8. atīsāragrahaṇirōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਅਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਮਤਿਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭਃ| ਯਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੮|੧੬੪) - "ਅਰ੍ਸ਼ੋਤਿਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਨਿਦਾਨਭੂਤਾਃ|" ਇਤਿ|

Adhikarana atIsAragrahaNIroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ਤਸ੍ਮਾਦਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)||੨||

ਸ੦-ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ|

Adhikarana atIsAraH ShaDvidhaH (1) · Śloka 1

ਦੋਸੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਭਯਾਚ੍ਛੋਕਾਚ੍ਚ ਸਡ੍ਵਿਧਃ| ਅਤੀਸਾਰਃ|੧|

ਸ੦-ਦੋਸੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ-ਪਥਗ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ, ਸਮਸ੍ਤੈਃ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ, ਤਥਾ ਭਯਾਤ੍ ਸ਼ੋਕਾਚ੍ਚੇਤਿ ਸਡ੍ਵਿਧੋਤੀਸਾਰਃ|

Adhikarana atIsArasya nidAnam (1-4) · Śloka 4

| ਸ ਸੁਤਰਾਂ ਜਾਯਤੇਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਤਃ||੧|| ਕਸ਼ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮਿਸਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਿਲਪਿਸ੍ਟਵਿਰੂਢਕੈਃ| ਮਦ੍ਯਰੂਕ੍ਸਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਨੈਰਰ੍ਸ਼ੋਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍||੨|| ਕਮਿਭ੍ਯੋ ਵੇਗਰੋਧਾਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧੈਃ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ| ਵਿਸ੍ਰਂਸਯਤ੍ਯਧੋਬ੍ਧਾਤੁਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤੇਨੈਵ ਚਾਨਲਮ੍||੩|| ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਯਾਨੁਸ਼ਕਤ੍ਕੋਸ੍ਠਂ ਪੁਰੀਸਂ ਦ੍ਰਵਤਾਂ ਨਯਨ੍| ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਤੇਤਿਸਾਰਾਯ|੪|

ਸ੦-ਸ ਚ ਸੁਤਰਾਮਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਤ੍ ਜਾਯਤੇ| ਕਸ਼ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮਿਸਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥਾ ਤਦ੍ਵਿਧੈਃ-ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਭਿਰਿਹਾਨੁਕ੍ਤੈਰਪਿ, ਅਨਿਲਃ ਕੁਪਿਤੋਬ੍ਧਾਤੁਂ ਸ਼ਰੀਰਗਤਮਧੋ ਵਿਸ੍ਰਂਸਯਤਿ-ਅਧਸ੍ਤਾਨ੍ਨਯਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਵਿਭ੍ਰਮਃ-ਸ੍ਨੇਹਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਃ| ਤੇਨੈਵ-ਅਬ੍ਧਾਤੁਨਾ, ਅਨਲਂ-ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਂ, ਹਤ੍ਵਾ-ਮਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਨੀਤ੍ਵਾ, ਤਥਾ ਕੋਸ੍ਠਂ ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਯ-ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਂ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਕਾਰਯਿਤ੍ਵਾ, ਅਨੁਸ਼ਕਤ੍-ਸ਼ਕਤਃ ਸਮੀਪੇ, ਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵਂ ਕੋਸ੍ਠਮ੍| ਪੁਰੀਸਂ ਚ ਤੇਨੈਵ ਧਾਤੁਨਾ ਦ੍ਰਵਤਾਂ ਨਯਨ੍-ਪ੍ਰਾਪਯਨ੍| ਅਤੀਸਾਰਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ-ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਨਿਲ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

Adhikarana atIsArasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਿਨਃ||੪|| ਤੋਦੋ ਹਦ੍ਗੁਦਕੋਸ੍ਠੇਸੁ ਗਾਤ੍ਰਸਾਦੋ ਮਲਗ੍ਰਹਃ| ਆਧ੍ਮਾਨਮਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ|੫|

ਸ੦-ਤਸ੍ਯ-ਅਤੀਸਾਰਸ੍ਯ, ਭਾਵਿਨੋ-ਭਵਿਸ੍ਯਤੋ ਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੋਦੋ ਹਦਾਦਿਸੁ ਗਾਤ੍ਰਸਾਦਾਦਿ ਚ|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam (5-7) · Śloka 7

| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੇਨ ਵਿਡ੍ਜਲਮ੍||੫|| ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ੂਲਾਢ੍ਯਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ| ਰੂਕ੍ਸਂ ਸਫੇਨਮਚ੍ਛਂ ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਵਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ||੬|| ਤਥਾ ਦਗ੍ਧਗੁਡਾਭਾਸਂ ਸਪਿਚ੍ਛਾਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਭ੍ਰਸ੍ਟਪਾਯੁਸ਼੍ਚ ਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਵਿਨਿਸ੍ਟਨਨ੍||੭||

ਸ੦-[ਤਤ੍ਰ-] ਤੇਸੁ ਸਡਤੀਸਾਰੇਸੁ, ਵਾਤੇਨਾਤੀਸਾਰੇ ਵਿਡ੍ਜਲਾਦਿਕਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੁਖਾਦਿਕੋ ਨਰ ਉਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ? ਵਿਨਿਸ੍ਟਨਨ੍| ਕੋਰ੍ਥਃ ? ਨਿਃਕੁਥਨ੍|

Adhikarana pittajAnAM lakShaNam (8-9) · Śloka 9

ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਮਸਿਤਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲਪ੍ਰਭਮ੍| ਸਰਕ੍ਤਮਤਿਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਤਣ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ੍ਵੇਦਦਾਹਵਾਨ੍||੮|| ਸਸ਼ੂਲਂ ਪਾਯੁਸਨ੍ਤਾਪਪਾਕਵਾਨ੍| |੯|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਤਡਾਦਿਮਾਨ੍ਨਰਃ ਪੀਤਾਦਿਕਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ|

Adhikarana kaphajAnAM lakShaNam (9-11) · Śloka 11

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਘਨਮ੍| ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਤਨ੍ਤੁਮਚ੍ਛ੍ਵੇਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਾਮਂ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਮ੍||੯|| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਗੁਰੁ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮਨੁਬਦ੍ਧਰੁਕ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਰਲਸੋਨ੍ਨਦ੍ਵਿਡਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਮ੍||੧੦|| ਸਰੋਮਹਰ੍ਸਃ ਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਗੁਰੁਬਸ੍ਤਿਗੁਦੋਦਰਃ| ਕਤੇਪ੍ਯਕਤਸਂਜ੍ਞਸ਼੍ਚ|੧੧|

ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਘਨਾਦਿਗੁਣਂ ਨਰ ਉਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ| ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਸ੍ਤਥਾਲਸੋਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸੀ ਚ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸਹ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਯਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਂ ਚੋਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਸਰੋਮਹਰ੍ਸਾਦਿਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਤੇਪ੍ਯਕਤਸਂਜ੍ਞਸ਼੍ਚ-ਤਥਾ ਕਤੇਪ੍ਯਕਤਸਂਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਪੁਰੀਸੋਤ੍ਸਰ੍ਗੇਕਤਸਂਜ੍ਞਃ ਕਤਪੁਰੀਸੋਤ੍ਸਰ੍ਗ ਇਤਿ ਸਂਵੇਦਨਾ ਨ ਭਵਤਿ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ||੧੧||

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ, ਸਰ੍ਵਦੋਸਲਿਙ੍ਗਃ|

Adhikarana bhayajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

ਭਯੇਨ ਕ੍ਸੋਭਿਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸਪਿਤ੍ਤੋ ਦ੍ਰਾਵਯੇਚ੍ਛਕਤ੍| ਵਾਯੁਸ੍ਤਤੋਤਿਸਾਰ੍ਯੇਤ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੁਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਪ੍ਲਵਮ੍||੧੨|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਮਂ ਲਿਙ੍ਗੈਰਾਹੁਃ| |੧੩|

ਸ੦-ਭਯੇਨ ਚਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸੋਭਿਤੇ ਸਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸਹਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਕਦ੍ਦ੍ਰਾਵਯੇਤ੍| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮਤਿਸਾਰ੍ਯੇਤ, ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਤੁਲ੍ਯਮ੍|

Adhikarana shokajasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਸ਼ੋਕਤਃ| |੧੩|

ਸ੦-ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ-ਭਯੇਨ ਤੁਲ੍ਯਲਿਙ੍ਗਂ, ਸ਼ੋਕਾਦਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ|

Adhikarana ShaNNAmatIsArANAM pratyekaM dvaividhyadvikam (13-14) · Śloka 14

| ਅਤੀਸਾਰਃ ਸਮਾਸੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਾਮੋ ਨਿਰਾਮਕਃ||੧੩|| ਸਾਸਙ੍ਨਿਰਸ੍ਰਃ| |੧੪|

ਸ੦-ਅਤੀਸਾਰਃ ਸੋਢਾ ਭਵਨ੍ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ| ਏਕਃ ਸਾਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਨਿਰਾਮਕਃ| ਤਥਾ, ਏਕਃ ਸਰਕ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਨਿਰਸ੍ਰਃ|

Adhikarana sAmasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯੇ ਗੌਰਵਾਦਪ੍ਸੁ ਮਜ੍ਜਤਿ| ਸ਼ਕਦ੍ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਮਾਟੋਪਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਰ੍ਤਿਪ੍ਰਸੇਕਿਨਃ||੧੪||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍, ਆਦ੍ਯੇ-ਸਾਮੇਤੀਸਾਰੇ, ਗੌਰਵਾਦਪ੍ਸੁ ਪਤਿਤਂ ਪੁਰੀਸਂ ਮਜ੍ਜਤਿ-ਬ੍ਰੁਡਤਿ, ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਆਟੋਪਾਦਿਯੁਤਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ|

Adhikarana nirAmasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ਵਿਪਰੀਤੋ ਨਿਰਾਮਸ੍ਤੁ ਕਫਾਤ੍ਪਕ੍ਵੋਪਿ ਮਜ੍ਜਤਿ| |੧੫|

ਸ੦-ਨਿਰਾਮਸ੍ਤ੍ਵਤੀਸਾਰੋਤੋ ਵਿਪਰੀਤਃ-ਅਪ੍ਸੁ ਪ੍ਲਵਤਿ, ਆਟੋਪਾਦਿਰਹਿਤਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ| ਸ੦-ਕਫਾਤ੍ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਭਾਵਗੁਰੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਕ੍ਵੋਪਿ ਮਜ੍ਜਤਿ|

Adhikarana grahaNIrogasya nidAnam (15-16) · Śloka 16

ਅਥ ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਅਤੀਸਾਰੇਸੁ ਯੋ ਨਾਤਿਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਗ੍ਰਹਣੀਗਦਃ||੧੫|| ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਗ੍ਨਿਵਿਧ੍ਵਂਸਕਰੈਰਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸੇਵਿਤੈਃ| |੧੬|

ਸ੦-ਅਤੀਸਾਰੇਸੁ ਯੋਤਿਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ਨ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣੀਗਦੋ ਭਵੇਦਿਤਿ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ-ਅਨਤਿਸਾਰਿਣਃ, ਅਗ੍ਨਿਵਿਧ੍ਵਂਸਕਰੈਃ-ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਹੇਤੁਭਿਰਨ੍ਨਪਾਨੈਃ, ਸ਼ੀਲਿਤੈਰ੍ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana atIsArasya medakalakShaNam (16-17) · Śloka 17

ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਯੋਃ ਸਮਾਨਾਭਾਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਸਾਮਂ ਸ਼ਕਨ੍ਨਿਰਾਮਂ ਵਾ ਜੀਰ੍ਣੇ ਯੇਨਾਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ||੧੬|| ਸੋਤਿਸਾਰੋਤਿਸਰਣਾਦਾਸ਼ੁਕਾਰੀ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ| |੧੭|

ਸ੦-ਸਾਮਂ ਪੁਰੀਸਮਥਵਾ ਨਿਰਾਮਂ ਜੀਰ੍ਣ ਆਹਾਰੇ ਸਤਿ ਯੇਨ-ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ, ਅਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ-ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਾਰ੍ਯਤੇ, ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰਤੀਸਾਰਃ| ਅਤਿਸਰਣਾਦ੍ਧੇਤੋਃ| ਅਤਿਸਰਣਸ਼ਬ੍ਦਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਚਾਸ੍ਯਾਨ੍ਵਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਦ੍ਯੋਤਿਤਮ੍| ਤਦੇਵਮਤਿਸਰਣਾਦਤੀਸਾਰ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਯਦਾ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸੇਪ੍ਯਤਿਸਰਣਂ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਤੀਸਾਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ-ਆਸ਼ੁਕਾਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭਾਵਪ੍ਰਧਾਨੋਯਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਹੇਤੌ ਪ੍ਰਥਮਾ| ਸ੍ਵਭਾਵੇਨਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦਤੀਸਾਰੋ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਾਦਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸੋ ਹਿ ਨਾਸ਼ੁਕਾਰੀ, ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹਿ ? ਚਿਰਕਤ੍| ਤਥਾ ਚਾਹ (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੮)- "ਚਿਰਕਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਃ" ਇਤਿ|

Adhikarana grahaNIrogasya medakalakShaNam (17-18) · Śloka 18

ਅਥ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਨਤੀਸਾਰਾਦ੍ਭੂਯੋ ਮੇਦਮਾਹ - - - - | ਸਾਮਂ ਸਾਨ੍ਨਮਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਕ੍ਵਂ ਤੁ ਨੈਵ ਵਾ||੧੭|| ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਮੁਹੁਰ੍ਬਦ੍ਧਮਕਸ੍ਮਾਚ੍ਛਿਥਿਲਂ ਮੁਹੁਃ| ਚਿਰਕਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਃ ਸਞ੍ਚਯਾਚ੍ਚੋਪਵੇਸ਼ਯੇਤ੍||੧੮||

ਸ੦-ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸੋਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਸਾਮਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਾਨ੍ਨਂ, ਕਦਾਚਿਜ੍ਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਪਕ੍ਵਂ ਤਥਾ ਨੈਵ ਵਾ| ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍-ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ, ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ-ਪੁਨਃਪੁਨਰ੍ਬਦ੍ਧਂ, ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨਾ ਮੁਹੁਃ ਸ਼ਿਥਿਲਂ, ਸਞ੍ਚਯਾਦੁਪਵੇਸ਼ਯੇਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਯਂ ਤੁ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਸ਼੍ਚਿਰਕਤ੍|

Adhikarana grahaNIrogashcaturdhA (19) · Śloka 19

ਸ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚ ਜਾਯਤੇ| |੧੯|

ਸ੦-ਸਃ-ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਃ, ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਚੇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਜਾਯਤੇ|

Adhikarana grahaNIrogasya pUrvarUpam (19-20) · Śloka 20

| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਸਦਨਂ ਚਿਰਾਤ੍ਪਚਨਮਮ੍ਲਕਃ||੧੯|| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਵਕ੍ਕ੍ਰਵੈਰਸ੍ਯਮਰੁਚਿਸ੍ਤਟ੍ ਕ੍ਲਮੋ ਭ੍ਰਮਃ| ਆਨਦ੍ਧੋਦਰਤਾ ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡੋਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮ੍||੨੦||

ਸ੦-ਤਸ੍ਯ-ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਸਦਨਂ ਚਿਰਾਤ੍ਪਚਨਾਦਿ ਚ|

Adhikarana grahaNIrogasya sAmAnyalakShaNam (21) · Śloka 21

ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਧੂਮਕਸ੍ਤਮਕੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਕਰਪਾਦਯੋਃ||੨੧||

ਸ੦-ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣੀਗਦਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦਿਕਮ੍|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (22-25) · Śloka 25

ਤਤ੍ਰਾਨਿਲਾਤ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਸ੍ਤਿਮਿਰਂ ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਸ੍ਵਨਃ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣਗ੍ਰੀਵਾਰੁਜਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾ||੨੨|| ਰਸੇਸੁ ਗਦ੍ਧਿਃ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ| ਜੀਰ੍ਣੇ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਚਾਧ੍ਮਾਨਂ ਭੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ||੨੩|| ਵਾਤਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਲੀਹਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਸ਼ਙ੍ਕਿਤਃ| ਚਿਰਾਦ੍ਦੁਃਖਂ ਦ੍ਰਵਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਤਨ੍ਵਾਮਂ ਸ਼ਬ੍ਦਫੇਨਵਤ੍||੨੪|| ਪੁਨਃਪੁਨਃ ਸਜੇਦ੍ਵਰ੍ਚਃ ਪਾਯੁਰੁਕ੍ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਵਾਨ੍| |੨੫|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਗਦੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਵਾਤਾਤ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਾਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਨੀਲਪੀਤਾਭਂ ਪੀਤਾਭਃ ਸਜਤਿ ਦ੍ਰਵਮ੍||੨੫|| ਪੂਤ੍ਯਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਹਤ੍ਕਣ੍ਠਦਾਹਾਰੁਚਿਤਡਰ੍ਦਿਤਃ| |੨੬|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਾਭਃ ਸਨ੍ ਤਥਾ ਪੂਤ੍ਯਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਾਦ੍ਯਰ੍ਦਿਤੋ ਨੀਲਵਰ੍ਣਾਦਿਕਂ ਵਰ੍ਚਃ ਸਜਤਿ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26-29) · Śloka 29

| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਪਚ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖਮਨ੍ਨਂ ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕਃ||੨੬|| ਆਸ੍ਯੋਪਦੇਹੇਨਿਸ੍ਠੀਵਕਾਸਹਲ੍ਲਾਸਪੀਨਸਾਃ| ਹਦਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਮੁਦਰਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁ||੨੭|| ਉਦ੍ਗਾਰੋ ਦੁਸ੍ਟਮਧੁਰਃ ਸਦਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਭਿਨ੍ਨਾਮਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਸ੍ਟਗੁਰੁਵਰ੍ਚਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੨੮|| ਅਕਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍| |੨੯|

ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਦੁਃਖਂ-ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ, ਅਨ੍ਨਂ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਿ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਹਦਯਂ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਂ-ਪਿਣ੍ਡਿਤਮਿਵ, ਮਨ੍ਯਤੇ| ਜਠਰਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ਗੁਰੁ ਚ| ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਦੁਸ੍ਟਮਧੁਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਦਨਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਹਰ੍ਸਣਾਦਿ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਰਃ| |੨੯|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਜੇ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਾਂ ਸਙ੍ਕਰੋ-ਮਿਸ਼੍ਰਤ੍ਵਂ, ਭਵਤਿ|

Adhikarana viShamAdyAstrayo~agnayo~api grahaNIdoShAH (29-30) · Śloka 30

| ਵਿਭਾਗੇਙ੍ਗਸ੍ਯ ਯੇ ਚੋਕ੍ਤਾ ਵਿਸਮਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਗ੍ਨਯਃ||੨੯|| ਤੇਪਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਾਃ| |੩੦|

ਸ੦-ਅਙ੍ਗਸ੍ਯ ਵਿਭਾਗੇ ਚ ਯੇ ਵਿਸਮਾਦ੍ਯਾਃ-ਵਿਸਮਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਨ੍ਦਾਃ, ਤ੍ਰਯੋਗ੍ਨਯ ਉਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇਪਿ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਸਪ੍ਤ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਮੈਵਮ੍| ਮੁਖ੍ਯਾਃ ਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰ ਏਵ ਗ੍ਰਹਣੀਗਦਾਃ| ਯੇ ਤੁ ਵਿਸਮਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੇ ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਾਭਾਸਾ ਇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|

Adhikarana samo~agniH svAsthyadaH (30) · Śloka 30

ਸਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਮ੍| |੩੦|

ਸ੦-ਸਮਃ ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਸ੍ਯ-ਆਰੋਗ੍ਯਸ੍ਯ, ਕਾਰਣਮ੍|

Adhikarana aShTau mahArogAH (8) · Śloka 8

ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸ਼੍ਮਰੀਕੁਸ੍ਠਮੇਹੋਦਰਭਗਨ੍ਦਰਾਃ| ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਗ੍ਰਹਣੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਮਹਾਰੋਗਾਃ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰਾਃ||੩੦|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮਾਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮||

ਸ੦-ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਯੋਸ੍ਟੌ ਮਹਾਰੋਗਾਃ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰਾਃ-ਵਿਸਮਾਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸੁ ਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇਤਿਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮਾਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੮||