6. madātyayādinidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

રાજયક્ષ્મનિદાનાદનન્તરં મદાત્યયનિદાનારમ્ભઃ| યતો યથા રાજયક્ષ્મા દોષત્રયજસ્તથા મદાત્યયોઽપિ| વક્ષ્યતિ હિ તત્ર (શ્લો. ૧૪) - "સર્વેઽપિ સર્વૈર્જાયન્તે વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા|" ઇતિ|

Adhikarana madAtyayAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

તસ્માન્મદાત્યયનિદાનમુચ્યત ઇત્યાહ - - - - અથાતો મદાત્યયાદિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-પૂર્વવદ્વ્યાખ્યા|

Adhikarana madyasya guNAH (1) · Śloka 1

તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષસૂક્ષ્મામ્લં વ્યવાય્યાશુકરં લઘુ| વિકાષિ વિશદં મદ્યમોજસોઽસ્માદ્વિપર્યયઃ||૧||

સ૦-તીક્ષ્ણોષ્ણાદિગુણં મદ્યમ્| અસ્માત્-મદ્યાત્, ઓજસો વિપર્યયો-વૈપરીત્યમ્, યથા-મન્દશીતસ્નિગ્ધસાન્દ્રમધુરસ્થિરચિરકૃદ્ગુરુશ્લક્ષ્ણપિચ્છિલત્વમ્|

Adhikarana madyaguNa evotkarShato viShe~api (2) · Śloka 2

તીક્ષ્ણાદયો વિષેઽપ્યુક્તાશ્ચિત્તોપપ્લાવિનો ગુણાઃ| જીવિતાન્તાય જાયન્તે વિષે તૂત્કર્ષવૃત્તિતઃ||૨||

સ૦-એત એવ તીક્ષ્ણાદયો દશ ગુણા વિષેઽપ્યુક્તાઃ| ચિત્તમુપપ્લાવિતું શીલં યેષાં તે ચિત્તોપપ્લાવિનઃ,-ચિત્તવિભ્રમકારિણઃ| ન કેવલં મદ્ય ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ| નનુ, યદિ ત એવ તીક્ષ્ણાદયો ગુણા વિષે, ત એવ મદ્યે, તત્કથં વિષસ્થા એવ તીક્ષ્ણાદયો મારયન્તિ ન મદ્યસ્થાઃ ? ઇત્યત્ર યુક્તિમાહ-જીવિતાન્તાયેત્યાદિ| વિષસ્થાસ્તીક્ષ્ણાદયો યે ગુણાસ્તે મારણાય સમ્પદ્યતે, ઉત્કર્ષવૃત્તિતઃ-ઉત્કર્ષવર્તનાત્|

Adhikarana prathamamadasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

કથં કૃત્વા મદ્યં ચેતો વિકારં નયતિ ? ઇત્યાહ - - - - તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્મદ્યં મન્દાદીનોજસો ગુણાન્| દશભિર્દશ સઙ્ક્ષોભ્ય ચેતો નયતિ વિક્રિયામ્||૩|| આદ્યે મદે| |૪|

સ૦-તીક્ષ્ણાદિભિર્દશભિર્ગુણૈર્મન્દાદીનોજસઃ સમ્બન્ધિનો ગુણાન્ સઙ્ક્ષોભ્ય-સમન્તાદ્દુષ્ટતામાપાદ્ય, ચેતો વિક્રિયાં-વિકારં નયતિ, આદ્યે મદે| નનુ, તીક્ષ્ણાદિભિર્મન્દાદીનિત્યેતાવદેવાસ્તુ, કિં દશભિર્દશેત્યનેન? પાઠાદેવ હિ દશસઙ્ખ્યાઽવગમિષ્યતે| અસ્ત્યેતત્| કિન્તુ સર્વૈરેવ તીક્ષ્ણાદિભિઃ સર્વાનપિ મન્દાદીન્ સઙ્ક્ષોભ્ય ચેતો વિક્રિયાં મદ્યં નયતિ, ન તુ કિયદ્ભિરપિ તીક્ષ્ણાદિભિઃ કિયત એવ મન્દાદીન્, ઇતિ પ્રતિપાદનાય સઙ્ખ્યાગ્રહણમ્| ઉત્કર્ષતારતમ્યતસ્ત્વસ્ત્યેવ વિશેષઃ, તેન સર્વત્ર મદેનૈવ તુલ્યઃ ક્ષોભ ઇતિ વેદ્યમ્| આદ્યે ચ મદે યથાસ્વં પ્રબોધજનકે પુમાન્ સ્થિતો મદ્યપાનાત્તાદાત્વિકં સુખં સમધિગચ્છતીત્યનુક્તમપિ સમ્ભાવ્યતે| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૨૪|૬૪)- "પઞ્ચસ્વર્થેષુ કાન્તેષુ યા રતિઃ પ્રથમે મદે| યૂનાં વા સ્થવિરાણાં વા તસ્યા નાસ્ત્યુપમા ભુવિ||" ઇતિ|

Adhikarana dvitIyamadasya lakShaNam (4) · Śloka 4

દ્વિતીયે તુ પ્રમાદાયતને સ્થિતઃ| દુર્વિકલ્પહતો મૂઢઃ સુખમિત્યધિમુચ્યતે||૪||

સ૦-અનન્તરં દ્વિતીયે તુ મદે સ્થિતઃ-પ્રાપ્તઃ, સ્વાર્થૈર્દુષ્ટૈસ્તૈસ્તૈર્વિકલ્પૈર્હતઃ-પુરુષાર્થાદ્વિનષ્ટઃ, અત એવ મૂઢઃ-કાર્યાકાર્યાનભિજ્ઞઃ, સુખમિત્યધિમુચ્યતે-સુખમિતિ જ્ઞાનેન પ્રથમમદોત્પન્નેન તદાનીમધિમુચ્યતે-અધિકં કૃત્વા તેન સુખેન પરિત્યજ્યતે| તાદાત્વિકમાદ્યં સુખં નાનુભવતિ, ઓજસો વિહતત્વાત્| અન્યે ત્વાહુઃ,-અવમુચ્યતે-નિશ્ચિનોતિ સુખમેતદિત્યભિનિવિશતે| કિમ્ભૂતે મદે સ્થિતઃ ? પ્રમાદાયતને, પ્રમાદાનાં-સાહસાનામિહામુત્ર ચાશુભહેતૂનાં, [ આયતને- ] સ્થાને|

Adhikarana dvitIyatRutIyasandhisthitasya lakShaNam (5) · Śloka 5

મધ્યમોત્તમયોઃ સન્ધિં પ્રાપ્ય રાજસતામસઃ| નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેજ્જડઃ||૫||

સ૦-મધ્યમોત્તમયોઃ-દ્વિતીયતૃતીયયોઃ, સન્ધિં પ્રાપ્ય-અન્તરં લબ્ધ્વા, પુરુષો રાજસતામસો ન કિઞ્ચિદશુભં નાચરેત્-અપિ તુ સર્વમશુભમાચરેત્| રાજસસહિતસ્તામસો રાજસતામસઃ| શાકપાર્થિવાદિત્વાત્ મધ્યમ (ઉત્તર) પદલોપી સમાસઃ, રાજસો વા તામસો વેત્યર્થઃ| રાજસતામસગ્રહણાત્ સાત્વિકઃ પુરુષો નેદૃશીમવસ્થાં પ્રાપ્નોતીતિ ગમયતિ| નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલઃ| યથા,-વ્યાલો-દુષ્ટહસ્તી, જડો-બધિરઃ, તથા નિરઙ્કુશો, ન કિઞ્ચિદશુભં નાચરેત્, ઉન્માર્ગપ્રવૃત્તત્વાત્| તન્ત્રાન્તરે ચૈવમુક્તમ્-"સાત્વિકે શૌચદાક્ષિણ્યહર્ષમણ્ડનલાલસઃ| ગીતાધ્યયનસૌભાગ્યસુરતોત્સાહકૃન્મદઃ|| રાજસે દુઃખશીલત્વમાત્મત્યાગં સસાહસમ્| કલહં સાનુબન્ધં ચ કરોતિ પુરુષે મદઃ|| અશૌચનિદ્રામાત્સર્યાગમ્યાગમનલોલતાઃ| અસત્યભાષણં ચાપિ કુર્યાદ્વૈ તામસે મદઃ||" ઇતિ| વ્યાલગ્રહણાદ્યઃ શુદ્ધસ્વભાવો હસ્તી સ સૃણિરહિતોઽપિ કદાચિદ્ધસ્ત્યારોહશબ્દશ્રવણાત્ કાલોચિતં સઙ્કેતમુપલભ્ય યુક્તમાચરત્યેવેતિ, અતો વ્યાલો નિરઙ્કુશ ઇતિ દ્વિતયમુપન્યસ્તમ્| તેજસઃ કિઞ્ચિચ્છેષત્વાત્ નિન્દ્યામિમામવસ્થાં પ્રાપ્તઃ|

Adhikarana tRutIyamadasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

અત એવાહ - - - - ઇયં ભૂમિરવદ્યાનાં દૌઃશીલ્યસ્યેદમાસ્પદમ્| એકોઽયં બહુમાર્ગાયા દુર્ગતેર્દેશિકઃ પરમ્||૬|| નિશ્ચેષ્ટઃ શવવચ્છેતે તૃતીયે તુ મદે સ્થિતઃ| મરણાદપિ પાપાત્મા ગતઃ પાપતરાં દશામ્||૭||

સ૦-અવદ્યાનાં-નિન્દ્યાનાં, ઇયં-મદાવસ્થા, ભૂમિઃ-આકરઃ| તથા, દૌઃશીલ્યસ્ય-અસમાહિતત્વસ્ય, ઇદં-મદાવસ્થાન્તરં, આસ્પદં-આવસથઃ| એકોઽયં-મદવિશેષો, બહુમાર્ગાયાઃ-અનેકમુખાયા દુર્ગતેઃ, પરં કૃત્વા દેશિકઃ-આચાર્યઃ| સ૦-તૃતીયે-ઉત્તમે મદે, સ્થિતો નરસ્તેજસો વિહતત્વાત્ નિશ્ચેષ્ટઃ-ચેષ્ટયા કાયવાઙ્મનોલક્ષણયા રહિતઃ, અત એવ શવવચ્છેતે-મૃતાનુકલ્પઃ સ્વપિતિ| એવં ચ સત્યસૌ પાપાત્મા મરણાદપિ પાપતરામવસ્થાં પ્રાપ્તઃ| યતો મૃતો મરણાત્સમનન્તરમેવ શરીરાન્તરં પ્રાપ્ય સુખાદીન્ વિન્દતે| તૃતીયાં મદાવસ્થાં પ્રાપ્તસ્તુ પુરુષોઽપરશરીરાપ્રાપ્તેર્ન કથાઞ્ચિત્ સુખાદ્યનુભવતીતિ મરણાદપ્યસ્ય નિકૃષ્ટત્વમ્|

Adhikarana madyashIlananiShedhaH (8) · Śloka 8

ધર્માધર્મં સુખં દુઃખમર્થાનર્થં હિતાહિતમ્| યદાસક્તો ન જાનાતિ કથં તચ્છીલયેદ્બુધઃ||૮||

સ૦-યસ્મિન્નાસક્તો-યદાસક્તો, ધર્માદીન્ ન જાનાતિ| તત્-તથાવિધં મદ્યં, બુધો-મતિમાન્, કથં શીલયેત્-અભ્યસેત્| તત્ર ધર્મો-દાનાધ્યયનદેવગુરુપૂજાદિકઃ| અધર્મો-હિંસાદિઃ| સુખં-આહ્લાદકોઽનુભવઃ| દુઃખં-ઉપતાપઃ| અર્થઃ-ઉભયલોકહિતમ્| અનર્થઃ-અહિતમ્| શીલયેદિત્યનેન તત્રાસક્તિં નિષેધતિ, ન તુ મદ્યપાનમપિ|

Adhikarana madye~atipIte mohAdayaH (9-10) · Śloka 10

મદ્યે મોહો ભયં શોકઃ ક્રોધો મૃત્યુશ્ચ સંશ્રિતાઃ| સોન્માદમદમૂર્ચ્છાયાઃ સાપસ્મારાપતાનકાઃ||૯|| યત્રૈકઃ સ્મૃતિવિભ્રંશસ્તત્ર સર્વમસાધુ યત્| |૧૦|

સ૦-મદ્યેઽતિપીતે મોહાદયઃ સંશ્રિતાઃ-આશ્રિતાઃ, મદ્યાતિપાનાદનન્તરં મોહાદીનાં સદ્ભાવાત્| અથવા કિમત્ર બહુનાઽભિહિતેન| યત્ર-યસ્મિન્ મદ્યે, સ્મૃતેર્વિભ્રંશો-લોપઃ, તત્ર યત્કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે તત્સર્વમસાધુ-અશોભનમ્| યત્રૌજસૌ ન વિહતિર્હૃત્પ્રબોધશ્ચ સ પ્રથમો મદઃ| યત્રાલ્પા વિહતિરોજસઃ સ મધ્યમઃ| યત્ર સર્વસ્યૌજસૌ વિહતિઃ સ ઉત્તમઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૨૪|૩૫) - "ઓજસ્યવિહતે પૂર્વો હૃદિ ચ પ્રતિબોધિતે| મધ્યમો વિહતેઽલ્પે તુ વિહતે તૂત્તમો મદઃ||" ઇતિ|

Adhikarana ayuktiyuktamadyasya trivargAdinAshakatvam (10-11) · Śloka 11

| અયુક્તિયુક્તમન્નં હિ વ્યાધયે મરણાય વા||૧૦|| મદ્યં ત્રિવર્ગધીધૈર્યલજ્જાદેરપિ નાશનમ્| |૧૧|

સ૦-યસ્માદયુક્ત્યા યોજિતમન્નમપિ-યત્પ્રાણકરં તદપિ, કર્મવશાદ્વ્યાધયે મરણાય વા સમ્પદ્યતે| મદ્યં ત્વયુક્તિયોજિતં ત્રિવર્ગાદેરપિ નાશનમ્| યુક્તિપીતં પુનસ્તદેવ ત્રિવર્ગાદીનાં સાધનમિત્યપિશબ્દેન દ્યોતયતિ|

Adhikarana madyapAnasya viShayaH (11-12) · Śloka 12

તામેવ યુક્તિં વક્ષ્યમાણેન ગ્રન્થેન પ્રતિપાદયન્નાહ - - - - | નાતિમાદ્યન્તિ બલિનઃ કૃતાહારા મહાશનાઃ||૧૧|| સ્નિગ્ધાઃ સત્ત્વવયોયુક્તા મદ્યનિત્યાસ્તદન્વયાઃ| મેદઃકફાધિકા મન્દવાતપિત્તા દૃઢાગ્નયઃ||૧૨||

સ૦-યત એવંવિધા નરા નાતિમાદ્યન્તિ, તતો બલવદ્ભિઃ પુરુષૈઃ કૃતાહારૈર્મહાશનૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ સત્વયુક્તૈર્વયોયુક્તર્મદ્યોચિતૈસ્તદન્વયૈઃ-મદ્યપકુલપ્રસૂતૈઃ, મેદોધિકૈઃ કફાધિકૈઃ સ્વલ્પવાતપિત્તૈર્દૃઢાગ્નિભિઃ-અપકારસહિષ્ણ્વગ્નિભિઃ, મદ્યં પેયમ્, નાતો વિપર્યસ્તૈઃ, ઇત્યન્યતન્ત્રકારકથિતાયા યુક્તેરત્રૈવાન્તર્ભાવોઽનેન તન્ત્રકૃતા કૃતઃ|

Adhikarana madyapAnasyAviShayaH (13-17) · Śloka 17

વિપર્યયેઽતિમાદ્યન્તિ વિશ્રબ્ધાઃ કુપિતાશ્ચ યે| મદ્યેન ચામ્લરૂક્ષેણ સાજીર્ણે બહુનાઽતિ ચ||૧૩|| વાતાત્પિત્તાત્કફાત્સર્વૈશ્ચત્વારઃ સ્યુર્મદાત્યયાઃ| સર્વેઽપિ સર્વૈર્જાયન્તે વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા||૧૪|| સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રમોહો હૃદયવ્યથા| વિડ્ભેદઃ પ્રતતં તૃષ્ણા સૌમ્યાગ્નેયો જ્વરોઽરુચિઃ||૧૫|| શિરઃપાર્શ્વાસ્થિરુક્કમ્પો મર્મભેદસ્ત્રિકગ્રહઃ| ઉરોવિબન્ધસ્તિમિરં કાસઃ શ્વાસઃ પ્રજાગરઃ||૧૬|| સ્વેદોઽતિમાત્રં વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુશ્ચિત્તવિભ્રમઃ| પ્રલાપશ્ચર્દિરુત્ક્લેશો ભ્રમો દુઃસ્વપ્નદર્શનમ્||૧૭||

સ૦-યથાનિર્દિષ્ટાદ્વૈપરિત્યેન, યથા-અબલિનો યાવદદૃઢાગ્નય ઇતિ| તથા, વિશ્રબ્ધાઃ-અમૃતમિવેદં સ્પૃહણીયં સુરેભ્યઃ પેપીયતેઽસ્માભિરિતિ તદ્ગતમનસો વિશ્વસ્તાઃ, તથા કુપિતાઃ-ક્રુદ્ધાઃ, યે તેઽતિમાદ્યન્તિ| મદ્યેનેત્યાદિ| અમ્લરૂક્ષેણ ચ મદ્યેન પીતેન સર્વ એવાતિમાદ્યન્તિ| અત્ર ચાત્યમ્લેનેતિ વેદ્યમ્, મદ્યસ્ય સર્વસ્યૈવામ્લપ્રાયત્વાત્| રૂક્ષેણ-ન ત્વીષત્સ્નિગ્ધેન| તથા, સાજીર્ણે-સશબ્દ ઈષદર્થે ઈષદજીર્ણે, તસ્મિન્નેવ મદ્યે પીતેઽતિમાદ્યન્તિ| તથા, અતિબહુના પીતેન મદ્યેનાતિમાદ્યન્તિ| સ૦-વાતાદિભિઃ પૃથક્ઽઽસ્થિતૈર્દોષૈઃ સન્નિપાતેન ચેતિ ચત્વારો મદાત્યયા વસ્તુસ્વભાવાજ્જાયન્તે, નોનાધિકાઃ| સર્વેઽપિ મદાત્યયાઃ સર્વૈરપિ દોષૈર્જાયન્તે| ભૂયસા-બાહુલ્યેન તુ, વ્યપદેશઃ-સંજ્ઞા ભવતિ, અયં વાતમદાત્યયો યાવત્ સન્નિપાતમદાત્યયોઽયમિતિ| સ૦-તેષાં-મદાત્યયાનાં, સામાન્યં લક્ષણં-અવિભાગેન [ચિહ્નમ્], પ્રમોહાદિદુઃસ્વપ્નદર્શનપર્યન્તમ્|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (18) · Śloka 18

વિશેષાજ્જાગરશ્વાસકમ્પમૂર્ધરુજોઽનિલાત્| સ્વપ્ને ભ્રમત્યુત્પતતિ પ્રેતૈશ્ચ સહ ભાષતે||૧૮||

સ૦-વાતેન મદાત્યયે જાગરાદિકં પ્રેતૈઃ સહ ભાષત ઇતિ પર્યન્તં સ્યાત્|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (19) · Śloka 19

પિત્તાદ્દાહજ્વરસ્વેદમોહાતીસારતૃડ્ભ્રમાઃ| દેહો હરિતહારિદ્રો રક્તનેત્રકપોલતા||૧૯||

સ૦-પિત્તેન મદાત્યયે દાહાદિકં રક્તનેત્રકપોલતાપર્યન્તં સ્યાત્|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (20) · Śloka 20

શ્લેષ્મણા છર્દિહૃલ્લાસનિદ્રોદર્દાઙ્ગગૌરવમ્| ||૨૦||

સ૦-શ્લેષ્મણા મદાત્યયે છર્દ્યાદિકમઙ્ગગૌરવપર્યન્તં સ્યાત્|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (1) · Śloka 1

| સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વમ્||૧||

સ૦-સર્વજે મદાત્યયે સર્વલિઙ્ગત્વં ભવતિ|

Adhikarana dhvaMsakavikShayayornidAnam (20-21) · Śloka 21

સમ્પ્રતિ ધ્વંસકવિક્ષયૌ લક્ષયતિ - - - - | મુક્ત્વા મદ્યં પિબેત્તુ યઃ||૨૦|| સહસાઽનુચિતં વાઽન્યત્તસ્ય ધ્વંસકવિક્ષયૌ| ભવેતાં મારુતાત્કષ્ટૌ દુર્બલસ્ય વિશેષતઃ||૨૧||

સ૦-ઉચિતં મદ્યં મુક્ત્વા-ચિરં કાલં પરિત્યજ્ય, યઃ પુરુષસ્તદેવ સહસા-અતિમાત્રયા પિબેત્, અથવાઽન્યદ્યન્મદ્યં યદનુચિતં-અસાત્મ્યં મદ્યં, તત્સહસા-અતિમાત્રં પિબેત્, તસ્ય-પુરુષસ્ય, ધ્વંસકવિક્ષયૌ વ્યાધી મારુતાદ્ભવેતાં-જાયેયાતામ્| કિમ્ભૂતૌ ? કષ્ટૌ,-કૃચ્છ્રસાધ્યૌ| દુર્બલસ્ય પુનઃ પુંસસ્તૌ વિશેષેણ ભવેતામ્|

Adhikarana dhvaMsakasya lakShaNam (22) · Śloka 22

ધ્વંસકે શ્લેષ્મનિષ્ઠીવઃ કણ્ઠશોષોઽતિનિદ્રતા| શબ્દાસહત્વં તન્દ્રા ચ|૨૨|

સ૦-ધ્વંસકે શ્લેષ્મનિષ્ઠીવાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana vikShayasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| વિક્ષયેઽઙ્ગશિરોતિરુક્||૨૨|| હૃત્કણ્ઠરોગઃ સમ્મોહઃ કાસસ્તૃષ્ણા વમિર્જ્વરઃ| |૨૩|

સ૦-વિક્ષયે અઙ્ગશિરોતિરુગાદ્યાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana nivRuttamadyasya phalam (23-1) · Śloka 1

| નિવૃત્તો યસ્તુ મદ્યેભ્યો જિતાત્મા બુદ્ધિપૂર્વકૃત્||૨૩|| વિકારૈઃ સ્પૃશ્યતે જાતુ ન સ શારીરમાનસૈઃ| |૨૪| ઇતિ મદાત્યયનિદાનમ્||૧||

સ૦-શારીરમાનસાનાં રોગાણાં મદ્યં કારણમિતિ કૃત્વા યઃ પુમાન્ જિતાત્મા મદ્યેભ્યો નિવૃત્તો બુદ્ધિપૂર્વકૃત્-વિમૃશ્યકારી, સ કદાચિચ્છારીરૈર્માનસૈર્વા વિકારૈર્ન સ્પૃશ્યતે-નાક્રમ્યતે| ઇતિ મદાત્યયઃ|

Adhikarana madamUrcchAyasannyAsAnAM hetutrayamadhiShTAnatrayaM balottaratvaM ca (24-25) · Śloka 25

અથ મદ્યવચ્ચેતોવિહતિકારણસામાન્યાન્મદાદીન્ લક્ષયતિ - - - - | રજોમોહાહિતાહારપરસ્ય સ્યુસ્ત્રયો ગદાઃ||૨૪|| રસાસૃક્ઽઽચેતનાવાહિસ્રોતોરોધસમુદ્ભવાઃ| મદમૂર્ચ્છાયસન્ન્યાસા યથોત્તરબલોત્તરાઃ||૨૫||

સ૦-રજઃપ્રધાનસ્ય મોહપ્રધાનસ્ય તથાઽપથ્યાહારપરસ્ય ત્રયો ગદાઃ સ્યુઃ-જાયેરન્| કિમ્ભૂતાઃ ? રસશ્ચાસૃક્ ચ ચેતના ચ, તા વહન્તિ યાનિ સ્રોતાંસિ, તેષાં રોધઃ સમુદ્ભવો-હેતુઃ, યેષાં તે રસાસૃક્ઽઽચેતનાવાહિસ્રોતોરોધસમુદ્ભવાઃ| મદમૂર્છાયસન્ન્યાસાઃ-એતત્સંજ્ઞાઃ| તે ચ યથોત્તરબલોત્તરાઃ| યો ય ઉત્તરો યથોત્તરમ્, બલસ્યોત્તરં-ઉત્કર્ષઃ, યથોત્તરં બલોત્તરં યેષાં ત એવમ્| મદાન્મૂર્છાયો બલવાન્ તસ્માદપિ સન્ન્યાસ ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana madaH saptavidhaH (26) · Śloka 26

અથ મદં લક્ષયતિ - - - - અથ મદનિદાનમ્| મદોઽત્ર દોષૈઃ સર્વૈશ્ચ રક્તમદ્યવિષૈરપિ| |૨૬|

સ૦-અત્ર-એષુ મદાદિષુ મધ્યે, મદઃ સપ્તધા,-પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતેન રક્તેન મદ્યેન વિષેણ ચ|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| સક્તાનલ્પદ્રુતાભાષશ્ચલઃ સ્ખલિતચેષ્ટિતઃ||૨૬|| રૂક્ષશ્યાવારુણતનુર્મદે વાતોદ્ભવે ભવેત્| |૨૭|

સ૦-વાતોદ્ભવે મદે સતિ પુમાન્ સક્તાનલ્પદ્રુતાભાષણાદિલક્ષણો ભવેત્|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| પિત્તેન ક્રોધનો રક્તપીતાભઃ કલહપ્રિયઃ||૨૭||

સ૦-પિત્તેન ક્રોધનાદિલક્ષણઃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

સ્વલ્પસમ્બદ્ધવાક્પાણ્ડુઃ કફાદ્ધ્યાનપરોઽલસઃ| ||૨૯||

સ૦-કફાત્ સ્વલ્પસમ્બદ્ધવાગાદિલક્ષણઃ|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (28) · Śloka 28

| સર્વાત્મા સન્નિપાતેન|૨૮|

સ૦-સર્વાત્મા-સર્વદોષલક્ષણઃ, સન્નિપાતેન|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| રક્તાત્સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિતા||૨૮|| પિત્તલિઙ્ગં ચ| |૨૯|

સ૦-રક્તાત્-રક્તમદાત્, સ્તબ્ધદૃષ્ટિતા તથા પિત્તમદલિઙ્ગં ચ સ્યાત્|

Adhikarana madyajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

મદ્યેન વિકૃતેહાસ્વરાઙ્ગતા| |૨૯|

સ૦-મદ્યેન મદે વિકૃતા ચેષ્ટા તથા સ્વરસ્ય વિકૃતત્વમઙ્ગસ્ય ચ|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

| વિષે કમ્પોઽતિનિદ્રા ચ સર્વેભ્યોઽભ્યધિકસ્તુ સઃ||૨૯||

સ૦-વિષે-વિષોત્થે મદે, કમ્પોઽતિનિદ્રા ચ સ્યાત્| સ ચ-વિષમદઃ, સર્વેભ્યોઽધિકઃ|

Adhikarana raktajAdiShu doShAnubandhaH (30-2) · Śloka 2

લક્ષયેલ્લક્ષણોત્કર્ષાદ્વાતાદીન્ શોણિતાદિષુ| |૩૦| ઇતિ મદનિદાનમ્||૨||

સ૦-શોણિતાદ્યુત્થેષુ મદેષુ વાતાદીન્ લક્ષયેત્-જાનીયાત્| કુતઃ ? લક્ષણોત્કર્ષાત્-સ્વસ્વલક્ષણોત્કર્ષેણ|

Adhikarana mUrchAyashcaturvidhaH, vAtajasya lakShaNam (30-31) · Śloka 31

અથ મૂર્ચ્છાયં લક્ષયતિ - - - - અથ મૂર્ચ્છાયનિદાનમ્| | અરુણં કૃષ્ણનીલં વા ખં પશ્યન્પ્રવિશેત્તમઃ||૩૦|| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત હૃત્પીડા વેપથુર્ભ્રમઃ| કાર્શ્યં શ્યાવારુણા છાયા મૂર્છાયે મારુતાત્મકે||૩૧||

સ૦-મારુતોદ્ભવે મૂર્છાયે અરુણાદ્યન્યતમવર્ણમાકાશં પશ્યન્ પુમાંસ્તમઃ પ્રવિશેત્-મૂઢાવસ્થાં પ્રાપ્નોતિ| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત-સંજ્ઞાં લભેત્| હૃત્પીડાવેપથુભ્રમયુતસ્તથા કાર્શ્યાદિ ચ સ્યાત્|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

પિત્તેન રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યન્ વિશેત્તમઃ| વિબુધ્યેત ચ સસ્વેદો દાહતૃટ્તાપપીડિતઃ||૩૨|| ભિન્નવિણ્નીલપીતાભો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ| |૩૩|

સ૦-પિત્તેન મૂર્છાયે રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યંસ્તમઃ પુમાન્ વિશેત્-મૂઢાવસ્થાં પ્રાપ્નુયાત્| સહ સ્વદેન વિબુધ્યેત-સંજ્ઞાં લભતે| તથા દાહાદિપીડિતસ્તથા ભિન્નવિડાદિકઃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| કફેન મેઘસંકાશં પશ્યન્નાકાશમાવિશેત્||૩૩|| તમશ્ચિરાચ્ચ બુધ્યેત સહૃલ્લાસઃ પ્રસેકવાન્| ગુરુભિઃ સ્તિમિતૈરઙ્ગૈરાર્દ્રચર્માવનદ્ધવત્||૩૪||

સ૦-કફેન મૂર્ચ્છાયે મેઘાભમાકાશં પશ્યંસ્તમ આવિશેત્, ચિરેણ ચ બુધ્યેત-સંજ્ઞા લભતે| હૃલ્લાસાદિમાન્, તથાઽઽદ્રેણ ચર્મણાઽવનદ્ધો-વેષ્ટિત ઇવ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

સર્વાકૃતિસ્ત્રિભિર્દોષૈરપસ્માર ઇવાપરઃ| પાતયત્યાશુ નિશ્ચેષ્ટં વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ||૩૫|| ઇતિ મૂર્ચ્છાયનિદાનમ્|૩૬|

સ૦-ત્રિભિર્દોષૈર્યો મૂર્ચ્છાયઃ સર્વાકારઃ સોઽપરોઽપસ્માર ઇવાશુ-શીઘ્રમેવ, પુરુષં નિશ્ચેષ્ટં પાતયતિ| વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ-અપસ્મારોત્થાનિ નિન્દ્યાનિ ચેષ્ટિતાનિ વર્જયિત્વા, અન્યત્સર્વં સમાનમ્|

Adhikarana madamUrchAyayorauShadhaM vinA nivRuttiH,sanyAsasyauShadhaikanivartyatvam (36) · Śloka 36

ઇદાનીં સન્ન્યાસં લક્ષયિતુમાહ - - - - અથ સન્ન્યાસનિદાનમ્| દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ કૃતવેગેષુ દેહિનામ્| સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ, સન્ન્યાસો નૌષધૈર્વિના||૩૬||

સ૦-મદાશ્ચ મૂર્ચ્છાયાશ્ચ મદમૂર્ચ્છાયાઃ, કૃતવેગેષુ દોષેષુ સત્સુ સ્વયમેવ-ઔષધં વિનાઽપિ, શામ્યન્તિ| સન્ન્યાસઃ પુનરૌષધૈર્વિના ન શાન્તિમેતિ|

Adhikarana saMnyAsasya saMprAptiH saMnyAsasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્યાતિબલા મલાઃ| સન્ન્યાસં સન્નિપતિતાઃ પ્રાણાયતનસંશ્રયાઃ||૩૭|| કુર્વન્તિ, તેન પુરુષઃ કાષ્ઠીભૂતો મૃતોપમઃ| મ્રિયેત શીઘ્રં શીઘ્રં ચેચ્ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે||૩૮||

સ૦-વાક્ ચ દેહશ્ચ મનશ્ચ, તેષાં ચેષ્ટાં-યથાસ્વલક્ષણાં, આક્ષિપ્ય મલાઃ-વાતપિત્તકફાઃ, સન્નિપતિતાઃ સન્તઃ-ત્રય એકકાર્યોદ્યતાઃ, સન્ન્યાસં કુર્વન્તિ| કિમ્ભૂતાઃ ? અતિબલાસ્તથા પ્રાણાયતનસંશ્રયાઃ,-વિશેષેણ હૃદયાશ્રયાઃ| તેન-સન્ન્યાસેન, પુરુષઃ કાષ્ઠીભૂતઃ-સ્થાણુકુડ્યકલ્પઃ, તથા મૃતોપમઃ-તત્સદૃશો ભૂત્વા, અનન્તરં શીઘ્રં મ્રિયેત| યદિ શીઘ્રં ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે| મ્રિયેત ઇતિ સમ્ભાવનાયાં લિઙ્|

Adhikarana saMnyAsastvarayA cikitsyaH (39-3) · Śloka 3

શીઘ્રં ચિકિત્સનાજ્જીવેત્, ઇત્યત્રૈવોદાહરણાર્થમાહ - - - - અગાધે ગ્રાહબહુલે સલિલૌઘ ઇવાતટે| સન્ન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્તયેત્||૩૯|| ઇતિ સન્ન્યાસનિદાનમ્||૩||

સ૦-અગાધે-અતલસ્પર્શે, સલિલૌઘે, તથા ગ્રાહબહુલે-મકરાદિપ્રાણહરપ્રાણિભૂયસિ, તથાઽતટે-અરોધસિ| તથા તસ્મિન્નિમજ્જન્તં નરમાશુ-શીઘ્રં, નિવર્તયેત્-તસ્માદુદ્ધરેત્, એવં સન્ન્યાસેઽપિ નિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્તયેત્| અનેનોદાહરણેન મદા(હા)ત્યયત્વમસ્ય વ્યાધેઃ પ્રદર્શયન્ સ્વલ્પકાલહાપનમપ્યત્ર વ્યાધૌ ન કાર્યમિતિ દ્યોતયતિ|

Adhikarana yuktiviyuktasya madyapAnasya phalam (40) · Śloka 40

ઇદાનીં મદાત્યયનિદાનત્વાન્મદ્યસ્ય મદ્યેનૈવોપસંહારં કુર્વન્નાહ - - - - મદમાનરોષતોષપ્રભૃતિભિરરિભિર્નિજૈઃ પરિષ્વઙ્ગઃ| યુક્તાયુક્તં ચ સમં યુક્તિવિયુક્તેન મદ્યેન||૪૦||

સ૦-યુક્તિવિયુક્તેન મદ્યેન મદાદિભિર્નિજૈઃ-સહજાતૈઃ, [અરિભિઃ-] શત્રુભિર્દૃષ્ટાદૃષ્ટવિનાશકારિભિઃ, પરિષ્વઙ્ગઃ-અતિસંશ્લેષો, ભવતિ| ન કેવલં મદ્યેન મદાદ્યતિસઙ્ગઃ, યાવદ્યુક્તાયુક્તં સમં-તુલ્યં, સમ્પદ્યતે| યુક્તમનુષ્ઠેયમ્, અયુક્તમનનુષ્ઠેયમ્, તદુભયં સમં જાયતે, કાર્યાકાર્યં ન જાનાતીત્યર્થઃ| યતશ્ચૈવં તતો મદ્યપાને યુક્તેર્ગરીયસ્ત્વમ્| યુક્તિશ્ચ પ્રાગેવ દર્શિતા| "આર્યાદ્વિતીયદલભવલક્ષ્મ પ્રતિનિયતમવગમ્ય| ઉભયત્રાપ્યુપગીતિં વદન્તિ યત્યંશકૈર્ગદિતૈઃ||"

Adhikarana yuktiyuktasya madyapAnasya Palam (6) · Śloka 6

પુનરપિ યુક્તિં પ્રદર્શયન્નાહ - - - - બલકાલદેશસાત્મ્યપ્રકૃતિસહાયામયવયાંસિ| પ્રવિભજ્ય તદનુરૂપં યદિ પિબતિ તતઃ પિબત્યમૃતમ્||૪૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને મદાત્યયાદિનિદાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

સ૦-બલકાલાદીન્ પ્રવિભજ્ય-બુદ્ધ્યા વિમૃશ્ય, તદનુરૂપં-તદ્યોગ્યં, યદિ પિબતિ તતોઽમૃતં પિબતિ| મદ્યવ્યાજેનામૃતમાસ્વાદયતીત્યર્થઃ| આર્યા| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને મદાત્યયાદિનિદાનં નામ ષષ્ટોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૬||