6. madātyayādinidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

രാജയക്ഷ്മനിദാനാദനന്തരം മദാത്യയനിദാനാരമ്ഭഃ| യതോ യഥാ രാജയക്ഷ്മാ ദോഷത്രയജസ്തഥാ മദാത്യയോऽപി| വക്ഷ്യതി ഹി തത്ര (ശ്ലോ. ൧൪) - "സര്വേऽപി സര്വൈര്ജായന്തേ വ്യപദേശസ്തു ഭൂയസാ|" ഇതി|

Adhikarana madAtyayAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

തസ്മാന്മദാത്യയനിദാനമുച്യത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ മദാത്യയാദിനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യാ|

Adhikarana madyasya guNAH (1) · Śloka 1

തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷസൂക്ഷ്മാമ്ലം വ്യവായ്യാശുകരം ലഘു| വികാഷി വിശദം മദ്യമോജസോऽസ്മാദ്വിപര്യയഃ||൧||

സ൦-തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിഗുണം മദ്യമ്| അസ്മാത്-മദ്യാത്, ഓജസോ വിപര്യയോ-വൈപരീത്യമ്, യഥാ-മന്ദശീതസ്നിഗ്ധസാന്ദ്രമധുരസ്ഥിരചിരകൃദ്ഗുരുശ്ലക്ഷ്ണപിച്ഛിലത്വമ്|

Adhikarana madyaguNa evotkarShato viShe~api (2) · Śloka 2

തീക്ഷ്ണാദയോ വിഷേऽപ്യുക്താശ്ചിത്തോപപ്ലാവിനോ ഗുണാഃ| ജീവിതാന്തായ ജായന്തേ വിഷേ തൂത്കര്ഷവൃത്തിതഃ||൨||

സ൦-ഏത ഏവ തീക്ഷ്ണാദയോ ദശ ഗുണാ വിഷേऽപ്യുക്താഃ| ചിത്തമുപപ്ലാവിതും ശീലം യേഷാം തേ ചിത്തോപപ്ലാവിനഃ,-ചിത്തവിഭ്രമകാരിണഃ| ന കേവലം മദ്യ ഇത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ| നനു, യദി ത ഏവ തീക്ഷ്ണാദയോ ഗുണാ വിഷേ, ത ഏവ മദ്യേ, തത്കഥം വിഷസ്ഥാ ഏവ തീക്ഷ്ണാദയോ മാരയന്തി ന മദ്യസ്ഥാഃ ? ഇത്യത്ര യുക്തിമാഹ-ജീവിതാന്തായേത്യാദി| വിഷസ്ഥാസ്തീക്ഷ്ണാദയോ യേ ഗുണാസ്തേ മാരണായ സമ്പദ്യതേ, ഉത്കര്ഷവൃത്തിതഃ-ഉത്കര്ഷവര്തനാത്|

Adhikarana prathamamadasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

കഥം കൃത്വാ മദ്യം ചേതോ വികാരം നയതി ? ഇത്യാഹ - - - - തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്മദ്യം മന്ദാദീനോജസോ ഗുണാന്| ദശഭിര്ദശ സങ്ക്ഷോഭ്യ ചേതോ നയതി വിക്രിയാമ്||൩|| ആദ്യേ മദേ| |൪|

സ൦-തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ദശഭിര്ഗുണൈര്മന്ദാദീനോജസഃ സമ്ബന്ധിനോ ഗുണാന് സങ്ക്ഷോഭ്യ-സമന്താദ്ദുഷ്ടതാമാപാദ്യ, ചേതോ വിക്രിയാം-വികാരം നയതി, ആദ്യേ മദേ| നനു, തീക്ഷ്ണാദിഭിര്മന്ദാദീനിത്യേതാവദേവാസ്തു, കിം ദശഭിര്ദശേത്യനേന? പാഠാദേവ ഹി ദശസങ്ഖ്യാऽവഗമിഷ്യതേ| അസ്ത്യേതത്| കിന്തു സര്വൈരേവ തീക്ഷ്ണാദിഭിഃ സര്വാനപി മന്ദാദീന് സങ്ക്ഷോഭ്യ ചേതോ വിക്രിയാം മദ്യം നയതി, ന തു കിയദ്ഭിരപി തീക്ഷ്ണാദിഭിഃ കിയത ഏവ മന്ദാദീന്, ഇതി പ്രതിപാദനായ സങ്ഖ്യാഗ്രഹണമ്| ഉത്കര്ഷതാരതമ്യതസ്ത്വസ്ത്യേവ വിശേഷഃ, തേന സര്വത്ര മദേനൈവ തുല്യഃ ക്ഷോഭ ഇതി വേദ്യമ്| ആദ്യേ ച മദേ യഥാസ്വം പ്രബോധജനകേ പുമാന് സ്ഥിതോ മദ്യപാനാത്താദാത്വികം സുഖം സമധിഗച്ഛതീത്യനുക്തമപി സമ്ഭാവ്യതേ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൨൪|൬൪)- "പഞ്ചസ്വര്ഥേഷു കാന്തേഷു യാ രതിഃ പ്രഥമേ മദേ| യൂനാം വാ സ്ഥവിരാണാം വാ തസ്യാ നാസ്ത്യുപമാ ഭുവി||" ഇതി|

Adhikarana dvitIyamadasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ദ്വിതീയേ തു പ്രമാദായതനേ സ്ഥിതഃ| ദുര്വികല്പഹതോ മൂഢഃ സുഖമിത്യധിമുച്യതേ||൪||

സ൦-അനന്തരം ദ്വിതീയേ തു മദേ സ്ഥിതഃ-പ്രാപ്തഃ, സ്വാര്ഥൈര്ദുഷ്ടൈസ്തൈസ്തൈര്വികല്പൈര്ഹതഃ-പുരുഷാര്ഥാദ്വിനഷ്ടഃ, അത ഏവ മൂഢഃ-കാര്യാകാര്യാനഭിജ്ഞഃ, സുഖമിത്യധിമുച്യതേ-സുഖമിതി ജ്ഞാനേന പ്രഥമമദോത്പന്നേന തദാനീമധിമുച്യതേ-അധികം കൃത്വാ തേന സുഖേന പരിത്യജ്യതേ| താദാത്വികമാദ്യം സുഖം നാനുഭവതി, ഓജസോ വിഹതത്വാത്| അന്യേ ത്വാഹുഃ,-അവമുച്യതേ-നിശ്ചിനോതി സുഖമേതദിത്യഭിനിവിശതേ| കിമ്ഭൂതേ മദേ സ്ഥിതഃ ? പ്രമാദായതനേ, പ്രമാദാനാം-സാഹസാനാമിഹാമുത്ര ചാശുഭഹേതൂനാം, [ ആയതനേ- ] സ്ഥാനേ|

Adhikarana dvitIyatRutIyasandhisthitasya lakShaNam (5) · Śloka 5

മധ്യമോത്തമയോഃ സന്ധിം പ്രാപ്യ രാജസതാമസഃ| നിരങ്കുശ ഇവ വ്യാലോ ന കിഞ്ചിന്നാചരേജ്ജഡഃ||൫||

സ൦-മധ്യമോത്തമയോഃ-ദ്വിതീയതൃതീയയോഃ, സന്ധിം പ്രാപ്യ-അന്തരം ലബ്ധ്വാ, പുരുഷോ രാജസതാമസോ ന കിഞ്ചിദശുഭം നാചരേത്-അപി തു സര്വമശുഭമാചരേത്| രാജസസഹിതസ്താമസോ രാജസതാമസഃ| ശാകപാര്ഥിവാദിത്വാത് മധ്യമ (ഉത്തര) പദലോപീ സമാസഃ, രാജസോ വാ താമസോ വേത്യര്ഥഃ| രാജസതാമസഗ്രഹണാത് സാത്വികഃ പുരുഷോ നേദൃശീമവസ്ഥാം പ്രാപ്നോതീതി ഗമയതി| നിരങ്കുശ ഇവ വ്യാലഃ| യഥാ,-വ്യാലോ-ദുഷ്ടഹസ്തീ, ജഡോ-ബധിരഃ, തഥാ നിരങ്കുശോ, ന കിഞ്ചിദശുഭം നാചരേത്, ഉന്മാര്ഗപ്രവൃത്തത്വാത്| തന്ത്രാന്തരേ ചൈവമുക്തമ്-"സാത്വികേ ശൌചദാക്ഷിണ്യഹര്ഷമണ്ഡനലാലസഃ| ഗീതാധ്യയനസൌഭാഗ്യസുരതോത്സാഹകൃന്മദഃ|| രാജസേ ദുഃഖശീലത്വമാത്മത്യാഗം സസാഹസമ്| കലഹം സാനുബന്ധം ച കരോതി പുരുഷേ മദഃ|| അശൌചനിദ്രാമാത്സര്യാഗമ്യാഗമനലോലതാഃ| അസത്യഭാഷണം ചാപി കുര്യാദ്വൈ താമസേ മദഃ||" ഇതി| വ്യാലഗ്രഹണാദ്യഃ ശുദ്ധസ്വഭാവോ ഹസ്തീ സ സൃണിരഹിതോऽപി കദാചിദ്ധസ്ത്യാരോഹശബ്ദശ്രവണാത് കാലോചിതം സങ്കേതമുപലഭ്യ യുക്തമാചരത്യേവേതി, അതോ വ്യാലോ നിരങ്കുശ ഇതി ദ്വിതയമുപന്യസ്തമ്| തേജസഃ കിഞ്ചിച്ഛേഷത്വാത് നിന്ദ്യാമിമാമവസ്ഥാം പ്രാപ്തഃ|

Adhikarana tRutIyamadasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

അത ഏവാഹ - - - - ഇയം ഭൂമിരവദ്യാനാം ദൌഃശീല്യസ്യേദമാസ്പദമ്| ഏകോऽയം ബഹുമാര്ഗായാ ദുര്ഗതേര്ദേശികഃ പരമ്||൬|| നിശ്ചേഷ്ടഃ ശവവച്ഛേതേ തൃതീയേ തു മദേ സ്ഥിതഃ| മരണാദപി പാപാത്മാ ഗതഃ പാപതരാം ദശാമ്||൭||

സ൦-അവദ്യാനാം-നിന്ദ്യാനാം, ഇയം-മദാവസ്ഥാ, ഭൂമിഃ-ആകരഃ| തഥാ, ദൌഃശീല്യസ്യ-അസമാഹിതത്വസ്യ, ഇദം-മദാവസ്ഥാന്തരം, ആസ്പദം-ആവസഥഃ| ഏകോऽയം-മദവിശേഷോ, ബഹുമാര്ഗായാഃ-അനേകമുഖായാ ദുര്ഗതേഃ, പരം കൃത്വാ ദേശികഃ-ആചാര്യഃ| സ൦-തൃതീയേ-ഉത്തമേ മദേ, സ്ഥിതോ നരസ്തേജസോ വിഹതത്വാത് നിശ്ചേഷ്ടഃ-ചേഷ്ടയാ കായവാങ്മനോലക്ഷണയാ രഹിതഃ, അത ഏവ ശവവച്ഛേതേ-മൃതാനുകല്പഃ സ്വപിതി| ഏവം ച സത്യസൌ പാപാത്മാ മരണാദപി പാപതരാമവസ്ഥാം പ്രാപ്തഃ| യതോ മൃതോ മരണാത്സമനന്തരമേവ ശരീരാന്തരം പ്രാപ്യ സുഖാദീന് വിന്ദതേ| തൃതീയാം മദാവസ്ഥാം പ്രാപ്തസ്തു പുരുഷോऽപരശരീരാപ്രാപ്തേര്ന കഥാഞ്ചിത് സുഖാദ്യനുഭവതീതി മരണാദപ്യസ്യ നികൃഷ്ടത്വമ്|

Adhikarana madyashIlananiShedhaH (8) · Śloka 8

ധര്മാധര്മം സുഖം ദുഃഖമര്ഥാനര്ഥം ഹിതാഹിതമ്| യദാസക്തോ ന ജാനാതി കഥം തച്ഛീലയേദ്ബുധഃ||൮||

സ൦-യസ്മിന്നാസക്തോ-യദാസക്തോ, ധര്മാദീന് ന ജാനാതി| തത്-തഥാവിധം മദ്യം, ബുധോ-മതിമാന്, കഥം ശീലയേത്-അഭ്യസേത്| തത്ര ധര്മോ-ദാനാധ്യയനദേവഗുരുപൂജാദികഃ| അധര്മോ-ഹിംസാദിഃ| സുഖം-ആഹ്ലാദകോऽനുഭവഃ| ദുഃഖം-ഉപതാപഃ| അര്ഥഃ-ഉഭയലോകഹിതമ്| അനര്ഥഃ-അഹിതമ്| ശീലയേദിത്യനേന തത്രാസക്തിം നിഷേധതി, ന തു മദ്യപാനമപി|

Adhikarana madye~atipIte mohAdayaH (9-10) · Śloka 10

മദ്യേ മോഹോ ഭയം ശോകഃ ക്രോധോ മൃത്യുശ്ച സംശ്രിതാഃ| സോന്മാദമദമൂര്ച്ഛായാഃ സാപസ്മാരാപതാനകാഃ||൯|| യത്രൈകഃ സ്മൃതിവിഭ്രംശസ്തത്ര സര്വമസാധു യത്| |൧൦|

സ൦-മദ്യേऽതിപീതേ മോഹാദയഃ സംശ്രിതാഃ-ആശ്രിതാഃ, മദ്യാതിപാനാദനന്തരം മോഹാദീനാം സദ്ഭാവാത്| അഥവാ കിമത്ര ബഹുനാऽഭിഹിതേന| യത്ര-യസ്മിന് മദ്യേ, സ്മൃതേര്വിഭ്രംശോ-ലോപഃ, തത്ര യത്കിഞ്ചിദ്വിദ്യതേ തത്സര്വമസാധു-അശോഭനമ്| യത്രൌജസൌ ന വിഹതിര്ഹൃത്പ്രബോധശ്ച സ പ്രഥമോ മദഃ| യത്രാല്പാ വിഹതിരോജസഃ സ മധ്യമഃ| യത്ര സര്വസ്യൌജസൌ വിഹതിഃ സ ഉത്തമഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൨൪|൩൫) - "ഓജസ്യവിഹതേ പൂര്വോ ഹൃദി ച പ്രതിബോധിതേ| മധ്യമോ വിഹതേऽല്പേ തു വിഹതേ തൂത്തമോ മദഃ||" ഇതി|

Adhikarana ayuktiyuktamadyasya trivargAdinAshakatvam (10-11) · Śloka 11

| അയുക്തിയുക്തമന്നം ഹി വ്യാധയേ മരണായ വാ||൧൦|| മദ്യം ത്രിവര്ഗധീധൈര്യലജ്ജാദേരപി നാശനമ്| |൧൧|

സ൦-യസ്മാദയുക്ത്യാ യോജിതമന്നമപി-യത്പ്രാണകരം തദപി, കര്മവശാദ്വ്യാധയേ മരണായ വാ സമ്പദ്യതേ| മദ്യം ത്വയുക്തിയോജിതം ത്രിവര്ഗാദേരപി നാശനമ്| യുക്തിപീതം പുനസ്തദേവ ത്രിവര്ഗാദീനാം സാധനമിത്യപിശബ്ദേന ദ്യോതയതി|

Adhikarana madyapAnasya viShayaH (11-12) · Śloka 12

താമേവ യുക്തിം വക്ഷ്യമാണേന ഗ്രന്ഥേന പ്രതിപാദയന്നാഹ - - - - | നാതിമാദ്യന്തി ബലിനഃ കൃതാഹാരാ മഹാശനാഃ||൧൧|| സ്നിഗ്ധാഃ സത്ത്വവയോയുക്താ മദ്യനിത്യാസ്തദന്വയാഃ| മേദഃകഫാധികാ മന്ദവാതപിത്താ ദൃഢാഗ്നയഃ||൧൨||

സ൦-യത ഏവംവിധാ നരാ നാതിമാദ്യന്തി, തതോ ബലവദ്ഭിഃ പുരുഷൈഃ കൃതാഹാരൈര്മഹാശനൈഃ സ്നിഗ്ധൈഃ സത്വയുക്തൈര്വയോയുക്തര്മദ്യോചിതൈസ്തദന്വയൈഃ-മദ്യപകുലപ്രസൂതൈഃ, മേദോധികൈഃ കഫാധികൈഃ സ്വല്പവാതപിത്തൈര്ദൃഢാഗ്നിഭിഃ-അപകാരസഹിഷ്ണ്വഗ്നിഭിഃ, മദ്യം പേയമ്, നാതോ വിപര്യസ്തൈഃ, ഇത്യന്യതന്ത്രകാരകഥിതായാ യുക്തേരത്രൈവാന്തര്ഭാവോऽനേന തന്ത്രകൃതാ കൃതഃ|

Adhikarana madyapAnasyAviShayaH (13-17) · Śloka 17

വിപര്യയേऽതിമാദ്യന്തി വിശ്രബ്ധാഃ കുപിതാശ്ച യേ| മദ്യേന ചാമ്ലരൂക്ഷേണ സാജീര്ണേ ബഹുനാऽതി ച||൧൩|| വാതാത്പിത്താത്കഫാത്സര്വൈശ്ചത്വാരഃ സ്യുര്മദാത്യയാഃ| സര്വേऽപി സര്വൈര്ജായന്തേ വ്യപദേശസ്തു ഭൂയസാ||൧൪|| സാമാന്യം ലക്ഷണം തേഷാം പ്രമോഹോ ഹൃദയവ്യഥാ| വിഡ്ഭേദഃ പ്രതതം തൃഷ്ണാ സൌമ്യാഗ്നേയോ ജ്വരോऽരുചിഃ||൧൫|| ശിരഃപാര്ശ്വാസ്ഥിരുക്കമ്പോ മര്മഭേദസ്ത്രികഗ്രഹഃ| ഉരോവിബന്ധസ്തിമിരം കാസഃ ശ്വാസഃ പ്രജാഗരഃ||൧൬|| സ്വേദോऽതിമാത്രം വിഷ്ടമ്ഭഃ ശ്വയഥുശ്ചിത്തവിഭ്രമഃ| പ്രലാപശ്ചര്ദിരുത്ക്ലേശോ ഭ്രമോ ദുഃസ്വപ്നദര്ശനമ്||൧൭||

സ൦-യഥാനിര്ദിഷ്ടാദ്വൈപരിത്യേന, യഥാ-അബലിനോ യാവദദൃഢാഗ്നയ ഇതി| തഥാ, വിശ്രബ്ധാഃ-അമൃതമിവേദം സ്പൃഹണീയം സുരേഭ്യഃ പേപീയതേऽസ്മാഭിരിതി തദ്ഗതമനസോ വിശ്വസ്താഃ, തഥാ കുപിതാഃ-ക്രുദ്ധാഃ, യേ തേऽതിമാദ്യന്തി| മദ്യേനേത്യാദി| അമ്ലരൂക്ഷേണ ച മദ്യേന പീതേന സര്വ ഏവാതിമാദ്യന്തി| അത്ര ചാത്യമ്ലേനേതി വേദ്യമ്, മദ്യസ്യ സര്വസ്യൈവാമ്ലപ്രായത്വാത്| രൂക്ഷേണ-ന ത്വീഷത്സ്നിഗ്ധേന| തഥാ, സാജീര്ണേ-സശബ്ദ ഈഷദര്ഥേ ഈഷദജീര്ണേ, തസ്മിന്നേവ മദ്യേ പീതേऽതിമാദ്യന്തി| തഥാ, അതിബഹുനാ പീതേന മദ്യേനാതിമാദ്യന്തി| സ൦-വാതാദിഭിഃ പൃഥക്ऽऽസ്ഥിതൈര്ദോഷൈഃ സന്നിപാതേന ചേതി ചത്വാരോ മദാത്യയാ വസ്തുസ്വഭാവാജ്ജായന്തേ, നോനാധികാഃ| സര്വേऽപി മദാത്യയാഃ സര്വൈരപി ദോഷൈര്ജായന്തേ| ഭൂയസാ-ബാഹുല്യേന തു, വ്യപദേശഃ-സംജ്ഞാ ഭവതി, അയം വാതമദാത്യയോ യാവത് സന്നിപാതമദാത്യയോऽയമിതി| സ൦-തേഷാം-മദാത്യയാനാം, സാമാന്യം ലക്ഷണം-അവിഭാഗേന [ചിഹ്നമ്], പ്രമോഹാദിദുഃസ്വപ്നദര്ശനപര്യന്തമ്|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (18) · Śloka 18

വിശേഷാജ്ജാഗരശ്വാസകമ്പമൂര്ധരുജോऽനിലാത്| സ്വപ്നേ ഭ്രമത്യുത്പതതി പ്രേതൈശ്ച സഹ ഭാഷതേ||൧൮||

സ൦-വാതേന മദാത്യയേ ജാഗരാദികം പ്രേതൈഃ സഹ ഭാഷത ഇതി പര്യന്തം സ്യാത്|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (19) · Śloka 19

പിത്താദ്ദാഹജ്വരസ്വേദമോഹാതീസാരതൃഡ്ഭ്രമാഃ| ദേഹോ ഹരിതഹാരിദ്രോ രക്തനേത്രകപോലതാ||൧൯||

സ൦-പിത്തേന മദാത്യയേ ദാഹാദികം രക്തനേത്രകപോലതാപര്യന്തം സ്യാത്|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (20) · Śloka 20

ശ്ലേഷ്മണാ ഛര്ദിഹൃല്ലാസനിദ്രോദര്ദാങ്ഗഗൌരവമ്| ||൨൦||

സ൦-ശ്ലേഷ്മണാ മദാത്യയേ ഛര്ദ്യാദികമങ്ഗഗൌരവപര്യന്തം സ്യാത്|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (1) · Śloka 1

| സര്വജേ സര്വലിങ്ഗത്വമ്||൧||

സ൦-സര്വജേ മദാത്യയേ സര്വലിങ്ഗത്വം ഭവതി|

Adhikarana dhvaMsakavikShayayornidAnam (20-21) · Śloka 21

സമ്പ്രതി ധ്വംസകവിക്ഷയൌ ലക്ഷയതി - - - - | മുക്ത്വാ മദ്യം പിബേത്തു യഃ||൨൦|| സഹസാऽനുചിതം വാऽന്യത്തസ്യ ധ്വംസകവിക്ഷയൌ| ഭവേതാം മാരുതാത്കഷ്ടൌ ദുര്ബലസ്യ വിശേഷതഃ||൨൧||

സ൦-ഉചിതം മദ്യം മുക്ത്വാ-ചിരം കാലം പരിത്യജ്യ, യഃ പുരുഷസ്തദേവ സഹസാ-അതിമാത്രയാ പിബേത്, അഥവാऽന്യദ്യന്മദ്യം യദനുചിതം-അസാത്മ്യം മദ്യം, തത്സഹസാ-അതിമാത്രം പിബേത്, തസ്യ-പുരുഷസ്യ, ധ്വംസകവിക്ഷയൌ വ്യാധീ മാരുതാദ്ഭവേതാം-ജായേയാതാമ്| കിമ്ഭൂതൌ ? കഷ്ടൌ,-കൃച്ഛ്രസാധ്യൌ| ദുര്ബലസ്യ പുനഃ പുംസസ്തൌ വിശേഷേണ ഭവേതാമ്|

Adhikarana dhvaMsakasya lakShaNam (22) · Śloka 22

ധ്വംസകേ ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവഃ കണ്ഠശോഷോऽതിനിദ്രതാ| ശബ്ദാസഹത്വം തന്ദ്രാ ച|൨൨|

സ൦-ധ്വംസകേ ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana vikShayasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| വിക്ഷയേऽങ്ഗശിരോതിരുക്||൨൨|| ഹൃത്കണ്ഠരോഗഃ സമ്മോഹഃ കാസസ്തൃഷ്ണാ വമിര്ജ്വരഃ| |൨൩|

സ൦-വിക്ഷയേ അങ്ഗശിരോതിരുഗാദ്യാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana nivRuttamadyasya phalam (23-1) · Śloka 1

| നിവൃത്തോ യസ്തു മദ്യേഭ്യോ ജിതാത്മാ ബുദ്ധിപൂര്വകൃത്||൨൩|| വികാരൈഃ സ്പൃശ്യതേ ജാതു ന സ ശാരീരമാനസൈഃ| |൨൪| ഇതി മദാത്യയനിദാനമ്||൧||

സ൦-ശാരീരമാനസാനാം രോഗാണാം മദ്യം കാരണമിതി കൃത്വാ യഃ പുമാന് ജിതാത്മാ മദ്യേഭ്യോ നിവൃത്തോ ബുദ്ധിപൂര്വകൃത്-വിമൃശ്യകാരീ, സ കദാചിച്ഛാരീരൈര്മാനസൈര്വാ വികാരൈര്ന സ്പൃശ്യതേ-നാക്രമ്യതേ| ഇതി മദാത്യയഃ|

Adhikarana madamUrcchAyasannyAsAnAM hetutrayamadhiShTAnatrayaM balottaratvaM ca (24-25) · Śloka 25

അഥ മദ്യവച്ചേതോവിഹതികാരണസാമാന്യാന്മദാദീന് ലക്ഷയതി - - - - | രജോമോഹാഹിതാഹാരപരസ്യ സ്യുസ്ത്രയോ ഗദാഃ||൨൪|| രസാസൃക്ऽऽചേതനാവാഹിസ്രോതോരോധസമുദ്ഭവാഃ| മദമൂര്ച്ഛായസന്ന്യാസാ യഥോത്തരബലോത്തരാഃ||൨൫||

സ൦-രജഃപ്രധാനസ്യ മോഹപ്രധാനസ്യ തഥാऽപഥ്യാഹാരപരസ്യ ത്രയോ ഗദാഃ സ്യുഃ-ജായേരന്| കിമ്ഭൂതാഃ ? രസശ്ചാസൃക് ച ചേതനാ ച, താ വഹന്തി യാനി സ്രോതാംസി, തേഷാം രോധഃ സമുദ്ഭവോ-ഹേതുഃ, യേഷാം തേ രസാസൃക്ऽऽചേതനാവാഹിസ്രോതോരോധസമുദ്ഭവാഃ| മദമൂര്ഛായസന്ന്യാസാഃ-ഏതത്സംജ്ഞാഃ| തേ ച യഥോത്തരബലോത്തരാഃ| യോ യ ഉത്തരോ യഥോത്തരമ്, ബലസ്യോത്തരം-ഉത്കര്ഷഃ, യഥോത്തരം ബലോത്തരം യേഷാം ത ഏവമ്| മദാന്മൂര്ഛായോ ബലവാന് തസ്മാദപി സന്ന്യാസ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana madaH saptavidhaH (26) · Śloka 26

അഥ മദം ലക്ഷയതി - - - - അഥ മദനിദാനമ്| മദോऽത്ര ദോഷൈഃ സര്വൈശ്ച രക്തമദ്യവിഷൈരപി| |൨൬|

സ൦-അത്ര-ഏഷു മദാദിഷു മധ്യേ, മദഃ സപ്തധാ,-പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സന്നിപാതേന രക്തേന മദ്യേന വിഷേണ ച|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| സക്താനല്പദ്രുതാഭാഷശ്ചലഃ സ്ഖലിതചേഷ്ടിതഃ||൨൬|| രൂക്ഷശ്യാവാരുണതനുര്മദേ വാതോദ്ഭവേ ഭവേത്| |൨൭|

സ൦-വാതോദ്ഭവേ മദേ സതി പുമാന് സക്താനല്പദ്രുതാഭാഷണാദിലക്ഷണോ ഭവേത്|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| പിത്തേന ക്രോധനോ രക്തപീതാഭഃ കലഹപ്രിയഃ||൨൭||

സ൦-പിത്തേന ക്രോധനാദിലക്ഷണഃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

സ്വല്പസമ്ബദ്ധവാക്പാണ്ഡുഃ കഫാദ്ധ്യാനപരോऽലസഃ| ||൨൯||

സ൦-കഫാത് സ്വല്പസമ്ബദ്ധവാഗാദിലക്ഷണഃ|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (28) · Śloka 28

| സര്വാത്മാ സന്നിപാതേന|൨൮|

സ൦-സര്വാത്മാ-സര്വദോഷലക്ഷണഃ, സന്നിപാതേന|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| രക്താത്സ്തബ്ധാങ്ഗദൃഷ്ടിതാ||൨൮|| പിത്തലിങ്ഗം ച| |൨൯|

സ൦-രക്താത്-രക്തമദാത്, സ്തബ്ധദൃഷ്ടിതാ തഥാ പിത്തമദലിങ്ഗം ച സ്യാത്|

Adhikarana madyajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

മദ്യേന വികൃതേഹാസ്വരാങ്ഗതാ| |൨൯|

സ൦-മദ്യേന മദേ വികൃതാ ചേഷ്ടാ തഥാ സ്വരസ്യ വികൃതത്വമങ്ഗസ്യ ച|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

| വിഷേ കമ്പോऽതിനിദ്രാ ച സര്വേഭ്യോऽഭ്യധികസ്തു സഃ||൨൯||

സ൦-വിഷേ-വിഷോത്ഥേ മദേ, കമ്പോऽതിനിദ്രാ ച സ്യാത്| സ ച-വിഷമദഃ, സര്വേഭ്യോऽധികഃ|

Adhikarana raktajAdiShu doShAnubandhaH (30-2) · Śloka 2

ലക്ഷയേല്ലക്ഷണോത്കര്ഷാദ്വാതാദീന് ശോണിതാദിഷു| |൩൦| ഇതി മദനിദാനമ്||൨||

സ൦-ശോണിതാദ്യുത്ഥേഷു മദേഷു വാതാദീന് ലക്ഷയേത്-ജാനീയാത്| കുതഃ ? ലക്ഷണോത്കര്ഷാത്-സ്വസ്വലക്ഷണോത്കര്ഷേണ|

Adhikarana mUrchAyashcaturvidhaH, vAtajasya lakShaNam (30-31) · Śloka 31

അഥ മൂര്ച്ഛായം ലക്ഷയതി - - - - അഥ മൂര്ച്ഛായനിദാനമ്| | അരുണം കൃഷ്ണനീലം വാ ഖം പശ്യന്പ്രവിശേത്തമഃ||൩൦|| ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യേത ഹൃത്പീഡാ വേപഥുര്ഭ്രമഃ| കാര്ശ്യം ശ്യാവാരുണാ ഛായാ മൂര്ഛായേ മാരുതാത്മകേ||൩൧||

സ൦-മാരുതോദ്ഭവേ മൂര്ഛായേ അരുണാദ്യന്യതമവര്ണമാകാശം പശ്യന് പുമാംസ്തമഃ പ്രവിശേത്-മൂഢാവസ്ഥാം പ്രാപ്നോതി| ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യേത-സംജ്ഞാം ലഭേത്| ഹൃത്പീഡാവേപഥുഭ്രമയുതസ്തഥാ കാര്ശ്യാദി ച സ്യാത്|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

പിത്തേന രക്തം പീതം വാ നഭഃ പശ്യന് വിശേത്തമഃ| വിബുധ്യേത ച സസ്വേദോ ദാഹതൃട്താപപീഡിതഃ||൩൨|| ഭിന്നവിണ്നീലപീതാഭോ രക്തപീതാകുലേക്ഷണഃ| |൩൩|

സ൦-പിത്തേന മൂര്ഛായേ രക്തം പീതം വാ നഭഃ പശ്യംസ്തമഃ പുമാന് വിശേത്-മൂഢാവസ്ഥാം പ്രാപ്നുയാത്| സഹ സ്വദേന വിബുധ്യേത-സംജ്ഞാം ലഭതേ| തഥാ ദാഹാദിപീഡിതസ്തഥാ ഭിന്നവിഡാദികഃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| കഫേന മേഘസംകാശം പശ്യന്നാകാശമാവിശേത്||൩൩|| തമശ്ചിരാച്ച ബുധ്യേത സഹൃല്ലാസഃ പ്രസേകവാന്| ഗുരുഭിഃ സ്തിമിതൈരങ്ഗൈരാര്ദ്രചര്മാവനദ്ധവത്||൩൪||

സ൦-കഫേന മൂര്ച്ഛായേ മേഘാഭമാകാശം പശ്യംസ്തമ ആവിശേത്, ചിരേണ ച ബുധ്യേത-സംജ്ഞാ ലഭതേ| ഹൃല്ലാസാദിമാന്, തഥാऽऽദ്രേണ ചര്മണാऽവനദ്ധോ-വേഷ്ടിത ഇവ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

സര്വാകൃതിസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈരപസ്മാര ഇവാപരഃ| പാതയത്യാശു നിശ്ചേഷ്ടം വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈഃ||൩൫|| ഇതി മൂര്ച്ഛായനിദാനമ്|൩൬|

സ൦-ത്രിഭിര്ദോഷൈര്യോ മൂര്ച്ഛായഃ സര്വാകാരഃ സോऽപരോऽപസ്മാര ഇവാശു-ശീഘ്രമേവ, പുരുഷം നിശ്ചേഷ്ടം പാതയതി| വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈഃ-അപസ്മാരോത്ഥാനി നിന്ദ്യാനി ചേഷ്ടിതാനി വര്ജയിത്വാ, അന്യത്സര്വം സമാനമ്|

Adhikarana madamUrchAyayorauShadhaM vinA nivRuttiH,sanyAsasyauShadhaikanivartyatvam (36) · Śloka 36

ഇദാനീം സന്ന്യാസം ലക്ഷയിതുമാഹ - - - - അഥ സന്ന്യാസനിദാനമ്| ദോഷേഷു മദമൂര്ച്ഛായാഃ കൃതവേഗേഷു ദേഹിനാമ്| സ്വയമേവോപശാമ്യന്തി, സന്ന്യാസോ നൌഷധൈര്വിനാ||൩൬||

സ൦-മദാശ്ച മൂര്ച്ഛായാശ്ച മദമൂര്ച്ഛായാഃ, കൃതവേഗേഷു ദോഷേഷു സത്സു സ്വയമേവ-ഔഷധം വിനാऽപി, ശാമ്യന്തി| സന്ന്യാസഃ പുനരൌഷധൈര്വിനാ ന ശാന്തിമേതി|

Adhikarana saMnyAsasya saMprAptiH saMnyAsasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

വാഗ്ദേഹമനസാം ചേഷ്ടാമാക്ഷിപ്യാതിബലാ മലാഃ| സന്ന്യാസം സന്നിപതിതാഃ പ്രാണായതനസംശ്രയാഃ||൩൭|| കുര്വന്തി, തേന പുരുഷഃ കാഷ്ഠീഭൂതോ മൃതോപമഃ| മ്രിയേത ശീഘ്രം ശീഘ്രം ചേച്ചികിത്സാ ന പ്രയുജ്യതേ||൩൮||

സ൦-വാക് ച ദേഹശ്ച മനശ്ച, തേഷാം ചേഷ്ടാം-യഥാസ്വലക്ഷണാം, ആക്ഷിപ്യ മലാഃ-വാതപിത്തകഫാഃ, സന്നിപതിതാഃ സന്തഃ-ത്രയ ഏകകാര്യോദ്യതാഃ, സന്ന്യാസം കുര്വന്തി| കിമ്ഭൂതാഃ ? അതിബലാസ്തഥാ പ്രാണായതനസംശ്രയാഃ,-വിശേഷേണ ഹൃദയാശ്രയാഃ| തേന-സന്ന്യാസേന, പുരുഷഃ കാഷ്ഠീഭൂതഃ-സ്ഥാണുകുഡ്യകല്പഃ, തഥാ മൃതോപമഃ-തത്സദൃശോ ഭൂത്വാ, അനന്തരം ശീഘ്രം മ്രിയേത| യദി ശീഘ്രം ചികിത്സാ ന പ്രയുജ്യതേ| മ്രിയേത ഇതി സമ്ഭാവനായാം ലിങ്|

Adhikarana saMnyAsastvarayA cikitsyaH (39-3) · Śloka 3

ശീഘ്രം ചികിത്സനാജ്ജീവേത്, ഇത്യത്രൈവോദാഹരണാര്ഥമാഹ - - - - അഗാധേ ഗ്രാഹബഹുലേ സലിലൌഘ ഇവാതടേ| സന്ന്യാസേ വിനിമജ്ജന്തം നരമാശു നിവര്തയേത്||൩൯|| ഇതി സന്ന്യാസനിദാനമ്||൩||

സ൦-അഗാധേ-അതലസ്പര്ശേ, സലിലൌഘേ, തഥാ ഗ്രാഹബഹുലേ-മകരാദിപ്രാണഹരപ്രാണിഭൂയസി, തഥാऽതടേ-അരോധസി| തഥാ തസ്മിന്നിമജ്ജന്തം നരമാശു-ശീഘ്രം, നിവര്തയേത്-തസ്മാദുദ്ധരേത്, ഏവം സന്ന്യാസേऽപി നിമജ്ജന്തം നരമാശു നിവര്തയേത്| അനേനോദാഹരണേന മദാ(ഹാ)ത്യയത്വമസ്യ വ്യാധേഃ പ്രദര്ശയന് സ്വല്പകാലഹാപനമപ്യത്ര വ്യാധൌ ന കാര്യമിതി ദ്യോതയതി|

Adhikarana yuktiviyuktasya madyapAnasya phalam (40) · Śloka 40

ഇദാനീം മദാത്യയനിദാനത്വാന്മദ്യസ്യ മദ്യേനൈവോപസംഹാരം കുര്വന്നാഹ - - - - മദമാനരോഷതോഷപ്രഭൃതിഭിരരിഭിര്നിജൈഃ പരിഷ്വങ്ഗഃ| യുക്തായുക്തം ച സമം യുക്തിവിയുക്തേന മദ്യേന||൪൦||

സ൦-യുക്തിവിയുക്തേന മദ്യേന മദാദിഭിര്നിജൈഃ-സഹജാതൈഃ, [അരിഭിഃ-] ശത്രുഭിര്ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടവിനാശകാരിഭിഃ, പരിഷ്വങ്ഗഃ-അതിസംശ്ലേഷോ, ഭവതി| ന കേവലം മദ്യേന മദാദ്യതിസങ്ഗഃ, യാവദ്യുക്തായുക്തം സമം-തുല്യം, സമ്പദ്യതേ| യുക്തമനുഷ്ഠേയമ്, അയുക്തമനനുഷ്ഠേയമ്, തദുഭയം സമം ജായതേ, കാര്യാകാര്യം ന ജാനാതീത്യര്ഥഃ| യതശ്ചൈവം തതോ മദ്യപാനേ യുക്തേര്ഗരീയസ്ത്വമ്| യുക്തിശ്ച പ്രാഗേവ ദര്ശിതാ| "ആര്യാദ്വിതീയദലഭവലക്ഷ്മ പ്രതിനിയതമവഗമ്യ| ഉഭയത്രാപ്യുപഗീതിം വദന്തി യത്യംശകൈര്ഗദിതൈഃ||"

Adhikarana yuktiyuktasya madyapAnasya Palam (6) · Śloka 6

പുനരപി യുക്തിം പ്രദര്ശയന്നാഹ - - - - ബലകാലദേശസാത്മ്യപ്രകൃതിസഹായാമയവയാംസി| പ്രവിഭജ്യ തദനുരൂപം യദി പിബതി തതഃ പിബത്യമൃതമ്||൪൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ മദാത്യയാദിനിദാനം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||

സ൦-ബലകാലാദീന് പ്രവിഭജ്യ-ബുദ്ധ്യാ വിമൃശ്യ, തദനുരൂപം-തദ്യോഗ്യം, യദി പിബതി തതോऽമൃതം പിബതി| മദ്യവ്യാജേനാമൃതമാസ്വാദയതീത്യര്ഥഃ| ആര്യാ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ മദാത്യയാദിനിദാനം നാമ ഷഷ്ടോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൬||