃ|

Adhikarana shuShkArdrArshasAM doShAnubandhaH (9) · Śloka 9

| ಶುಷ್ಕಾಣಿ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಮಾರ್ದ್ರಾಣಿ ತ್ವಸ್ರಪಿತ್ತತಃ||೯||

ಸ೦-"ಶುಷ್ಕಸ್ರಾವಿವಿಭೇದಾಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ" (ಶ್ಲೋ. ೩) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತತ್ರ ಶುಷ್ಕಾಣಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಾಭ್ಯಾಮ್| ಯಾನಿ ತ್ವಾರ್ದ್ರಾಣಿ ತಾನ್ಯಸ್ರಪಿತ್ತತಃ, ತಥೈವ ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana arshasAM nidAnam (10-15) · Śloka 15

ದೋಷಪ್ರಕೋಪಹೇತುಸ್ತು ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ತೇನ ಸಾದಿತೇ| ಅಗ್ನೌ, ಮಲೇಽತಿನಿಚಿತೇ, ಪುನಶ್ಚಾತಿವ್ಯವಾಯತಃ||೧೦|| ಯಾನಸಙ್ಕ್ಷೋಭವಿಷಮಕಠಿನೋತ್ಕಟಕಾಸನಾತ್| ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಾಶ್ಮಲೋಷ್ಠೋರ್ವೀತಲಚೈಲಾದಿಘಟ್ಟನಾತ್||೧೧|| ಭೃಶಂ ಶೀತಾಮ್ಬುಸಂಸ್ಪರ್ಶಾತ್ಪ್ರತತಾತಿಪ್ರವಾಹಣಾತ್| ವಾತಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವೇಗಧಾರಣಾತ್ತದುದೀರಣಾತ್||೧೨|| ಜ್ವರಗುಲ್ಮಾತಿಸಾರಾಮಗ್ರಹಣೀಶೋಫಪಾಣ್ಡುಭಿಃ| ಕರ್ಶನಾದ್ವಿಷಮಾಭ್ಯಶ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾಭ್ಯೋ, ಯೋಷಿತಾಂ ಪುನಃ||೧೩|| ಆಮಗರ್ಭಪ್ರಪತನಾದ್ಗರ್ಭವೃದ್ಧಿಪ್ರಪೀಡನಾತ್| ಈದೃಶೈಶ್ಚಾಪರೈರ್ವಾಯುರಪಾನಃ ಕುಪಿತೋ ಮಲಮ್||೧೪|| ಪಾಯೋರ್ವಲೀಷು ತಂ ಧತ್ತೇ ತಾಸ್ವಭಿಷ್ಯಣ್ಣಮೂರ್ತಿಷು| ಜಾಯನ್ತೇಽರ್ಶಾಂಸಿ|೧೫|

ಸ೦-ಪ್ರಾಕ್-ಪೂರ್ವಂ ಸರ್ವರೋಗವಿದಾನೇ, ದೋಷಪ್ರಕೋಪಹೇತುಃ [ ಉಕ್ತೋ-] ದರ್ಶಿತಃ| ತೇನ-ದೋಷಪ್ರಕೋಪಕಾರಣೇನ, ವಹ್ನೌ ಸಾದಿತೇ-ಮನ್ದತ್ವಂ ಗಮಿತೇ| ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಾಹಾರಃ ಸಮ್ಯಕ್ಪಾಕಮಗಚ್ಛನ್ ಭೂಯಸಾ ಮಲತ್ವೇನೈವ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತತ ಇದಮಾಹ-ಮಲೇಽತಿನಿಚಿತೇ| ಮಲೇ-ಪುರೀಷಾಖ್ಯೇ, ಅತಿನಿಚಿತೇ-ಪ್ರವೃದ್ಧೇ ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಜನನಯೋಗ್ಯೇ, ವಾಯುರಪಾನಾಖ್ಯಃ ಪಾಯೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಷು ವಲೀಷು, ತಂ ಮಲಂ ನಿಚಿತಂ ಧತ್ತೇ| ತದ್ದೇಶಮಲವ್ಯತಿಸಮ್ಪರ್ಕಾತ್ತಾ ವಲಯೋಽಭಿಷ್ಯಣ್ಣಮೂರ್ತಯಃ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ತಾಸು ಚಾಭಿಷ್ಯಣ್ಣಮೂರ್ತಿಶ್ವರ್ಶಾಂಸಿ ಜಾಯನ್ತೇ| ಇತ್ಯುತ್ತರಕಾಲಜಾನಾಮರ್ಶಸಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ತಥಾ ಚ ಕೇನ ವಾಯುಃ ಕುಪಿತೋ ಮಲಂ ಧತ್ತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪುನಶ್ಚಾತಿವ್ಯವಾಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪುನರಿತಿ ನಿರ್ದೇಶಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಹೇತುನಾ ವಾಯುಃ ಕುಪಿತಃ, ತಥಾಽತಿವ್ಯವಾಯಾದಿಭಿಃ ಕುಪಿತ ಇತಿ ಗಮಯತಿ| ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ಘಟ್ಟನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರತತಾತಿಪ್ರವಾಹಣೇನ ದೋಷಾದಿವೇಗಾನಾಂ ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ವಾತಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವೇಗಾನಾಂ ತೂದೀರಣಮಿಹೋಕ್ತಮಿತಿ ಪ್ರವಾಹಣೋದೀರಣಯೋರ್ದ್ವಯೋರುಪಾದಾನಮ್| ಜ್ವರಾದಿಭಿಃ ಕರ್ಷಣಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವಿಷಮಾಭ್ಯಶ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾಭ್ಯ ಇತಿ ಸಾಹಸಾದಿವಿಷಮಾಚರಣಾದಿಕಾಭ್ಯಃ| ಯೋಷಿತಾಂ ಪುನರೀತಿ ಪುನಃಶಬ್ದೇನ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಕಾರೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಮಾಮಗರ್ಭಪ್ರಪತನಾದಿಕಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಈದೃಶೈರಪರೈರಪ್ಯನಿರ್ದಿಷ್ಟೈರಿಹ ತತ್ಪ್ರಕೋಪಹೇತುಭಿರ್ವಾಯುಃ ಕುಪಿತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana arshasAM pUrvalakShaNam (15-20) · Śloka 20

| ತತ್ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಮನ್ದವಹ್ನಿತಾ||೧೫|| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಸಕ್ಥಿಸದನಂ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಭ್ರಮಃ| ಸಾದೋಽಙ್ಗೇ ನೇತ್ರಯೋಃ ಶೋಫಃ ಶಕೃದ್ಭೇದೋಽಥವಾ ಗ್ರಹಃ||೧೬|| ಮಾರುತಃ ಪ್ರಚುರೋ ಮೂಢಃ ಪ್ರಾಯೋ ನಾಭೇರಧಶ್ಚರನ್| ಸರುಕ್ ಸಪರಿಕರ್ತಶ್ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ ಸ್ವನನ್||೧೭|| ಅನ್ತ್ರಕೂಜನಮಾಟೋಪಃ ಕ್ಷಾಮತೋದ್ಗಾರಭೂರಿತಾ| ಪ್ರಭೂತಂ ಮೂತ್ರಮಲ್ಪಾ ವಿಡಶ್ರದ್ಧಾ ಧೂಮಕೋಽಮ್ಲಕಃ||೧೮|| ಶಿರಃಪೃಷ್ಠೋರಸಾಂ ಶೂಲಮಾಲಸ್ಯಂ ಭಿನ್ನವರ್ಣತಾ| ತನ್ದ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಕ್ರೋಧೋ ದುಃಖೋಪಚಾರತಾ||೧೯|| ಆಶಙ್ಕಾ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಪಾಣ್ಡುಗುಲ್ಮೋದರೇಷು ಚ| |೨೦|

ಸ೦-ತೇಷಾಮರ್ಶಸಾಂ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಮನ್ದವಹ್ನಿತೇತ್ಯಾದಿಕಂ ಶಕೃದ್ಗ್ರಹಪರ್ಯನ್ತಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಮಧ್ಯೇ "ಶಕೃದ್ಭೇದೋಽಥವಾ ಗ್ರಹಃ" ಇತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್, ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪುರುಷಸ್ಯೋತ್ಪಿತ್ಸುಷ್ವರ್ಶಃಸು ಭಿನ್ನವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಬದ್ಧವರ್ಚಸ್ತ್ವಮಿತ್ಯಥವಾಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ಮಾರುತ ಇತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಪಾನಾಖ್ಯಃ, ಪ್ರಾಯೋ-ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಕೃತ್ವಾ, ನಾಭೇರಧಶ್ಚರನ್-ಗಚ್ಛನ್, ಪ್ರಚುರೋ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಮೂಢೋ-ಮೂಢ ಇವ ಮೂಢಃ| ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ಮೀಯಾಂ ಹಿತ್ವೇವ ವರ್ತಮಾನಃ| ತಥಾ, ಸರುಕ್-ಸಶೂಲಃ| ತಥಾ, ಸಹ ಪಾರಿಕರ್ತೇನ ವರ್ತತೇ ಸಪರಿಕರ್ತಃ| ಛಿನ್ದನ್ನಿವ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ, ಸ್ವನನ್-ಶಬ್ದಾಯಮಾನಃ| ತಥಾ, ಅನ್ತ್ರಕೂಜನಾದಿಕಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾದಿಷ್ವಾಶಙ್ಕಾ ಭವತಿ|

Adhikarana arshasAM sAmAnyalakShaNam (20-28) · Śloka 28

| ಏತಾನ್ಯೇವ ವಿವರ್ದ್ಧನ್ತೇ ಜಾತೇಷು ಹತನಾಮಸು||೨೦|| ನಿವರ್ತಮಾನೋಽಪಾನೋ ಹಿ ತೈರಧೋಮಾರ್ಗರೋಧತಃ| ಕ್ಷೋಭಯನ್ನನಿಲಾನನ್ಯಾನ್ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಶರೀರಗಾನ್||೨೧|| ತಥಾ ಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಧಾತೂಂಶ್ಚ ಸಾಶಯಾನ್| ಮೃದ್ಗಾತ್ಯಗ್ನಿಂ ತತಃ ಸರ್ವೋ ಭವತಿ ಪ್ರಾಯಶೋಽರ್ಶಸಃ||೨೨|| ಕೃಶೋ ಭೃಶಂ ಹತೋತ್ಸಾಹೋ ದೀನಃ ಕ್ಷಾಮೋಽತಿನಿಷ್ಪ್ರಭಃ| ಅಸಾರೋ ವಿಗತಚ್ಛಾಯೋ ಜನ್ತುಜುಷ್ಟ ಇವ ದ್ರುಮಃ||೨೩|| ಕೃತ್ಸ್ನೈರುಪದ್ರವೈರ್ಗಸ್ತೋ ಯಥೋಕ್ತೈರ್ಮರ್ಮಪೀಡನೈಃ| ತಥಾ ಕಾಸಪಿಪಾಸಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಶ್ವಾಸಪೀನಸೈಃ||೨೪|| ಕ್ಲಮಾಙ್ಗಭಙ್ಗವಮಥುಕ್ಷವಥುಶ್ವಯಥುಜ್ವರೈಃ| ಕ್ಲೈಬ್ಯಬಾಧಿರ್ಯತೈಮಿರ್ಯಶರ್ಕರಾಶ್ಮರಿಪೀಡಿತಃ||೨೫|| ಕ್ಷಾಮಭಿನ್ನಸ್ವರೋ ಧ್ಯಾಯನ್ಮುಹುಃ ಷ್ಠೀವನ್ನರೋಚಕೀ| ಸರ್ವಪರ್ವಾಸ್ಥಿಹೃನ್ನಾಭಿಪಾಯುವಙ್ಕ್ಷಣಶೂಲವಾನ್||೨೬|| ಗುದೇನ ಸ್ರವತಾ ಪಿಚ್ಛಾಂ ಪುಲಾಕೋದಕಸನ್ನಿಭಾಮ್| ವಿಬದ್ಧಮುಕ್ತಂ ಶುಷ್ಕಾರ್ದ್ರಂ ಪಕ್ಕಾಮಂ ಚಾನ್ತರಾಽನ್ತರಾ||೨೭|| ಪಾಣ್ಡು ಪೀತಂ ಹರಿದ್ರಕ್ತಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಚೋಪವೇಶ್ಯತೇ| |೨೮|

ಸ೦-ಏತಾನ್ಯೇವ-ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾದೀನಿ, ಹತನಾಮಸು-ಅರ್ಶಃಸು, ಜಾತೇಷು ವಿವರ್ದ್ಧನ್ತೇ-ವೃದ್ಧಿಮಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಸ೦-ತೈಃ-ಅರ್ಶೋಭಿಃ, ಅಧೋಮಾರ್ಗರೋಧಾದಪಾನೋ ನಿವರ್ತಮಾನ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಸರ್ವಾ(ಅನ್ಯಾ)ನನಿಲಾನ್-ಸಮಾನೋದಾನವ್ಯಾನಪ್ರಾಣಾನ್, ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಶರೀರಗಾನ್ ಪ್ರತ್ಯಾಹರಣರೂಪತಯಾ ಕ್ಷೋಭಯನ್-ಸಂರಮ್ಭಾನ್ ಕುರ್ವನ್, ತಥಾ ಮೂತ್ರಾದೀನ್, ತಥಾ ಧಾತೂನ್-ರಸಾದೀಂಶ್ಚ, ಸಾಶಯಾನ್-ಸಹಾಧಾರೇಣ ವರ್ತಮಾನಾನ್, ಕ್ಷೋಭಯನ್ನಗ್ನಿಂ ಮೃದ್ಗಾತಿ-ಮನ್ದೀಕರೋತಿ| ತತಃ-ಅಗ್ನಿಮಾರ್ದವಾದಿಕಾತ್ ಕಾರಣಾತ್, ಪ್ರಾಯೇಣಾರ್ಶಸೋ-ದುರ್ನಾಮವಾನ್, ಕೃಶಾದಿಕಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅರ್ಶಸ ಇತ್ಯತ್ರ "ಅರ್ಶಾದಿತ್ವಾತ್" ಅಚ್| ವಿಗತಚ್ಛಾಯೋ ದ್ರುಮೋ ಜನ್ತುಜುಷ್ಟಃ ಪತ್ರೌಘವಿರಹಾದ್ಯಥಾ ಛಾಯಾರಹಿತಃ, ತಥೈವಾರ್ಶಸಃ ಶೋಭಾರಹಿತ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷೋಪಮಾಲಙ್ಕಾರಃ| ತಥೇತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರುಪದ್ರವೈರ್ಗ್ರಸ್ತಃ, ಅಪಿ ತು ಕಾಸಾದಿಭಿರಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಲೇಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮರಿಪೀಡಿತ ಇತ್ಯತ್ರ "ಙ್ಯಾಪೋಃ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಬಹುಲವಚನಾದ್ಧ್ರಸ್ವಃ| ಅಥವಾ, 'ಅಶ್ಮನಿ ಪೀಡಿತಃ' ಇತಿ ಪಾಠಃ| ಕ್ಷಾಮೋ ಭಿನ್ನಶ್ಚ ಸ್ವರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಧ್ಯಾಯನ್-ಚಿನ್ತಾವ್ಯಾಪ್ತಃ| ತಥಾ, ನಿಷ್ಠೀವನಾದಿಭಿರ್ಯುತಃ| ತಥಾ, ಗುದೇನ ಪಿಚ್ಛಾಂ ಪುಲಾಕೋದಕಸನ್ನಿಭಾಂ ಸ್ರವತಾ ವಿಬದ್ಧಾದಿಕಮುಪವೇಶ್ಯತೇ| ಅಪ್ರಾಪ್ತಪಾಕಂ ಧಾನ್ಯಂ ಪುಲಾಕಶಬ್ದವಾಚ್ಯಮ್| ಆಗಮಃ-"ಧಾನ್ಯಂ ಪುಲಾಕೋಽನಿಷ್ಪನ್ನಮ್" ಇತಿ| ಅಥವಾ, ಪುಲಾಕಃ-ಕುತ್ಸಿತಂ ಧಾನ್ಯಮ್, ತಸ್ಯೋದಕೇನ ತುಲ್ಯಾಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಯವಗೋಧೂಮಾದಿಸ್ವೇದಃ ಪುಲಾಕೋದಕಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ತೇನ ತುಲ್ಯಾಮ್| ವಿಬದ್ಧಮುಕ್ತಮಿತಿ ಕದಾಚಿದುದಾವೃತ್ತಂ ಕದಾಚಿದನುದ್ವೃತ್ತಂ ಭವತಿ|

Adhikarana vAtArshasAM lakShaNam (28-34) · Śloka 34

ವಾತಾರ್ಶಸಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ - - - - ಗುದಾಙ್ಕುರಾ ಬಹ್ವನಿಲಾಃ ಶುಷ್ಕಾಶ್ಚಿಮಿಚಿಮಾನ್ವಿತಾಃ||೨೮|| ಮ್ಲಾನಾಃ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾಃ ಸ್ತಬ್ಧಾ ವಿಷಮಾಃ ಪರುಷಾಃ ಖರಾಃ| ಮಿಥೋ ವಿಸದೃಶಾ ವಕ್ರಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ವಿಶ್ಫುಟಿತಾನನಾಃ||೨೯|| ಬಿಮ್ಬೀಕರ್ಕನ್ಧುಖರ್ಜೂರಕಾರ್ಪಾಸೀಫಲಸನ್ನಿಭಾಃ| ಕೇಚಿತ್ಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪಾಭಾಃ ಕೇಚಿತ್ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕೋಪಮಾಃ||೩೦|| ಶಿರಃಪಾರ್ಶ್ವಾಂಸಕಟ್ಯೂರುವಙ್ಕ್ಷಣಾಭ್ಯಧಿಕವ್ಯಥಾಃ| ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರವಿಷ್ಟಮ್ಭಹೃದ್ಗ್ರಹಾರೋಚಕಪ್ರದಾಃ||೩೧|| ಕಾಸಶ್ವಾಸಾಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಕರ್ಣನಾದಭ್ರಮಾವಹಾಃ| ತೈರಾರ್ತೋ ಗ್ರಥಿತಂ ಸ್ತೋಕಂ ಸಶಬ್ದಂ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಮ್||೩೨|| ರುಕ್ಫೇನಪಿಚ್ಛಾನುಗತಂ ವಿಬದ್ಧಮುಪವೇಶ್ಯತೇ| ಕೃಷ್ಣತ್ವಙ್ನಖವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರವಕ್ಕ್ರಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||೩೩|| ಗುಲ್ಮಪ್ಲೀಹೋದರಾಷ್ಠೀಲಾಸಮ್ಭವಸ್ತತ ಏವ ಚ|೩೪|

ಸ೦-ವಾತಾಧಿಕಾ ಗುದಜಾಃ ಶುಷ್ಕಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಃ| ವಿಷಮಾಃ-ವಿಷಮಸಂಸ್ಥಾನಾ ಊರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗಾದಿದುಃಸಂಸ್ಥಿತಾಃ| ಪರುಷಾಃ-ಶಾಕಪತ್ರಾದಿತುಲ್ಯಸ್ಪರ್ಶಾಃ| ಮಿಥೋ ವಿಸದೃಶಾಃ-ಪರಸ್ಪರಮತುಲ್ಯಸನ್ನಿವೇಶಾಃ| ವಕ್ರಾಃ-ಧನುಷ್ಕೋಟ್ಯಾದಿವತ್| ತಥಾ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಃ-ದರ್ಭಾಙ್ಕುರವತ್| ವಿಸ್ಫುಟಿತಂ-ಕೇಸರಾದಿವತ್, ಆನನಂ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಬಿಮ್ಬ್ಯಾದ್ಯನೇಕೋಪಮಾನೋಪಾದಾನಂ ತೇಷಾಂ ವಿಚಿತ್ರರೂಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಶಿರ ಆದಿಷ್ವಧಿಕವ್ಯಥಾಃ| ತಥಾ, ಕ್ಷವಥ್ವಾದಿಪ್ರದಾಃ| ತಥಾ, ಕಾಸಾದಿಕೃತಃ| ತೈರಾರ್ತಃ-ಪೀಡಿತೋ, ಗ್ರಥಿತಾದಿಕಮುಪವೇಶ್ಯತೇ| ಕೃಷ್ಣತ್ವಗಾದಿಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತತ ಏವ ಚ ಗುದಾಙ್ಕುರೇಭ್ಯೋ ಗುಲ್ಮಾದಿಸಮ್ಭವಃ|

Adhikarana pittArshasAM lakShaNam (34-37) · Śloka 37

| ಪಿತ್ತೋತ್ತರಾ ನೀಲಮುಖಾ ರಕ್ತಪ್ತಾಸಿತಪ್ರಭಾಃ||೩೪|| ತನ್ವಸ್ರಸ್ರಾವಿಣೋ ವಿಸ್ರಾಸ್ತನವೋ ಮೃದವಃ ಶ್ಲಥಾಹ್| ಶುಕಜಿಹ್ವಾಯಕೃತ್ಽಽಖಣ್ಡಜಲೌಕೋವಕ್ಕ್ರಸನ್ನಿಭಾಃ||೩೫|| ದಾಹಪಾಕಜ್ವರಸ್ವೇದತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾರುಚಿತಮೋಹದಾಃ| ಸೋಷ್ಮಾಣೋ ದ್ರವನೀಲೋಷ್ಣಪೀತರಕ್ತಾಮವರ್ಚಸಃ||೩೬|| ಯವಮಧ್ಯಾ ಹರೀತ್ಪೀತಹಾರಿದ್ರತ್ವಙೂನಖಾದಯಃ| |೩೭|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾರ್ಶಸಾಂ ನೀಲಮುಖಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಹಾರಿದ್ರತ್ವಙ್ನಖಾದಯ ಇತಿಪರ್ಯನ್ತಮ್| ತನು-ಅಚ್ಛಂ, ಅಸ್ರಂ-ರಕ್ತಂ, ನಿತ್ಯಂ ಸ್ರವನ್ತಿ, ಇತಿ "ಆಭೀಕ್ಷ್ಣ್ಯೇ" ಣಿನಿಃ| ತಥಾ, ತನವೋ-ನ ಘನಾಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮ-ಗುದಾಙ್ಕುರವತ್| ಮೃದವಃ-ಶಿರೀಷಪುಷ್ಪಾದಿವತ್| ಶ್ಲಥಾಃ-ಸ್ವಿನ್ನಮಾಂಸಾದಿವತ್| ಶುಕಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ ಬಹೂಪಮಾತ್ವಂ ಪೂರ್ವವತ್ ಸಂಸ್ಥಾನವರ್ಣವೈಚಿತ್ರ್ಯಾರ್ಥಮ್| ದ್ರವಾದೀನಾಂ ವರ್ಚಸಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯವಮಧ್ಯಾಃ-ಯವಮಧ್ಯಸಂಸ್ಥಾನಾಃ| ಹರಿತೋ-ದೂರ್ವಾವರ್ಣಾಃ, ಪೀತಾ ಹಾರಿದ್ರಾಶ್ಚ ತ್ವಗಾದಯೋ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ನಯನವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana kaphArshasAM lakShaNam (37-42) · Śloka 42

| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣಾ ಮಹಾಮೂಲಾ ಘನಾ ಮನ್ದರುಜಃ ಸಿತಾಃ||೩೭|| ಉಚ್ಛೂನೋಪಚಿತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸ್ತಬ್ಧವೃತ್ತಗುರುಸ್ಥಿರಾಃ| ಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ ಸ್ತಿಮಿತಾಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಃ ಕಣ್ಡ್ವಾಢ್ಯಾಃ ಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಿಯಾಃ||೩೮|| ಕರೀರಪನಸಾಸ್ಥ್ಯಾಭಾಸ್ತಥಾ ಗೋಸ್ತನಸನ್ನಿಭಾಃ| ವಙ್ಕ್ಷಣಾನಾಹಿನಃ ಪಾಯುಬಸ್ತಿನಾಭಿವಿಕರ್ತಿನಃ||೩೯|| ಸಕಾಸಶ್ವಾಸಹೃಲ್ಲಾಸಪ್ರಸೇಕಾರುಚಿಪೀನಸಾಃ| ಮೇಹಕೃಚ್ಛ್ರಶಿರೋಜಾಡ್ಯಶಿಶಿರಜ್ವರಕಾರಿಣಃ||೪೦|| ಕ್ಲೈಬ್ಯಾಗ್ನಿಮಾರ್ದವಚ್ಛರ್ದಿರಾಮಪ್ರಾಯವಿಕಾರದಾಃ| ವಸಾಭಸಕಫಪ್ರಾಜ್ಯಪುರೀಷಾಃ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಾಃ||೪೧|| ನ ಸ್ರವನ್ತಿ ನ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಪಾಣ್ಡುಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಗಾದಯಃ| |೪೨|

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರ್ಶಸಾಂ ಮಹಾಮೂಲಾದಿಕಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಪಾಣ್ಡುಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಗಾದ್ಯನ್ತಮ್| ಬಹ್ವನಿಲಾ ಇತ್ಯನೇನ ಪಿತ್ತೋ[ತ್ತರಾ ಇತ್ಯನೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋ]ಲ್ಬಣಾ ಇತ್ಯನೇನ ಚ ನಿರ್ದೇಶೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವಾರ್ಶಸಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಂ ದ್ಯೋತಯತಿ| ತೇನ ಸರ್ವಾಣ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಿ, ಭೂಯಸಾ ತು ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ವೇದ್ಯಮ್|

Adhikarana dvidoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗಾಃ ಸಂಸರ್ಗಾತ್|೪೨|

ಸ೦-ಸಂಸರ್ಗಾದ್ಗುದಾಙ್ಕುರಾಃ ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗಾಃ-ಸಂಸೃಷ್ಟರೂಪಾಃ, ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana tridoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| ನಿಚಯಾತ್ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾಃ||೪೨||

ಸ೦-ನಿಚಯಾತ್-ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್, ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾಃ-ದೋಷತ್ರಯಲಕ್ಷಣಯುತಾಃ|

Adhikarana raktArshasAM lakShaNam (43-45) · Śloka 45

ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಗುದೇಕೀಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಕೃತಿಸಮನ್ವಿತಾಃ| ವಟಪ್ರರೋಹಸದೃಶಾ ಗುಞ್ಜಾವಿದ್ರುಮಸನ್ನಿಭಾಃ||೪೩|| ತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ದುಷ್ಟಮುಷ್ಣಂ ಚ ಗಾಢವಿಟ್ಪ್ರತಿಪೀಡಿತಾಃ| ಸ್ರವನ್ತಿ ಸಹಸಾ ರಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ಚಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿತಃ||೪೪|| ಭೇಕಾಭಃ ಪೀಡ್ಯತೇ ದುಃಖೈಃ ಶೋಣಿತಕ್ಷಯಸಮ್ಭವೈಃ| ಹೀನವರ್ಣಬಲೋತ್ಸಾಹೋ ಹತೌಜಾಃ ಕಲುಷೇನ್ದ್ರಿಯಃ||೪೫||

ಸ೦-ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾಃ-ರಕ್ತಾಧಿಕಾಃ, ಗುದೇಕೀಲಾಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಕೃತ್ಯಾ-ಲಕ್ಷಣೇನ, ಸಮನ್ವಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಕಲುಷೇನ್ದ್ರಿಯ ಇತಿ ಯಾವದೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಗುದಾಙ್ಕುರಾ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತೇಽಪಿ ಗುದೇಕಿಲಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ವೈಚಿತ್ರ್ಯಾರ್ಥಮ್| ತೇ ಚ ಗುದೇಕೀಲಾ ಅತಿದುಷ್ಟಮುಷ್ಣಂ ಚ ಸಹಸಾ-ಅಚಿನ್ತಿತಮೇವ ಶೂಲಾದಿಲಿಙ್ಗೈಃ, ರಕ್ತಂ ಸ್ರವನ್ತಿ, ಗಾಢವಿಟ್ಪ್ರತಿಪೀಡಿತಾಃ ಸನ್ತಃ| ತಸ್ಯ-ರಕ್ತಸ್ಯ, ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿತೋ ಭೇಕಾಭೋ ಭವತಿ| ಚೋಽವಧಾರಣೇ, ತಸ್ಯೈವ ರಕ್ತಸ್ಯಾತಿಪ್ರವರ್ತನಾನ್ಮಣ್ಡೂಕಾಭಃ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಕಾರಣಾನ್ತರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೋಣಿತಕ್ಷಯಸಮ್ಭವೈರ್ದುಃಖೈಃ-ರೋಗೈಃ, ಪೀಡ್ಯತೇ| "ರಕ್ತೇಽಮ್ಲಶಿಶಿರಪ್ರೀತಿಸಿರಾಶೈಥಿಲ್ಯರೂಕ್ಷತಾಃ|" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧|೧೭) ಇತಿ ರಕ್ತಕ್ಷಯಜಾಃ ಉಕ್ತಾಃ| ತಥಾ, ಹೀನವರ್ಣಬಲೋತ್ಸಾಹಾದಿಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana arshasAmudAvarta upadravaH (46-52) · Śloka 52

ಮುದ್ಗಕೋದ್ರವಜೂರ್ಣಾಹ್ವಕರೀರಚಣಕಾದಿಭಿಃ| ರೂಕ್ಷೈಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಭಿರ್ವಾಯುಃ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಕುಪಿತೋ ಬಲೀ||೪೬|| ಅಧೋವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಂರುಧ್ಯಾಧಃ ಪ್ರಶೋಷಯನ್| ಪುರೀಷಂ ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಂ ಕುರ್ವೀತ ದಾರುಣಮ್||೪೭|| ತೇನ ತೀವ್ರಾ ರುಜಾ ಕೋಷ್ಠಪೃಷ್ಠಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಗಾ ಭವೇತ್| ಆಧ್ಮಾನಮುದರಾವೇಷ್ಠೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಪರಿಕರ್ತನಮ್||೪೮|| ಬಸ್ತೌ ಚ ಸುತರಾಂ ಶೂಲಂ ಗಣ್ಡಶ್ವಯಥುಸಮ್ಭವಃ| ಪವನಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವಂ ತತಶ್ಚ್ಛರ್ದ್ಯರುಚಿಜ್ವರಾಃ||೪೯|| ಹೃದ್ರೋಗಗ್ರಹಣೀದೋಷಮೂತ್ರಸಙ್ಗಪ್ರವಾಹಿಕಾಃ| ಬಾಧಿರ್ಯತಿಮಿರಶ್ವಾಸಶಿರೋರುಕ್ಕಾಸಪೀನಸಾಃ||೫೦|| ಮನೋವಿಕಾರಸ್ತೃಷ್ಣಾಸ್ರಪಿತ್ತಗುಲ್ಮೋದರಾದಯಃ| ತೇ ತೇ ಚ ವಾತಜಾ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಭೃಶದಾರುಣಾಃ||೫೧|| ದುರ್ನಾಮ್ನಾಮಿತ್ಯುದಾವರ್ತಃ ಪರಮೋಽಯಮುಪದ್ರವಃ| ವಾತಾಭಿಭೂತಕೋಷ್ಠಾನಾಂ ತೈರ್ವಿನಾಽಪಿ ಸ ಜಾಯತೇ||೫೨||

ಸ೦-ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮಸೂರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಮುದ್ಗಾದಿಭೀ ರೂಕ್ಷೈಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಭಿರ್ವಾಯುಃ-ಅಪಾನಾಖ್ಯಃ, ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ-ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣೇ, ಕುಪಿತೋಽತ ಏವ ಬಲವಾನ್, ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ಕುಪಿತೋ ಬಲೀ ಸ್ಯಾತ್| ಬಲೀ ಪವನೋ ವಾತಾದಿಸಙ್ಗಂ [ದಾರುಣಂ] ಕುರ್ವೀತ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಅಧೋವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಂರುಧ್ಯ| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಅಧಃ ಪುರೀಷಂ ಪ್ರಶೋಷಯನ್| ತೇನ-ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗೇನ ಹೇತುನಾ, ತೇನ ವಾ-ತಥಾವಿಧೇನ ವಾಯುಕೋಪೇನ, ತೀವ್ರಾ-ದಾರುಣಾ, ಪೀಡಾ ಕೋಷ್ಠಾದಿಗಾ ಭವೇತ್| ತಥಾ, ಆಧ್ಮಾನಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ ಪರಿಕರ್ತನಂ ಚ| ಬಸ್ತೌ ಚೇತಿ ಚಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಶೂಲಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಣ್ಡಯೋಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಗಣ್ಡಶ್ವಯಥುಃ, ತಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಃ| ಪವನಸ್ಯ-ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದಪಾನಾಖ್ಯಸ್ಯ, ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ತತಃ-ಊರ್ಧ್ವಗಮನಾತ್, ಛರ್ದ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತೇ ತೇ ಚ ವಾತಜಾ ರೋಗಾಃ-ಅನೇಕೇ ನಖಭೇದಾದಯೋ, ಭೃಶದಾರುಣಾಃ-ಅತಿಶಯೇನ ದುಃಖಾವಹಾಃ, ಜಾಯನ್ತೇ| ದುರ್ನಾಮ್ನಾಮಿತಿ-ಏವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಅಯಂ ಉದಾವರ್ತಃ ಪರಮೋ-ಮಹಾನ್, ಉಪಸ್ರವಃ ಸ್ಮೃತೋ ಮುನೀನ್ದ್ರೈರಿತಿ ಶೇಷಃ| ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತೇನಾಭೂಭಿತೋ-ವ್ಯಾಪ್ತಃ, ಕೋಷ್ಠೋ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಂ ತೇಷಾಂ [ತೈಃ-] ದುರ್ನಾಮಭಿರ್ವಿನಾಽಪಿ, ಸಃ-ಉದಾವರ್ತೋ ಜಾಯತೇ, ನ ಕೇವಲಂ ತೈಃ, ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ|

Adhikarana arshasAmasAdhyatvam, arshasAM yApyatvam (53) · Śloka 53

ಅಧುನಾ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗಮೇಷಾಮಾಹ - - - - ಸಹಜಾನಿ ತ್ರಿದೋಷಾಣಿ ಯಾನಿ ಚಾಭ್ಯನ್ತರೇ ವಲೌ| ಸ್ಥಿತಾನಿ ತಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ, ಯಾಪ್ಯನ್ತೇಽಗ್ನಿಬಲಾದಿಭಿಃ||೫೩||

ಸ೦-ಸಹಜಾನ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ, ತಥಾ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಿ ಯಥೋತ್ತರಕಾಲಜಾನ್ಯಪಿ, ಆಭ್ಯನ್ತರೇ ವಲೌ ಯಾನಿ ಸ್ಥಿತಾನ್ಯೇಕದೋಷಜಾನಿ ತಾನ್ಯಪ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಬಲಿಶಬ್ದಃ ಪುಂಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗಃ| ಅರ್ಶಸಾಮಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯಾಪ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿಬಲಮಾದಿ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್, ತೈರ್ಯಾಪ್ಯನ್ತೇ| ಅಗ್ನಿಬಲೇಽಕ್ಷೀಣ ಆಯುಷಿ ಚ ಪಾದಸಮ್ಪದಿ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana arshasAM kRuchrasAdhyatvam (54) · Śloka 54

ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ವಲೌ ಯಾನ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಿ ಚ| ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ ತಾನ್ಯಾಹುಃ ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಣಿ ಚ||೫೪||

ಸ೦-ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ-ಸಙ್ಕರೋತ್ಪನ್ನಾನಿ, ಯಾನಿ ಚ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ವಲೌ ಸಂಶ್ರಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನ್ಯಾಹುಃ, ಮುನಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾ ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಣಿ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಪರಿಗತಾನಿ ಸಂವತ್ಸರಂ ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಣಿ, ಪ್ರಾದಿಸಮಾಸಃ, ವರ್ಷಾತಿಕ್ರಾನ್ತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana arshasAM sukhasAdhyatvam (55) · Śloka 55

ಬಾಹ್ಯಾಯಾಂ ತು ವಲೌ ಜಾತಾನ್ಯೇಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಚ| ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾನಿ ನ ಚಿರೋತ್ಪತಿತಾನಿ ಚ||೫೫||

ಸ೦-ಬಾಹ್ಯಾಯಾಂ ವಲೌ ಜಾತಾನಿ ಯಾನಿ ತಥೈಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಚ ತಥಾ ನ ಚಿರೋತ್ಪತಿತಾನಿ-ಸಂವತ್ಸರಾದರ್ವಾಗ್ಜಾತಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾನಿ|

Adhikarana meDhrAdiShvapyarshAMsi vakShyante (56) · Śloka 56

ಮೇಢ್ರಾದಿಷ್ವಪಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಮ್| |೫೬|

ಸ೦-ಮೇಢ್ರಭಯನಾಸಾಕರ್ಣಾದಿಷು ಚಾರ್ಶಾಂಸಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾಸ್ವಂ-ಸ್ವೀಯೇ ಸ್ವೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಗುಹ್ಯರೋಗವಿಜ್ಞಾನೇ ನಾಸಾರೋಗವಿಜ್ಞಾನೇ ಕರ್ಣರೋಗವಿಜ್ಞಾನಾದೌ ಚೇತಿ|

Adhikarana nAbhijArshasAM lakShaNam (56) · Śloka 56

ನಾಭಿಜಾನಿ ತು| ಗಣ್ಡೂಪದಾಸ್ಯರೂಪಾಣಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಾನಿ ಮೃದೂನಿ ಚ||೫೬||

ಸ೦-ನಾಭಿಜಾನಿ ತು-ನಾಭೌ ಜಾತಾನಿ ಪುನರ್ಗಣ್ಡೂಪದಾಸ್ಯರೂಪಾಣಿ, ಗಣ್ಡೂಪದಾನಾಂ-ಕಿಞ್ಚುಲುಕಾನಾಮಾಸ್ಯಂ ತದಿವ ರೂಪಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಯೇವಮ್| ತಥಾ ಪಿಚ್ಛಿಲಾನಿ-ಪಿಚ್ಛಾವನ್ತಿ, ತಥಾ ಮೃದೂನಿ ಚ ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana carmakIlAnAM saMprAptiH (57) · Śloka 57

ಚರ್ಮಕೀಲಾನ್ಯಾಹ - - - - ವ್ಯಾನೋ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಕರೋತ್ಯರ್ಶಸ್ತ್ವಚೋ ಬಹಿಃ| ಕೀಲೋಪಮಂ ಸ್ಥಿರಖರಂ ಚರ್ಮಕೀಲಂ ತು ತಂ ವಿದುಃ||೫೭||

ಸ೦-ವ್ಯಾನಾಖ್ಯೋ ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಗೃಹೀತ್ವಾಽರ್ಶಃ ಕರೋತಿ| ಕ್ಕ ? ತ್ವಚೋ ಬಹಿಃ-ಬಾಹ್ಯಪ್ರದೇಶೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಕೀಲೋಪಮಂ ತಥಾ ಸ್ಥಿರಂ ಖರಂ ಚ| ತಂ ಚ-ಗುದಾಙ್ಕುರಂ, ಚರ್ಮಕೀಲಂ ವಿದುಃ, ಮುನಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam, pittajAnAM lakShaNam, kaphajAnAM lakShaNam (58) · Śloka 58

ವಾತೇನ ತೋದಃ ಪಾರುಷ್ಯಂ, ಪಿತ್ತಾದಸಿತರಕ್ತತಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ನಿಗ್ಧತಾ ತಸ್ಯ ಗ್ರಥಿತತ್ವಂ ಸವರ್ಣ್ತಾ||೫೮||

ಸ೦-ತತ್ರ ವಾತೇನಾಧಿಕೇನ ತೋದಪಾರುಷ್ಯೇ ಭವತಃ| ಪಿತ್ತಾದಸಿತರಕ್ತತಾ ಭವತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ತಸ್ಯ-ಚರ್ಮಕೀಲಸ್ಯ, ಸ್ನಿಗ್ಧತಾದಿಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ಗ್ರಥಿತತ್ವಂ-ಗ್ರನ್ಥಿಸದೃಶತ್ವಮ್| ಸವರ್ಣತಾ-ಪ್ರಾಕೃತಶರೀರತುಲ್ಯವರ್ಣತಾ|

Adhikarana arshasAM prashame shIghraM yatnaH kAryaH (7) · Śloka 7

ಅರ್ಶಸಾಂ ಪ್ರಶಮೇ ಯತ್ನಮಾಶು ಕುರ್ವೀತ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್| ತಾನ್ಯಾಶು ಹಿ ಗುದಂ ಬದ್ಧಾ ಕುರ್ಯುರ್ಬದ್ಧಗುದೋದರಮ್||೫೯|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇಽರ್ಶಸಾಂ ನಿದಾನಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೭||

ಸ೦-ಅರ್ಶಸಾಂ ಪ್ರಶಮೇ-ಶಾನ್ತೌ, ಮತಿಮಾನ್ ಶೀಘ್ರಂ ಯತ್ನಂ ಕುರ್ವೀತ| ಕಿಮಿತಿ ಚೇತ್ ? ತದಾಹ-ತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ತಾನಿ-ಅರ್ಶಾಂಸಿ, ಗುದಂ ಬದ್ಧಾ-ನಿರೂದ್ಧ್ಯ, ಬದ್ಧಗುದೋದರಂ ಶೀಘ್ರಂ ಕುರ್ಯುರಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇಽರ್ಶಸಾಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೭||