6. madātyayādinidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭਃ| ਯਤੋ ਯਥਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਸ੍ਤਥਾ ਮਦਾਤ੍ਯਯੋਪਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ ਤਤ੍ਰ (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੪) - "ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਭੂਯਸਾ|" ਇਤਿ|

Adhikarana madAtyayAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਦਾਤ੍ਯਯਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||

ਸ੦-ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ|

Adhikarana madyasya guNAH (1) · Śloka 1

ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮ੍ਲਂ ਵ੍ਯਵਾਯ੍ਯਾਸ਼ੁਕਰਂ ਲਘੁ| ਵਿਕਾਸਿ ਵਿਸ਼ਦਂ ਮਦ੍ਯਮੋਜਸੋਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||੧||

ਸ੦-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਂ ਮਦ੍ਯਮ੍| ਅਸ੍ਮਾਤ੍-ਮਦ੍ਯਾਤ੍, ਓਜਸੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ-ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮ੍, ਯਥਾ-ਮਨ੍ਦਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਧੁਰਸ੍ਥਿਰਚਿਰਕਦ੍ਗੁਰੁਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਚ੍ਛਿਲਤ੍ਵਮ੍|

Adhikarana madyaguNa evotkarShato viShe~api (2) · Śloka 2

ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯੋ ਵਿਸੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਪ੍ਲਾਵਿਨੋ ਗੁਣਾਃ| ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਾਯ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸੇ ਤੂਤ੍ਕਰ੍ਸਵਤ੍ਤਿਤਃ||੨||

ਸ੦-ਏਤ ਏਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯੋ ਦਸ਼ ਗੁਣਾ ਵਿਸੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਚਿਤ੍ਤਮੁਪਪ੍ਲਾਵਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਚਿਤ੍ਤੋਪਪ੍ਲਾਵਿਨਃ,-ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਮਕਾਰਿਣਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਮਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਤ ਏਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸੇ, ਤ ਏਵ ਮਦ੍ਯੇ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਵਿਸਸ੍ਥਾ ਏਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯੋ ਮਾਰਯਨ੍ਤਿ ਨ ਮਦ੍ਯਸ੍ਥਾਃ ? ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ-ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਸ੍ਥਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯੋ ਯੇ ਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਮਾਰਣਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਵਤ੍ਤਿਤਃ-ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਵਰ੍ਤਨਾਤ੍|

Adhikarana prathamamadasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

ਕਥਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਦ੍ਯਂ ਚੇਤੋ ਵਿਕਾਰਂ ਨਯਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਮਦ੍ਯਂ ਮਨ੍ਦਾਦੀਨੋਜਸੋ ਗੁਣਾਨ੍| ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਦਸ਼ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭ੍ਯ ਚੇਤੋ ਨਯਤਿ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਮ੍||੩|| ਆਦ੍ਯੇ ਮਦੇ| |੪|

ਸ੦-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਮਨ੍ਦਾਦੀਨੋਜਸਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੋ ਗੁਣਾਨ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭ੍ਯ-ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਤਾਮਾਪਾਦ੍ਯ, ਚੇਤੋ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਂ-ਵਿਕਾਰਂ ਨਯਤਿ, ਆਦ੍ਯੇ ਮਦੇ| ਨਨੁ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਮਨ੍ਦਾਦੀਨਿਤ੍ਯੇਤਾਵਦੇਵਾਸ੍ਤੁ, ਕਿਂ ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਦਸ਼ੇਤ੍ਯਨੇਨ? ਪਾਠਾਦੇਵ ਹਿ ਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਗਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਤਤ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵਾਨਪਿ ਮਨ੍ਦਾਦੀਨ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭ੍ਯ ਚੇਤੋ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਂ ਮਦ੍ਯਂ ਨਯਤਿ, ਨ ਤੁ ਕਿਯਦ੍ਭਿਰਪਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਭਿਃ ਕਿਯਤ ਏਵ ਮਨ੍ਦਾਦੀਨ੍, ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਤਾਰਤਮ੍ਯਤਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮਦੇਨੈਵ ਤੁਲ੍ਯਃ ਕ੍ਸੋਭ ਇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਆਦ੍ਯੇ ਚ ਮਦੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਬੋਧਜਨਕੇ ਪੁਮਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਦ੍ਯਪਾਨਾਤ੍ਤਾਦਾਤ੍ਵਿਕਂ ਸੁਖਂ ਸਮਧਿਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੪|੬੪)- "ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸੁ ਕਾਨ੍ਤੇਸੁ ਯਾ ਰਤਿਃ ਪ੍ਰਥਮੇ ਮਦੇ| ਯੂਨਾਂ ਵਾ ਸ੍ਥਵਿਰਾਣਾਂ ਵਾ ਤਸ੍ਯਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੁਪਮਾ ਭੁਵਿ||" ਇਤਿ|

Adhikarana dvitIyamadasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਮਾਦਾਯਤਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਦੁਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਹਤੋ ਮੂਢਃ ਸੁਖਮਿਤ੍ਯਧਿਮੁਚ੍ਯਤੇ||੪||

ਸ੦-ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਤੁ ਮਦੇ ਸ੍ਥਿਤਃ-ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੈਰ੍ਹਤਃ-ਪੁਰੁਸਾਰ੍ਥਾਦ੍ਵਿਨਸ੍ਟਃ, ਅਤ ਏਵ ਮੂਢਃ-ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਾਨਭਿਜ੍ਞਃ, ਸੁਖਮਿਤ੍ਯਧਿਮੁਚ੍ਯਤੇ-ਸੁਖਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਪ੍ਰਥਮਮਦੋਤ੍ਪਨ੍ਨੇਨ ਤਦਾਨੀਮਧਿਮੁਚ੍ਯਤੇ-ਅਧਿਕਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤੇਨ ਸੁਖੇਨ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਤੇ| ਤਾਦਾਤ੍ਵਿਕਮਾਦ੍ਯਂ ਸੁਖਂ ਨਾਨੁਭਵਤਿ, ਓਜਸੋ ਵਿਹਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ,-ਅਵਮੁਚ੍ਯਤੇ-ਨਿਸ਼੍ਚਿਨੋਤਿ ਸੁਖਮੇਤਦਿਤ੍ਯਭਿਨਿਵਿਸ਼ਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇ ਮਦੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ? ਪ੍ਰਮਾਦਾਯਤਨੇ, ਪ੍ਰਮਾਦਾਨਾਂ-ਸਾਹਸਾਨਾਮਿਹਾਮੁਤ੍ਰ ਚਾਸ਼ੁਭਹੇਤੂਨਾਂ, [ ਆਯਤਨੇ- ] ਸ੍ਥਾਨੇ|

Adhikarana dvitIyatRutIyasandhisthitasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮਯੋਃ ਸਨ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਜਸਤਾਮਸਃ| ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ ਇਵ ਵ੍ਯਾਲੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਚਰੇਜ੍ਜਡਃ||੫||

ਸ੦-ਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮਯੋਃ-ਦ੍ਵਿਤੀਯਤਤੀਯਯੋਃ, ਸਨ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ-ਅਨ੍ਤਰਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ, ਪੁਰੁਸੋ ਰਾਜਸਤਾਮਸੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ਼ੁਭਂ ਨਾਚਰੇਤ੍-ਅਪਿ ਤੁ ਸਰ੍ਵਮਸ਼ੁਭਮਾਚਰੇਤ੍| ਰਾਜਸਸਹਿਤਸ੍ਤਾਮਸੋ ਰਾਜਸਤਾਮਸਃ| ਸ਼ਾਕਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਮਧ੍ਯਮ (ਉਤ੍ਤਰ) ਪਦਲੋਪੀ ਸਮਾਸਃ, ਰਾਜਸੋ ਵਾ ਤਾਮਸੋ ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਾਜਸਤਾਮਸਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਵਿਕਃ ਪੁਰੁਸੋ ਨੇਦਸ਼ੀਮਵਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ ਗਮਯਤਿ| ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ ਇਵ ਵ੍ਯਾਲਃ| ਯਥਾ,-ਵ੍ਯਾਲੋ-ਦੁਸ੍ਟਹਸ੍ਤੀ, ਜਡੋ-ਬਧਿਰਃ, ਤਥਾ ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ੋ, ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ਼ੁਭਂ ਨਾਚਰੇਤ੍, ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵਮੁਕ੍ਤਮ੍-"ਸਾਤ੍ਵਿਕੇ ਸ਼ੌਚਦਾਕ੍ਸਿਣ੍ਯਹਰ੍ਸਮਣ੍ਡਨਲਾਲਸਃ| ਗੀਤਾਧ੍ਯਯਨਸੌਭਾਗ੍ਯਸੁਰਤੋਤ੍ਸਾਹਕਨ੍ਮਦਃ|| ਰਾਜਸੇ ਦੁਃਖਸ਼ੀਲਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਤ੍ਯਾਗਂ ਸਸਾਹਸਮ੍| ਕਲਹਂ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਚ ਕਰੋਤਿ ਪੁਰੁਸੇ ਮਦਃ|| ਅਸ਼ੌਚਨਿਦ੍ਰਾਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਾਗਮ੍ਯਾਗਮਨਲੋਲਤਾਃ| ਅਸਤ੍ਯਭਾਸਣਂ ਚਾਪਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਤਾਮਸੇ ਮਦਃ||" ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਲਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਯਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹਸ੍ਤੀ ਸ ਸਣਿਰਹਿਤੋਪਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਸ੍ਤ੍ਯਾਰੋਹਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ ਕਾਲੋਚਿਤਂ ਸਙ੍ਕੇਤਮੁਪਲਭ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਮਾਚਰਤ੍ਯੇਵੇਤਿ, ਅਤੋ ਵ੍ਯਾਲੋ ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤਯਮੁਪਨ੍ਯਸ੍ਤਮ੍| ਤੇਜਸਃ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾਮਿਮਾਮਵਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ|

Adhikarana tRutIyamadasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ਅਤ ਏਵਾਹ - - - - ਇਯਂ ਭੂਮਿਰਵਦ੍ਯਾਨਾਂ ਦੌਃਸ਼ੀਲ੍ਯਸ੍ਯੇਦਮਾਸ੍ਪਦਮ੍| ਏਕੋਯਂ ਬਹੁਮਾਰ੍ਗਾਯਾ ਦੁਰ੍ਗਤੇਰ੍ਦੇਸ਼ਿਕਃ ਪਰਮ੍||੬|| ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਃ ਸ਼ਵਵਚ੍ਛੇਤੇ ਤਤੀਯੇ ਤੁ ਮਦੇ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਮਰਣਾਦਪਿ ਪਾਪਾਤ੍ਮਾ ਗਤਃ ਪਾਪਤਰਾਂ ਦਸ਼ਾਮ੍||੭||

ਸ੦-ਅਵਦ੍ਯਾਨਾਂ-ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾਨਾਂ, ਇਯਂ-ਮਦਾਵਸ੍ਥਾ, ਭੂਮਿਃ-ਆਕਰਃ| ਤਥਾ, ਦੌਃਸ਼ੀਲ੍ਯਸ੍ਯ-ਅਸਮਾਹਿਤਤ੍ਵਸ੍ਯ, ਇਦਂ-ਮਦਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ, ਆਸ੍ਪਦਂ-ਆਵਸਥਃ| ਏਕੋਯਂ-ਮਦਵਿਸ਼ੇਸੋ, ਬਹੁਮਾਰ੍ਗਾਯਾਃ-ਅਨੇਕਮੁਖਾਯਾ ਦੁਰ੍ਗਤੇਃ, ਪਰਂ ਕਤ੍ਵਾ ਦੇਸ਼ਿਕਃ-ਆਚਾਰ੍ਯਃ| ਸ੦-ਤਤੀਯੇ-ਉਤ੍ਤਮੇ ਮਦੇ, ਸ੍ਥਿਤੋ ਨਰਸ੍ਤੇਜਸੋ ਵਿਹਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਃ-ਚੇਸ੍ਟਯਾ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਲਕ੍ਸਣਯਾ ਰਹਿਤਃ, ਅਤ ਏਵ ਸ਼ਵਵਚ੍ਛੇਤੇ-ਮਤਾਨੁਕਲ੍ਪਃ ਸ੍ਵਪਿਤਿ| ਏਵਂ ਚ ਸਤ੍ਯਸੌ ਪਾਪਾਤ੍ਮਾ ਮਰਣਾਦਪਿ ਪਾਪਤਰਾਮਵਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ| ਯਤੋ ਮਤੋ ਮਰਣਾਤ੍ਸਮਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਖਾਦੀਨ੍ ਵਿਨ੍ਦਤੇ| ਤਤੀਯਾਂ ਮਦਾਵਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁਸੋਪਰਸ਼ਰੀਰਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ਨ ਕਥਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਸੁਖਾਦ੍ਯਨੁਭਵਤੀਤਿ ਮਰਣਾਦਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਕਸ੍ਟਤ੍ਵਮ੍|

Adhikarana madyashIlananiShedhaH (8) · Śloka 8

ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਮਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਂ ਹਿਤਾਹਿਤਮ੍| ਯਦਾਸਕ੍ਤੋ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਕਥਂ ਤਚ੍ਛੀਲਯੇਦ੍ਬੁਧਃ||੮||

ਸ੦-ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਸਕ੍ਤੋ-ਯਦਾਸਕ੍ਤੋ, ਧਰ੍ਮਾਦੀਨ੍ ਨ ਜਾਨਾਤਿ| ਤਤ੍-ਤਥਾਵਿਧਂ ਮਦ੍ਯਂ, ਬੁਧੋ-ਮਤਿਮਾਨ੍, ਕਥਂ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍-ਅਭ੍ਯਸੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮੋ-ਦਾਨਾਧ੍ਯਯਨਦੇਵਗੁਰੁਪੂਜਾਦਿਕਃ| ਅਧਰ੍ਮੋ-ਹਿਂਸਾਦਿਃ| ਸੁਖਂ-ਆਹ੍ਲਾਦਕੋਨੁਭਵਃ| ਦੁਃਖਂ-ਉਪਤਾਪਃ| ਅਰ੍ਥਃ-ਉਭਯਲੋਕਹਿਤਮ੍| ਅਨਰ੍ਥਃ-ਅਹਿਤਮ੍| ਸ਼ੀਲਯੇਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਤਤ੍ਰਾਸਕ੍ਤਿਂ ਨਿਸੇਧਤਿ, ਨ ਤੁ ਮਦ੍ਯਪਾਨਮਪਿ|

Adhikarana madye~atipIte mohAdayaH (9-10) · Śloka 10

ਮਦ੍ਯੇ ਮੋਹੋ ਭਯਂ ਸ਼ੋਕਃ ਕ੍ਰੋਧੋ ਮਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਸੋਨ੍ਮਾਦਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਾਃ ਸਾਪਸ੍ਮਾਰਾਪਤਾਨਕਾਃ||੯|| ਯਤ੍ਰੈਕਃ ਸ੍ਮਤਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮਸਾਧੁ ਯਤ੍| |੧੦|

ਸ੦-ਮਦ੍ਯੇਤਿਪੀਤੇ ਮੋਹਾਦਯਃ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ-ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਮਦ੍ਯਾਤਿਪਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਮੋਹਾਦੀਨਾਂ ਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਅਥਵਾ ਕਿਮਤ੍ਰ ਬਹੁਨਾਭਿਹਿਤੇਨ| ਯਤ੍ਰ-ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਦ੍ਯੇ, ਸ੍ਮਤੇਰ੍ਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ-ਲੋਪਃ, ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਸਾਧੁ-ਅਸ਼ੋਭਨਮ੍| ਯਤ੍ਰੌਜਸੌ ਨ ਵਿਹਤਿਰ੍ਹਤ੍ਪ੍ਰਬੋਧਸ਼੍ਚ ਸ ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਦਃ| ਯਤ੍ਰਾਲ੍ਪਾ ਵਿਹਤਿਰੋਜਸਃ ਸ ਮਧ੍ਯਮਃ| ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੌਜਸੌ ਵਿਹਤਿਃ ਸ ਉਤ੍ਤਮਃ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੪|੩੫) - "ਓਜਸ੍ਯਵਿਹਤੇ ਪੂਰ੍ਵੋ ਹਦਿ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਿਤੇ| ਮਧ੍ਯਮੋ ਵਿਹਤੇਲ੍ਪੇ ਤੁ ਵਿਹਤੇ ਤੂਤ੍ਤਮੋ ਮਦਃ||" ਇਤਿ|

Adhikarana ayuktiyuktamadyasya trivargAdinAshakatvam (10-11) · Śloka 11

| ਅਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਹਿ ਵ੍ਯਾਧਯੇ ਮਰਣਾਯ ਵਾ||੧੦|| ਮਦ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਧੀਧੈਰ੍ਯਲਜ੍ਜਾਦੇਰਪਿ ਨਾਸ਼ਨਮ੍| |੧੧|

ਸ੦-ਯਸ੍ਮਾਦਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯੋਜਿਤਮਨ੍ਨਮਪਿ-ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਣਕਰਂ ਤਦਪਿ, ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਯੇ ਮਰਣਾਯ ਵਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਮਦ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤਿਯੋਜਿਤਂ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਾਦੇਰਪਿ ਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਯੁਕ੍ਤਿਪੀਤਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦੇਵ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਸਾਧਨਮਿਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ|

Adhikarana madyapAnasya viShayaH (11-12) · Śloka 12

ਤਾਮੇਵ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਨਾਤਿਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਬਲਿਨਃ ਕਤਾਹਾਰਾ ਮਹਾਸ਼ਨਾਃ||੧੧|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਯੋਯੁਕ੍ਤਾ ਮਦ੍ਯਨਿਤ੍ਯਾਸ੍ਤਦਨ੍ਵਯਾਃ| ਮੇਦਃਕਫਾਧਿਕਾ ਮਨ੍ਦਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾ ਦਢਾਗ੍ਨਯਃ||੧੨||

ਸ੦-ਯਤ ਏਵਂਵਿਧਾ ਨਰਾ ਨਾਤਿਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਤਤੋ ਬਲਵਦ੍ਭਿਃ ਪੁਰੁਸੈਃ ਕਤਾਹਾਰੈਰ੍ਮਹਾਸ਼ਨੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ ਸਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਯੋਯੁਕ੍ਤਰ੍ਮਦ੍ਯੋਚਿਤੈਸ੍ਤਦਨ੍ਵਯੈਃ-ਮਦ੍ਯਪਕੁਲਪ੍ਰਸੂਤੈਃ, ਮੇਦੋਧਿਕੈਃ ਕਫਾਧਿਕੈਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਵਾਤਪਿਤ੍ਤੈਰ੍ਦਢਾਗ੍ਨਿਭਿਃ-ਅਪਕਾਰਸਹਿਸ੍ਣ੍ਵਗ੍ਨਿਭਿਃ, ਮਦ੍ਯਂ ਪੇਯਮ੍, ਨਾਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੈਃ, ਇਤ੍ਯਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਕਥਿਤਾਯਾ ਯੁਕ੍ਤੇਰਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵੋਨੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤਾ ਕਤਃ|

Adhikarana madyapAnasyAviShayaH (13-17) · Śloka 17

ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਤਿਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਾਃ ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ| ਮਦ੍ਯੇਨ ਚਾਮ੍ਲਰੂਕ੍ਸੇਣ ਸਾਜੀਰ੍ਣੇ ਬਹੁਨਾਤਿ ਚ||੧੩|| ਵਾਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਾਤ੍ਸਰ੍ਵੈਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਃ| ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਭੂਯਸਾ||੧੪|| ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਮੋਹੋ ਹਦਯਵ੍ਯਥਾ| ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਤਤਂ ਤਸ੍ਣਾ ਸੌਮ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੋ ਜ੍ਵਰੋਰੁਚਿਃ||੧੫|| ਸ਼ਿਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ੍ਥਿਰੁਕ੍ਕਮ੍ਪੋ ਮਰ੍ਮਭੇਦਸ੍ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਹਃ| ਉਰੋਵਿਬਨ੍ਧਸ੍ਤਿਮਿਰਂ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ||੧੬|| ਸ੍ਵੇਦੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਮਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚਰ੍ਦਿਰੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਭ੍ਰਮੋ ਦੁਃਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੧੭||

ਸ੦-ਯਥਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਦ੍ਵੈਪਰਿਤ੍ਯੇਨ, ਯਥਾ-ਅਬਲਿਨੋ ਯਾਵਦਦਢਾਗ੍ਨਯ ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਾਃ-ਅਮਤਮਿਵੇਦਂ ਸ੍ਪਹਣੀਯਂ ਸੁਰੇਭ੍ਯਃ ਪੇਪੀਯਤੇਸ੍ਮਾਭਿਰਿਤਿ ਤਦ੍ਗਤਮਨਸੋ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤਾਃ, ਤਥਾ ਕੁਪਿਤਾਃ-ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ, ਯੇ ਤੇਤਿਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਮਦ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮ੍ਲਰੂਕ੍ਸੇਣ ਚ ਮਦ੍ਯੇਨ ਪੀਤੇਨ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਤਿਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚਾਤ੍ਯਮ੍ਲੇਨੇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍, ਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵਾਮ੍ਲਪ੍ਰਾਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਰੂਕ੍ਸੇਣ-ਨ ਤ੍ਵੀਸਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਨ| ਤਥਾ, ਸਾਜੀਰ੍ਣੇ-ਸਸ਼ਬ੍ਦ ਈਸਦਰ੍ਥੇ ਈਸਦਜੀਰ੍ਣੇ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਮਦ੍ਯੇ ਪੀਤੇਤਿਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਅਤਿਬਹੁਨਾ ਪੀਤੇਨ ਮਦ੍ਯੇਨਾਤਿਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਸ੦-ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪਥਕ੍ਸ੍ਥਿਤੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਚੇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਨੋਨਾਧਿਕਾਃ| ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਃ ਸਰ੍ਵੈਰਪਿ ਦੋਸੈਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਭੂਯਸਾ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਤੁ, ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ-ਸਂਜ੍ਞਾ ਭਵਤਿ, ਅਯਂ ਵਾਤਮਦਾਤ੍ਯਯੋ ਯਾਵਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਮਦਾਤ੍ਯਯੋਯਮਿਤਿ| ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਨਾਂ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ-ਅਵਿਭਾਗੇਨ [ਚਿਹ੍ਨਮ੍], ਪ੍ਰਮੋਹਾਦਿਦੁਃਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (18) · Śloka 18

ਵਿਸ਼ੇਸਾਜ੍ਜਾਗਰਸ਼੍ਵਾਸਕਮ੍ਪਮੂਰ੍ਧਰੁਜੋਨਿਲਾਤ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਭ੍ਰਮਤ੍ਯੁਤ੍ਪਤਤਿ ਪ੍ਰੇਤੈਸ਼੍ਚ ਸਹ ਭਾਸਤੇ||੧੮||

ਸ੦-ਵਾਤੇਨ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਜਾਗਰਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰੇਤੈਃ ਸਹ ਭਾਸਤ ਇਤਿ ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (19) · Śloka 19

ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦਮੋਹਾਤੀਸਾਰਤਡ੍ਭ੍ਰਮਾਃ| ਦੇਹੋ ਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰੋ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਕਪੋਲਤਾ||੧੯||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਦਾਹਾਦਿਕਂ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਕਪੋਲਤਾਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (20) · Śloka 20

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਛਰ੍ਦਿਹਲ੍ਲਾਸਨਿਦ੍ਰੋਦਰ੍ਦਾਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍| ||੨੦||

ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਿਕਮਙ੍ਗਗੌਰਵਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (1) · Śloka 1

| ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍||੧||

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਜੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ|

Adhikarana dhvaMsakavikShayayornidAnam (20-21) · Śloka 21

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਧ੍ਵਂਸਕਵਿਕ੍ਸਯੌ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਦ੍ਯਂ ਪਿਬੇਤ੍ਤੁ ਯਃ||੨੦|| ਸਹਸਾਨੁਚਿਤਂ ਵਾਨ੍ਯਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧ੍ਵਂਸਕਵਿਕ੍ਸਯੌ| ਭਵੇਤਾਂ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਕਸ੍ਟੌ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੨੧||

ਸ੦-ਉਚਿਤਂ ਮਦ੍ਯਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ-ਚਿਰਂ ਕਾਲਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ, ਯਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਤਦੇਵ ਸਹਸਾ-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਯਾ ਪਿਬੇਤ੍, ਅਥਵਾਨ੍ਯਦ੍ਯਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਯਦਨੁਚਿਤਂ-ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਮਦ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਸਹਸਾ-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪਿਬੇਤ੍, ਤਸ੍ਯ-ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਧ੍ਵਂਸਕਵਿਕ੍ਸਯੌ ਵ੍ਯਾਧੀ ਮਾਰੁਤਾਦ੍ਭਵੇਤਾਂ-ਜਾਯੇਯਾਤਾਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੌ ? ਕਸ੍ਟੌ,-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੌ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਪੁਂਸਸ੍ਤੌ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵੇਤਾਮ੍|

Adhikarana dhvaMsakasya lakShaNam (22) · Śloka 22

ਧ੍ਵਂਸਕੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਸ੍ਠੀਵਃ ਕਣ੍ਠਸ਼ੋਸੋਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਸਹਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ|੨੨|

ਸ੦-ਧ੍ਵਂਸਕੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਸ੍ਠੀਵਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana vikShayasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| ਵਿਕ੍ਸਯੇਙ੍ਗਸ਼ਿਰੋਤਿਰੁਕ੍||੨੨|| ਹਤ੍ਕਣ੍ਠਰੋਗਃ ਸਮ੍ਮੋਹਃ ਕਾਸਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਵਮਿਰ੍ਜ੍ਵਰਃ| |੨੩|

ਸ੦-ਵਿਕ੍ਸਯੇ ਅਙ੍ਗਸ਼ਿਰੋਤਿਰੁਗਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana nivRuttamadyasya phalam (23-1) · Śloka 1

| ਨਿਵਤ੍ਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਤ੍||੨੩|| ਵਿਕਾਰੈਃ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਜਾਤੁ ਨ ਸ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸੈਃ| |੨੪| ਇਤਿ ਮਦਾਤ੍ਯਯਨਿਦਾਨਮ੍||੧||

ਸ੦-ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਮਦ੍ਯਂ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਯਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਮਦ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਤ੍ਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਤ੍-ਵਿਮਸ਼੍ਯਕਾਰੀ, ਸ ਕਦਾਚਿਚ੍ਛਾਰੀਰੈਰ੍ਮਾਨਸੈਰ੍ਵਾ ਵਿਕਾਰੈਰ੍ਨ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤੇ-ਨਾਕ੍ਰਮ੍ਯਤੇ| ਇਤਿ ਮਦਾਤ੍ਯਯਃ|

Adhikarana madamUrcchAyasannyAsAnAM hetutrayamadhiShTAnatrayaM balottaratvaM ca (24-25) · Śloka 25

ਅਥ ਮਦ੍ਯਵਚ੍ਚੇਤੋਵਿਹਤਿਕਾਰਣਸਾਮਾਨ੍ਯਾਨ੍ਮਦਾਦੀਨ੍ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਰਜੋਮੋਹਾਹਿਤਾਹਾਰਪਰਸ੍ਯ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਗਦਾਃ||੨੪|| ਰਸਾਸਕ੍ਚੇਤਨਾਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ| ਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਬਲੋਤ੍ਤਰਾਃ||੨੫||

ਸ੦-ਰਜਃਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਮੋਹਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਤਥਾਪਥ੍ਯਾਹਾਰਪਰਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯੋ ਗਦਾਃ ਸ੍ਯੁਃ-ਜਾਯੇਰਨ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਰਸਸ਼੍ਚਾਸਕ੍ ਚ ਚੇਤਨਾ ਚ, ਤਾ ਵਹਨ੍ਤਿ ਯਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਤੇਸਾਂ ਰੋਧਃ ਸਮੁਦ੍ਭਵੋ-ਹੇਤੁਃ, ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਰਸਾਸਕ੍ਚੇਤਨਾਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ| ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਯਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਾਃ-ਏਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਤੇ ਚ ਯਥੋਤ੍ਤਰਬਲੋਤ੍ਤਰਾਃ| ਯੋ ਯ ਉਤ੍ਤਰੋ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍, ਬਲਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ-ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਃ, ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲੋਤ੍ਤਰਂ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਮਦਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾਯੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana madaH saptavidhaH (26) · Śloka 26

ਅਥ ਮਦਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਅਥ ਮਦਨਿਦਾਨਮ੍| ਮਦੋਤ੍ਰ ਦੋਸੈਃ ਸਰ੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਮਦ੍ਯਵਿਸੈਰਪਿ| |੨੬|

ਸ੦-ਅਤ੍ਰ-ਏਸੁ ਮਦਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਮਦਃ ਸਪ੍ਤਧਾ,-ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਰਕ੍ਤੇਨ ਮਦ੍ਯੇਨ ਵਿਸੇਣ ਚ|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ਸਕ੍ਤਾਨਲ੍ਪਦ੍ਰੁਤਾਭਾਸਸ਼੍ਚਲਃ ਸ੍ਖਲਿਤਚੇਸ੍ਟਿਤਃ||੨੬|| ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤਨੁਰ੍ਮਦੇ ਵਾਤੋਦ੍ਭਵੇ ਭਵੇਤ੍| |੨੭|

ਸ੦-ਵਾਤੋਦ੍ਭਵੇ ਮਦੇ ਸਤਿ ਪੁਮਾਨ੍ ਸਕ੍ਤਾਨਲ੍ਪਦ੍ਰੁਤਾਭਾਸਣਾਦਿਲਕ੍ਸਣੋ ਭਵੇਤ੍|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕ੍ਰੋਧਨੋ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਭਃ ਕਲਹਪ੍ਰਿਯਃ||੨੭||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕ੍ਰੋਧਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣਃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

ਸ੍ਵਲ੍ਪਸਮ੍ਬਦ੍ਧਵਾਕ੍ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕਫਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਪਰੋਲਸਃ| ||੨੯||

ਸ੦-ਕਫਾਤ੍ ਸ੍ਵਲ੍ਪਸਮ੍ਬਦ੍ਧਵਾਗਾਦਿਲਕ੍ਸਣਃ|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (28) · Śloka 28

| ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ|੨੮|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ-ਸਰ੍ਵਦੋਸਲਕ੍ਸਣਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਦਸ੍ਟਿਤਾ||੨੮|| ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਂ ਚ| |੨੯|

ਸ੦-ਰਕ੍ਤਾਤ੍-ਰਕ੍ਤਮਦਾਤ੍, ਸ੍ਤਬ੍ਧਦਸ੍ਟਿਤਾ ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਮਦਲਿਙ੍ਗਂ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana madyajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

ਮਦ੍ਯੇਨ ਵਿਕਤੇਹਾਸ੍ਵਰਾਙ੍ਗਤਾ| |੨੯|

ਸ੦-ਮਦ੍ਯੇਨ ਮਦੇ ਵਿਕਤਾ ਚੇਸ੍ਟਾ ਤਥਾ ਸ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵਿਕਤਤ੍ਵਮਙ੍ਗਸ੍ਯ ਚ|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

| ਵਿਸੇ ਕਮ੍ਪੋਤਿਨਿਦ੍ਰਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋਭ੍ਯਧਿਕਸ੍ਤੁ ਸਃ||੨੯||

ਸ੦-ਵਿਸੇ-ਵਿਸੋਤ੍ਥੇ ਮਦੇ, ਕਮ੍ਪੋਤਿਨਿਦ੍ਰਾ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਚ-ਵਿਸਮਦਃ, ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋਧਿਕਃ|

Adhikarana raktajAdiShu doShAnubandhaH (30-2) · Śloka 2

ਲਕ੍ਸਯੇਲ੍ਲਕ੍ਸਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਾਦਿਸੁ| |੩੦| ਇਤਿ ਮਦਨਿਦਾਨਮ੍||੨||

ਸ੦-ਸ਼ੋਣਿਤਾਦ੍ਯੁਤ੍ਥੇਸੁ ਮਦੇਸੁ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍-ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਲਕ੍ਸਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍-ਸ੍ਵਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ|

Adhikarana mUrchAyashcaturvidhaH, vAtajasya lakShaNam (30-31) · Śloka 31

ਅਥ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਅਥ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਨਿਦਾਨਮ੍| | ਅਰੁਣਂ ਕਸ੍ਣਨੀਲਂ ਵਾ ਖਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਤ੍ਤਮਃ||੩੦|| ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯੇਤ ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਵੇਪਥੁਰ੍ਭ੍ਰਮਃ| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਛਾਯਾ ਮੂਰ੍ਛਾਯੇ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਕੇ||੩੧||

ਸ੦-ਮਾਰੁਤੋਦ੍ਭਵੇ ਮੂਰ੍ਛਾਯੇ ਅਰੁਣਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਵਰ੍ਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪੁਮਾਂਸ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਤ੍-ਮੂਢਾਵਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯੇਤ-ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਲਭੇਤ੍| ਹਤ੍ਪੀਡਾਵੇਪਥੁਭ੍ਰਮਯੁਤਸ੍ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦਿ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਪੀਤਂ ਵਾ ਨਭਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਤਮਃ| ਵਿਬੁਧ੍ਯੇਤ ਚ ਸਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਤਟ੍ਤਾਪਪੀਡਿਤਃ||੩੨|| ਭਿਨ੍ਨਵਿਣ੍ਨੀਲਪੀਤਾਭੋ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਕੁਲੇਕ੍ਸਣਃ| |੩੩|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਮੂਰ੍ਛਾਯੇ ਰਕ੍ਤਂ ਪੀਤਂ ਵਾ ਨਭਃ ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਮਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਤ੍-ਮੂਢਾਵਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਸਹ ਸ੍ਵਦੇਨ ਵਿਬੁਧ੍ਯੇਤ-ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ| ਤਥਾ ਦਾਹਾਦਿਪੀਡਿਤਸ੍ਤਥਾ ਭਿਨ੍ਨਵਿਡਾਦਿਕਃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| ਕਫੇਨ ਮੇਗ਼ਸਂਕਾਸ਼ਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਾਕਾਸ਼ਮਾਵਿਸ਼ੇਤ੍||੩੩|| ਤਮਸ਼੍ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਬੁਧ੍ਯੇਤ ਸਹਲ੍ਲਾਸਃ ਪ੍ਰਸੇਕਵਾਨ੍| ਗੁਰੁਭਿਃ ਸ੍ਤਿਮਿਤੈਰਙ੍ਗੈਰਾਰ੍ਦ੍ਰਚਰ੍ਮਾਵਨਦ੍ਧਵਤ੍||੩੪||

ਸ੦-ਕਫੇਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯੇ ਮੇਘਾਭਮਾਕਾਸ਼ਂ ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਮ ਆਵਿਸ਼ੇਤ੍, ਚਿਰੇਣ ਚ ਬੁਧ੍ਯੇਤ-ਸਂਜ੍ਞਾ ਲਭਤੇ| ਹਲ੍ਲਾਸਾਦਿਮਾਨ੍, ਤਥਾਦ੍ਰੇਣ ਚਰ੍ਮਣਾਵਨਦ੍ਧੋ-ਵੇਸ੍ਟਿਤ ਇਵ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰਪਸ੍ਮਾਰ ਇਵਾਪਰਃ| ਪਾਤਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਂ ਵਿਨਾ ਬੀਭਤ੍ਸਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ||੩੫|| ਇਤਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਨਿਦਾਨਮ੍|੩੬|

ਸ੦-ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਃ ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਃ ਸੋਪਰੋਪਸ੍ਮਾਰ ਇਵਾਸ਼ੁ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ, ਪੁਰੁਸਂ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਂ ਪਾਤਯਤਿ| ਵਿਨਾ ਬੀਭਤ੍ਸਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ-ਅਪਸ੍ਮਾਰੋਤ੍ਥਾਨਿ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾਨਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤਾਨਿ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਾਨਮ੍|

Adhikarana madamUrchAyayorauShadhaM vinA nivRuttiH,sanyAsasyauShadhaikanivartyatvam (36) · Śloka 36

ਇਦਾਨੀਂ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ - - - - ਅਥ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਨਿਦਾਨਮ੍| ਦੋਸੇਸੁ ਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਾਃ ਕਤਵੇਗੇਸੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍| ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੋ ਨੌਸਧੈਰ੍ਵਿਨਾ||੩੬||

ਸ੦-ਮਦਾਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਾਸ਼੍ਚ ਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਾਃ, ਕਤਵੇਗੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਸ੍ਵਯਮੇਵ-ਔਸਧਂ ਵਿਨਾਪਿ, ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ ਪੁਨਰੌਸਧੈਰ੍ਵਿਨਾ ਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮੇਤਿ|

Adhikarana saMnyAsasya saMprAptiH saMnyAsasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਸਾਂ ਚੇਸ੍ਟਾਮਾਕ੍ਸਿਪ੍ਯਾਤਿਬਲਾ ਮਲਾਃ| ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਂ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ||੩੭|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਪੁਰੁਸਃ ਕਾਸ੍ਠੀਭੂਤੋ ਮਤੋਪਮਃ| ਮ੍ਰਿਯੇਤ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚੇਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ||੩੮||

ਸ੦-ਵਾਕ੍ ਚ ਦੇਹਸ਼੍ਚ ਮਨਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਂ ਚੇਸ੍ਟਾਂ-ਯਥਾਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਂ, ਆਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਮਲਾਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ-ਤ੍ਰਯ ਏਕਕਾਰ੍ਯੋਦ੍ਯਤਾਃ, ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਅਤਿਬਲਾਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ,-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਤੇਨ-ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੇਨ, ਪੁਰੁਸਃ ਕਾਸ੍ਠੀਭੂਤਃ-ਸ੍ਥਾਣੁਕੁਡ੍ਯਕਲ੍ਪਃ, ਤਥਾ ਮਤੋਪਮਃ-ਤਤ੍ਸਦਸ਼ੋ ਭੂਤ੍ਵਾ, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਮ੍ਰਿਯੇਤ| ਯਦਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਮ੍ਰਿਯੇਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਭਾਵਨਾਯਾਂ ਲਿਙ੍|

Adhikarana saMnyAsastvarayA cikitsyaH (39-3) · Śloka 3

ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਨਾਜ੍ਜੀਵੇਤ੍, ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੈਵੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਮਾਹ - - - - ਅਗਾਧੇ ਗ੍ਰਾਹਬਹੁਲੇ ਸਲਿਲੌਘ ਇਵਾਤਟੇ| ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੇ ਵਿਨਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਂ ਨਰਮਾਸ਼ੁ ਨਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍||੩੯|| ਇਤਿ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਨਿਦਾਨਮ੍||੩||

ਸ੦-ਅਗਾਧੇ-ਅਤਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ, ਸਲਿਲੌਘੇ, ਤਥਾ ਗ੍ਰਾਹਬਹੁਲੇ-ਮਕਰਾਦਿਪ੍ਰਾਣਹਰਪ੍ਰਾਣਿਭੂਯਸਿ, ਤਥਾਤਟੇ-ਅਰੋਧਸਿ| ਤਥਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਂ ਨਰਮਾਸ਼ੁ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ, ਨਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍-ਤਸ੍ਮਾਦੁਦ੍ਧਰੇਤ੍, ਏਵਂ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੇਪਿ ਨਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਂ ਨਰਮਾਸ਼ੁ ਨਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਅਨੇਨੋਦਾਹਰਣੇਨ ਮਦਾ(ਹਾ)ਤ੍ਯਯਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕਾਲਹਾਪਨਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧੌ ਨ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ|

Adhikarana yuktiviyuktasya madyapAnasya phalam (40) · Śloka 40

ਇਦਾਨੀਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯਨਿਦਾਨਤ੍ਵਾਨ੍ਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਮਦ੍ਯੇਨੈਵੋਪਸਂਹਾਰਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ - - - - ਮਦਮਾਨਰੋਸਤੋਸਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰਰਿਭਿਰ੍ਨਿਜੈਃ ਪਰਿਸ੍ਵਙ੍ਗਃ| ਯੁਕ੍ਤਾਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਸਮਂ ਯੁਕ੍ਤਿਵਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਮਦ੍ਯੇਨ||੪੦||

ਸ੦-ਯੁਕ੍ਤਿਵਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਮਦ੍ਯੇਨ ਮਦਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਜੈਃ-ਸਹਜਾਤੈਃ, [ਅਰਿਭਿਃ-] ਸ਼ਤ੍ਰੁਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟਾਦਸ੍ਟਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰਿਭਿਃ, ਪਰਿਸ੍ਵਙ੍ਗਃ-ਅਤਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸੋ, ਭਵਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਮਦ੍ਯੇਨ ਮਦਾਦ੍ਯਤਿਸਙ੍ਗਃ, ਯਾਵਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾਯੁਕ੍ਤਂ ਸਮਂ-ਤੁਲ੍ਯਂ, ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਯੁਕ੍ਤਮਨੁਸ੍ਠੇਯਮ੍, ਅਯੁਕ੍ਤਮਨਨੁਸ੍ਠੇਯਮ੍, ਤਦੁਭਯਂ ਸਮਂ ਜਾਯਤੇ, ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਜਾਨਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਤਸ਼੍ਚੈਵਂ ਤਤੋ ਮਦ੍ਯਪਾਨੇ ਯੁਕ੍ਤੇਰ੍ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ| "ਆਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਤੀਯਦਲਭਵਲਕ੍ਸ੍ਮ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਮਵਗਮ੍ਯ| ਉਭਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਪਗੀਤਿਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਯਂਸ਼ਕੈਰ੍ਗਦਿਤੈਃ||"

Adhikarana yuktiyuktasya madyapAnasya Palam (6) · Śloka 6

ਪੁਨਰਪਿ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਬਲਕਾਲਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਸਹਾਯਾਮਯਵਯਾਂਸਿ| ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਤਦਨੁਰੂਪਂ ਯਦਿ ਪਿਬਤਿ ਤਤਃ ਪਿਬਤ੍ਯਮਤਮ੍||੪੧|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||

ਸ੦-ਬਲਕਾਲਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ-ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਮਸ਼੍ਯ, ਤਦਨੁਰੂਪਂ-ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯਂ, ਯਦਿ ਪਿਬਤਿ ਤਤੋਮਤਂ ਪਿਬਤਿ| ਮਦ੍ਯਵ੍ਯਾਜੇਨਾਮਤਮਾਸ੍ਵਾਦਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਰ੍ਯਾ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਟੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੬||