2. jvaranidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭੇਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਤੋਨਨ੍ਤਰਮਵਸ਼੍ਯਂ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਵਕ੍ਤੁਮੁਚਿਤਮ੍| ਰੋਗੇਸੁ ਚ ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਧਾਨਃ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ.੨੫|੪੦) - "ਜ੍ਵਰੋ ਰੋਗਾਣਾਮ੍|" ਇਤਿ| ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਸ੍ਯਤੀਤਿ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਮੇਵਾਰਬ੍ਧੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨|

ਸ੦-ਅਥਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ|

Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2

ਜ੍ਵਰੋ ਰੋਗਪਤਿਃ ਪਾਪ੍ਮਾ ਮਤ੍ਯੁਰੋਜੋਸ਼ਨੋਨ੍ਤਕਃ| ਕ੍ਰੋਧੋ ਦਕ੍ਸਾਧ੍ਵਰਧ੍ਵਂਸੀ ਰੁਦ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਨਯਨੋਦ੍ਭਵਃ||੧|| ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਯੋਰ੍ਮੋਹਮਯਃ ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ਮਾਪਚਾਰਜਃ| ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਨਾਨਾਯੋਨਿਸੁ ਵਰ੍ਤਤੇ||੨||

ਸ੦-ਰੋਗਾਣਾਂ ਪਤੀ ਰੋਗਪਤਿਃ-ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਧਾਨਃ| ਪਾਪ੍ਮਾ-ਪਾਪਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਤਥਾ, ਮਤ੍ਯੁਃ-ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਹਿ ਮਰਣੇਨਾਸਾਵੇਵ ਯੋਜਯਤਿ ਯਥਾ, ਨ ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਰੋਗਾਃ| ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਪ੍ਯਾਯਕਂ ਯਦੋਜਸ੍ਤਦਸ਼ਨਂ ਭੋਜਨਂ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯੋਜੋਸ਼ਨਃ| ਅਨ੍ਤਕੋਮਾਰਣਹੇਤੁਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਰੋਧੋ-ਭਗਵਤੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸਾਪਮਾਨਿਤਸ੍ਯ ਲੋਕਾਨ੍ਨਿਦਿਧਕ੍ਸੋਰ੍ਲਲਾਟਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਤਃ| ਅਤ ਏਵਾਹ-ਦਕ੍ਸਾਧ੍ਵਰਧ੍ਵਂਸੀ ਰੁਦ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਨਯਨੋਦ੍ਭਵ ਇਤਿ| ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਯੋਰ੍ਮੋਹਮਯ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍, ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਸਨ੍ਤਾਪਾਨੁਪਲਬ੍ਧੇਰ੍ਮੋਹਮਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਮੋਹਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵਾਨ੍ਯਜਨ੍ਮਜਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨ ਸ੍ਮਰਤਿ| ਯਸ਼੍ਚਾਪਚਾਰਜਃ-ਤਥਾਵਿਧਾਦਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦੁਦ੍ਭੂਤਃ, ਸ ਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਸ ਚ ਕ੍ਰੂਰੋ-ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ| ਨਾਨਾਯੋਨਿਸੁ-ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਗੋਪਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਸੁ ਚ, ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਨਾਮਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ| [ਯਥਾ-"-ਪਾਕਲਸ੍ਤਦ੍ਯਥੇਭਾਨਾਮਭਿਤਾਪੋ ਹਯੇਸੁ ਚ| ਗਵਾਂ ਗੋਕਰ੍ਣਕਸ਼੍ਚੈਵ ਪਕ੍ਸਿਣਾਂ ਮਕਰਸ੍ਤਥਾ|| ਵਾਨ੍ਤਾਦਾਨਾਮਲਰ੍ਕਃ ਸ੍ਯਾਦਬ੍ਜੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਮਦਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਓਸਧੀਸੁ ਤਥਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਕੋ ਧਾਨ੍ਯਜਾਤਿਸੁ|| ਜਲੇਸੁ ਨੀਲਿਕਾ ਭੂਮਾ ਵੂਸੋ ਨਣਾਂ ਜ੍ਵਰੋ ਮਤਃ| 'ਤੇ ਦੇਵਮਨੁਸ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਨਾਨ੍ਯੋ ਵਿਸਹਤੇ ਤੁ ਤਮ੍|| ਸ਼ੇਸਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਦਿਤਾਃ| ਕਰ੍ਮਣਾ ਲਭਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਦੇਵਤ੍ਵਂ ਮਾਨੁਸਾਦਪਿ|| ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵ ਚ੍ਯੁਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਨ੍ਮਾਨੁਸ੍ਯਮਭਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਦੇਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸਹਤੇ ਮਾਨਵੋ ਜ੍ਵਰਮ੍' (ਸੁ. ਉ. ਅ. ੩੯|੧੧)||" ਇਤਿ| ] ਯਥਾ-ਦਨ੍ਤਿਸ਼ਰੀਰੇ ਪਾਕਲੋ ਨਾਮ ਜ੍ਵਰਃ, ਅਸ਼੍ਵਸ਼ਰੀਰੇਭਿਤਾਪਕਃ, ਗੋਸ਼ਰੀਰੇ ਗੋਕਰ੍ਣਕਃ, ਪਕ੍ਸਿਸ਼ਰੀਰੇ ਮਕਰਃ, ਸ਼੍ਵਸ਼ਰੀਰੇਲਰ੍ਕਃ, [ ਮਤ੍ਸ੍ਯੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਮਦਃ, ਓਸਧੀਸੁ ਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਧਾਨ੍ਯੇਸੁ ਚੂਰ੍ਣਕਃ, ] ਅਪ੍ਸੁ ਨੀਲਿਕਾ, [ ਭੂਮਾਵੂਸਃ, ] ਮਾਨੁਸੇਸੁ ਜ੍ਵਰਃ, ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਰੋਦ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਨਯਨੋਦ੍ਭਵਃ, ਤਰ੍ਹ੍ਯਪਚਾਰਜ ਇਤਿ ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਤਯੁਗੇ ਲਲਾਟਜਲੋਚਨਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹਦੋਸਾਦ੍ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਪਾਦੋਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤ ਇਤ੍ਯਪਚਾਰੇਣਾਸੌ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪ੍ਰਾਣਿਸੂਦ੍ਭੂਤੋਪਚਾਰਜ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਲਿਯੁਗੇਪ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਾਦ੍ਯਪਚਾਰੇਣ ਜਾਤ ਇਤ੍ਯਪਚਾਰਜ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਇਤਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਤ੍ਰਾਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3

ਸ ਚਾਪਚਾਰਜੋ ਜ੍ਵਰਃ ਕਿਮੇਕੋ ਵਾਨੇਕਵਿਧਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਸ ਜਾਯਤੇਸ੍ਟਧਾ ਦੋਸੈਃ ਪਥਙ੍ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਸਮਾਗਤੈਃ| ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼੍ਚ|੩|

ਸ੦-ਸਃ-ਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਅਸ੍ਟਧਾ-ਅਸ੍ਟਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਕਥਮ੍ ? ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ, ਤਥਾ ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ-ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਤਥਾ ਸਮਾਗਤੈਃ-ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ, ਤਥਾਗਨ੍ਤੁਕਾਰਣਜਨਿਤੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਏਵਂ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਿਸ਼੍ਰੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਰੇਕ ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼੍ਚੈਕ ਇਤ੍ਯਸ੍ਟੌ|

Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6

ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਸ੍ਯਾਧੁਨਾ ਵਕ੍ਤਿ | ਮਲਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਦੂਸਣੈਃ||੩|| ਆਮਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਮਮਨੁਗਮ੍ਯ ਪਿਧਾਯ ਚ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ ਨਿਰਸ੍ਯ ਜ੍ਵਲਨਂ ਬਹਿਃ||੪|| ਸਹ ਤੇਨਾਭਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤਸ੍ਤਪਨ੍ਤਃ ਸਕਲਂ ਵਪੁਃ| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੋ ਗਾਤ੍ਰਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਜ੍ਵਰਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਤੇ||੫|| ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਬਨ੍ਧਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤਤਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਨ ਜਾਯਤੇ| |੬|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ, ਤੇਸ੍ਵਸ੍ਟਸੁ ਜ੍ਵਰੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਜਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯਤੇ| ਮਲਾਃ-ਵਾਤਾਦਯਃ, ਸ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਦੂਸਣੈਃ-ਕੋਪਨੈਃ, ਦੁਸ੍ਟਾਃ-ਕੁਪਿਤਾਃ, ਜ੍ਵਰਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ-ਉਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ-ਵਾਤਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦਿਭਿਃ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਟੁਕਾਦਿਭਿਃ, ਕਫਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਿਭਿਃ, ਏਵਂ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਆਗਨ੍ਤੁਨਾ ਚ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਜ੍ਵਰਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰਸ੍ਤਦ੍ਧੇਤੁਕਃ, ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਾਦਯ ਏਵ ਹੇਤਵਃ| ਨ ਹਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਮੁਦ੍ਭਵਃ ਕਥਮਪਿ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ| ਏਤਾਵਾਂਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਃ,-ਦੋਸਜੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਤਾਦਯਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਾਯਸ੍ਯ ਪੀਡਾ ਭਵਤਿ| ਆਗਨ੍ਤੁਕੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧੌ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾਤਾਦਿਕੋਪ ਇਤਿ| ਕਯਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਜ੍ਵਰਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਆਮਾਸ਼ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ-ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ, ਤਥਾਮਂ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਂ, ਅਨੁਗਮ੍ਯ ਤੇਨ ਚਾਮੇਨਾਨੁਗਤਾਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ-ਰਸਾਦਿਵਾਹੀਨਿ, ਪਿਧਾਯਛਾਦਯਿਤ੍ਵਾ, ਤਥਾ ਜ੍ਵਲਨਂ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸ੍ਯ-ਨਿਸ੍ਕਾਸ੍ਯ| ਪਕ੍ਤਿਗ੍ਰਹਣਮਤ੍ਰ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨੇਰ੍ਨਿਃਸਨ੍ਦੇਹੇਨ ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਨਾਮਗ੍ਨੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਕਤਮਂ ਜ੍ਵਲਨਂ ਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸ੍ਯੇਤਿ ਸਨ੍ਦਿਹ੍ਯੇਤ| ਤੇਨ ਚ-ਨਿਰਸ੍ਤਵਹ੍ਨਿਨਾ, ਸਹ-ਏਕਲੋਲੀਭੂਤਾਃ, ਸਕਲਂ ਵਪੁਰਭਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤਸ੍ਤਪਨ੍ਤੋ ਗਾਤ੍ਰਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੋ ਜ੍ਵਰਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ,-ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨੈਵ ਜ੍ਵਰਸਮ੍ਭਵਃ, ਨੋਸ੍ਣਗਾਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰੇਣ| ਤਥਾ ਚ ਨਿਰਾਮਯਸ੍ਯਾਪਿ ਹਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਜੀਵਤੋ ਗਾਤ੍ਰਮੁਸ੍ਣਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਨਨੁ, ਵਾਯੁਕਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਵਾਯੋਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਕਤੇਪਿ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਾਪੋਪਲਬ੍ਧਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰੇ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਹ੍ਨਿਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਮਿਵ ਸਨ੍ਤਾਪਕਤ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ? ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੁਪਪਨ੍ਨਮੇਤਤ੍| ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਹ੍ਯਯਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਯੇਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸਨ੍ਤਾਪਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਏਵਂ ਵਾਤਸ੍ਯਾਮੂਰ੍ਤਿਤ੍ਤ੍ਵੇਪਿ ਗੁਲ੍ਮਾਦਿਸੁ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤ੍ਵੋਪਲਬ੍ਧਿਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੇਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮੇਵੇਦਮ੍| ਸ੦-ਯਤ ਏਵ ਸ੍ਰੋਤਃਪਿਧਾਨਂ ਤਤ ਏਵ ਹੇਤੋਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਨ ਜਾਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਦੌ ਸ੍ਵੇਦੋ ਜਾਯਤ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚਾਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦਧੀਤੇ (ਸ਼੍ਲੋ. ੨੦)- "ਸ੍ਵੇਦੋ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ | ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਾਲਸ੍ਯਮਰਤਿਰ੍ਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਮ੍||੬|| ਆਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਮਰੁਚਿਜਮ੍ਭਾ ਸਾਸ੍ਰਾਕੁਲਾਕ੍ਸਿਤਾ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਵਿਪਾਕੋਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਤਾ ਬਹੁਨਿਦ੍ਰਤਾ||੭|| ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਵਿਨਮਨਂ ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਕ੍ਲਮਃ| ਹਿਤੋਪਦੇਸ਼ੇਸ੍ਵਕ੍ਸਾਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰੀਤਿਰਮ੍ਲਪਟੂਸਣੇ||੮|| ਦ੍ਵੇਸਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸੁ ਭਕ੍ਸ੍ਯੇਸੁ ਤਥਾ ਬਾਲੇਸੁ ਤਡ੍ ਭਸ਼ਮ੍| ਸ਼ਬ੍ਦਾਗ੍ਨਿਸ਼ੀਤਵਾਤਾਮ੍ਬੁਚ੍ਛਾਯੋਸ੍ਣੇਸ੍ਵਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ||੯|| ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇਸਸ਼੍ਚ| |੧੦|

ਸ੦-ਤਸ੍ਯ-ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮ੍| ਆਲਸ੍ਯਂ-ਵਾਙ੍ਮਨਃਕਾਯਕਰ੍ਮਸ੍ਵਨੁਦ੍ਯਮਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੪|੫੨)- "ਸੁਖ਼ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਿਤ੍ਵਂ ਦੁਃਖ਼ਦ੍ਵੇਸਣਲੋਲਤਾ| ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਪ੍ਯਨੁਤ੍ਸਾਹਃ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਾਲਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਅਰਤਿਃ-ਏਕਤ੍ਰਾਨਵਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚੇਤਸਃ| ਤਥਾ, ਅਙ੍ਗਗੁਰੁਤ੍ਵਮ੍| ਆਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਂ-ਵਕ੍ਤ੍ਰਵਿਰਸਤਾ| ਅਰੁਚਿਃ-ਅਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਾਭਾਵਃ| ਜਮ੍ਭਾ-ਜਮ੍ਭਣਮ੍| ਸਹਾਸ੍ਰੇਣ ਵਰ੍ਤੇਤ ਇਤਿ ਸਾਸ੍ਰੇ, ਆਕੁਲੇ ਅਕ੍ਸਿਣੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਸਾਸ੍ਰਕੁਲਾਕ੍ਸਿਤਾ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦਃ-ਅਙ੍ਗਭਙ੍ਗਃ| ਅਵਿਪਾਕਃ-ਅਨ੍ਨਸ੍ਯਾਵਿਪਕ੍ਤਿਃ| ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਤਾ-ਸ੍ਤੋਕਬਲਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ, ਬਹੁਨਿਦ੍ਰਤਾ| "ਤ੍ਵਤਲੋਰ੍ਗੁਣਵਚਨਸ੍ਯ ਪੁਂਵਦ੍ਭਾਵੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪੁਂਵਦ੍ਭਾਵਃ| ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ-ਰੋਮਾਞ੍ਚਃ| ਵਿਨਮਨਂ-ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵਿਨਾਮਃ| ਪਿਣ੍ਡਿਕਯੋਰੁਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ-ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਃ| ਕ੍ਲਮੋ-ਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਹਿਤਸ੍ਯ-ਗੁਰੁਪਿਤ੍ਰਾਦੇਃ, ਉਪਦੇਸ਼ਾਸ੍ਤੇਸੁ, ਅਕ੍ਸਾਨ੍ਤਿਃ-ਅਸਹਨਤ੍ਵਮ੍, ਤਦੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਨ ਕ੍ਸਮਤੇ| ਪ੍ਰੀਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮ੍ਲਾਦਿਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਪ੍ਰੀਤਿਃ-ਭਕ੍ਤਿਃ| ਸ੍ਵਾਦੁਸੁ ਭਕ੍ਸ੍ਯੇਸੁ-ਮਧੁਰੇਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ, ਦ੍ਵੇਸੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਬਾਲੇਸੁ-ਸ਼ਿਸ਼ੁਸੁ ਸਕਲਲੋਕਵਲ੍ਲਭੇਸ੍ਵਪਿ, ਜ੍ਵਰਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਦ੍ਵੇਸੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਤਡ੍ ਭ੍ਰੁਸ਼ਂ-ਤਸ੍ਣਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਸ੍ਵਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ-ਕਾਰਣਂ ਵਿਨਾ, ਸਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਪ੍ਰੀਤੀ ਜਾਯੇਤੇ| ਕਦਾਚਿਦਪ੍ਰਿਯਮਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਨ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ, ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਿਯਮਪਿ ਵੇਣੁਵੀਣਾਦਿਜਨਿਤਂ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ| ਏਵਂ ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤੋਪਿ ਕਦਾਚਿਦਗ੍ਨਿਂ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ, ਕਦਾਚਿਦਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤੋਪ੍ਯਗ੍ਨਿਮਭਿਲਸਤਿ| ਏਵਂ ਸ਼ੀਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ-ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਮ੍|

Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10

ਤਦਨੁ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾ ਭਵੇਤ੍| |੧੦|

ਸ੦-ਏਤਸ੍ਯ ਚਾਨੁ (ਤਦਨੁ)- ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਣਾਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾ-ਸ੍ਫੁਟਤਾ ਭਵੇਤ੍, ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਵਾਤਜ੍ਵਰੋਯਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰੋਯਂ ਸਂਸਰ੍ਗਜੋਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਵਤਿ|

Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20

| ਆਗਮਾਪਗਮਕ੍ਸੋਭਮਦੁਤਾਵੇਦਨੋਸ੍ਮਣਾਮ੍||੧੦|| ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ ਤਾਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚਲਾਃ| ਪਾਦਯੋਃ ਸੁਪ੍ਤਤਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਸ਼੍ਰਮਃ||੧੧|| ਵਿਸ਼੍ਲੇਸ ਇਵ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸਾਦ ਊਰ੍ਵੋਃ ਕਟੀਗ੍ਰਹਃ| ਪਸ੍ਠਂ ਕ੍ਸੋਦਮਿਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨਿਸ੍ਪੀਡ੍ਯਤ ਇਵੋਦਰਮ੍||੧੨|| ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਵ ਚਾਸ੍ਥੀਨਿ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਾਨਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਹਦਯਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਸ੍ਤੋਦਃ ਪ੍ਰਾਜਨੇਨੇਵ ਵਕ੍ਸਸਃ||੧੩|| ਸ੍ਕਨ੍ਧਯੋਰ੍ਮਥਨਂ ਬਾਹ੍ਵੋਰ੍ਭੇਦਃ ਪੀਡਨਮਂਸਯੋਃ| ਅਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਭਕ੍ਸਣੇ ਹਨ੍ਵੋਰ੍ਜਮ੍ਭਣਂ ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਸ੍ਵਨਃ||੧੪|| ਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸ਼ਙ੍ਖ਼ਯੋਰ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵੇਦਨਾ ਵਿਰਸਾਸ੍ਯਤਾ| ਕਸਾਯਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਥਵਾ ਮਲਾਨਾਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੧੫|| ਰੂਕ੍ਸਾਰੁਣਤ੍ਵਗਾਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿਨਖ਼ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤਾ| ਪ੍ਰਸੇਕਰੋਚਕਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਿਪਾਕਾਸ੍ਵੇਦਜਾਗਰਾਃ||੧੬|| ਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਸ਼ੋਸਸ੍ਤਟ੍ ਸ਼ੁਸ੍ਕੌ ਛਰ੍ਦਿਕਾਸੌ ਵਿਸਾਦਿਤਾ| ਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਾਙ੍ਗਦਨ੍ਤੇਸੁ ਵੇਪਥੁਃ ਕ੍ਸਵਥੋਰ੍ਗ੍ਰਹਃ||੧੭|| ਭ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗ਼ਰ੍ਮੇਚ੍ਛਾ ਵਿਨਾਮਸ਼੍ਚਾਨਿਲਜ੍ਵਰੇ| ||੧੮|| ਅਥ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ ਯੁਗਪਦ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਰਙ੍ਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਕਟੁਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ||੧੮|| ਨਾਸਾਸ੍ਯਪਾਕਃ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਮਦੋਰਤਿਃ| ਵਿਟ੍ਸ੍ਰਂਸਃ ਪਿਤ੍ਤਵਮਨਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਠੀਵਨਮਮ੍ਲਕਃ||੧੯|| ਰਕ੍ਤਕੋਠੋਦ੍ਗਮਃ ਪੀਤਹਰਿਤਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਗਾਦਿਸੁ| ਸ੍ਵੇਦੋ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਮਤਿਤਸ੍ਣਾ ਚ ਪਿਤ੍ਤਜੇ||੨੦||

ਸ੦-ਆਗਮਾਦੀਨਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਨਿਲਜ੍ਵਰੇ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਗਮਃ-ਸਨ੍ਤਾਪਾਰਮ੍ਭਃ-ਤਸ੍ਯ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਙ੍ਗਾਨਾਂ ਨ ਯੁਗਪਤ੍ਸਨ੍ਤਾਪਃ, ਅਪਿ ਤੁ ਕਦਾਚਿਦਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਿ ਪੂਰ੍ਵਮਾਗਚ੍ਛਤਿ ਕਦਾਚਿਦਂਸਯੋਃ ਪਾਦਯੋਰ੍ਵੇਤਿ| ਅਪਗਮੋ-ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸਃ, ਤਸ੍ਯ ਵੈਸਮ੍ਯਂ-ਕਦਾਚਿਦਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਦਯੋਃ ਸਨ੍ਤਾਪਮੋਕ੍ਸਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿਕੇ ਕਦਾਚਿਚ੍ਛਿਰਸਿ ਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਯ ਮੁਕ੍ਤਿਰਿਤਿ| ਤਥਾ, ਕ੍ਸੋਭਮਦੁਤਯੋਰ੍ਵੈਸਮ੍ਯਂ-ਕਦਾਚਿਤ੍ਤੀਵ੍ਰਃ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਦੁਰਿਤਿ| ਵੇਦਨਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਤਾਸ੍ਤਾਃ, ਤਾਸਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ-ਨ ਯੁਗਪਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣੋ ਵੇਦਨੋਪਲਮ੍ਭਃ, ਅਪਿ ਤੁ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦਙ੍ਗ ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਯ ਊਸ੍ਮਾ-ਸਨ੍ਤਾਪਃ, ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵੈਸਮ੍ਯਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਚ੍ਛਿਰਸ੍ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਪ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਾਦਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੇਙ੍ਗੇ| ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ-ਬਾਹੁਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤੌ, ਤਾਸ੍ਤਾ ਵੇਦਨਾਃ-ਪਾਦਯੋਃ ਸੁਪ੍ਤਤਾਦ੍ਯਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ, ਚਲਾਃ-ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਾ ਏਵਾਹ-ਪਾਦਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਦਯੋਃ ਸੁਪ੍ਤਿਃ-ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਨਤ੍ਵਮ੍, ਨਖ਼ਕ੍ਸਤਾਦਿਕਮਪਿ ਨ ਚੇਤਯੇਤਾਂ ਤਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ-ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ, ਤਯੋਰੇਵ| ਪਿਣ੍ਡਿਕਯੋਰੁਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ-ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਃ| ਸ਼੍ਰਮਃ-ਖ਼ੇਦਃ| ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਵਿਚ੍ਛੇਦਨਮਿਵ| ਊਰ੍ਵੋਃ ਸਾਦਃ-ਸ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਯਾਮਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵਮ੍| ਕਟ੍ਯਾ ਗ੍ਰਹਃ-ਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਵ| ਪਸ੍ਠਂ ਕ੍ਸੋਦਮਿਵ-ਸਂਕ੍ਸੁਣ੍ਣਤਾਮਿਵ, ਆਪ੍ਨੋਤਿ, ਸਂਕ੍ਸੁਣ੍ਣਸਸ੍ਯਾਦਿਵਤ੍| ਨਿਸ੍ਪੀਡ੍ਯਤ ਇਵੋਦਰਂ-ਪਿਣ੍ਯਾਕਾਦਿਵਤ੍| ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਵਾਸ੍ਥੀਨਿ-ਕਰਪਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਕਾਸ੍ਠਾਦਿਵਤ੍| ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਾਨ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਵ| ਤਥਾ, ਹਦਯਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵਕ੍ਸਸਃ-ਉਰਸਃ, ਪ੍ਰਾਜਨੇਨੇਵ-ਪ੍ਰਤੋਦੇਨੇਵ, ਤੋਦੋ-ਵ੍ਯਥਨਮ੍| ਸ੍ਕਨ੍ਧਯੋਰ੍ਮਨ੍ਥਨਂ-ਅਰਣੇਰਿਵ| ਬਾਹ੍ਵੋਰ੍ਭੇਦੋ-ਵਿਦਾਰਣਮਿਵ| ਅਂਸਯੋਃ ਪੀਡਨਂ-ਤੈਲਾਦਿਪੀਡਨਕਾਸ੍ਠੈਰਿਵ| ਹਨ੍ਵੋਰ੍ਭਕ੍ਸਣੇਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਜਮ੍ਭਣਾਦੀਨਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਵਿਰਸਾਸ੍ਯਤਾ-ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਤ੍ਵਂ, ਮੁਖ਼ਸ੍ਯ ਭਵਤਿ, ਯੇਨ ਮਧੁਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਂ ਰਸਂ ਨ ਨਿਸ਼੍ਚਿਨੋਤਿ| ਅਥਵਾ ਕਸਾਯਰਸਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ| ਮਲਾਨਾਂ-ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ, ਅਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ-ਅਵਿਸਰ੍ਗਃ| ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਮਰੁਣਤ੍ਵਂ ਚ ਤ੍ਵਗਾਦੀਨਾਂ ਭਵਤਿ, ਰੋਗਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਸੇਕਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਅਥ, ਅਰੋਚਕਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯੋਃ ਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਅਰੋਚਕੇਨ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਥਮਪਿ ਨ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ| ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਨਾਭਿਲਸਤਿ ਮੁਖ਼ਸ੍ਥਂ ਤੁ ਭਕ੍ਸਯਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਸਾਦਿਤਾ-ਵਿਸਣ੍ਣਤ੍ਵਂ ਦੁਃਖ਼ਿਤਤ੍ਵਮ੍| ਰੋਮਾਦੀਨਾਂ ਹਰ੍ਸੋ, ਵੇਪਥ੍ਵਾਦਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਸ੍ਯੁਃ| ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਯੁਗਪਤ੍-ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਂ, ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਃ-ਸ਼ਿਰਃ-ਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਸਨ੍ਤਾਪੇਨੈਕਕਾਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨ ਤੁ ਵਾਤਜ੍ਵਰ ਇਵਾਗਮਾਦੀਨਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਪ੍ਰਲਾਪਃ-ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਵਚਨਸ੍ਯੋਕ੍ਤਿਃ| ਕਟੁਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ-ਕਟੁਕਰਸਤ੍ਵਮਾਸ੍ਯੇ| ਤਥਾ, ਨਾਸਾਯਾਮਾਸ੍ਯੇ ਚ ਪਾਕਃ| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾਦਯੋਤ੍ਰ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਮਣ੍ਡਲਾਕਾਰਾ ਨਿਰ੍ਮੁਖ਼ਾਃ ਪਿਟਿਕਾਃ ਕੋਠਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਨੁ, ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਪਿ ਜ੍ਵਰਂ ਨਿਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਚ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਭੂਯੋ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭਾਵ੍ਯਮ੍, ਨਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯੇਨ, "ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧|੧੪) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਏਵਂ ਚਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵੇਪ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਿਰਯੁਕ੍ਤਾ| ਨੈਵਮ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚਾਲਨੇਨਾਗ੍ਨੇਰ੍ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਪਤ੍ਤੇਃ| ਸ੍ਥਾਨਵਸ਼ਾਦ੍ਵਾਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਸ੍ਯਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (?) (ਚਰਕੇ) ਸ਼ੋਸਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੬|੫)- "ਯੋਂਸ਼ਃ [ ਤਸ੍ਯ ] ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧੀਨਾਵਿਸ਼ਤਿ ਤੇਨ [ ਅਸ੍ਯ ] ਜਮ੍ਭਾ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਏਵਾਗ੍ਨਿਃ ਕ੍ਵਚਿਦੇਵ ਦੇਸ਼ੇ ਪੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਉਸ੍ਣਗੁਣੇਨ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਕ੍ਤਾ ਭਵਤ੍ਯੇਵੋਸ੍ਣਤਰਃ| ਅਤ ਏਵ ਸਨ੍ਤਾਪਾਦੀਨਧਿਕਤਰਾਨ੍ ਕਰੋਤੀਤਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਤ੍ਰਾਨੁਪਪਨ੍ਨਮ੍|

Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22

ਕਫਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਰੁਚਿਰ੍ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧੋਲ੍ਪਵੇਗਤਾ| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮੁਖ਼ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਹਲ੍ਲੇਪਸ਼੍ਵਾਸਪੀਨਸਾਃ||੨੧|| ਹਲ੍ਲਾਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਕਾਸਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਂ ਤ੍ਵਗਾਦਿਸੁ| ਅਙ੍ਗੇਸੁ ਸ਼ੀਤਪਿਟਿਕਾਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰੋਦਰ੍ਦਃ ਕਫੋਦ੍ਭਵੇ||੨੨||

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਰੁਚਿਰ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ ਕਫਜੇ| ਤਥਾ, ਜਾਡ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤ੍ਵਗਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦ ਆਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿਨਖ਼ਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਾਯ| [ ਤ੍ਵਗਾਦਿਸੁ ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਂ-ਸ਼੍ਵੇਤਤਾ| ਅਙ੍ਗੇਸੁ-ਸ਼ਿਰਃਪਾਣ੍ਯਾਦਿਸੁ, ਸ਼ੀਤਪਿਟਿਕਾਃ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਟਿਕਾਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਵਿਸਯਾਗ੍ਰਹਣਂ-ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ| ] ਉਦਰ੍ਦਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ ਉਕ੍ਤਮ੍-"ਸ਼ੀਤਪਾਨੀਯਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛੀਤਕਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਰ੍ਤਾਨਾਮੁਦਰ੍ਦਃ ਕਫਸਮ੍ਭਵਃ||" ਇਤਿ|

Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23

ਏਵਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਥਕ੍ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਭਿਧਾਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਧੁਨਾ ਕਥਯਤਿ ਕਾਲੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰੇਵ ਵਾ| |੨੩|

ਸ੦-ਕਾਲਃ-ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਾਦਿਕੋ ਵਰ੍ਸਾਦਿਕੋ ਵਾ ਯੋ ਵਾਤਾਦੇਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਯਥਾਯਥਂ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਣਾਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਾਂ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ-ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮਾਧਿਕ੍ਯਂ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰੋਯਮਿਤ੍ਯਵਬੁਧ੍ਯੇਤ|

Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23

ਇਦਾਨੀਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਨ੍ਯਦਪਿ ਲਿਙ੍ਗਦ੍ਵਯਮਾਹ | ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤਾ|੨੩|

ਸ੦-ਨਿਦਾਨਾਨਿ ਚ ਤਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਚ,- ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਾਦੀਨਿ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਕਾਰਣਾਨਿ, ਤੈਰਨੁਪਸ਼ਯੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਜ੍ਵਰੇ ਸ ਏਵਮ੍| ਰੋਗਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਹਿ ਰੋਗਿਣੋ ਦੁਃਖ਼ਾਵਹਤ੍ਵਮ੍| ਨਨੁ, ਨਿਦਾਨਾਨੁਪਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਦਸ੍ਤੁ| ਕਿਮੁਕ੍ਤਗ੍ਰਹਣੇਨ ? ਉਚ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਕ੍ਤਗ੍ਰਹਣਮਨ੍ਤਰੇਣ ਯਾਨਿਕਾਨਿਚਿਨ੍ਨਿਦਾਨਾਨਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਾਂ, ਤੇਸਾਮਨੁਪਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੋਚ੍ਚਾਰਣਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਯਾਨ੍ਯੇਵ ਵਾਤਜ੍ਵਰ ਉਕ੍ਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰੇ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨੇਤਰਾਣਿ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਦਿਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ| ਤਸ੍ਮਾਦੁਕ੍ਤਗ੍ਰਹਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤੇਤਿ| ਉਪਸ਼ੇਤੇਵਸ਼੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਪਸ਼ਾਯਿ, ਵਿਪਰੀਤੈਰੁਪਸ਼ਾਯਿ-ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵੋ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤਾ,-ਸੁਖ਼ਾਨੁਬਨ੍ਧਿ ਆਰੋਗ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾ| ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤੈਃ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਦਾਨਸ੍ਯੈਵ| ਏਵਂ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਭੂਤੈਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਮੁਪਸ਼ਯਃ ਸੁਖ਼ਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤੇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, "ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨੁਪਸ਼ਯਃ" ਇਤੀਦਮੇਵਾਸ੍ਤੁ, ਕਿਂ "ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤਾ" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ? ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨੁਪਸ਼ਯਃ, ਤਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਂ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤਯਾ ਭਾਵ੍ਯਮ੍| ਨੈਵਮ੍| ਅਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ,- ਅਤੀਸਾਰਾਦਿਸੁ ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨੁਪਸ਼ਯ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਨ ਚ ਸਾਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੁਪਸ਼ੇਤੇ| ਅਪਿ ਚ ਮਦ੍ਯੋਤ੍ਥਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਮਦ੍ਯਮੇਵ ਪ੍ਰਸਾਧਕਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨ ਚੈਵਂ "ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤਾ" ਇਤਿ ਗ਼ਟਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮੁਭਯੋਰੁਪਾਦਾਨਮ੍| ਏਵਂ ਹਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮ੍ਯਗੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ|

Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23

| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਸਂਸਰ੍ਗੇ ਜ੍ਵਰਃ ਸਂਸਰ੍ਗਜਃ|੨੩|

ਸ੦-ਯਦ੍ਯਤ੍ਸ੍ਵਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ, ਯਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਵਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵਾ, ਤੇਸਾਂ ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਲਿਙ੍ਗਸਂਸਰ੍ਗਃ,-ਸਂਸਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਂ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਤਿ ਸਂਸਰ੍ਗਜੋ ਜ੍ਵਰੋ ਵੇਦ੍ਯਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ "ਕਾਲੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24

ਨ ਚੈਤਾਵਦੇਵ ਸਂਸਰ੍ਗਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਹ | ਅਪਿ ਚ||੨੩|| ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਵਮਿਦਾਹਮੋਹਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਾਰਤਿਪਰ੍ਵਭੇਦਾਃ| ਉਨ੍ਨਿਦ੍ਰਤਾਤਡ੍ਭ੍ਰਮਰੋਮਹਰ੍ਸਾ ਜਮ੍ਭਾਤਿਵਾਕ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਚਲਾਤ੍ਸਪਿਤ੍ਤਾਤ੍||੨੪||

ਸ੦-ਚਲਾਤ੍ਸਪਿਤ੍ਤਾਤ੍-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗਜੇ, ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਯੋਃ ਸ਼ੋਸੇਣ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦਸ੍ਟਾਨਿ, ਕਾਨਿਚਿਤ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਦਸ੍ਟਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪ੍ਯਧਿਕਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਾਨਿ ਨ ਕੇਵਲੇ ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਨਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਦਸ੍ਟਾਨਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਯੋਃ ਸਂਸਰ੍ਗਜ੍ਵਰਯੋਰ੍ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਉਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤਮ੍|

Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25

ਇਦਾਨੀਂ ਕਫਾਨਿਲਸਂਸਰ੍ਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ ਤਾਪਹਾਨ੍ਯਰੁਚਿਪਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ ਪੀਨਸਸ਼੍ਵਸਨਕਾਸਵਿਬਨ੍ਧਾਃ| ਸ਼ੀਤਜਾਡ੍ਯਤਿਮਿਰਭ੍ਰਮਤਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਜਨਿਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਮ੍||੨੫||

ਸ੦-ਤਾਪਹਾਨ੍ਯਾਦਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਕਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਤਾਪਹਾਨਿਃ-ਤਾਪਭਾਵਃ| ਵਿਬਨ੍ਧੋ-ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਸ੍ਵਾਗਤਾਵਤ੍ਤਮ੍|

Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26

ਅਧੁਨਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗਜ੍ਵਰਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਵੇਦਦਾਹਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਤਸ੍ਣਾਕਾਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਮੋਹਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਿਪ੍ਤਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਚ ਜ੍ਞੇਯਂ ਰੂਪਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ||੨੬||

ਸ੦-ਸ਼ੀਤਾਦੀਨਾਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ-ਅਨਿਯਮਃ| ਤਥਾ, ਤਸ੍ਣਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਜ੍ਞੇਯਂ-ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਾਲਿਨੀਵਤ੍ਤਮ੍| ਅਥ, ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਕਿਮਾਗਮਾਪਗਮਵੈਸਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ? ਯੁਗਪਤ੍ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ? ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਂਸਰ੍ਗਜਤ੍ਵਾਦੇਕਕਾਲਂ ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਪਕ੍ਸਯੋਃ ਸਮ੍ਭਵੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵੇਤਯੋਃ ਪਕ੍ਸਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਾਦ੍ਯੁਗਪਦਸਮ੍ਭਵ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਦਿ ਸਂਸਰ੍ਗਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਬਲਵਾਨ੍ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦਾ ਆਗਮਾਪਗਮਵੈਸਮ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਰਮੇਣ, ਅਥ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਬਲੀਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦਾ ਯੁਗਪਤ੍ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤਿ| ਸਮੌ ਯਦਾ ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਭਵਤਃ, ਤਦਾਪਿ ਯਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਨਾ ਬਲਲਾਭਸ੍ਤਦਾ ਤਸ੍ਯੈਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤਿ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਯੁਗਪਦੇਵ ਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿ੍ ੨ਃ|

Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33

ਅਥ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ ਸਰ੍ਵਜੋ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦਾਹੋਤ੍ਰ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| ਤਦ੍ਵਚ੍ਛੀਤਂ ਮਹਾਨਿਦ੍ਰਾ ਦਿਵਾ ਜਾਗਰਣਂ ਨਿਸ਼ਿ||੨੭|| ਸਦਾ ਵਾ ਨੈਵ ਵਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਹਾਸ੍ਵੇਦੋਤਿ ਨੈਵ ਵਾ| ਗੀਤਨਰ੍ਤਨਹਾਸ੍ਯਾਦਿਵਿਕਤੇਹਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੨੮|| ਸਾਸ਼੍ਰੁਣੀ ਕਲੁਸੇ ਰਕ੍ਤੇ ਭੁਗ੍ਨੇ ਲੁਲਿਤਪਕ੍ਸ੍ਮਣੀ| ਅਕ੍ਸਿਣੀ ਪਿਣ੍ਡਿਕਾਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੂਰ੍ਦ੍ਧਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਰੁਗ੍ਭ੍ਰਮਃ||੨੯|| ਸਸ੍ਵਨੌ ਸਰੁਜੌ ਕਰ੍ਣੌ ਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ੂਕੈਰਿਵਾਚਿਤਃ| ਪਰਿਦਗ੍ਧਾ ਖ਼ਰਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਤਾ||੩੦|| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ੍ਠੀਵੋ ਲੋਲਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋਤਿਰੁਕ੍| ਕੋਠਾਨਾਂ ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੩੧|| ਹਦ੍ਵ੍ਯਥਾ ਮਲਸਂਸਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾਲ੍ਪਸ਼ੋਤਿ ਵਾ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸ੍ਵਰਸਾਦਃ ਪ੍ਰਲਾਪਿਤਾ||੩੨|| ਦੋਸਪਾਕਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਣ੍ਠਕੂਜਨਮ੍| |੩੩|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਜਾਤੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਮੁਤ੍ਥਃ-ਸਰ੍ਵਜਃ, ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਯੁਤੋ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ,-ਅਤ੍ਰ ਚ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇ, ਦਾਹੋ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ, ਤਦ੍ਵਤ੍-ਦਾਹਵਤ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ, ਸ਼ੀਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਹਨਿ ਮਹਤੀ ਨਿਦ੍ਰਾ| ਰਾਤ੍ਰੌ ਤੁ ਜਾਗਰਣਮ੍| ਸਦਾ ਵਾ-ਦਿਵਸੇ ਨਿਸ਼ਿ ਚ, ਨੈਵ ਵੇਤਿ ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਨਕ੍ਤਂਦਿਵਸਯੋਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਨ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਬਹੁਸ੍ਵੇਦੋਤਿਸ਼ਯੇਨ ਨੈਵ ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਃ| ਤਥਾ,ਗੀਤਾਦਿਕਾਯਾ ਵਿਕਤਾਯਾ ਈਹਾਯਾਃ- ਚੇਸ੍ਟਾਯਾਃ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਤਥਾ, ਨਯਨੇ ਸਾਸ੍ਰੇ ਭਵਤਃ| ਤਥਾ, ਕਲੁਸੇ ਰਕ੍ਤੇ ਤਥਾ ਕੁਟਿਲੇ| ਤਥਾ, ਲੁਲਿਤੇ ਪਕ੍ਸ੍ਮਣੀ ਯਯੋਸ੍ਤ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਪਿਣ੍ਡਿਕਾਦਿਰੁਕ੍| ਭ੍ਰਮੋ-ਮੋਹਃ| ਕਰ੍ਣੌ ਸਸ਼ਬ੍ਦੌ ਸਰੁਜੌ-ਸਪੀਡੌ, ਚ| ਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ੂਕੈਃ-ਕਿਂਸ਼ਾਰੁਭਿਰਿਵ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ| ਜਿਹ੍ਵਾ ਪਰਿਦਗ੍ਧਾ, ਤਥਾ ਖ਼ਰਾ-ਅਮਦੁਃ, ਤਥਾ ਗੁਰੁਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਤ੍ਵਮ੍| ਰਕ੍ਤਾਦਿਸ੍ਠੀਵਨਮ੍| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨੋ ਲੋਲਨਂ-ਚਲਨਮ੍| ਤਥਾ, ਅਤਿਰੁਕ੍| ਕੋਠਾਨਾਂ ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਨੈਵ ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਹਦਿ ਪੀਡਾ| ਮਲਾਨਾਂ-ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ, [ ਸਂਸਙ੍ਗਃ- ] ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਅਲ੍ਪਸ਼ੋ ਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਤਿਸ਼ਯੇਨਾਥਵਾ| ਤਥਾ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾਦਿ ਭਵਤਿ|

Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33

ਅਥਾਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਨਾਮਦ੍ਵਯਮਾਹ | ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਮਭਿਨ੍ਯਾਸਂ ਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਚ੍ਚ ਹਤੌਜਸਮ੍||੩੩||

ਸ੦-ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਮਭਿਨ੍ਯਾਸਂ ਹਤੌਜਸਂ ਚ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ "ਓਜਸ੍ਤੁ ਤੇਜੋ ਧਾਤੂਨਾਂ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧|੩੭) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੋਜੋਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਹਤਮੋਜੋ ਯੇਨ ਸ ਹਤੌਜਾਃ, ਤਂ ਹਤੌਜਸਮ੍|

Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

ਦੋਸੇ ਵਿਬਦ੍ਧੇ ਨਸ੍ਟੇਗ੍ਨੌ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਃ|੩੪|

ਸ੦- [ ਨਨੁ, ] ਦੋਸੇ ਵਿਬਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯੇਕਵਚਨਮਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਦੋਸਾਣਾਂ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਵਚਨਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਜਾਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਾਦਦੋਸਃ| ਜਾਤ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਯਾਮੇਕਸ੍ਯ ਬਹੁਤ੍ਵਸਿਦ੍ਧੇਰ੍ਦੋਸ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨੋ ਯਵ ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸੇ ਵਿਬਦ੍ਧ ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਸ੍ਟੇਗ੍ਨਾਵਿਤ੍ਯਸਤ੍| ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵੇਵ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਯੁਕ੍ਤਮੇਤਦੁਚ੍ਯਤੇ| ਨ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਪ੍ਰਾਯਾਤ੍| ਕਾਮਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ ਉਕ੍ਤਃ| ਅਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਦੋਸੇ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦਿਕੇ, ਵਿਬਦ੍ਧੇ-ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼ੀਲੇ, ਅਗ੍ਨੌ ਨਸ੍ਟੇ ਸਤਿ, ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਸਾਧ੍ਯਃ-ਸਾਧਯਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਃ|

Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34

| ਸੋਨ੍ਯਥਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਭਵੇਦ੍ਵੈਕਲ੍ਯਦੋਪਿ ਵਾ||੩੪||

ਸ੦-ਅਨ੍ਯਥਾ-ਅਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ, ਸਃ-ਜ੍ਵਰਃ, ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਭਵੇਤ੍ ਵੈਕਲ੍ਯਦੋ ਵਾ ਭਵੇਤ੍|

Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36

ਕਿਮੇਸ ਏਵ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਪ੍ਰਕਾਰਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ? ਉਤਾਨ੍ਯੋਪਿ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥੋ ਯਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਤ੍ਵਚਿ ਕੋਸ੍ਠੇਥਵਾ ਦਾਹਂ ਵਿਦਧਾਤਿ ਪੁਰੋਨੁ ਵਾ||੩੫|| ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਾਤਕਫੌ ਸ਼ੀਤਂ, ਦਾਹਾਦਿਰ੍ਦੁਸ੍ਤਰਸ੍ਤਯੋਃ| |੩੬|

ਸ੦-ਅਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋਨ੍ਯਦਿਤ੍ਯਯਂ ਨਿਪਾਤਃ| ਅਪਰੋਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਪਥਕ੍-ਭਿਨ੍ਨਂ, ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਤ੍ ਤ੍ਵਚ੍ਯਥਵਾ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕੋਸ੍ਠੇ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ| ਕਥਮ੍ ? ਪੁਰੋਨੁ ਵਾ,-ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ| ਅਥਵੇਤਿ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਧਾਯਿਪਦਸਮੀਪੇ ਸ਼੍ਰੂਯਮਾਣਂ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇ ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਕਰੋਤਿ| ਪੁਰੋਨੁਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਧਾਯਿਪਦਸਮੀਪੇ ਸ਼੍ਰੂਯਮਾਣਂ ਕਾਲਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਚਾਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ-ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਬਹਿਰਧਿਕਂ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ, ਅਨ੍ਤਰਲ੍ਪਮ੍| ਕੋਸ੍ਠੇ ਤੁ ਸ੍ਥਿਤਮਨ੍ਤਰਧਿਕਮ੍, ਬਹਿਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਿਤਿ| ਤਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਤੇ| [ਤਦ੍ਵਤ੍- ] ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਤੁਲ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ,-ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤ੍ਵਚਿ ਕੋਸ੍ਠੇਥਵਾ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ ਪੁਰੋਨੁ ਵਾ, ਤਥੈਵ ਵਾਤਕਫੌ ਤ੍ਵਚਿ ਕੋਸ੍ਠੇਥਵਾ ਪੁਰੋਨੁ ਵਾ ਸ਼ੀਤਂ ਵਿਦਧਤਃ, ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ| ਤਯੋਃ-ਸ਼ੀਤਾਦਿਦਾਹਾਦ੍ਯੋਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ, ਯੋ ਦਾਹਾਦਿਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸ ਦੁਸ੍ਤਰਃ-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤਾਦਿਃ ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤੋ ਦਾਹਾਦਿਰ੍ਦਾਹਾਰ੍ਤ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ (ਚਤੁਰ੍ਧਾ) ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਸਮਗਿਰਨ੍|

Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37

ਨਨੁ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਦਾਹਾਦੌ ਚ ਜ੍ਵਰੇ ਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤਸ਼ੋਸਿਤੇ||੩੬|| ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇਮ੍ਲਕੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਮਦਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਜਾਯਤੇ| |੩੭|

ਸ੦-ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਤ੍ਰਾ ਕਫੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤੇ-ਸ੍ਰਾਵਿਤੇ, ਸ਼ੋਸਿਤੇ ਚ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮ ਇਵ ਖ਼ਰਦਿਨਕਰਕਰਤਾਪੇਨ ਹਿਮ ਇਵ, ਤਥਾ ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਚਾਰ੍ਥਾਦ੍ਦਾਹ ਉਪਜਾਯਤੇ| ਅਮ੍ਲਕਾਦਯਸ਼੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ਤਤੀਯਾ| ਅਤ ਏਵ ਚ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਂ ਸ੍ਰਾਵਯਤਿ ਸ਼ੋਸਯਤਿ ਚੇਤਿ| ਅਮ੍ਲੋਦ੍ਗਿਰਣਂ-ਅਮ੍ਲਕਃ|

Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37

| ਦਾਹਾਦੌ ਪੁਨਰਨ੍ਤੇ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਠੀਵਵਮਿਕ੍ਲਮਾਃ||੩੭||

ਸ੦-ਦਾਹ ਆਦਿਰ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਦਾਹਾਦਿਃ| ਸ਼ੀਤਾਵਸਾਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦ੍ਗਮ੍ਯਤੇ| ਦਾਹਾਦੌ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸ੍ਯ ਦਾਹਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ-ਅਵਸਾਨੇ, ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦਾਹਕਾਰਿਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤੇਨੈਵ ਕਫੇਨ ਸ਼ਮਿਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫੋਦ੍ਰੇਕਾਦੇਵ ਕਫਜਾਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38

ਆਗਨ੍ਤੁਰਭਿਘਾਤਾਭਿਸਙ੍ਗਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਤਃ| ਚਤੁਰ੍ਧਾ|੩੮|

ਸ੦-ਆਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਭਵਤਿ, ਅਭਿਘਾਤਜੋਭਿਸਙ੍ਗਜੋਭਿਸ਼ਾਪਜੋਭਿਚਾਰਜਸ਼੍ਚ|

Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39

| ਅਤ੍ਰ ਕ੍ਸਤਚ੍ਛੇਦਦਾਹਾਦ੍ਯੈਰਭਿਗ਼ਾਤਜਃ||੩੮|| ਸ਼੍ਰਮਾਚ੍ਚ| |੩੯|

ਸ੦-ਅਤ੍ਰ-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਗਨ੍ਤੌ ਜ੍ਵਰੇ, ਅਭਿਘਾਤਜੋ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸ ਕ੍ਸਤਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ਯੈਃ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਹਾਰਾਦ੍ਯੈਃ, ਜਾਯਤੇ| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਰਮਾਚ੍ਚ-ਅਧ੍ਵਾਦਿਕਤਾਦਾਯਾਸਾਚ੍ਚ|

Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਵਨਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੂਸਯਨ੍| ਸਵ੍ਯਥਾਸ਼ੋਫਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ, ਸਰੁਜਂ ਕੁਰੁਤੇ ਜ੍ਵਰਮ੍||੩੯||

ਸ੦-ਤਸ੍ਮਿਨ੍-ਅਭਿਘਾਤਜੇ ਜ੍ਵਰੇ, ਪ੍ਰਾਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਪਵਨੋ-ਵਾਯੁਃ, ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰੁਤੇ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ? ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੂਸਯਨ੍| ਕੀਦਸ਼ਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ? ਸਵ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਥਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਸਰੁਜਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਕ੍ਵਚਿਦਭਿਘਾਤਜੇਨ੍ਯੋਪਿ ਦੋਸਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਤੁ ਵਾਯੁਰਿਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ|

Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40

ਗ੍ਰਹਾਵੇਸ਼ੌਸਧਿਵਿਸਕ੍ਰੋਧਾਭਿਸ਼ੋਕਕਾਮਜਃ| ਅਭਿਸਙ੍ਗਾਤ੍|੪੦|

ਸ੦-ਗ੍ਰਹਾਦਿਜੋ ਜ੍ਵਰੋਭਿਸਙ੍ਗਾਦ੍ਭਵਤਿ|

Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40

ਇਦਾਨੀਂ ਗ੍ਰਹੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ | ਗ੍ਰਹੇਣਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਕਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਸਰੋਦਨੇ||੪੦||

ਸ੦-ਗ੍ਰਹੇਣ-ਦੇਵਦਾਨਵਾਦਿਨਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ਭੇਦਭਿਨ੍ਨੇਨ, ਯੋ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤਿ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍-ਜ੍ਵਰੇ, ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍-ਨਿਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਵ, ਹਾਸਰੋਦਨੇ ਭਵਤਃ|

Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41

ਓਸਧੀਗਨ੍ਧਜੇ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਵਮਥੁਃ ਕ੍ਸਵਃ| |੪੧|

ਸ੦-ਵਿਸੌਸਧੀਪੁਸ੍ਪਗਨ੍ਧੇਨ ਵਾਯੁਨੋਪਨੀਤੇਨ ਯੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41

| ਵਿਸਾਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤਿਸਾਰਾਸ੍ਯਸ਼੍ਯਾਵਤਾਦਾਹਹਦ੍ਗਦਾਃ||੪੧||

ਸ੦-ਵਿਸਾਜ੍ਜਾਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਜ੍ਵਰੇ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਆਸ੍ਯਸ਼੍ਯਾਵਤਾ-ਕਸ੍ਣਮੁਖਤ੍ਵਮ੍| ਹਦ੍ਗਦੋ-ਹਦਯੇ ਪੀਡਾ|

Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42

ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ ਚ| |੪੨|

ਸ੦-ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍-ਕੋਪਾਤ੍, ਸਞ੍ਜਾਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਕਮ੍ਪੋ-ਵੇਪਥੁਰ੍ਜਾਯਤੇ| ਤਥਾ, ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍-ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ|

Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42

ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਭਯਸ਼ੋਕਜੇ| |੪੨|

ਸ੦-ਭਯਸ਼ੋਕਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਲਾਪਃ|

Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42

| ਕਾਮਾਦ੍ਭ੍ਰਮੋਰੁਚਿਰ੍ਦਾਹੋ ਹ੍ਰੀਨਿਦ੍ਰਾਧੀਧਤਿਕ੍ਸਯਃ||੪੨||

ਸ੦-ਕਾਮਾਦੁਦ੍ਭੂਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਭ੍ਰਮਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਹ੍ਰੀਃ-ਲਜ੍ਜਾ, ਨਿਦ੍ਰਾ-ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ, ਧੀਃ-ਬੁਦ੍ਧਿਃ, ਧਤਿਃ-ਧੈਰ੍ਯਮ੍, ਤੇਸਾਂ [ ਕ੍ਸਯੋ ]-ਵਿਘਾਤਃ|

Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43

ਗ੍ਰਹਾਦੌ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਭਯਾਦੌ ਮਰੁਤਸ੍ਤ੍ਰਯੇ| ਕੋਪਃ ਕੋਪੇਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ|੪੩|

ਸ੦-ਗ੍ਰਹਾਦੌ ਤ੍ਰਯੇ-ਜ੍ਵਰੇ ਗ੍ਰਹਾਵੇਸ਼ੌਸਧਿਵਿਸਜੇ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਕੋਪਃ| ਭਯਾਦੌ ਤ੍ਰਯੇ-ਭੀਸ਼ੋਕਕਾਮਜੇ ਜ੍ਵਰੇ, ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਕੋਪਃ| ਕੋਪੇ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ [ ਕੋਪਃ ]| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵਾਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕੋਪ ਇਤਿ|

Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| ਯੌ ਤੁ ਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਜੌ||੪੩|| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੌ ਘੋਰੌ ਤਾਵਸਹ੍ਯਤਮੌ ਮਤੌ| |੪੪|

ਸ੦-ਤਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ,-ਅਨ੍ਯੇਪਿ ਯੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤੇਪ੍ਯਸਹ੍ਯਾਃ-ਸੋਢੁਮਸ਼ਕ੍ਯਾਃ, ਏਤੌ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਜਾਵਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸੋਢੁਮਸ਼ਕ੍ਯਾਵਿਤਿ|

Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45

| ਤਤ੍ਰਾਭਿਚਾਰਿਕੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਹੂਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਪ੍ਯਤੇ||੪੪|| ਪੂਰ੍ਵਂ ਚੇਤਸ੍ਤਤੋ ਦੇਹਸ੍ਤਤੋ ਵਿਸ੍ਫੋਟਤਡ੍ਭ੍ਰਮੈਃ| ਸਦਾਹਮੂਰ੍ਚ੍ਛੈਰ੍ਗ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਜ੍ਵਰਃ||੪੫||

ਸ੦-ਅਭਿਚਾਰਿਕੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ-ਅਥਰ੍ਵਵੇਦਾਦ੍ਯੁਪਦਿਸ੍ਟੈਃ, ਹੂਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ, ਯਨ੍ਨਾਮੋਦ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਹਵਿਃਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਃ ਸ ਹੂਯਮਾਨ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਅਭਿਚਾਰਮਧਿਕਤ੍ਯ ਪ੍ਰਣੀਤ ਇਤਿ "ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਹਤੇਸ੍ਠਕ੍" ਇਤਿ ਠਕ੍| ਹੂਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚੇਤਸ੍ਤਪ੍ਯਤੇ-ਸਦੁਃਖਂ ਜਾਯਤੇ| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਦੇਹਃ-ਸ਼ਰੀਰਮ੍, ਤਪ੍ਯਤੇ-ਸਜ੍ਵਰਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਵਿਸ੍ਫੋਟਤਡ੍ਭ੍ਰਮੈਰ੍ਦਾਹਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯੁਤੈਰ੍ਗ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ-ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਜ੍ਵਰੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ-ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਤਨਵਃ ਸ੍ਫੋਟਾ ਏਵ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾ ਭਣ੍ਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46

ਇਤਿ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਟਧਾ ਦਸ੍ਟਃ| |੪੬|

ਸ੦-ਇਤਿ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਨਿਜਃ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰ ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼੍ਚੇਤਿ, ਅਸ੍ਟਪ੍ਰਕਾਰੋ ਜ੍ਵਰੋ ਦਸ੍ਟਃ, ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47

ਸਮਾਸਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਸ੍ਤੁ ਸਃ| ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਮਾਨਸਃ ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ||੪੬|| ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਵੈਕਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋਸਾਧ੍ਯਃ ਸਾਮੋ ਨਿਰਾਮਕਃ| |੪੭|

ਸ੦-ਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇ| ਸਮਾਸਾਤ੍-ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਤ੍, ਤੁ-ਪੁਨਃ, ਸਃ-ਜ੍ਵਰੋ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ| ਤਦੇਵ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ-ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਮਾਨਸ ਇਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵਿਕਮ੍| ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍| ਅਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯੋ ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯ ਇਤਿ ਤਤੀਯਮ੍| ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਵੈਕਤ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਮ੍| ਸਾਧ੍ਯੋਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਮ੍| ਸਾਮੋ ਨਿਰਾਮ ਇਤਿ ਸਸ੍ਠਮ੍| ਇਤਿ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮੇਸਾਂ ਦ੍ਵਿਕਾਨਾਮ੍|

Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਾਨੇਵ ਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ | ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਤਾਪੋ, ਮਨਸਿ ਮਾਨਸੇ||੪੭||

ਸ੦-ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਜ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਾਪੋ ਭਵਤਿ, ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਮਨਸੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦਤ੍ਵਾਦ੍ਗਮ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਮਾਨਸੇ ਜ੍ਵਰੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਨਸਿ ਤਾਪੋ-ਦੁਃਖਮ੍, ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੇਹੇ ਤਾਪਃ-ਪੀਡਾਵਿਸ਼ੇਸੋ ਜਾਯਤੇ|

Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48

ਇਦਾਨੀਂ ਸੌਮ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ- ਪਵਨੇ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਤੇ ਭਵੇਤ੍| |੪੮|

ਸ੦-ਪਵਨੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਤੇ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੋਃ ਸ਼ੀਤਂ ਭਵੇਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਃ ਸੌਮ੍ਯ ਇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਹਿ "ਸੋਮਃ" ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੩|੯੬)|

Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48

ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਦਾਨੀਂ ਵਕ੍ਤਿ | ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤਯੁਤੇ, ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਮਿਸ਼੍ਰੇ|੪੮|

ਸ੦-ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਪਵਨੇ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਭਵੇਤ੍| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਮਿਸ਼੍ਰੇ-ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਤੇ ਪਵਨੇ, ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪਵਨਸ੍ਯ ਮਿਸ਼੍ਰਂ-ਦਾਹਸ਼ੀਤਂ ਭਵੇਤ੍, ਮੁਹੁਰ੍ਦਾਹੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼ੀਤਮਿਤਿ| ਤਦਯਂ ਸੌਮ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਸ੍ਤਤੀਯੋ ਜ੍ਵਰ ਇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ ਇਤਿ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਕਥਨਂ ਤੁ ਸਮਾਸਾਦਿਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਯੋਗਂ ਵਹਤਿ ਤਚ੍ਛੀਲੋ ਯੋਗਵਾਹਿ, ਯੇਨ ਯੇਨ ਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਭਜਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਚ ਸਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਨੋਸ੍ਣੋ ਨ ਚ ਸ਼ੀਤੋ ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਭ੍ਯੁਪਗਤਮ੍| ਤਦੇਵਮਿਹ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫੇਨ ਯੁਕ੍ਤੇ ਵਾਯੌ ਸ਼ੀਤਂ ਭਵੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਸੌ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੀਤਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਾਹੋ ਭਵੇਤ੍, ਅਸੌ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤੀਤਿ| ਏਵਂ ਸ੍ਵਯਂ ਨੋਸ੍ਣੋ ਨ ਸ਼ੀਤ ਇਤ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| "ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਃ ਸ਼ੀਤਃ " ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਸ਼ੀਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਦਿਮੇ ਵਚਸੀ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵ੍ਯਾਜਘ੍ਨਾਤੇ| ਨੈਵਮ੍| "ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁ ਸ਼ੀਤਃ ਖਰਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਚਲੋਨਿਲਃ|" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧|੧੧) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੈਵਾਯਮਰ੍ਥਸ੍ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੋ ਯਥਾ ਨ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵ੍ਯਾਹਤਤ੍ਵਂ ਭਵੇਤ੍| ਤੇਨੇਹ ਪੁਨਰ੍ਨ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| ਅਨ੍ਤਃਸਂਸ਼੍ਰਯੇ ਪੁਨਃ||੪੮|| ਜ੍ਵਰੇਧਿਕਂ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸ੍ਯੁਰਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸੋਭੋ ਮਲਗ੍ਰਹਃ| |੪੯|

ਸ੦-ਅਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯੇ ਤੁ ਜ੍ਵਰੇਧਿਕਂ ਕਤ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ਵਿਕਾਰਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਨ ਬਹਿਰੇਵ| ਤਥਾ, ਕ੍ਸੋਭਃ-ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਤ੍ਵਮ੍| ਮਲਾਨਾਂ-ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ, ਗ੍ਰਹੋ-ਵਿਬਨ੍ਧਃ|

Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49

| ਬਹਿਰੇਵ ਬਹਿਰ੍ਵਰ੍ਗੇ ਤਾਪੋਪਿ ਚ ਸੁਸਾਧ੍ਯਤਾ||੪੯||

ਸ੦-ਬਹਿਰ੍ਵਰ੍ਗੇ ਤੁ ਬਹਿਰੇਵ ਤਾਪਃ, ਨ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰੇ| ਅਪਿਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤਃ-ਕ੍ਸੋਭਮਲਗ੍ਰਹਾਵਪ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਸ੍ਤ ਇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਬਹਿਰ੍ਵੇਗੇਤ ਏਵ ਸੁਸਾਧ੍ਯਤਾ-ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯੇ ਤੁ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ|

Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਾਕਤਵੈਕਤੌ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇਸੁ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਾਕਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਵੈਕਤੋਨ੍ਯਃ ਸ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਕਤੋਨਿਲਾਤ੍||੫੦||

ਸ੦- ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਤੁਸੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰੋ ਜਾਯਤੇ ਸ ਪ੍ਰਾਕਤਃ| ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਾਤਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਕਤਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋ, ਵਸਨ੍ਤੇ ਕਫਜ੍ਵਰਃ, ਇਤਿ ਪਰਿਭਾਸ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਨ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤੇਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੇਤਿ, ਸ ਪ੍ਰਕਤਿਭਵਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਕਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਵੈਕਤੋਨ੍ਯ ਇਤਿ| ਯੋ ਜ੍ਵਰੋ ਵਰ੍ਸਾਦਿਭ੍ਯ ਤੁਭ੍ਯੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕਾਲੇ ਜਾਤੋ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਾ ਨ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਜਨਿਤਃ, ਸ ਯਥੋਕ੍ਤਪ੍ਰਾਕਤਲਕ੍ਸਣਾਦਨ੍ਯਃ, ਸ ਵੈਕਤ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸ ਚ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਃ-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਾਕਤਸ੍ਤੁ ਸੁਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦ੍ਗਮ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਪ੍ਰਾਕਤੋਪਿ ਯੋ ਜ੍ਵਰੋਨਿਲਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਸੋਪਿ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਦ੍ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੈਵਾਨੁਕੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ਸੁਸਾਧ੍ਯ ਏਵ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ, ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵ(ਸ਼ਰਦ੍ਯ)ਪਿ ਪ੍ਰਾਕਤੋਪਿ ਜ੍ਵਰੋ ਯਥਾ ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ ਕਥਿਤਸ੍ਤਥਾਸਾਧ੍ਯ ਏਵ| "ਜ੍ਵਰੋ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਬਲਵਾਨ੍" (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫|੭੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵ੍ਯਾਹਤਮਿਵ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਨੈਵਮ੍| ਅਨਯੋਰ੍ਵਚਸੋਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚੇਹ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਮ੍, ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ| ਏਤਦੇਵ ਚ ਸ੍ਫੁਟੀਕਰ੍ਤੁਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੫੩)- "ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਾਗਸਾਧ੍ਯ ਉਦਾਹਤਃ|" ਇਤਿ|

Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪ੍ਰਾਕਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - - ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਮਾਰੁਤੋ ਦੁਸ੍ਟਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਵਿਤੋ ਜ੍ਵਰਮ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ਰਦਿ ਤਸ੍ਯ ਚਾਨੁਬਲਂ ਕਫਃ||੫੧|| ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਵਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਨਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਮ੍| ਕਫੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਤਮਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਦਨੁ||੫੨||

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਪਵਨਃ [ ਦੁਸ੍ਟਃ- ] ਕੁਪਿਤਃ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਤੋ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਜ੍ਵਰੋ ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ ਤ੍ਵਨੁਬਲਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੌ, ਨ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤ ਇਵ ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਵਰਕਾਰਕਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਾਕਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਦੋਸਬਲਾਬਲਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦਿ [ ਦੁਸ੍ਟਂ ] ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸਞ੍ਚਿਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਦਾ ਕੋਪਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਬਲਂ-ਅਨੁਬਨ੍ਧਿ ਬਲਂ, ਕਫਃ| ਅਨੁਬਲਮਿਵਾਨੁਬਲਮ੍| ਯਥਾ,-ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞੋ ਗਜਤੁਰਗਰਥਪੁਰੁਸਾਦਿਬਲਵਤੋ ਵੈਰਿਭਿਃ ਸਹ ਯੁਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦਨ੍ਯਦ੍ਬਲਂ ਤਚ੍ਛਕ੍ਤੇਰਨੁਬਂਹਣਾਰ੍ਥਮਾਗਚ੍ਛਤਿ, ਏਵਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ਬਲੋਪਬਂਹਣਂ ਸ਼ਰਦਿ ਕਫਃ ਕਰੋਤਿ| ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੇਤਿ ਤਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭੂਤੌ ਮਾਰੁਤਜ੍ਵਰਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੌ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯੇਤੇ| ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤਿਃ, ਤਯਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ,- ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ, ਤਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਾਕਤੇ ਜ੍ਵਰੇ, ਅਨਸ਼ਨਾਤ੍-ਲਙ੍ਗ਼ਨਾਤ੍, ਭਯਂ ਨ 'ਭਵਤਿ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦੁਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਹਿ ਕਾਲੋ ਵਿਸਰ੍ਗਃ ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਾਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਲਙ੍ਗ਼ਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਸ਼ਙ੍ਕਾ ਤਥਾ ਨ ਭਵਤਿ, ਯਥਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰ ਆਦਾਨਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਸਨ੍ਤਕਾਲੇ ਕਫੋ ਦੁਸ੍ਟੋ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਂ ਚ ਕਫਮਨੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਤ੍, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯਾਨੁਬਲੇ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਅਤ੍ਰ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਕਫਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਫਸ਼੍ਚ ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਤ੍ਰ ਨਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਮਿਤਿ| ਤਚ੍ਚਾਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾਹਿ-ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦੋਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨੁਬਲਤ੍ਵਂ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਗਾਖ਼੍ਯ ਇਤਿ ਕਾਰਣਦ੍ਵਯਸਦ੍ਭਾਵਾਦ੍ਧਾਤ੍ਵਪਚਯੋ ਨ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤ ਏਵ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਤੁ ਕਾਲਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਵਸ਼੍ਯਂਭਾਵੀ ਧਾਤ੍ਵਪਚਯ ਏਵ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਂ ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਤੇ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫੋਤ੍ਥਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਤ੍ਰਾਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਂ ਨਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਤ ਏਵੇਤ੍ਯਾਹੁਃ|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

ਅਥ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ - - - - ਬਲਵਤ੍ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋਸੇਸੁ ਜ੍ਵਰਃ ਸਾਧ੍ਯੋਨੁਪਦ੍ਰਵਃ| |੫੩|

ਸ੦-ਬਲਵਸ੍ਤੁ ਨਰੇਸੁ ਯੌਵਨਾਦਿਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਤਥਾਲ੍ਪਦੋਸੇਸੁ ਯੋ ਜ੍ਵਰੋ ਜਾਯਤੇ, ਉਪਦ੍ਰਵੇਣ-ਕਾਸਾਦਿਨਾ ਰਹਿਤਃ, ਸ ਸਾਧ੍ਯਃ-ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਃ|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53

| ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਾਗਸਾਧ੍ਯ ਉਦਾਹਤਃ||੫੩||

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਥੇਤਿ ਯਾਦਸ਼ਸ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਯ ਯਾਦਸ਼ੋ ਜ੍ਵਰੋਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਤਾਦਸ਼ੋ, ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ ਸ਼ਾਰੀਰੇ (ਅ. ੫|੭੧)- "ਜ੍ਵਰੋ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਬਲਵਾਨ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਃ|

Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54

ਅਧੁਨਾ ਸਾਮਨਿਰਾਮੌ ਜ੍ਵਰੋ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਮਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤਾ| ਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਵਿਡ੍ਜੀਰ੍ਣਾ ਨ ਕ੍ਸੁਤ੍ਸਾਮਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ||੫੪||

ਸ੦-ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਃ-ਪ੍ਰਲਾਪਭ੍ਰਮਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਂ-ਤੀਵ੍ਰਤਾ| ਤਥਾ, ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ, ਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ-ਨ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਵਿਟ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਪਿ ਹਿ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਯਥਾਨਨ੍ਤਰਮਧੁਨੈਵਾਧੀਤਮ੍ (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੨)- "ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾਲ੍ਪਸ਼ੋਤਿ ਵਾ|" ਇਤਿ| ਅਥ ਚੇਦ੍ਵਿਟ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸਾ ਨ ਜੀਰ੍ਣਾ-ਪਕ੍ਵਾ ਨ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਨ ਕ੍ਸੁਤ੍-ਨ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ| ਇਯਮਸ਼ੇਸਾ ਲਿਙ੍ਗਸਂਹਤਿਃ ਸਾਮਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ-ਸਾਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸਹਾਮੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸ ਸਾਮਜ੍ਵਰਃ, ਤਸ੍ਯਾਕਤਿਃ| "ਊਸ੍ਮਣੋਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵੇਨ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੩|੨੫) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਮਲਕ੍ਸਣਮ੍|

Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55

ਜ੍ਵਰਵੇਗੋਧਿਕਂ ਤਸ੍ਣਾ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸ਼੍ਵਸਨਂ ਭ੍ਰਮਃ| ਮਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੫੫||

ਸ੦-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਜ੍ਵਰਵੇਗਸ੍ਤਸ੍ਣਾਦਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਚ੍ਯਮਾਨਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪਚ੍ਯਮਾਨਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਵਿਕੇਸ੍ਵਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਪੀਹ ਕਥਨਮਤਾ(ਮਾਮਾ)ਨ੍ਤਰੀਯਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਯਾਵਤ੍ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਵਸ੍ਥਾ ਨ ਭਵਤਿ ਤਾਵਤ੍ਕਥਂ ਨਿਰਾਮਾਵਸ੍ਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ|

Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56

ਜੀਰ੍ਣਤਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨਾਤ੍| |੫੬|

ਸ੦-ਆਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਸਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮੁਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ ਸਾਮਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਜੀਰ੍ਣਤਾ ਵੇਦ੍ਯੇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ-ਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵਮਦੁਤ੍ਵਂ ਗ੍ਲਾਨਿਰਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਤਾ ਪਕ੍ਵਵਿਟ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸੁਦੁਪਗਮਨਮਿਤਿ, ਏਵਂਰੂਪੋ ਵਿਪਰ੍ਯਾਸਃ| ਤਥਾ, "ਜ੍ਵਰਵੇਗੋਧਿਕਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਚ੍ਯਮਾਨਜ੍ਵਰਾਕਤੇਸ਼੍ਚ ਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਜੀਰ੍ਣਤਾ-ਪਕ੍ਵਤਾ, ਲਕ੍ਸਯਿਤਵ੍ਯਾ| ਤਥਾ ਹਿ-ਪਚ੍ਯਮਾਨਤਾਯਾਮਪਿ ਸਾਮਤਾ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤ ਏਵ| ਤਥਾ, ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨਾਤ੍| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਰਾਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸਮਾਹਾਰ ਇਤ੍ਯਚ੍ ਸਮਾਸਾਨ੍ਤਃ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਂਯੋਗੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ,-ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੀਰ੍ਲਙ੍ਘਯਿਤ੍ਵਾ-ਅਤਿਵਾਹ੍ਯ, ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਯਃ ਕਾਲੋਸ੍ਟਮਦਿਨਾਦਿਸ੍ਤਦਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਜੀਰ੍ਣਤਾ-ਨਿਰਾਮਤੇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩|੨੭੨)- "ਸਪ੍ਤਾਹੇਨ ਤੁ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਗਤਾ ਮਲਾਃ| ਨਿਰਾਮਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਯੋਸ੍ਟਮੇਹਨਿ||" ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਏਵਂਸਤਿ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੇਵ ਨਿਰਾਮਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਮਸ੍ਤੁ, "ਜੀਰ੍ਣਤਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਨਾਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਵੈਤਤ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇ ਬਹੁਨਾ ਕਾਲੇਨ ਮਲਪਾਕੋ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ "ਜੀਰ੍ਣਤਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦ੍ਯੇਵਂ "ਜੀਰ੍ਣਤਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਸ੍ਤੁ, ਕਿਂ "ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ? ਅਪਿ ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰਮਲਕ੍ਸਣਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਯੇਵਂ ਪਠ੍ਯਤੇ (ਸ਼੍ਲੋ. ੬੧)- "ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਸਪ੍ਤ ਦਸ਼ ਦ੍ਵਾਦਸ਼" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਸ਼ੁਧ੍ਦ੍ਯਸ਼ੁਧ੍ਦ੍ਯੌ ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਲਂ ਦੀਰ੍ਘਮਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ "ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਲ੍ਪਦੋਸੋ ਯੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਯਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗਪਿ ਜੀਰ੍ਣਤੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਤੁ ਬਹੁਦੋਸੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਕਤਸਪ੍ਤਲਙ੍ਘਨਸ੍ਯ ਜੀਰ੍ਣਤੋਚ੍ਯਤੇ| ਇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਦ੍ਵਯੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਿ| ਅਤ ਏਵ ਚ ਤਤ੍ਰ ਪਥ੍ਯਮਨੁਜਜ੍ਞੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੧|੩੮)- "ਇਤ੍ਯਯਂ ਸਡਹੋ ਨੇਯੋ ਬਲਂ ਦੋਸਂ ਚ ਰਕ੍ਸਤਾ| ਤਤਃ ਪਕ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਲਙ੍ਘਨਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|| ਕਸਾਯੋ ਦੋਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯੁਪਾਦਾਨਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਖਰਨਾਦੇਨਾਪ੍ਯੇਵਮਵਾਦਿ-"ਨ ਚ ਨਿਃਸਪ੍ਤਤੈਵੇਹ ਨਿਰਾਮਜ੍ਵਰਕਾਰਣਮ੍| ਚਿਰਾਦਪਿ ਹਿ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇ ਮਲਾਃ|| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤਿਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਾਮਤਾਦਿ ਚ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦੁਭਯਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਰਾਮਂ ਜ੍ਵਰਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਜੀਰ੍ਣਃ ਪਕ੍ਵਃ ਪੁਰਾਣ ਇਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ|

Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57

| ਜ੍ਵਰਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਲਕਾਲਬਲਾਬਲਾਤ੍||੫੬|| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਭੂਯਸਾ ਤੂਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਸਨ੍ਤਤਃ ਸਤਤੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ||੫੭||

ਸ੦-ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰੋ ਜ੍ਵਰੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਭਿਰ੍ਭੇਦੈਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ, 'ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਃ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਤਃ ? ਮਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਲੋ-ਵਾਤਾਦਿਃ| ਕਾਲਃ-ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਾਦਿਃ| ਬਲਂ ਚ ਬਲਂ ਚ ਬਲਮਿਤ੍ਯੇਕਸ਼ੇਸਃ, ਬਲਂ ਚਾਬਲਂ ਚ ਬਲਾਬਲਮ੍, ਕਾਲੇ ਬਲਾਬਲਂ ਕਾਲਬਲਾਬਲਮ੍, ਸਪ੍ਤਮੀਤਿ ਯੋਗਵਿਭਾਗਾਤ੍ ਸਮਾਸਃ, ਮਲਾਨਾਂ ਕਾਲਬਲਾਬਲਂ ਮਲਕਾਲਬਲਾਬਲਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਦ੍ਵਿਬਲਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥਃ| ਕੋਸੌ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ? ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਜ੍ਵਰਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ ਕਥਿਤੋ ਮਲਕਾਲਬਲਾਤ੍ ਤਥਾ ਮਲਕਾਲਬਲਾਬਲਾਤ੍| ਤਦਯਮਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ,-ਸਨ੍ਤਤੋ ਜ੍ਵਰੋ ਮਲਕਾਲਬਲਾਦੁਕ੍ਤਃ| ਤਥਾ ਚਾਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਸਨ੍ਤਤਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੫੮-੫੯)- "ਮਲਾਬਲਿਨੋ ਗੁਰਵਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤਤਂ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬਲਵਨ੍ਤ ਏਵ ਦੋਸਾਃ ਸਨ੍ਤਤਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮਲਕਾਲਬਲਾਬਲਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣੇਧੁਨੈਵਾਧ੍ਯੇਸ੍ਯਤੇ (ਸ਼੍ਲੋ. ੬੪)- "ਅਲ੍ਪੋਪਿ ਦੋਸੋ ਦੂਸ੍ਯਾਦੇਰ੍ਲਬ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ਯਤਮਤੋ ਬਲਮ੍| ਸਵਿਪਕ੍ਸੋ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਂ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਭਾਕ੍||" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰੋਪਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੋ ਮਲਕਾਲਬਲਾਬਲਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਖਰਨਾਦੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍-"ਬਲਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵਗੈਃ ਸਾਮੈ ਰਸਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸਾਰਿਭਿਃ| ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤਤੋ ਜਾਯਤੇ ਜ੍ਵਰਃ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਗਦਿਤਮ੍-"ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ੍ਯ' ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਭੁਵ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਯਥਾਕਾਲਂ ਬੀਜਂ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ| ਤਥਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮਾਦ੍ਦੋਸਃ ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰਕਾਰੋ ਭਵੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨਾਯਂ ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਜ੍ਵਰਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦ੍ਭਵਤਿ| [ ਨਨੁ, ] ਅਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੇਤ੍ਯਸਾਧੁ| ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਤਿ ਯਮੇਕਦੋਸਜਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਂ ਵਾ ਪਰਿਕਲ੍ਪਯੇਦਿਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦਸਦੇਤਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸਮਰ੍ਯਾਦਯਾ ਦੋਸਗਤ੍ਯਾ ਯੇ ਸਨ੍ਤਤਾਦਯੋ ਜ੍ਵਰਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤ ਏਕਦੋਸਜਾਦਯ ਉਪਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯੇ ਪੁਨਰ੍ਵਿਸਮਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਸਨ੍ਤਤਾਦਯਸ੍ਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ| ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੇਤਿ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮੇਤਤ੍| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਵਾਤਿਕੋਯਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੋਯਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੋਯਮਯਂ ਦ੍ਵਾਨ੍ਦ੍ਵਿਕ ਇਤਿ ਕਥਂ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਭੁਯਸੇਤਿ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦ੍ਭਵੇਪ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਨ੍ਤਤਾਦੌ ਭੂਯਾਨ੍-ਅਧਿਕੋ ਦੋਸਃ, ਤਦ੍ਦੋਸੋਪਲਕ੍ਸਿਤਾਂ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਸਾਦਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਵਾਤਜ੍ਵਰੋਯਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ, ਭੂਯਸੈਵ ਦੋਸੇਣ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਨਾਨ੍ਯੇਨਾਪਿ| ਤਤਸ਼੍ਚੈਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਃ ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਜ੍ਵਰ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ ਏਵਂ ਜਗਾਦ-"ਸਨ੍ਤਤੋ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤਤੀਯਕਃ| ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਕਫਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ|| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ-"ਪਸ੍ਠੇਨਿਲਕਫੋਦ੍ਭੂਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਭਵਸ੍ਤ੍ਰਿਕੇ| ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਨਿਲਸਮ੍ਭੂਤੋ ਗਹ੍ਣਾਤੀਹ ਤਤੀਯਕਃ|| ਚਤੁਰ੍ਥਕਸ੍ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਗਹ੍ਣਾਤਿ ਜਙ੍ਘਯੋਃ| ਵਾਤਿਕਃ ਸ਼ਿਰਸੋਭ੍ਯੇਤਿ ਦ੍ਵਿਧੈਵਾਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ|| ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਧਤਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵਿਪਰੀਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ|" ਇਤਿ| ਅਥ ਤਦੇਵ ਪਞ੍ਚਵਿਧਤ੍ਵਮਾਹ-ਸਨ੍ਤਤਃ ਸਤਤੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਾਵਿਤਿ| ਨਨੁ, ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਨੁਪਪਨ੍ਨਮ੍, ਸਸ੍ਠਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਯ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਕਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਤ੍ਵਾਦਦੋਸਃ| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇ ਯਕਦੁਦਰਵਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਅਸ੍ਟਾਵੁਦਰਾਣੀਤਿ, ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇ ਚ ਯਥਾ ਯਕਦੁਦਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਦਸ੍ਟਧਾਤ੍ਵਮ੍, ਏਵਂ ਜ੍ਵਰੇ ਚਤੁਰ੍ਥਕ ਏਵ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਧਾਤ੍ਵਮੇਵ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਾਧੁ|

Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59

ਅਥ ਮਹਾਰਮ੍ਭਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਤਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮੇਵ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - - - ਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋ ਮਲਾਃ| ਤਾਪਯਨ੍ਤਸ੍ਤਨੁਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਾਃ||੫੮|| ਬਲਿਨੋ ਗੁਰਵਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਸਨ੍ਤਤਂ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸੁਦੁਃਸਹਮ੍||੫੯||

ਸ੦-ਮਲਾ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ-ਉਤ੍ਪਾਦਯੇਯੁਃ| ਕੀਦਸ਼ਾਃ ? ਧਾਤ੍ਵਾਦਿਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵ੍ਯਾਪਿਨਃ| ਧਾਤਵਸ਼੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ਕਚ੍ਚ ਤਾਨਿ ਵਹਨ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਤੇਸਾਂ| ਮਲਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦ੍ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਯਦੈਵ ਵਾਤਾਦਯੋ ਮਲਿਨੀਕਰਣਸ੍ਵਭਾਵਾਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਦਾ ਸਨ੍ਤਤਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ, ਨ ਤੁ ਦੋਸਰੂਪਾ ਧਾਤੁਰੂਪਾ ਵਾ| ਤਥਾ, ਸਰ੍ਵਾਂ-ਅਸ਼ੇਸਾਂ, ਤਨੁਂ ਤਾਪਯਨ੍ਤਃ-ਸਨ੍ਤਾਪਾਦਿਨਾ ਪੀਡਯਨ੍ਤਃ, ਨ ਪੁਨਃ ਸਨ੍ਤਾਪਮਾਤ੍ਰਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਃ| ਤਥਾ, ਤੁਲ੍ਯੈਃ-ਸਮਾਨੈਃ, ਦੂਸ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਾਃ-ਵਦ੍ਧਿਂ ਨੀਤਾਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਦੂਸ੍ਯਾਃ-ਰਸਾਦਿਧਾਤਵਃ| ਤੇ ਚ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਯਥਾਯਥਂ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਹੇਤਵਃ| ਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਯਸ੍ਤੁ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਂ ਮਲੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰਤੁਲ੍ਯਾ ਅਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੇਣੈਕੈਕਸ੍ਯ ਮਲਸ੍ਯ ਚੈਕੈਕੋ ਦੇਸ਼ੋ ਵਾ ਤੁਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਵਾ ਤੁਲ੍ਯਾ ਭਵਤਿ| ਅਤਃ "ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਾਃ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ, ਧਨ੍ਵਦੇਸ਼ੋ ਵਾਤਸ੍ਯੈਵ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਃ, ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਫਸ੍ਯ ਤ੍ਵਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਕ੍ਸਪਣਹੇਤੁਃ| ਆਨੁਪਸ੍ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਃ, ਵਾਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਕ੍ਸਪਣਹੇਤੁਃ| ਤਾਵਪ੍ਯੇਵਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਂ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਰ੍ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਵਿਸਮਦੋਸਜਨਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਮਵੋਚਨ੍,-ਸਮਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦੇਸਾਂ ਮਲਾਨਾਮਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰੇ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਹੇਤੁਰਿਤਿ| ਤੇਪਿ ਮੈਵਂ ਵੋਚਨ੍ਤੇ(ਵਚਨ੍ਤ੍ਵਿ)ਤਿ ਵਚਨੀਯਾਃ| ਯਤੋ ਰੋਗਜਨਨੋਨ੍ਮੁਖਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਨਾਸੌ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਃ, ਆਰੋਗ੍ਯਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾ ਦੋਸਾਃ ? ਬਲਿਨਃ, ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸੈਰਖਣ੍ਡਿਤਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਗੁਰਵਃ, ਸਾਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਃ-ਨਿਸ਼੍ਚਲਾਃ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚਾਨਿਃਸਰਣਾਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਗ੍ਰਹਣਂ ਮਲਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਂ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਸਕਲਧਾਤੁਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਅਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਰਸਾਖ੍ਯਂ ਧਾਤੁਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯੈਤੇ ਸਨ੍ਤਤਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ| ਤਥਾ, ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਃ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਰਹਿਤਾਃ| ਕੀਦਸ਼ਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ? ਸੁਸ੍ਠੁ ਦੁਃਖੇਨ-ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ, ਸੋਢੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸੁਦੁਃਸਹਮ੍|

Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63

ਮਲਂ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਾ ਧਾਤੂਨ੍ਵਾ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕ੍ਸਪਯੇਤ੍ਤਤਃ| ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਪਿ ਵਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੬੦|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਸਪ੍ਤ ਦਸ਼ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਵਾਸਰਾਨ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਨੁਯਾਤਿ ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਮੋਕ੍ਸਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ||੬੧|| ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਮਤਂ, ਹਾਰੀਤਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸ੍ਮਤਿਃ| ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਯਾਵਨ੍ਨਵਮ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੀ ਤਥਾ||੬੨|| ਏਸਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਰ੍ਯਾਦਾ ਮੋਕ੍ਸਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ| ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਲਂ ਦੀਰ੍ਘਮਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੬੩||

ਸ੦-ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਸ੍ਮਾ-ਅਨਲਧਰ੍ਮਃ ਸਕਲਵਸ੍ਤੁਕ੍ਸਪਣਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਸ ਕਦਾਚਿਤ੍ਤਥਾਭੂਤਾਦਦਸ੍ਟਵਸ਼ਾਦਸ੍ਮਿਨ੍ ਜ੍ਵਰੇ ਧਾਤੁਮਲਯੋਰੇਕਲੋਲੀਭੂਤਯੋਰ੍ਮਲਂ-ਵਾਤਵਿਡਾਦਿਕਂ, ਕ੍ਸਪਯੇਤ੍| ਤਥਾਭੂਤਾਦਦਸ੍ਟਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦ੍ਧਾਤੂਨ੍ਵਾ-ਰਸਾਦੀਨ੍, ਕ੍ਸਪਯੇਤ੍| ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ-ਆਸ਼੍ਵੇਵ, ਨ ਤੁ ਚਿਰੇਣ ਕਾਲੇਨ ਅਤ੍ਰ ਚ ਮਲਕ੍ਸਪਣੋਦ੍ਯਤੋਯਂ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਾ ਨ ਧਾਤੁਕ੍ਸਪਣੋਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਨਿਰਾਮਲਕ੍ਸਣੇਨ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਚੈਤਨ੍ਨਿਰਾਮਲਕ੍ਸਣਮ੍-'ਅਸਂਰੋਧਸ੍ਨੋਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਪ੍ਰਾਣਤ੍ਵਮਙ੍ਗਲਾਘਵਂ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਤ੍ਵਂ ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਸ੍ਵਨਾਲਸ੍ਯਮਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵਿਸ਼ਦਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦਿਮਲਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸੁਦੁਪਗਮੋ ਨਿਰ੍ਗ੍ਲਾਨਿਤਾ' ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਮੁਪਲਭ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਣੋ ਮਲਕ੍ਸਪਣੋਦ੍ਯਤਤ੍ਵਮ੍| ਏਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋਕ੍ਤੇਨ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੩|੨੩) - "ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਾਮਲਕ੍ਸਣਮਵਗਮ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤੇ, ਯਥਾਯਂ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਾ ਧਾਤੁਕ੍ਸਪਣੋਦ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਸ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਤਃ-ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਲਧਾਤੁਕ੍ਸਪਣਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍, ਰਸਾਦੀਨਾਂ-ਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨਾਮ੍ਪ੍ਯੇਕਲੋਲੀਭੂਤਾਨਾਂ, ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਂ-ਨਿਃਸ਼ੇਸਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ-ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਣਾ ਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਯਾ ਨਿਰ੍ਮਲਤਯਾ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰ੍ਭੂਯਿਸ੍ਠੈਰੇਕੈਕਸ਼ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ ਸਨ੍ਤਤੋ ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮੋਕ੍ਸਾਯ-ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਯੇ, ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ-ਅਵਧਿਂ, ਸਪ੍ਤ ਦਸ਼ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਵਾਸਰਾਨਨੁਯਾਤਿ-ਅਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਵਾਸਰਾਨਿਤਿ "ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਂਯੋਗੇ" ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਸਰ੍ਵ ਆਕਾਰੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ੋਧਨੇ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਂ-ਨਿਃਸ਼ੇਸਰੂਪਮ੍| "ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਾਨਾਂ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚ" ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍, ਤੇਨ ਵਾਤਭੂਯਿਸ੍ਠਃ ਸਨ੍ਤਤੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸਪ੍ਤ ਵਾਸਰਾਨ੍, ਪਿਤ੍ਤਭੂਯਿਸ੍ਠੋ ਦਸ਼ਵਾਸਰਾਨ੍ , ਕਫਭੂਯਿਸ੍ਠੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਾਸਰਾਨ੍, ਇਤ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਤਥਾ, ਰਸਾਦੀਨਾਂ-ਏਕਲੋਲੀਭੂਤਾਨਾਂ ਕੇਵਲਂ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਕ੍ਸਪਣਮਾਤ੍ਰਮਨੁਭਵਤਾਂ, ਅਸ਼ੁਧ੍ਦ੍ਯਾ-ਸਮਲਤਯਾ, ਏਸਾਮੇਸ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰੇਕੈਕਸ਼ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਧਾਯ ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਸਪ੍ਤ ਦਸ਼ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਵਾਸਰਾਨਨੁਯਾਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਏਸਾ ਮਰ੍ਯਾਦਾ| ਕਦਾਚਿਚ੍ਚ ਵਾਤਜ੍ਵਰਾਦਿਰੁਕ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਾਦਿ ਵਾਸਰੇਭ੍ਯੋਧਿਕਾਨਿ ਦਿਨਾਨ੍ਯਨੁਵਤ੍ਤ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸਾਯ ਵਧਾਯ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਕਦਾਚਿਤ੍ ਨ੍ਯੂਨਾਨ੍ਯਪੀਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਵਧ੍ਦ੍ਯਾ ਦਸ਼ਦਿਵਸਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍| ਹਨ੍ਤਿ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾਸ਼ੁ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਣਾ ਧਾਤੁਮਲਪਾਕਾਤ੍||" ਇਤਿ| ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਮਤਂ-ਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਹਾਰੀਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰੇਵਂ ਸ੍ਮਤਿਃ-ਸ੍ਮਰਣਮ੍, ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ| ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਸਪ੍ਤਮੀ-ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਦਿਨਾਨਿ ਯਾਵਦ੍ਵਾਤਜ੍ਵਰਃ ਸਨ੍ਤਤਃ, ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਨਵਮੀ-ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਦਿਨਾਨਿ, ਕਫਜ੍ਵਰੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣੈਕਾਦਸ਼ੀ-ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਦਿਵਸਾਃ| "ਏਸਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਰ੍ਯਾਦਾ ਮੋਕ੍ਸਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ|" ਇਤਿ "ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਪਿ ਵਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍|" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਨੀਯਮ੍| ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਤੇ ਦੋਸਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਮਰ੍ਯਾਦਾ-ਅਵਧਿਃ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਰ੍ਯਾਦਾ| ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਚੈਤਤ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦ੍ਵਚਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍, ਤਥਾਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਦਾਨੀਂ ਯਥਾਪਰਿਭਾਸਿਤਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਦਪਿ ਮਰ੍ਯਾਦਾਪ੍ਰਕਾਰਾਦਧਿਕਤਰਂ ਕਾਲਂ ਯਥਾਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ-ਸ਼ੁਧ੍ਦ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਾਵਿਤਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸਹਿਤਾ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ| ਸ਼ਾਕਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮਾਸਃ| ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਜ੍ਵਰਃ ਸਨ੍ਤਤਾਖ੍ਯੋ ਦੀਰ੍ਘਮਪਿ ਕਾਲਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ-ਅਨੁਬਧ੍ਨਾਤਿ| ਕਦਾਚਿਦ੍ਰਸਾਖ੍ਯੋ ਧਾਤੁਰ੍ਮਲਰਹਿਤੋ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਣਾ ਕ੍ਸਪਿਤਮਲੋ ਭਵਤਿ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਃ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਰਕ੍ਤਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨ ਰਸਃ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਰਕ੍ਤਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਲਰਹਿਤਾ ਨ ਰਸਸ੍ਤਥਾਭੂਤਃ, ਕਦਾਚਿਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਲਰਹਿਤੋ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਃ, ਏਵਂਪ੍ਰਕਾਰਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸਹਿਤਾ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਤਤਾਖ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰੋ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ|

Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65

ਏਵਂ ਸਨ੍ਤਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਖ੍ਯਾਯ ਸਤਤਕਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸਂਜ੍ਞਾਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ - - - - ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਾਦਿਸੇਵਿਨਾਮ੍| ਅਲ੍ਪੋਪਿ ਦੋਸੋ ਦੂਸ੍ਯਾਦੇਰ੍ਲਬ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ਯਤਮਤੋ ਬਲਮ੍||੬੪|| ਸਵਿਪਕ੍ਸੋ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਂ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਭਾਕ੍| |੬੫|

ਸ੦-ਈਦਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਮਲ੍ਪੋਪਿ-ਹੀਨਬਲੋਪਿ, ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਮਹਾਬਲੋਪਿ, ਦੋਸੋ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੋ, ਜ੍ਵਰਂ ਵਿਸਮਸਂਜ੍ਞਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਦੂਸ੍ਯਾਦੇਰਨ੍ਯਤਮਤੋ ਬਲਂ ਲਬ੍ਧਾ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦੇਸ਼ਰ੍ਤ੍ਵੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਾਯ| ਅਨ੍ਯਤਮਗ੍ਰਹਣਂ ਚੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੂਸ੍ਯਾਦੇਰੇਕਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਾਦੇਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਾਭ੍ਯਾਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਭ੍ਯੋ ਬਲਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੋ ਦੋਸਃ ? ਸਵਿਪਕ੍ਸਃ,-ਸਹ ਵਿਪਕ੍ਸੇਣ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਨ ਦੂਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੇਨ, ਵਰ੍ਤਤੇ ਸਵਿਪਕ੍ਸਃ| ਤਥਾ ਚ ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ, ਤੇ ਭਜਤੇ-ਸੇਵਤੇ, ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਭਾਕ੍| ਸਨ੍ਤਤੋ ਹਿ ਜ੍ਵਰੋ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕ ਇਤਿ ਸਨ੍ਤਤਾਦਸ੍ਯ ਭੇਦਃ| ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਾਦਿਸੇਵਿਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਹਾਰੌਸਧਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ|

Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66

| ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰਯਨ੍ ਬਲੀ||੬੫|| ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਬਲਾਬਲਃ| |੬੬|

ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਕਸ਼ਾਦੀਨਾਂ, ਦੋਸੋ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਃ, ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ-ਯੋ ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯਃ ਕਾਲੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਰ੍ਵਯੋਹੋਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ, ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ,- ਸ੍ਵੀਯਂ ਕਰ੍ਮ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ? ਜ੍ਵਰਯਨ੍-ਸਨ੍ਤਾਪਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍| ਕੀਦਸ਼ੋ ਦੋਸਃ ? ਬਲੀ-ਬਲਵਾਨ੍ ਸਨ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਸਃ-ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭੀ ਦੋਸਃ ਸਤਤਕਾਦੇਰੁਤ੍ਪਾਦਕੋ, ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ-ਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰਾਦ੍ਵਿਰਮਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਸ੍ਯ ਬਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਬਲਂ, ਤੇਨਾਬਲਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਯਦ੍ਯਸੌ ਦੋਸੋ ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਪਕ੍ਸਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਮਾਦ੍ਬਲਂ ਲਭਤੇ ਤਦਾਸੌ ਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਯਦਾ ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਵਿਪਕ੍ਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾਤੇਸਾਂ ਵਿਪਕ੍ਸਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਬਲੇਨਾਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਬਲਂ ਹੀਯਤੇ| ਤਦਾਨੀਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਬਲਾਬਲਤ੍ਵਾਦਸੌ ਦੋਸੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ, ਵਟਾਦਿਬੀਜਵਤ੍| ਯਥਾ,-ਵਟਾਦਿਬੀਜਂ ਜਲਾਦਿਸਾਮਗ੍ਰੀਤੋ ਬਲਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਕਾਲੇ ਰੋਹਤਿ-ਅਙ੍ਕੁਰਾਦਿਕਮੁਦ੍ਭਾਵਯਤਿ ਤਤੋ ਜਲਾਦਿਵਿਰਹਾਦ੍ਭੂਮਾਵੇਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਨ ਤੁ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਮੁਦ੍ਭਾਵਯਤਿ, ਤਥੈਵੈਸੋਪਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾ ਦੋਸਃ ਸ੍ਵਪਕ੍ਸਤੋ ਦੂਸ੍ਯਾਦੇਰ੍ਬਲਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰਂ ਕੁਰੁਤੇ| ਯਦਾ ਤੁ ਵਿਪਕ੍ਸਬਲੇਨਾਸੌ ਪ੍ਰਤਿਹਤਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਦਾ ਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰਂ ਨ ਕੁਰੁਤੇ, ਦੇਹ ਏਵ ਨਿਲੀਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ|

Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67

| ਕ੍ਸੀਣੇ ਦੋਸੇ ਜ੍ਵਰਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੋ ਰਸਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਲੀਯਤੇ||੬੬|| ਲੀਨਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਜਾਡ੍ਯਾਦੀਨਾਦਧਾਤਿ ਸਃ| |੬੭|

ਸ੦-ਦੋਸੇ-ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਿ, ਕ੍ਸੀਣੇ ਸਤਿ, ਸਤਤਕਾਦਿਜ੍ਵਰਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਰਸਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਧਾਤੁਸੁ ਲੀਯਤੇ-ਲਯਂ ਯਾਤਿ| ਕਥਂ ਪੁਨਰੇਤਦਵਗਮ੍ਯਤੇ ? ਯਦਸੌ ਲੀਨੋ ਨ ਪੁਨਰ੍ਵਿਨਸ੍ਟ ਏਵ, ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਲੀਨਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਤੁ ਲੀਨੋ ਜ੍ਵਰੋ ਲੀਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਸੌ ਨ ਵਿਨਸ੍ਟ ਏਵੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਤਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦ੍ਯੁਦ੍ਗਮ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਨਿਰਨ੍ਵਯਵਿਨਸ੍ਟਾਦ੍ਧਿ ਤਦ੍ਧੇਤੁਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਪਲਬ੍ਧਿਰੇਵ| ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲੀਨੋ ਦੋਸੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇਸੁ ਭਵਤੀਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍|

Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69

ਨਨੁ, ਤੁਲ੍ਯੇਪਿ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪੇ ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰ ਏਵਾਸ਼ੁਸਕਲਕਾਯਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਃ, ਸਤਤਕਾਦਿਸੁ ਤੁ ਚਿਰੇਣ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਕਾ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਆਸਨ੍ਨਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰਸਵਾਹਿਨਾਮ੍||੬੭|| ਆਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਪੁਸੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਰ੍ਦੋਸੇਣ ਜਾਯਤੇ| ਸਨ੍ਤਤਃ ਸਤਤਸ੍ਤੇਨ, ਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍||੬੮|| ਵਿਸਮੋ ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲੋਨੁਸਙ੍ਗਵਾਨ੍| |੬੯|

ਸ੦-ਆਸਨ੍ਨਂ ਵਿਵਤਂ ਚਾਸ੍ਯਂ-ਮੁਖਂ, ਯੇਸਾਂ ਰਸਵਾਹਿਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਭਾਵ ਆਸਨ੍ਨਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇਨ ਦੋਸੇਣ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਪੁਸਃ-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਰ੍ਜਾਯਤੇ| ਤੇਨ-ਕਾਰਣੇਨ ਦੋਸੇਣਾਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਸਨ੍ਤਤਾਖ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸਤਤੋ-ਨਿਰਨ੍ਤਰੋ, ਭਵਤਿ| ਵਿਪਰੀਤਃ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸਨ੍ਤਤੇਨ ਵਿਸਮੋ-ਵਿਸਮਸਂਜ੍ਞਃ, ਸਤਤਾਦਿਜ੍ਵਰੋ ਵਿਪਰੀਤੋ ਭਵਤਿ-ਨ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ| ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਃ ? ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਨਿ ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਾਨਿ ਚ ਰਸਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ| ਦੂਰਤਰਾਣਿ ਸਂਵਤਾਸ੍ਯਾਨਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਰਾਣਿ ਚ ਰਕ੍ਤਵਾਹੀਨਿ| ਤੈਰ੍ਦੋਸਸ਼੍ਚਿਰੇਣ ਤਥਾ ਅਸਾਕਲ੍ਯੇਨ ਕਾਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਕਾਲਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਹ (ਸ਼੍ਲੋ. ੭੦)- "ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ ਦ੍ਵਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤੋ ਦੂਰਤਰਾਣਿ ਸਂਵਤਤਰਾਸ੍ਯਾਨਿ ਚ ਮਾਂਸਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ| ਤਾਨਿ ਚਿਰਤਰੇਣ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਦੋਸਃ| ਨ ਚੈਤੈਃ ਸ੍ਰੋਤੋਭਿਃ ਸਾਕਲ੍ਯੇਨ ਯੁਗਪਦ੍ਦੇਹਮਨੁਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਅਤੋਨੇਨ ਕਾਰਣੇਨਾਸਾਵਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਜ੍ਵਰਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤ੍ਯਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਃਸਂਜ੍ਞਮ੍| ਤੇਨਾਸੌ ਸਤਤਾਦਪਿ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ| ਤਤੋਪਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਰਾਣਿ ਸਂਵਤਤਰਮੁਖਾਨਿ ਚ ਮੇਦੋਵਹਾਨਿ| ਤਾਨਿ ਚਿਰਤਰੇਣ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਨ ਚ ਤੈਰਸ਼ੇਸਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਅਤੋਸਾਵਨੇਨ ਕਾਰਣੇਨ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਨ੍ਯਦਿਨਮੇਕਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਤਤੀਯਕੋ ਭਵਤਿ| ਤਤੋਪ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਦਿਨਦ੍ਵਯਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਭਵਤਿ| ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਸ਼੍ਚ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯਾਖ੍ਯਤ੍ (ਨਿ. ਅ. ੨)- "ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਰਾਸ੍ਯੇਸੁ ਦੂਰਦੂਰਤਰੇਸੁ ਚ| ਦੋਸੋ ਰਕ੍ਤਾਦਿਮਾਰ੍ਗੇਸੁ ਸ਼ਨੈਰਲ੍ਪਸ਼੍ਚਿਰੇਣ ਯਤ੍|| ਯਾਤਿ ਦੇਹਂ ਚ ਨਾਸ਼ੇਸਂ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਭੇਸਜੇਪਿ ਚ| ਕ੍ਰਮੋਯਂ ਤੇਨ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸਨ੍ਤਾਪੋ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਜ੍ਵਰਃ||" ਇਤਿ| ਅਧੁਨਾ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ-ਵਿਸਮ ਇਤਿ| ਵਿਸਮੋ-ਵਿਸਮਸਂਜ੍ਞੋ ਜ੍ਵਰੋ, ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲੋ ਭਵਤਿ| ਆਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾ ਚ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਆਰਮ੍ਭਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਾਃ| ਵਿਸਮਾ ਆਰਮ੍ਭਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਿਸਮ ਆਰਮ੍ਭੋ ਯਥਾ,-ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਮੂਰ੍ਧਾਨਮਾਰਭ੍ਯਾਗਚ੍ਛਤਿ, ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪਸ੍ਠਮ੍, ਕਸ਼੍ਚਿਜ੍ਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ| ਵਿਸਮਕ੍ਰਿਯੋ ਯਥਾ,-ਕਸ਼੍ਚਿਚ੍ਛੀਤਕਤ੍, ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦਾਹਕਦਿਤਿ| ਵਿਸਮਕਾਲਸ਼੍ਚ ਯਥਾ,- ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਸਮਾਗਚ੍ਛਤਿ, ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ, ਕਸ਼੍ਚਿਦਪਰਾਹ੍ਣੇ, ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਿਸ਼ੀਥੇ, ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਅਨੁਸਙ੍ਗਵਾਨ੍-ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧੀ|

Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70

| ਦੋਸੋ ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸਤਤਂ ਜ੍ਵਰਮ੍||੬੯|| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ ਦ੍ਵਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| |੭੦|

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯੋ ਦੋਸਃ ਸਤਤਂ ਜ੍ਵਰਂ ਵਿਦਧਾਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਰਸਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਸੂਚਯਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਵ੍ਯਾਪੀ| ਭੂਯਾਂਸ੍ਤੁ ਧਾਤੁਰ੍ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਸਨ੍ਤਤੇ ਪਪਾਠ (ਸ਼੍ਲੋ. ੫੯) - "ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸਤਤ ਇਤ੍ਯਵੇਹਿ| ਸਃ-ਸਤਤਃ, ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍-ਦ੍ਵੌ ਕਾਲਾਵਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਹਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਰਾਤ੍ਰਿਰਹੋਰਾਤ੍ਰਃ| "ਅਹਃਸਰ੍ਵੈਕਦੇਸ਼" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਚ੍ ਸਮਾਸਾਨ੍ਤਃ| "ਰਾਤ੍ਰਾਹ੍ਨਾਹਾਃ ਪੁਂਸਿ" ਇਤਿ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਦ੍ਵੌ ਵਾਰੌ ਦ੍ਵਿਃ| "ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਭ੍ਯਃ ਸੁਚ੍" ਇਤਿ ਸੁਚ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਨਾਯਂ ਨਿਯਮਃ, ਯਦਹ੍ਨ੍ਯੇਕਵਾਰਂ ਰਾਤ੍ਰਾਵੇਕਵਾਰਮਿਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਕਦਾਚਿਦਹ੍ਨ੍ਯੇਵ ਵਾਰਦ੍ਵਯਂ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਰਾਤ੍ਰਾਵੇਵ ਵਾਰਦ੍ਵਯਂ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਵਾਰਦ੍ਵਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤੀਹਿ|

Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70

ਸਕਦਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਾਂਸਵਹਾ ਨਾਡੀਃ|੭੦|

ਸ੦-ਸਕਦਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਃ 'ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇਯਮਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਰ੍ਨਾਮ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਃ ਸਕਤ੍-ਏਕਵਾਰਂ ਭਵੇਤ੍| ਕਦਾਚਿਦਹ੍ਨ੍ਯੇਕਵਾਰਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਰਾਤ੍ਰਾਵਿਤਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍-ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਵਰੇ, ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯੋਪਿ ਦੋਸੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਾਂਸਵਹਾ ਨਾਡੀਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ|

Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71

| ਮੇਦੋਨਾਡੀਸ੍ਤਤੀਯਕੇ||੭੦|| ਗ੍ਰਾਹੀ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਕਫਪਿਤ੍ਤਤਃ| ਸਪਸ੍ਠਸ੍ਯਾਨਿਲਕਫਾਤ੍ਸ ਚੈਕਾਹਾਨ੍ਤਰਃ ਸ੍ਮਤਃ||੭੧||

ਸ੦-ਤਤੀਯਕੇ ਮੇਦੋਵਹਾ ਨਾਡੀਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦੋਸ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਮੇਦੋਵਹਾ ਨਾਡੀਰਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਤਤੀਯਕਂ ਕੁਰੁਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ,-ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਾਦਧਿਕਾਤ੍ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਵਾਤਕਫਾਚ੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਗ੍ਰਾਹੀ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਃ-ਸ਼ਿਰਸਃ, ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਤ੍ਤਤੀਯਕੋ ਭਵਤਿ, ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵੇਦਨਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਜਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਸ਼੍ਚ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹੀ-ਤ੍ਰਿਕੇ ਪੀਡਾਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਯਸ਼੍ਚਾਨਿਲਕਫਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਸ ਪਸ੍ਠਸਹਿਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹੀ-ਪਸ੍ਠੇ ਤ੍ਰਿਕੇ ਚ ਪੀਡਾਂ ਜਨਯਤਿ| ਏਵਮਯਂ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਸ ਚ ਤਤੀਯਕ ਏਕਾਹਾਨ੍ਤਰ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤੋ, 'ਮੁਨਿਭਿਃ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਕੇਨਾਹ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ-ਵ੍ਯਵਧਾਨਂ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨਿ ਤਿਰੋਭੂਯ ਪੁਨਰੁਦੇਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73

ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਮਲੇ ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥ੍ਯਨ੍ਯਤਮਸ੍ਥਿਤੇ| ਮਜ੍ਜਸ੍ਥ ਏਵੇਤ੍ਯਪਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਸ ਤੁ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍||੭੨|| ਦ੍ਵਿਧਾ ਕਫੇਨ ਜਂਘਾਭ੍ਯਾਂ ਸ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋਨਿਲਾਤ੍| |੭੩|

ਸ੦-ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਮਜ੍ਜਾ ਚਾਸ੍ਥਿ ਚ ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥੀਨਿ, ਤੇਸਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦੋਸੇ ਕਦਾਚਿਨ੍ਮੇਦਸਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦੋਸੇ ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਜ੍ਜਨਿ ਕਦਾਚਿਦਸ੍ਥਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦੋਸੇ ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਜ੍ਵਰੋ ਜਾਯਤੇ| ਏਕਂ ਦਿਨਂ ਜ੍ਵਰਯਿਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਹਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਸ ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਵੇਦ੍ਯਃ| ਮਜ੍ਜਸ੍ਥ ਏਵੇਤ੍ਯਪਰੇ-ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਚਾਰ੍ਯਾ ਏਵਂ ਸ੍ਮਰਨ੍ਤਿ, ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਜ੍ਵਰੋ ਮਜ੍ਜਸ੍ਥ ਏਵ ਦੋਸੇ ਜਾਯਤੇ| ਸ ਪੁਨਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਦ੍ਵਿਧਾ-ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍| ਕਫੇਨਾਧਿਕੇਨ ਯੋ ਜਾਯਤੇ ਸ ਪੂਰ੍ਵਂ-ਪ੍ਰਥਮਂ, ਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਂ ਤਤੋਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋਙ੍ਗੇਭ੍ਯਃ| ਅਨਿਲਾਦ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਜਾਯਤੇਨਨ੍ਤਰਮਙ੍ਗਾਨ੍ਤਰੇਭ੍ਯਃ|

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74

| ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੋਭਯਗਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||੭੩|| ਤ੍ਰਿਧਾ, ਹ੍ਯਹਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਦਿਨਮੇਕਂ ਤੁ ਮੁਞ੍ਚਤਿ| |੭੪|

ਸ੦-ਅਸ੍ਥਿ ਚ ਮਜ੍ਜਾ ਚਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਨੌ, ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੋਰੁਭਯਂ-ਦ੍ਵਯਂ, ਤਤ੍ਰ ਗਤੋ ਯੋ ਮਲੋ ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍, ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ-ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੋ, ਭਵਤਿ| ਸ ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ-ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦ੍ਭਵਤ੍ਵੇਪਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਾਤੇਨਾਧਿਕੇਨਾਥਵਾ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਵਾ| ਤਮੇਵ ਚ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ-ਹ੍ਯਹਮਿਤਿ| ਦ੍ਵਿਧਾਤੁਸ੍ਥਿਤਦੋਸੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਦ੍ਵੇ ਦਿਨੇ ਜ੍ਵਰਯਿਤ੍ਵਾ ਦਿਨਮੇਕਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਹ੍ਯਹਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਸ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਅਨੇਨੈਵ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਚਤੁਰ੍ਥਕਸ੍ਯਾਪਿ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਸ ਏਕਮਹੋ ਜ੍ਵਰਯਿਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਹਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਵਰਯਤਿ| ਦ੍ਵੇ ਅਹ੍ਨੀ ਸਮਾਹਤੇ ਦ੍ਵ੍ਯਹਃ| "ਰਾਜਾਹਃਸਖਿਭ੍ਯਸ੍ਟਚ੍" ਇਤਿ ਟਚ੍| "ਅਹ੍ਨਸ੍ਟਖੋਰੇਵ" ਇਤਿ ਟਿਲੋਪਃ|

Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76

ਇਦਾਨੀਮੇਸਾਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਮਿਮਂ ਸ਼ੇਸਭੂਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਮਾਹ - - - - | ਬਲਾਬਲੇਨ ਦੋਸਾਣਾਮਨ੍ਨਚੇਸ੍ਟਾਦਿਜਨ੍ਮਨਾ||੭੪|| ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨਸਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਤਦਾ ਤਦਾ| ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਰ੍ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਬਲਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ||੭੫|| ਮਨਸੋ ਵਿਸਯਾਣਾਂ ਚ ਕਾਲਂ ਤਂ ਤਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| |੭੬|

ਸ੦-ਬਲਂ ਚਾਬਲਂ ਚ ਬਲਾਬਲਂ,-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍, ਆਸਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ-ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ, ਤਦਾ ਤਦਾ ਬਲਾਬਲੇਨ ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇਨ ? ਅਨ੍ਨਚੇਸ੍ਟਾਦਿਜਨ੍ਮਨਾ| ਅਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਨਂ,-ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਗ੍ਰਹਣਮੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍, ਮਾਂਸਰਸਾਦ੍ਯਪਿ ਹਿ ਪਾਨਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਚੇਸ੍ਟ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚੇਸ੍ਟਾ,-ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰੋ, ਵਿਹਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਨਂ ਚ ਚੇਸ੍ਟਾ ਚਾਨ੍ਨਚੇਸ੍ਟੇ, ਤੇ ਆਦਿ ਯੇਸਾਂ ਕਾਲਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤ ਏਵਮ੍, ਤੇਭ੍ਯੋ ਜਨ੍ਮ ਯਸ੍ਯ ਬਲਾਬਲਸ੍ਯ, ਤੇਨਾਨ੍ਨਚੇਸ੍ਟਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇਨ ਸਤਤਕਾਦਿਰ੍ਜ੍ਵਰੋ ਭਵੇਤ੍| ਮਨਸਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍| ਤਦ੍ਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦੋਸਾਣਾਂ ਬਲਾਬਲਮਤਿਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਬਲਾਬਲੇਨ ਸਤਤਕਾਦਿਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਮਨਸੋਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਬਲਾਬਲੇਨ ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਣੋਪਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਬਲਾਬਲੇਨ ਸਤਤਕਾਦਿਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਕਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਃ ਕਰ੍ਮਣਃ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨਸ ਏਵ| ਤਦੇਵਂ ਕਰ੍ਮਣੋ ਵ੍ਯਾਪਾਰਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਬਲਾਬਲੇਨ ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਜ੍ਜ੍ਵਰੋਸੌ ਭਵੇਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਚਕ੍ਸਤੇ,-ਕਰ੍ਮਣਃ-ਪੁਰਾਕਤਸ੍ਯ ਬਲਾਬਲੇਨ, ਪੁਰਾਕਤਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦਿਤਿ| ਯਤ੍ਤਦੋਨਿਤ੍ਯਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਯਦਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਤੇਨਾਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ,-ਯਦਾ ਯਦਾਨ੍ਨਚੇਸ੍ਟਾਦਿਜਨ੍ਮ ਦੋਸਾਣਾਂ ਬਲਾਬਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਮਨਸੋ ਦੋਸਾਣਾਂ ਬਲਾਬਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਣਃ ਪੂਰ੍ਵਕਤਸ੍ਯ ਬਲਾਬਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਤਦਾ ਸਤਤਕਾਦਿਰ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਅਪਿਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਬਲੇਨ, ਤਥਾ ਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਤਥਾ ਤੂਨਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦੀਨਾਂ ਤਥਾਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਬਲੇਨ, ਮਨਸੋ ਬਲੇਨ, ਤਥਾ ਵਿਸਯਾਣਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਨਾਂ ਬਲੇਨ, ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਂ ਤਂ-ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ, ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਤਤਕੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤਤੀਯਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਤੀਯਕੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਃ ਸਤਤਕੋ ਵਾ ਭਵੇਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਸ੍ਥਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ (ਨਿ. ਅ. ੨)- "ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਗੌਰਵਂ ਦੈਨ੍ਯਂ ਭਙ੍ਗੋਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵਿਜਮ੍ਭਣਮ੍| ਅਰੋਚਕੋ ਵਮਿਃ ਸਾਦਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਸਗੇ ਜ੍ਵਰੇ|| ੧|| ਰਕ੍ਤਨਿਸ੍ਠੀਵਨਂ ਤਸ੍ਣਾ ਰਕ੍ਤੋਸ੍ਣਪਿਟਿਕੋਦ੍ਗਮਃ| ਦਾਹਰਾਗਭ੍ਰਮਮਦਪ੍ਰਲਾਪਾ ਰਕ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤੇ|| ੨|| ਤਡ੍ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸਸ੍ਟਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਮਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ| ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸੇਪੋ ਮਾਂਸਸ੍ਥੇ, ਮੇਦਸਿ ਸ੍ਥਿਤੇ|| ੩|| ਸ੍ਵੇਦੋਤਿਤਸ੍ਣਾ ਵਮਨਂ ਸ੍ਵਗਨ੍ਧਸ੍ਯਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ| ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗ੍ਲਾਨਿਰਰੁਚਿਰਸ੍ਥਿਸ੍ਥੇ ਤ੍ਵਸ੍ਥਿਭੇਦਨਮ੍|| ੪|| ਦੋਸਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾਙ੍ਗਾਕ੍ਸੇਪਕੂਜਨਮ੍| ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਬਹਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਹਿਧ੍ਮਾ ਚ ਮਜ੍ਜਗੇ|| ੫|| ਤਮਸੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਨਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮੇਢ੍ਰਤਾ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਮਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਯੇ|| ੬|| ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯੌ ਤੁ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਗੌਰਵੇਣ ਚ|| ੭|| ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਪ੍ਰਲੇਪਸ੍ਤੁ ਸਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਲੇਪਕਃ| ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੂਨਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਿਧ੍ਯਤਿ|| ੮|| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੂਯਿਸ੍ਠੋ ਭਵੇਦ੍ਵਾਤਬਲਾਸਕਃ| ਹਰਿਦ੍ਰਾਭੇਕਵਰ੍ਣਾਭਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਂ ਯਃ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ|| ੯|| ਸ ਵੈ ਹਾਰਿਦ੍ਰਕੋ ਨਾਮ ਜ੍ਵਰਭੇਦੋਨ੍ਤਕਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਕਫਵਾਤੌ ਸਮੌ ਯਸ੍ਯ ਹੀਨਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ|| ੧੦|| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਮਨ੍ਦੋ ਜਾਯਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਕੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਦਿਵਾਕਰਾਪੀਤਬਲੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੋਸਿਤੇ|| ੧੧|| ਸ਼ਰੀਰੇ ਨਿਯਤਂ ਵਾਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰਿਕਃ| ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਯਦਾ ਦੁਸ੍ਟੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ|| ੧੨|| ਤਦਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਦੇਹੇ ਤ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਂ ਚੋਸ੍ਣਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| ਕਾਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਯਦਾ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚਾਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ|| ੧੩|| ਉਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ ਕਰਪਾਦਯੋਃ|" ਇਤਿ| ਖਾਰਣਾਦਿਨਾ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥ ਏਵ ਦੋਸੇ ਵਰ੍ਜ੍ਯਤਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਿ| ਤਥਾ ਚ ਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ-"ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਣ੍ਮੋਕ੍ਸਃ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਵਿਮੋਕ੍ਸ੍ਯਤਿ|" ਇਤਿ|

Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78

| ਧਾਤੂਨ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ ਦੋਸੋ ਮੋਕ੍ਸਕਾਲੇ ਵਿਲੀਯਤੇ||੭੬|| ਤਤੋ ਨਰਃ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਨ੍ ਕੂਜਨ੍ ਵਮਤਿ ਚੇਸ੍ਟਤੇ| ਵੇਪਤੇ ਪ੍ਰਲਪਤ੍ਯੁਸ੍ਣੈਃ ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗੈਰ੍ਹਤਪ੍ਰਭਃ||੭੭|| ਵਿਸਂਜ੍ਞੋ ਜ੍ਵਰਵੇਗਾਰ੍ਤਃ ਸਕ੍ਰੋਧ ਇਵ ਵੀਕ੍ਸਤੇ| ਸਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚ ਸ਼ਕਦ੍ਦ੍ਰਵਂ ਸਜਤਿ ਵੇਗਵਤ੍||੭੮||

ਸ੦-ਦੋਸੋ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੋ, ਧਾਤੂਨ੍-ਰਸਾਦੀਨ੍, ਪ੍ਰਕ੍ਸੋਭਯਨ੍-ਚਣ੍ਡਪਵਨੋਦ੍ਧੂਤਮਹਾਜਲਾਸ਼ਯਾਨਿਵ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਜ੍ਵਰਮੋਕ੍ਸਕਾਲੇ ਵਿਲੀਯਤੇ| ਵਿਲੀਯਮਾਨਦੋਸਵਸ਼ਾਤ੍ ਨਰਃ ਸ਼੍ਵਸਨ੍, ਤਥਾ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਨ੍-ਰੋਮਕੂਪੇਭ੍ਯੋ ਜਲਂ ਸ੍ਰਵਨ੍, ਤਥਾ ਕੂਜਨ੍-ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਵਮਤਿ-ਛਰ੍ਦਯਤਿ, ਤਥਾ ਚੇਸ੍ਟਤੇ-ਭੂਮਿਸ਼ਯ੍ਯਾਦੌ ਪਰਿਲੁਣ੍ਠਤਿ, ਵੇਪਤੇ-ਕਮ੍ਪਤੇ ਲਤੇਵ ਚਲਤਿ, ਪ੍ਰਲਪਤਿ-ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰੂਤੇ, ਤਥਾ ਹਤਪ੍ਰਭੋ-ਨਸ੍ਟਕਾਨ੍ਤਿਃ, ਉਸ੍ਣੈਃ ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਮੁਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਚਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਾਰ੍ਥਃ| ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਂ ਤਸ੍ਯ ਕਾਨਿਚਿਦੁਸ੍ਣਾਨ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਚ੍ਛੀਤਾਨਿ| ਵਿਗਤਾ ਸਂਜ੍ਞਾ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਵਿਸਂਜ੍ਞਃ, ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਵੇਗਾਰ੍ਤਃ ਸਕ੍ਰੋਧ ਇਵ ਵੀਕ੍ਸਤੇ-ਸਰੋਸ ਇਵਾਲੋਕਨਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਥਾ ਸ਼ਕਤ੍-ਪੁਰੀਸਂ, ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਸ਼ਕਤ੍ ? ਦੋਸਸ਼੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੌ, ਸਹ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦਮ੍| ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹਾਮੋ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਃ, ਸਾਮਂ ਸਸ੍ਵਨਂ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਦ੍ਰਵਂ-ਅਕਠਿਨਮ੍| ਤਥਾ ਵੇਗੋਸ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵੇਗਵਤ੍, ਇਤਿ ਸਵੇਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਕਤ੍ਸਜਤਿ|

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2

ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਮੋਕ੍ਸਕਾਲਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਿਤ੍ਸੁਰਾਹ - - ਦੇਹੋ ਲਘੁਰ੍ਵ੍ਯਪਗਤਕ੍ਲਮਮੋਹਤਾਪਃ ਪਾਕੋ ਮੁਖੇ ਕਰਣਸੌਸ੍ਠਵਮਵ੍ਯਥਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਸਵਃ ਪ੍ਰਕਤਿਯੋਗਿ ਮਨੋਨ੍ਨਲਿਪ੍ਸਾ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਨਿ||੭੯|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨||

ਸ੦-ਤਸ੍ਯ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯੈਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ| ਯਥਾ-ਦੇਹੋ ਲਘੁਰ੍ਭਵਤਿ-ਨ ਤੁ ਗਾਤ੍ਰੇ ਗੌਰਵਮ੍| ਤਥਾ, ਵ੍ਯਪਗਤਾਃ-ਨਸ੍ਟਾਃ, ਕ੍ਲਮਮੋਹਤਾਪਾ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਵ੍ਯਪਗਤਕ੍ਲਮਮੋਹਤਾਪਸ੍ਤਦਾ ਸ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਯ ਮੁਖੇ-ਵਦਨੇ, ਪਾਕਃ| ਕਰਣਾਨਾਂ-ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ, ਸੌਸ੍ਠਵਂ-ਪਾਟਵਂ, ਜਾਯਤੇ| ਤਥਾ, ਅਵ੍ਯਥਤ੍ਵਾਦਯੋਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਯੋਗਃ ਪ੍ਰਕਤਿਯੋਗਃ,-ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਯੋਗੋ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਮਨਸਸ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਯੋਗਿ| ਯਾਦਗ੍ਯਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਰਜੋਬਹੁਲਂ ਤਮੋਬਹੁਲਂ ਵਾ ਆਸੀਤ੍ ਤਾਦਕ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਨਲਿਪ੍ਸਾ-ਅਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਸਮਾਸ਼੍ਰਯਣੇਨ ਚ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ (ਨਿ. ਅ. ੧)- "ਆਧਾਨਜਨ੍ਮਨਿਧਨਪ੍ਰਤ੍ਯਰਾਖ੍ਯਵਿਪਤ੍ਕਰੇ| ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਮਰਣਾਯ ਵਾ|| ਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤੁ ਜਾਤਃ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਾਦਸ਼੍ਵਿਨੀਸੁ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਭਰਣੀਸੁ ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਹਾਤ੍ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ਕਤ੍ਤਿਕਾਸੁ ਚ|| ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦਥਵਾ ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਮਸ੍ਟਰਾਤ੍ਰਤਃ| ਏਕਾਦਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਦਿਵਸਾਨ੍ਮਗੇ ਸਣ੍ਣਵਰਾਤ੍ਰਯਃ|| ਪਞ੍ਚਾਹਾਨ੍ਮਤ੍ਯੁਰਾਰ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਤ੍ਰਿਪਕ੍ਸੇ ਸਂਸ਼ਯੋਥਵਾ| ਪੁਨਰ੍ਵਸੌ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰੋਪੈਤਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਤ੍|| ਦਿਵਸਾਤ੍ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਹ੍ਯਹਾਤ੍ਸਪ੍ਤਾਹਤੋਥਵਾ|| ਪੁਸ੍ਯੇ ਸ਼੍ਲੇਸਾਸੁ ਮਰਣਂ ਚਿਰੇਣਾਪਿ ਮਘਾਸੁ ਚ|| ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਨ੍ਮਤੋ ਨ ਚੇਤ੍| ਫਲ੍ਗੁਨ੍ਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਯੋਰ੍ਮਤ੍ਯੁਰਨ੍ਯਯੋਸ੍ਤੁ ਦਿਨੇਸ੍ਟਮੇ|| ਨਵਮੇਹ੍ਨ੍ਯੇਕਵਿਂਸ਼ੇ ਵਾ ਜ੍ਵਰਃ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਮਚ੍ਛਤਿ| ਹਸ੍ਤੇਨ ਸਪ੍ਤਮੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਯਾਮਸ੍ਟਮੇਥਵਾ|| ਪੁਨਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਗਮੇ ਸ੍ਵਾਤੌ ਦਸ਼ਾਹਾਦਥਵਾ ਤ੍ਰਿਭਿਃ| ਪਕ੍ਸੈਰ੍ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਿਸ਼ਾਖਾਸੁ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ੇਹਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਨਵਮੇਹ੍ਨਿ ਨ ਚੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਰ੍ਮੈਤ੍ਰੇ ਮਤ੍ਯੁਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍| ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚਮੇ ਮਤ੍ਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ਸੁਖਮ੍|| ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਦਸ਼ਾਹਾਨ੍ਮੂਲੇਨ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਾਹੇਥਵਾ ਗਤੇ| ਪੂਰ੍ਵਾਸਾਢਾਸੁ ਨਵਮੇ ਤਤੋਨ੍ਯਾਸੁ ਤੁ ਮਾਸਤਃ|| ਅਸ੍ਟਾਭਿਰਥਵਾ ਮਾਸੈਰ੍ਨਵਭਿਰ੍ਵਾ ਭਵੇਚ੍ਛਿਵਮ੍| [ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰਵੇਣੇ ਯਾਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮੇਕਾਦਸ਼ਾਹਤਃ|| ] ਆਜ੍ਯੇਸ੍ਠਾਹਾਦ੍ਧਨਿਸ੍ਠਾਸੁ ਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਵਾਰੁਣੇਸੁ ਤੁ| ਸਡਹੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹੇ ਵਾ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਸੁ ਚ|| ਉਤ੍ਤਰਾਸੁ ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ, ਰੇਵਤੀਸੁ ਚ| ਚਤੂਰਾਤ੍ਰੇਸ੍ਟਰਾਤ੍ਰੇ ਵਾ ਕ੍ਸੇਮਮਿਤ੍ਯਾਹ ਹਾਰਿਤਃ||" ਇਤਿ| ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨਯਾ ਦਿਸ਼ਾਨੁਸਤੋ ਬੋਧ੍ਯਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਚਿਰਮੋਕ੍ਸਾਯ ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਾਯ ਵਾ| ਆਧਾਨਂ-ਜਨ੍ਮਰ੍ਕ੍ਸਾਦ੍ਦਸ਼ਮਂ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਮ੍| ਵਿਪਤ੍ਕਰਂ-ਤਤੀਯਾ ਤਾਰਾ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਰਂ-ਪਞ੍ਚਮੀ| ਨਿਧਾਨਸਂਜ੍ਞਾ-ਸਪ੍ਤਮੀ ਤਾਰਾ ਸ੍ਮਤੇਤਿ| ਅਥ, ਕਿਂ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਣੇਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗੋਙ੍ਗੀਕ੍ਰਿਯਤਾਮੁਤ ਯਥਾਨਿਦਾਨਂ ਕੁਪਿਤਦੋਸਲਕ੍ਸਣੇਨ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਉਭਯਥਾਪਿ| ਯਤੋ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਪਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣੋ ਦੈਵਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਭਰੂਪਸ੍ਯਾਸ਼ੁਭਰੂਪਸ੍ਯ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਰੂਪਸ੍ਯ ਚ ਸੌਮ੍ਯਕ੍ਰੂਰਮਧ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਸੂਚਕਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸੌਮ੍ਯੇਨ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੁਭਂ, ਕ੍ਰੂਰੇਣਾਸ਼ੁਭਂ, ਮਧ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਚ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਪੁਰਾਤਨਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਨ੍ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇਣ ਜ੍ਵਰ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਐਹਿਕਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਨ੍ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਸੇਵਨਾਖ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਨਿਦਾਨਂ ਵਾਤਾਦਿਕੁਪਿਤਲਕ੍ਸਣੇਨ ਚ| ਤਦਨਯੋਰ੍ਬਲਾਬਲੇਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਿ ਚ ਮੁਨਿਭਿਃ| ਯਥਾ (ਚ.ਵਿ.ਅ.੩)- "ਕਦਾਚਿਤ੍ਕਰ੍ਮਣੋ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪੁਰੁਸਕਾਰਸ੍ਯ" ਇਤ੍ਯੁਭਯਥਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗੋ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਃ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੨||