7. arśōnidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

മദാത്യയനിദാനാദനന്തരമര്ശോനിദാനാരമ്ഭോ യുക്തഃ| യതഃ "അരിഭിര്നിജൈഃ പരിഷ്വങ്ഗ" (ഹൃ. നി. അ. ൬|൪൦) ഇത്യുക്തമ്, അര്ശാംസി ച രിപുസദൃശാനീതി വക്ഷ്യതി, തസ്മാദര്ശോനിദാനം പ്രക്രമ്യതേ|

Adhikarana arshasAM nirvacanam (2) · Śloka 2

അഥാതോऽര്ശസാം നിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

സ൦-വ്യാഖ്യാ പൂര്വവത്|

Adhikarana arshasAM saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

അരിവത്പ്രാണിനോ മാംസകീലകാ വിശസന്തി യത്| അര്ശാംസി തസ്മാദുച്യന്തേ ഗുദമാര്ഗനിരോധതഃ||൧|| ദോഷാസ്ത്വങ്മാംസമേദാംസി സന്ദൂഷ്യ വിവിധാകൃതീന്| മാംസാങ്കുരാനപാനാദൌ കുര്വന്ത്യര്ശാംസി താന് ജഗുഃ||൨||

സ൦-അനേന സര്വേഷാമപ്യര്ശസാം ഗുദമേഢ്രാദിജാനാം സാമാന്യേന സമ്പ്രാപ്ത്യാകൃതീ നിരൂപയതി| ദോഷാഃ-വാതാദയഃ, ത്വങ്മാംസമേദാംസി ദൂഷയിത്വാऽപാനാദൌ യന്മാംസാങ്കുരാന് കുര്വന്തി താനര്ശാംസി ജഗുഃ, തന്ത്രകൃത ഇതി ശേഷഃ| ആദിശബ്ദേന കര്ണനാസാദീനാം ഗ്രഹണമ്| കിമ്ഭൂതാന് മാംസാങ്കുരാന് ? വിവിധാകൃതീന്-നാനാസംസ്ഥാനാന്|

Adhikarana arshasAM dvaividhyam (3) · Śloka 3

സഹജന്മോത്തരോത്ഥാനഭേദാദ്ദ്വേധാ സമാസതഃ| ശുഷ്കസ്രാവിവിഭേദാച്ച|൩|

സ൦-താനി ച സമാസതഃ-സങ്ക്ഷേപതോ, ദ്വേധാ-ദ്വിപ്രകാരാണി| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-സഹേത്യാദി| സഹ ജന്മനാ, സഹജന്മ ചോത്തരം ച സഹജന്മോത്തരേ, തയോരുത്ഥാനം സഹജന്മോത്തരോത്ഥാനം, തേന ഭേദോ-വിശേഷഃ, തസ്മാത്| കാനിചിച്ഛരീരേണ സഹ ജാതാനി കാനിചിജ്ജന്മോത്തരഭാവീനി| തഥാ, ശുഷ്കസ്രാവിവിഭേദാച്ച ദ്വേധാ,-കാനിചിച്ഛുഷ്കാണി കാനിചിത്സ്രാവീണി|

Adhikarana gudasya svarUpam, gude tisro balyaH tAsAmarthAnugatAni nAmAni gudauShThasya svarUpam, (3-5) · Śloka 5

"അപാനാദൌ" ഇത്യുക്തമ്| അഥ തദേവ ഗുദാപരപര്യായം ലക്ഷയതി - - - - | ഗുദഃ സ്ഥൂലാന്ത്രസംശ്രയഃ||൩|| അര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലസ്തസ്മിംസ്തിസ്രോऽധ്യര്ധാങ്ഗുലാഃ സ്ഥിതാഃ| വല്യഃ, പ്രവാഹിണീ താസാമന്തര്മധ്യേ വിസര്ജനീ||൪|| ബാഹ്യാ സംവരണീ തസ്യാ ഗുദൌഷ്ഠോ ബഹിരങ്ഗുലേ| യവാധ്യര്ധഃ പ്രമാണേന രോമാണ്യത്ര തതഃ പരമ്||൫||

സ൦-സ്ഥൂലാന്ത്രം സംശ്രയഃ-ആശ്രയോ, യസ്യ സ ഏവംവിധോ ഗുദഃ| സ്ഥൂലം യദന്ത്രം തത്ര പ്രതിബദ്ധ ഇത്യര്ഥഃ| കിംപ്രമാണോऽസൌ ? അര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലഃ| അര്ധേനോനാനി പഞ്ച-അര്ധപഞ്ച| ശാകപാര്ഥിവാദിത്വാത്സമാസഃ| അര്ധപഞ്ച അങ്ഗുലാനി യസ്യ സോऽര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലഃ,-സാര്ധചതുരങ്ഗുലപരിമാണഃ| തസ്മിന്-ഗുദേ, തിസ്രോ വല്യഃ-ത്രിസങ്ഖ്യാഃ സ്ഥിതാഃ| കിംപരിമാണാഃ ? അധ്യര്ധാങ്ഗുലാഃ, അധികമര്ധമങ്ഗുലം പ്രത്യേകം പരിമാണം യാസാം താ ഏവമ്| അഥ താംസാം-തിസൃണാമ്, അര്ഥാനുഗതാനി നാമാന്യാഹ-തത്ര-മലപ്രവാഹണാദന്തഃ-അന്തരേ സ്ഥിതാ വലീ, പ്രവാഹിണീതി കഥ്യതേ| മധ്യേ-മധ്യസ്ഥിതാ വലീ, മലസ്യ പ്രവഹതോ ബഹിര്വിസര്ജനാത് വിസര്ജനീതി ഭണ്യതേ| ഗുദസ്യ ബാഹ്യേ സ്ഥിതാ മലസ്യ സംവരണാത് സംവരണീത്യുച്യതേ| തസ്യാഃ-സംവരണീസംജ്ഞായാ വലേഃ, അങ്ഗുലേ-തത്പരിമാണേ, ബഹിഃ-ബാഹ്യേ, ഗുദൌഷ്ഠഃ സ്ഥിതഃ| പ്രമാണേന-പരിമാണതോ, ഗുദൌഷ്ഠൌ യവാധ്യര്ധഃ-സാര്ധയവപ്രമാണഃ| തതോ-ഗുദൌഷ്ഠാത്, പരം-പരതോ ബഹിഃ, രോമാണ്യത്ര ഗുദേ, ജായന്തേ|

Adhikarana sahotthAnAmarshasAM heturasAdhyatvaM ca kulodbhavAnAM sarveShAM rogANAmasAdhyatvam (6-7) · Śloka 7

തത്ര ഹേതുഃ സഹോത്ഥാനാം വലീബീജോപതപ്തതാ| അര്ശസാം, ബീജതപ്തിസ്തു മാതാപിത്രപചാരതഃ||൬|| ദൈവാച്ച, താഭ്യാം കോപോ ഹി സന്നിപാതസ്യ താന്യതഃ| അസാധ്യാന്വേവമാഖ്യാതാഃ സര്വേ രോഗാഃ കുലോദ്ഭവാഃ||൭||

സ൦-തത്രേതി നിര്ധാരണേ, സഹജോത്തരകാലഭാവിഷ്വര്ശഃസു മധ്യേ, സഹോത്ഥാനാമര്ശസാം ഹേതുഃ വലീബീജോപതപ്തതാ| വല്യാഃ-സമ്ബന്ധി ബീജം-ശുക്രാര്തവാംശോ, യസ്മാത്സാ വലീ ഉത്പദ്യതേ| ഉപതപ്തസ്യ ഭാവ ഉപതപ്തതാ,-അര്ശോവികാരകരണസമര്ഥൈര്വാതപിത്തകഫൈഃ പീഡനം, ബലീബീജസ്യോപതപ്തതോച്യതേ| സാ ച ബീജോപതപ്തിഃ-ബീജോപതാപോ, മാതാപിത്രപചാരതഃ| മാതാ ച പിതാ ച മാതാപിതരൌ, തയോരപചാരഃ-അപരാധ ആഹാരവിഹാരാദികൃതഃ, തസ്മാത്| തഥാ ദൈവാത്-തഥാവിധാത് പ്രാക്കൃതാദശുഭകര്മണോ, ബീജോപതപ്തിഃ| താഭ്യാം-മാതാപിത്രപചാരദൈവാഭ്യാം, യസ്മാത്സന്നിപാതസ്യ കോപഃ, തസ്മാത്താനി-അര്ശാംസി, അസാധ്യാനി| ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, പ്രാണിനാം സര്വേ രോഗാഃ കുലോദ്ഭവാ ആഖ്യാതാഃ| ബീജോപതപ്തത്വാദസാധ്യാ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana sahajAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

സഹജാനി വിശേഷേണ രൂക്ഷദുര്ദര്ശനാനി ച| അന്തര്മുഖാനി പാണ്ഡൂനി ദാരുണോപദ്രവാണി ച||൮||

സ൦-സഹജാന്യര്ശാംസി വിശേഷേണ രൂക്ഷാദിഗുണയുതാനി ഭവന്തി| വിശേഷേണേത്യനേനൈതദ് ദ്യോതയതി,-ഉത്തരജാതാന്യപ്യേവംഭൂതാനി ഭവന്തീതി|

Adhikarana janmottarajAnAmarshasAM ShaDvidhatvam (9) · Śloka 9

ഷോഢാऽന്യാനി പൃഥഗ്ദോഷസംസര്ഗനിചയാസ്രതഃ| |൯|

സ൦-അന്യാനി-ഉത്തരജാതാന്യര്ശാംസി, ഷട്പ്രകാരാണി| പൃഥഗ്ദോഷൈര്വാതപിത്തകഫൈസ്ത്രീണി, തഥാ സംസര്ഗേണൈകം, തഥാ നിചയേന [ ഏകം ] തഥാ രക്തേന [ഏകം], ഇതി ഷട്ത്വമ്| ഷോഢാശബ്ദഃ പൃഷോദരാദിഃ|

Adhikarana shuShkArdrArshasAM doShAnubandhaH (9) · Śloka 9

| ശുഷ്കാണി വാതശ്ലേഷ്മഭ്യാമാര്ദ്രാണി ത്വസ്രപിത്തതഃ||൯||

സ൦-"ശുഷ്കസ്രാവിവിഭേദാച്ച ദ്വിധാ" (ശ്ലോ. ൩) ഇത്യുക്തമ്| തത്ര ശുഷ്കാണി പ്രായേണ വാതകഫാഭ്യാം വ്യസ്തസമസ്താഭ്യാമ്| യാനി ത്വാര്ദ്രാണി താന്യസ്രപിത്തതഃ, തഥൈവ വ്യസ്തസമസ്താഭ്യാം ഭവന്തി|

Adhikarana arshasAM nidAnam (10-15) · Śloka 15

ദോഷപ്രകോപഹേതുസ്തു പ്രാഗുക്തസ്തേന സാദിതേ| അഗ്നൌ, മലേऽതിനിചിതേ, പുനശ്ചാതിവ്യവായതഃ||൧൦|| യാനസങ്ക്ഷോഭവിഷമകഠിനോത്കടകാസനാത്| ബസ്തിനേത്രാശ്മലോഷ്ഠോര്വീതലചൈലാദിഘട്ടനാത്||൧൧|| ഭൃശം ശീതാമ്ബുസംസ്പര്ശാത്പ്രതതാതിപ്രവാഹണാത്| വാതമൂത്രശകൃദ്വേഗധാരണാത്തദുദീരണാത്||൧൨|| ജ്വരഗുല്മാതിസാരാമഗ്രഹണീശോഫപാണ്ഡുഭിഃ| കര്ശനാദ്വിഷമാഭ്യശ്ച ചേഷ്ടാഭ്യോ, യോഷിതാം പുനഃ||൧൩|| ആമഗര്ഭപ്രപതനാദ്ഗര്ഭവൃദ്ധിപ്രപീഡനാത്| ഈദൃശൈശ്ചാപരൈര്വായുരപാനഃ കുപിതോ മലമ്||൧൪|| പായോര്വലീഷു തം ധത്തേ താസ്വഭിഷ്യണ്ണമൂര്തിഷു| ജായന്തേऽര്ശാംസി|൧൫|

സ൦-പ്രാക്-പൂര്വം സര്വരോഗവിദാനേ, ദോഷപ്രകോപഹേതുഃ [ ഉക്തോ-] ദര്ശിതഃ| തേന-ദോഷപ്രകോപകാരണേന, വഹ്നൌ സാദിതേ-മന്ദത്വം ഗമിതേ| അഗ്നിമാന്ദ്യാദാഹാരഃ സമ്യക്പാകമഗച്ഛന് ഭൂയസാ മലത്വേനൈവ സമ്പദ്യതേ| തത ഇദമാഹ-മലേऽതിനിചിതേ| മലേ-പുരീഷാഖ്യേ, അതിനിചിതേ-പ്രവൃദ്ധേ മാംസാങ്കുരജനനയോഗ്യേ, വായുരപാനാഖ്യഃ പായോഃ സമ്ബന്ധിനീഷു വലീഷു, തം മലം നിചിതം ധത്തേ| തദ്ദേശമലവ്യതിസമ്പര്കാത്താ വലയോऽഭിഷ്യണ്ണമൂര്തയഃ പ്രക്ലിന്നദേഹാഃ സമ്പദ്യന്തേ| താസു ചാഭിഷ്യണ്ണമൂര്തിശ്വര്ശാംസി ജായന്തേ| ഇത്യുത്തരകാലജാനാമര്ശസാം സമ്പ്രാപ്തിഃ| തഥാ ച കേന വായുഃ കുപിതോ മലം ധത്തേ ? ഇത്യാഹ-പുനശ്ചാതിവ്യവായത ഇത്യാദി| പുനരിതി നിര്ദേശാത് പൂര്വോക്തേന ഹേതുനാ വായുഃ കുപിതഃ, തഥാऽതിവ്യവായാദിഭിഃ കുപിത ഇതി ഗമയതി| ബസ്ത്യാദീനാം ഘട്ടനേന സമ്ബന്ധഃ| പ്രതതാതിപ്രവാഹണേന ദോഷാദിവേഗാനാം പ്രവര്തനമ്| വാതമൂത്രശകൃദ്വേഗാനാം തൂദീരണമിഹോക്തമിതി പ്രവാഹണോദീരണയോര്ദ്വയോരുപാദാനമ്| ജ്വരാദിഭിഃ കര്ഷണാദിതി യോജ്യമ്| വിഷമാഭ്യശ്ച ചേഷ്ടാഭ്യ ഇതി സാഹസാദിവിഷമാചരണാദികാഭ്യഃ| യോഷിതാം പുനരീതി പുനഃശബ്ദേന പൂര്വോക്തേഭ്യഃ പ്രകാരേഭ്യഃ പ്രകാരാന്തരമാമഗര്ഭപ്രപതനാദികം ഗൃഹ്യതേ| ഈദൃശൈരപരൈരപ്യനിര്ദിഷ്ടൈരിഹ തത്പ്രകോപഹേതുഭിര്വായുഃ കുപിത ഇതി യോജ്യമ്|

Adhikarana arshasAM pUrvalakShaNam (15-20) · Śloka 20

| തത്പൂര്വലക്ഷണം മന്ദവഹ്നിതാ||൧൫|| വിഷ്ടമ്ഭഃ സക്ഥിസദനം പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ഭ്രമഃ| സാദോऽങ്ഗേ നേത്രയോഃ ശോഫഃ ശകൃദ്ഭേദോऽഥവാ ഗ്രഹഃ||൧൬|| മാരുതഃ പ്രചുരോ മൂഢഃ പ്രായോ നാഭേരധശ്ചരന്| സരുക് സപരികര്തശ്ച കൃച്ഛ്രാന്നിര്ഗച്ഛതി സ്വനന്||൧൭|| അന്ത്രകൂജനമാടോപഃ ക്ഷാമതോദ്ഗാരഭൂരിതാ| പ്രഭൂതം മൂത്രമല്പാ വിഡശ്രദ്ധാ ധൂമകോऽമ്ലകഃ||൧൮|| ശിരഃപൃഷ്ഠോരസാം ശൂലമാലസ്യം ഭിന്നവര്ണതാ| തന്ദ്രേന്ദ്രിയാണാം ദൌര്ബല്യം ക്രോധോ ദുഃഖോപചാരതാ||൧൯|| ആശങ്കാ ഗ്രഹണീദോഷപാണ്ഡുഗുല്മോദരേഷു ച| |൨൦|

സ൦-തേഷാമര്ശസാം പൂര്വലക്ഷണം തത്പൂര്വലക്ഷണം മന്ദവഹ്നിതേത്യാദികം ശകൃദ്ഗ്രഹപര്യന്തമ്| അത്ര ച പൂര്വലക്ഷണമധ്യേ "ശകൃദ്ഭേദോऽഥവാ ഗ്രഹഃ" ഇതി നിര്ദിഷ്ടമ്, കസ്യചിത്പുരുഷസ്യോത്പിത്സുഷ്വര്ശഃസു ഭിന്നവര്ചസ്ത്വം കസ്യചിദ്ബദ്ധവര്ചസ്ത്വമിത്യഥവാശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| മാരുത ഇതി സാമര്ഥ്യാദപാനാഖ്യഃ, പ്രായോ-ഭൂയിഷ്ഠം കൃത്വാ, നാഭേരധശ്ചരന്-ഗച്ഛന്, പ്രചുരോ ഭവതി| തഥാ, മൂഢോ-മൂഢ ഇവ മൂഢഃ| ക്രിയാമാത്മീയാം ഹിത്വേവ വര്തമാനഃ| തഥാ, സരുക്-സശൂലഃ| തഥാ, സഹ പാരികര്തേന വര്തതേ സപരികര്തഃ| ഛിന്ദന്നിവ കൃച്ഛ്രാന്നിര്ഗച്ഛതി, സ്വനന്-ശബ്ദായമാനഃ| തഥാ, അന്ത്രകൂജനാദികം ഭവതി| തഥാ ച ഗ്രഹണീദോഷാദിഷ്വാശങ്കാ ഭവതി|

Adhikarana arshasAM sAmAnyalakShaNam (20-28) · Śloka 28

| ഏതാന്യേവ വിവര്ദ്ധന്തേ ജാതേഷു ഹതനാമസു||൨൦|| നിവര്തമാനോऽപാനോ ഹി തൈരധോമാര്ഗരോധതഃ| ക്ഷോഭയന്നനിലാനന്യാന് സര്വേന്ദ്രിയശരീരഗാന്||൨൧|| തഥാ മൂത്രശകൃത്പിത്തകഫാന് ധാതൂംശ്ച സാശയാന്| മൃദ്ഗാത്യഗ്നിം തതഃ സര്വോ ഭവതി പ്രായശോऽര്ശസഃ||൨൨|| കൃശോ ഭൃശം ഹതോത്സാഹോ ദീനഃ ക്ഷാമോऽതിനിഷ്പ്രഭഃ| അസാരോ വിഗതച്ഛായോ ജന്തുജുഷ്ട ഇവ ദ്രുമഃ||൨൩|| കൃത്സ്നൈരുപദ്രവൈര്ഗസ്തോ യഥോക്തൈര്മര്മപീഡനൈഃ| തഥാ കാസപിപാസാസ്യവൈരസ്യശ്വാസപീനസൈഃ||൨൪|| ക്ലമാങ്ഗഭങ്ഗവമഥുക്ഷവഥുശ്വയഥുജ്വരൈഃ| ക്ലൈബ്യബാധിര്യതൈമിര്യശര്കരാശ്മരിപീഡിതഃ||൨൫|| ക്ഷാമഭിന്നസ്വരോ ധ്യായന്മുഹുഃ ഷ്ഠീവന്നരോചകീ| സര്വപര്വാസ്ഥിഹൃന്നാഭിപായുവങ്ക്ഷണശൂലവാന്||൨൬|| ഗുദേന സ്രവതാ പിച്ഛാം പുലാകോദകസന്നിഭാമ്| വിബദ്ധമുക്തം ശുഷ്കാര്ദ്രം പക്കാമം ചാന്തരാऽന്തരാ||൨൭|| പാണ്ഡു പീതം ഹരിദ്രക്തം പിച്ഛിലം ചോപവേശ്യതേ| |൨൮|

സ൦-ഏതാന്യേവ-ഗ്രഹണീദോഷാദീനി, ഹതനാമസു-അര്ശഃസു, ജാതേഷു വിവര്ദ്ധന്തേ-വൃദ്ധിമാപ്നുവന്തി| സ൦-തൈഃ-അര്ശോഭിഃ, അധോമാര്ഗരോധാദപാനോ നിവര്തമാന ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തഃ സര്വാ(അന്യാ)നനിലാന്-സമാനോദാനവ്യാനപ്രാണാന്, സര്വേന്ദ്രിയശരീരഗാന് പ്രത്യാഹരണരൂപതയാ ക്ഷോഭയന്-സംരമ്ഭാന് കുര്വന്, തഥാ മൂത്രാദീന്, തഥാ ധാതൂന്-രസാദീംശ്ച, സാശയാന്-സഹാധാരേണ വര്തമാനാന്, ക്ഷോഭയന്നഗ്നിം മൃദ്ഗാതി-മന്ദീകരോതി| തതഃ-അഗ്നിമാര്ദവാദികാത് കാരണാത്, പ്രായേണാര്ശസോ-ദുര്നാമവാന്, കൃശാദികഃ സ്യാത്| അര്ശസ ഇത്യത്ര "അര്ശാദിത്വാത്" അച്| വിഗതച്ഛായോ ദ്രുമോ ജന്തുജുഷ്ടഃ പത്രൌഘവിരഹാദ്യഥാ ഛായാരഹിതഃ, തഥൈവാര്ശസഃ ശോഭാരഹിത ഇതി ശ്ലേഷോപമാലങ്കാരഃ| തഥേതി ന കേവലം പൂര്വോക്തൈരുപദ്രവൈര്ഗ്രസ്തഃ, അപി തു കാസാദിഭിരപീത്യര്ഥഃ| ക്ലേഷ്യേത്യാദി| അശ്മരിപീഡിത ഇത്യത്ര "ങ്യാപോഃ" ഇത്യാദിനാ ബഹുലവചനാദ്ധ്രസ്വഃ| അഥവാ, 'അശ്മനി പീഡിതഃ' ഇതി പാഠഃ| ക്ഷാമോ ഭിന്നശ്ച സ്വരോ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ധ്യായന്-ചിന്താവ്യാപ്തഃ| തഥാ, നിഷ്ഠീവനാദിഭിര്യുതഃ| തഥാ, ഗുദേന പിച്ഛാം പുലാകോദകസന്നിഭാം സ്രവതാ വിബദ്ധാദികമുപവേശ്യതേ| അപ്രാപ്തപാകം ധാന്യം പുലാകശബ്ദവാച്യമ്| ആഗമഃ-"ധാന്യം പുലാകോऽനിഷ്പന്നമ്" ഇതി| അഥവാ, പുലാകഃ-കുത്സിതം ധാന്യമ്, തസ്യോദകേന തുല്യാമ്| അന്യേ തു യവഗോധൂമാദിസ്വേദഃ പുലാകോദകമിത്യാഹുഃ, തേന തുല്യാമ്| വിബദ്ധമുക്തമിതി കദാചിദുദാവൃത്തം കദാചിദനുദ്വൃത്തം ഭവതി|

Adhikarana vAtArshasAM lakShaNam (28-34) · Śloka 34

വാതാര്ശസാം ലക്ഷണമാഹ - - - - ഗുദാങ്കുരാ ബഹ്വനിലാഃ ശുഷ്കാശ്ചിമിചിമാന്വിതാഃ||൨൮|| മ്ലാനാഃ ശ്യാവാരുണാഃ സ്തബ്ധാ വിഷമാഃ പരുഷാഃ ഖരാഃ| മിഥോ വിസദൃശാ വക്രാസ്തീക്ഷ്ണാ വിശ്ഫുടിതാനനാഃ||൨൯|| ബിമ്ബീകര്കന്ധുഖര്ജൂരകാര്പാസീഫലസന്നിഭാഃ| കേചിത്കദമ്ബപുഷ്പാഭാഃ കേചിത്സിദ്ധാര്ഥകോപമാഃ||൩൦|| ശിരഃപാര്ശ്വാംസകട്യൂരുവങ്ക്ഷണാഭ്യധികവ്യഥാഃ| ക്ഷവഥൂദ്ഗാരവിഷ്ടമ്ഭഹൃദ്ഗ്രഹാരോചകപ്രദാഃ||൩൧|| കാസശ്വാസാഗ്നിവൈഷമ്യകര്ണനാദഭ്രമാവഹാഃ| തൈരാര്തോ ഗ്രഥിതം സ്തോകം സശബ്ദം സപ്രവാഹികമ്||൩൨|| രുക്ഫേനപിച്ഛാനുഗതം വിബദ്ധമുപവേശ്യതേ| കൃഷ്ണത്വങ്നഖവിണ്മൂത്രനേത്രവക്ക്രശ്ച ജായതേ||൩൩|| ഗുല്മപ്ലീഹോദരാഷ്ഠീലാസമ്ഭവസ്തത ഏവ ച|൩൪|

സ൦-വാതാധികാ ഗുദജാഃ ശുഷ്കാദിഗുണയുക്താഃ| വിഷമാഃ-വിഷമസംസ്ഥാനാ ഊര്ധ്വാധസ്തിര്യഗാദിദുഃസംസ്ഥിതാഃ| പരുഷാഃ-ശാകപത്രാദിതുല്യസ്പര്ശാഃ| മിഥോ വിസദൃശാഃ-പരസ്പരമതുല്യസന്നിവേശാഃ| വക്രാഃ-ധനുഷ്കോട്യാദിവത്| തഥാ, തീക്ഷ്ണാഃ-ദര്ഭാങ്കുരവത്| വിസ്ഫുടിതം-കേസരാദിവത്, ആനനം യേഷാം ത ഏവമ്| ബിമ്ബ്യാദ്യനേകോപമാനോപാദാനം തേഷാം വിചിത്രരൂപദര്ശനാര്ഥമ്| ശിര ആദിഷ്വധികവ്യഥാഃ| തഥാ, ക്ഷവഥ്വാദിപ്രദാഃ| തഥാ, കാസാദികൃതഃ| തൈരാര്തഃ-പീഡിതോ, ഗ്രഥിതാദികമുപവേശ്യതേ| കൃഷ്ണത്വഗാദിശ്ച സ്യാത്| തത ഏവ ച ഗുദാങ്കുരേഭ്യോ ഗുല്മാദിസമ്ഭവഃ|

Adhikarana pittArshasAM lakShaNam (34-37) · Śloka 37

| പിത്തോത്തരാ നീലമുഖാ രക്തപ്താസിതപ്രഭാഃ||൩൪|| തന്വസ്രസ്രാവിണോ വിസ്രാസ്തനവോ മൃദവഃ ശ്ലഥാഹ്| ശുകജിഹ്വായകൃത്ऽऽഖണ്ഡജലൌകോവക്ക്രസന്നിഭാഃ||൩൫|| ദാഹപാകജ്വരസ്വേദതൃണ്മൂര്ച്ഛാരുചിതമോഹദാഃ| സോഷ്മാണോ ദ്രവനീലോഷ്ണപീതരക്താമവര്ചസഃ||൩൬|| യവമധ്യാ ഹരീത്പീതഹാരിദ്രത്വങൂനഖാദയഃ| |൩൭|

സ൦-പിത്താര്ശസാം നീലമുഖാ ഇത്യാദി ലക്ഷണം ഹാരിദ്രത്വങ്നഖാദയ ഇതിപര്യന്തമ്| തനു-അച്ഛം, അസ്രം-രക്തം, നിത്യം സ്രവന്തി, ഇതി "ആഭീക്ഷ്ണ്യേ" ണിനിഃ| തഥാ, തനവോ-ന ഘനാഃ, ശ്ലേഷ്മ-ഗുദാങ്കുരവത്| മൃദവഃ-ശിരീഷപുഷ്പാദിവത്| ശ്ലഥാഃ-സ്വിന്നമാംസാദിവത്| ശുകജിഹ്വേത്യാദി ബഹൂപമാത്വം പൂര്വവത് സംസ്ഥാനവര്ണവൈചിത്ര്യാര്ഥമ്| ദ്രവാദീനാം വര്ചസാ സമ്ബന്ധഃ| യവമധ്യാഃ-യവമധ്യസംസ്ഥാനാഃ| ഹരിതോ-ദൂര്വാവര്ണാഃ, പീതാ ഹാരിദ്രാശ്ച ത്വഗാദയോ യേഷാം ത ഏവമ്| ആദിശബ്ദേന നയനവിണ്മൂത്രാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana kaphArshasAM lakShaNam (37-42) · Śloka 42

| ശ്ലേഷ്മോല്ബണാ മഹാമൂലാ ഘനാ മന്ദരുജഃ സിതാഃ||൩൭|| ഉച്ഛൂനോപചിതാഃ സ്നിഗ്ധാഃ സ്തബ്ധവൃത്തഗുരുസ്ഥിരാഃ| പിച്ഛിലാഃ സ്തിമിതാഃ ശ്ലക്ഷ്ണാഃ കണ്ഡ്വാഢ്യാഃ സ്പര്ശനപ്രിയാഃ||൩൮|| കരീരപനസാസ്ഥ്യാഭാസ്തഥാ ഗോസ്തനസന്നിഭാഃ| വങ്ക്ഷണാനാഹിനഃ പായുബസ്തിനാഭിവികര്തിനഃ||൩൯|| സകാസശ്വാസഹൃല്ലാസപ്രസേകാരുചിപീനസാഃ| മേഹകൃച്ഛ്രശിരോജാഡ്യശിശിരജ്വരകാരിണഃ||൪൦|| ക്ലൈബ്യാഗ്നിമാര്ദവച്ഛര്ദിരാമപ്രായവികാരദാഃ| വസാഭസകഫപ്രാജ്യപുരീഷാഃ സപ്രവാഹികാഃ||൪൧|| ന സ്രവന്തി ന ഭിദ്യന്തേ പാണ്ഡുസ്നിഗ്ധത്വഗാദയഃ| |൪൨|

സ൦-ശ്ലേഷ്മാര്ശസാം മഹാമൂലാദികം ലക്ഷണം പാണ്ഡുസ്നിഗ്ധത്വഗാദ്യന്തമ്| ബഹ്വനിലാ ഇത്യനേന പിത്തോ[ത്തരാ ഇത്യനേന ശ്ലേഷ്മോ]ല്ബണാ ഇത്യനേന ച നിര്ദേശേന സര്വേഷാമേവാര്ശസാം ത്രിദോഷജത്വം ദ്യോതയതി| തേന സര്വാണ്യര്ശാംസി ത്രിദോഷജാനി, ഭൂയസാ തു വ്യപദേശ ഇതി വേദ്യമ്|

Adhikarana dvidoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| സംസൃഷ്ടലിങ്ഗാഃ സംസര്ഗാത്|൪൨|

സ൦-സംസര്ഗാദ്ഗുദാങ്കുരാഃ സംസൃഷ്ടലിങ്ഗാഃ-സംസൃഷ്ടരൂപാഃ, സ്യുഃ|

Adhikarana tridoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| നിചയാത്സര്വലക്ഷണാഃ||൪൨||

സ൦-നിചയാത്-സന്നിപാതാത്, സര്വലക്ഷണാഃ-ദോഷത്രയലക്ഷണയുതാഃ|

Adhikarana raktArshasAM lakShaNam (43-45) · Śloka 45

രക്തോല്ബണാ ഗുദേകീലാഃ പിത്താകൃതിസമന്വിതാഃ| വടപ്രരോഹസദൃശാ ഗുഞ്ജാവിദ്രുമസന്നിഭാഃ||൪൩|| തേऽത്യര്ഥം ദുഷ്ടമുഷ്ണം ച ഗാഢവിട്പ്രതിപീഡിതാഃ| സ്രവന്തി സഹസാ രക്തം തസ്യ ചാതിപ്രവൃത്തിതഃ||൪൪|| ഭേകാഭഃ പീഡ്യതേ ദുഃഖൈഃ ശോണിതക്ഷയസമ്ഭവൈഃ| ഹീനവര്ണബലോത്സാഹോ ഹതൌജാഃ കലുഷേന്ദ്രിയഃ||൪൫||

സ൦-രക്തോല്ബണാഃ-രക്താധികാഃ, ഗുദേകീലാഃ പിത്തസ്യാകൃത്യാ-ലക്ഷണേന, സമന്വിതാ ഇത്യാദികം കലുഷേന്ദ്രിയ ഇതി യാവദേഷാം ലക്ഷണം ബോധ്യമ്| ഗുദാങ്കുരാ ഇതി പ്രകൃതേऽപി ഗുദേകിലാ ഇത്യുക്തം വൈചിത്ര്യാര്ഥമ്| തേ ച ഗുദേകീലാ അതിദുഷ്ടമുഷ്ണം ച സഹസാ-അചിന്തിതമേവ ശൂലാദിലിങ്ഗൈഃ, രക്തം സ്രവന്തി, ഗാഢവിട്പ്രതിപീഡിതാഃ സന്തഃ| തസ്യ-രക്തസ്യ, അതിപ്രവൃത്തിതോ ഭേകാഭോ ഭവതി| ചോऽവധാരണേ, തസ്യൈവ രക്തസ്യാതിപ്രവര്തനാന്മണ്ഡൂകാഭഃ സ്യാത്, ന കാരണാന്തരേണേത്യര്ഥഃ| ശോണിതക്ഷയസമ്ഭവൈര്ദുഃഖൈഃ-രോഗൈഃ, പീഡ്യതേ| "രക്തേऽമ്ലശിശിരപ്രീതിസിരാശൈഥില്യരൂക്ഷതാഃ|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൧൭) ഇതി രക്തക്ഷയജാഃ ഉക്താഃ| തഥാ, ഹീനവര്ണബലോത്സാഹാദിഃ സ്യാത്|

Adhikarana arshasAmudAvarta upadravaH (46-52) · Śloka 52

മുദ്ഗകോദ്രവജൂര്ണാഹ്വകരീരചണകാദിഭിഃ| രൂക്ഷൈഃ സങ്ഗ്രാഹിഭിര്വായുഃ സ്വേ സ്ഥാനേ കുപിതോ ബലീ||൪൬|| അധോവഹാനി സ്രോതാംസി സംരുധ്യാധഃ പ്രശോഷയന്| പുരീഷം വാതവിണ്മൂത്രസങ്ഗം കുര്വീത ദാരുണമ്||൪൭|| തേന തീവ്രാ രുജാ കോഷ്ഠപൃഷ്ഠഹൃത്പാര്ശ്വഗാ ഭവേത്| ആധ്മാനമുദരാവേഷ്ഠോ ഹൃല്ലാസഃ പരികര്തനമ്||൪൮|| ബസ്തൌ ച സുതരാം ശൂലം ഗണ്ഡശ്വയഥുസമ്ഭവഃ| പവനസ്യോര്ധ്വഗാമിത്വം തതശ്ച്ഛര്ദ്യരുചിജ്വരാഃ||൪൯|| ഹൃദ്രോഗഗ്രഹണീദോഷമൂത്രസങ്ഗപ്രവാഹികാഃ| ബാധിര്യതിമിരശ്വാസശിരോരുക്കാസപീനസാഃ||൫൦|| മനോവികാരസ്തൃഷ്ണാസ്രപിത്തഗുല്മോദരാദയഃ| തേ തേ ച വാതജാ രോഗാ ജായന്തേ ഭൃശദാരുണാഃ||൫൧|| ദുര്നാമ്നാമിത്യുദാവര്തഃ പരമോऽയമുപദ്രവഃ| വാതാഭിഭൂതകോഷ്ഠാനാം തൈര്വിനാऽപി സ ജായതേ||൫൨||

സ൦-ആദിശബ്ദേന മസൂരാദീനാം ഗ്രഹണമ്| മുദ്ഗാദിഭീ രൂക്ഷൈഃ സങ്ഗ്രാഹിഭിര്വായുഃ-അപാനാഖ്യഃ, സ്വേ സ്ഥാനേ-ബസ്ത്യാദിലക്ഷണേ, കുപിതോऽത ഏവ ബലവാന്, സ്വസ്ഥാനേ കുപിതോ ബലീ സ്യാത്| ബലീ പവനോ വാതാദിസങ്ഗം [ദാരുണം] കുര്വീത| കിം കൃത്വാ ? അധോവഹാനി സ്രോതാംസി സംരുധ്യ| കിം കുര്വന് ? അധഃ പുരീഷം പ്രശോഷയന്| തേന-വാതവിണ്മൂത്രസങ്ഗേന ഹേതുനാ, തേന വാ-തഥാവിധേന വായുകോപേന, തീവ്രാ-ദാരുണാ, പീഡാ കോഷ്ഠാദിഗാ ഭവേത്| തഥാ, ആധ്മാനാദയഃ സ്യുഃ പരികര്തനം ച| ബസ്തൌ ചേതി ചശബ്ദോ ഭിന്നക്രമഃ, ശൂലം ചേത്യര്ഥഃ| ഗണ്ഡയോഃ ശ്വയഥുര്ഗണ്ഡശ്വയഥുഃ, തസ്യ സമ്ഭവഃ| പവനസ്യ-പ്രകൃതത്വാദപാനാഖ്യസ്യ, ഊര്ധ്വഗാമിത്വം സ്യാത്| തതഃ-ഊര്ധ്വഗമനാത്, ഛര്ദ്യാദയഃ സ്യുഃ| തേ തേ ച വാതജാ രോഗാഃ-അനേകേ നഖഭേദാദയോ, ഭൃശദാരുണാഃ-അതിശയേന ദുഃഖാവഹാഃ, ജായന്തേ| ദുര്നാമ്നാമിതി-ഏവം പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, അയം ഉദാവര്തഃ പരമോ-മഹാന്, ഉപസ്രവഃ സ്മൃതോ മുനീന്ദ്രൈരിതി ശേഷഃ| വാതേത്യാദി| വാതേനാഭൂഭിതോ-വ്യാപ്തഃ, കോഷ്ഠോ യേഷാം ത ഏവം തേഷാം [തൈഃ-] ദുര്നാമഭിര്വിനാऽപി, സഃ-ഉദാവര്തോ ജായതേ, ന കേവലം തൈഃ, ഇത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ|

Adhikarana arshasAmasAdhyatvam, arshasAM yApyatvam (53) · Śloka 53

അധുനാ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗമേഷാമാഹ - - - - സഹജാനി ത്രിദോഷാണി യാനി ചാഭ്യന്തരേ വലൌ| സ്ഥിതാനി താന്യസാധ്യാനി, യാപ്യന്തേऽഗ്നിബലാദിഭിഃ||൫൩||

സ൦-സഹജാന്യര്ശാംസി, തഥാ ത്രിദോഷജാനി യഥോത്തരകാലജാന്യപി, ആഭ്യന്തരേ വലൌ യാനി സ്ഥിതാന്യേകദോഷജാനി താന്യപ്യസാധ്യാനി| ബലിശബ്ദഃ പുംസ്ത്രീലിങ്ഗഃ| അര്ശസാമസാധ്യാനാം കിം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ-യാപ്യന്ത ഇത്യാദി| അഗ്നിബലമാദി യേഷാം ത ഏവമ്, തൈര്യാപ്യന്തേ| അഗ്നിബലേऽക്ഷീണ ആയുഷി ച പാദസമ്പദി ചേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana arshasAM kRuchrasAdhyatvam (54) · Śloka 54

ദ്വന്ദ്വജാനി ദ്വിതീയായാം വലൌ യാന്യാശ്രിതാനി ച| കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി താന്യാഹുഃ പരിസംവത്സരാണി ച||൫൪||

സ൦-ദ്വന്ദ്വജാനി-സങ്കരോത്പന്നാനി, യാനി ച ദ്വിതീയായാം വലൌ സംശ്രിതാനി, താനി കൃച്ഛ്രസാധ്യാന്യാഹുഃ, മുനയ ഇതി ശേഷഃ| തഥാ പരിസംവത്സരാണി ച കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി| പരിഗതാനി സംവത്സരം പരിസംവത്സരാണി, പ്രാദിസമാസഃ, വര്ഷാതിക്രാന്താനീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana arshasAM sukhasAdhyatvam (55) · Śloka 55

ബാഹ്യായാം തു വലൌ ജാതാന്യേകദോഷോല്ബണാനി ച| അര്ശാംസി സുഖസാധ്യാനി ന ചിരോത്പതിതാനി ച||൫൫||

സ൦-ബാഹ്യായാം വലൌ ജാതാനി യാനി തഥൈകദോഷോല്ബണാനി ച തഥാ ന ചിരോത്പതിതാനി-സംവത്സരാദര്വാഗ്ജാതാനി, താനി ച സുഖസാധ്യാനി|

Adhikarana meDhrAdiShvapyarshAMsi vakShyante (56) · Śloka 56

മേഢ്രാദിഷ്വപി വക്ഷ്യന്തേ യഥാസ്വമ്| |൫൬|

സ൦-മേഢ്രഭയനാസാകര്ണാദിഷു ചാര്ശാംസി വക്ഷ്യന്തേ| യഥാസ്വം-സ്വീയേ സ്വീയേऽധ്യായേ ഗുഹ്യരോഗവിജ്ഞാനേ നാസാരോഗവിജ്ഞാനേ കര്ണരോഗവിജ്ഞാനാദൌ ചേതി|

Adhikarana nAbhijArshasAM lakShaNam (56) · Śloka 56

നാഭിജാനി തു| ഗണ്ഡൂപദാസ്യരൂപാണി പിച്ഛിലാനി മൃദൂനി ച||൫൬||

സ൦-നാഭിജാനി തു-നാഭൌ ജാതാനി പുനര്ഗണ്ഡൂപദാസ്യരൂപാണി, ഗണ്ഡൂപദാനാം-കിഞ്ചുലുകാനാമാസ്യം തദിവ രൂപം യേഷാം താന്യേവമ്| തഥാ പിച്ഛിലാനി-പിച്ഛാവന്തി, തഥാ മൃദൂനി ച ഭവന്തി|

Adhikarana carmakIlAnAM saMprAptiH (57) · Śloka 57

ചര്മകീലാന്യാഹ - - - - വ്യാനോ ഗൃഹീത്വാ ശ്ലേഷ്മാണം കരോത്യര്ശസ്ത്വചോ ബഹിഃ| കീലോപമം സ്ഥിരഖരം ചര്മകീലം തു തം വിദുഃ||൫൭||

സ൦-വ്യാനാഖ്യോ വായുഃ ശ്ലേഷ്മാണം ഗൃഹീത്വാऽര്ശഃ കരോതി| ക്ക ? ത്വചോ ബഹിഃ-ബാഹ്യപ്രദേശേ| കിമ്ഭൂതമ് ? കീലോപമം തഥാ സ്ഥിരം ഖരം ച| തം ച-ഗുദാങ്കുരം, ചര്മകീലം വിദുഃ, മുനയ ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam, pittajAnAM lakShaNam, kaphajAnAM lakShaNam (58) · Śloka 58

വാതേന തോദഃ പാരുഷ്യം, പിത്താദസിതരക്തതാ| ശ്ലേഷ്മണാ സ്നിഗ്ധതാ തസ്യ ഗ്രഥിതത്വം സവര്ണ്താ||൫൮||

സ൦-തത്ര വാതേനാധികേന തോദപാരുഷ്യേ ഭവതഃ| പിത്താദസിതരക്തതാ ഭവതി| ശ്ലേഷ്മണാ തസ്യ-ചര്മകീലസ്യ, സ്നിഗ്ധതാദികം സ്യാത്| ഗ്രഥിതത്വം-ഗ്രന്ഥിസദൃശത്വമ്| സവര്ണതാ-പ്രാകൃതശരീരതുല്യവര്ണതാ|

Adhikarana arshasAM prashame shIghraM yatnaH kAryaH (7) · Śloka 7

അര്ശസാം പ്രശമേ യത്നമാശു കുര്വീത ബുദ്ധിമാന്| താന്യാശു ഹി ഗുദം ബദ്ധാ കുര്യുര്ബദ്ധഗുദോദരമ്||൫൯|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേऽര്ശസാം നിദാനം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||

സ൦-അര്ശസാം പ്രശമേ-ശാന്തൌ, മതിമാന് ശീഘ്രം യത്നം കുര്വീത| കിമിതി ചേത് ? തദാഹ-താനീത്യാദി| യസ്മാത്താനി-അര്ശാംസി, ഗുദം ബദ്ധാ-നിരൂദ്ധ്യ, ബദ്ധഗുദോദരം ശീഘ്രം കുര്യുരിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേऽര്ശസാം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൭||