6. madātyayādinidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

రాజయక్ష్మనిదానాదనంతరం మదాత్యయనిదానారంభః| యతో యథా రాజయక్ష్మా దోషత్రయజస్తథా మదాత్యయోఽపి| వక్ష్యతి హి తత్ర (శ్లో. 14) - "సర్వేఽపి సర్వైర్జాయంతే వ్యపదేశస్తు భూయసా|" ఇతి|

Adhikarana madAtyayAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

తస్మాన్మదాత్యయనిదానముచ్యత ఇత్యాహ - - - - అథాతో మదాత్యయాదినిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

స0-పూర్వవద్వ్యాఖ్యా|

Adhikarana madyasya guNAH (1) · Śloka 1

తీక్ష్ణోష్ణరూక్షసూక్ష్మామ్లం వ్యవాయ్యాశుకరం లఘు| వికాషి విశదం మద్యమోజసోఽస్మాద్విపర్యయః||1||

స0-తీక్ష్ణోష్ణాదిగుణం మద్యం| అస్మాత్-మద్యాత్, ఓజసో విపర్యయో-వైపరీత్యం, యథా-మందశీతస్నిగ్ధసాంద్రమధురస్థిరచిరకృద్గురుశ్లక్ష్ణపిచ్ఛిలత్వం|

Adhikarana madyaguNa evotkarShato viShe~api (2) · Śloka 2

తీక్ష్ణాదయో విషేఽప్యుక్తాశ్చిత్తోపప్లావినో గుణాః| జీవితాంతాయ జాయంతే విషే తూత్కర్షవృత్తితః||2||

స0-ఏత ఏవ తీక్ష్ణాదయో దశ గుణా విషేఽప్యుక్తాః| చిత్తముపప్లావితుం శీలం యేషాం తే చిత్తోపప్లావినః,-చిత్తవిభ్రమకారిణః| న కేవలం మద్య ఇత్యపిశబ్దార్థః| నను, యది త ఏవ తీక్ష్ణాదయో గుణా విషే, త ఏవ మద్యే, తత్కథం విషస్థా ఏవ తీక్ష్ణాదయో మారయంతి న మద్యస్థాః ? ఇత్యత్ర యుక్తిమాహ-జీవితాంతాయేత్యాది| విషస్థాస్తీక్ష్ణాదయో యే గుణాస్తే మారణాయ సంపద్యతే, ఉత్కర్షవృత్తితః-ఉత్కర్షవర్తనాత్|

Adhikarana prathamamadasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

కథం కృత్వా మద్యం చేతో వికారం నయతి ? ఇత్యాహ - - - - తీక్ష్ణాదిభిర్గుణైర్మద్యం మందాదీనోజసో గుణాన్| దశభిర్దశ సంక్షోభ్య చేతో నయతి విక్రియాం||3|| ఆద్యే మదే| |4|

స0-తీక్ష్ణాదిభిర్దశభిర్గుణైర్మందాదీనోజసః సంబంధినో గుణాన్ సంక్షోభ్య-సమంతాద్దుష్టతామాపాద్య, చేతో విక్రియాం-వికారం నయతి, ఆద్యే మదే| నను, తీక్ష్ణాదిభిర్మందాదీనిత్యేతావదేవాస్తు, కిం దశభిర్దశేత్యనేన? పాఠాదేవ హి దశసంఖ్యాఽవగమిష్యతే| అస్త్యేతత్| కింతు సర్వైరేవ తీక్ష్ణాదిభిః సర్వానపి మందాదీన్ సంక్షోభ్య చేతో విక్రియాం మద్యం నయతి, న తు కియద్భిరపి తీక్ష్ణాదిభిః కియత ఏవ మందాదీన్, ఇతి ప్రతిపాదనాయ సంఖ్యాగ్రహణం| ఉత్కర్షతారతమ్యతస్త్వస్త్యేవ విశేషః, తేన సర్వత్ర మదేనైవ తుల్యః క్షోభ ఇతి వేద్యం| ఆద్యే చ మదే యథాస్వం ప్రబోధజనకే పుమాన్ స్థితో మద్యపానాత్తాదాత్వికం సుఖం సమధిగచ్ఛతీత్యనుక్తమపి సంభావ్యతే| తథా చ మునిః (చ. చి. అ. 24|64)- "పంచస్వర్థేషు కాంతేషు యా రతిః ప్రథమే మదే| యూనాం వా స్థవిరాణాం వా తస్యా నాస్త్యుపమా భువి||" ఇతి|

Adhikarana dvitIyamadasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ద్వితీయే తు ప్రమాదాయతనే స్థితః| దుర్వికల్పహతో మూఢః సుఖమిత్యధిముచ్యతే||4||

స0-అనంతరం ద్వితీయే తు మదే స్థితః-ప్రాప్తః, స్వార్థైర్దుష్టైస్తైస్తైర్వికల్పైర్హతః-పురుషార్థాద్వినష్టః, అత ఏవ మూఢః-కార్యాకార్యానభిజ్ఞః, సుఖమిత్యధిముచ్యతే-సుఖమితి జ్ఞానేన ప్రథమమదోత్పన్నేన తదానీమధిముచ్యతే-అధికం కృత్వా తేన సుఖేన పరిత్యజ్యతే| తాదాత్వికమాద్యం సుఖం నానుభవతి, ఓజసో విహతత్వాత్| అన్యే త్వాహుః,-అవముచ్యతే-నిశ్చినోతి సుఖమేతదిత్యభినివిశతే| కింభూతే మదే స్థితః ? ప్రమాదాయతనే, ప్రమాదానాం-సాహసానామిహాముత్ర చాశుభహేతూనాం, [ ఆయతనే- ] స్థానే|

Adhikarana dvitIyatRutIyasandhisthitasya lakShaNam (5) · Śloka 5

మధ్యమోత్తమయోః సంధిం ప్రాప్య రాజసతామసః| నిరంకుశ ఇవ వ్యాలో న కించిన్నాచరేజ్జడః||5||

స0-మధ్యమోత్తమయోః-ద్వితీయతృతీయయోః, సంధిం ప్రాప్య-అంతరం లబ్ధ్వా, పురుషో రాజసతామసో న కించిదశుభం నాచరేత్-అపి తు సర్వమశుభమాచరేత్| రాజససహితస్తామసో రాజసతామసః| శాకపార్థివాదిత్వాత్ మధ్యమ (ఉత్తర) పదలోపీ సమాసః, రాజసో వా తామసో వేత్యర్థః| రాజసతామసగ్రహణాత్ సాత్వికః పురుషో నేదృశీమవస్థాం ప్రాప్నోతీతి గమయతి| నిరంకుశ ఇవ వ్యాలః| యథా,-వ్యాలో-దుష్టహస్తీ, జడో-బధిరః, తథా నిరంకుశో, న కించిదశుభం నాచరేత్, ఉన్మార్గప్రవృత్తత్వాత్| తంత్రాంతరే చైవముక్తం-"సాత్వికే శౌచదాక్షిణ్యహర్షమండనలాలసః| గీతాధ్యయనసౌభాగ్యసురతోత్సాహకృన్మదః|| రాజసే దుఃఖశీలత్వమాత్మత్యాగం ససాహసం| కలహం సానుబంధం చ కరోతి పురుషే మదః|| అశౌచనిద్రామాత్సర్యాగమ్యాగమనలోలతాః| అసత్యభాషణం చాపి కుర్యాద్వై తామసే మదః||" ఇతి| వ్యాలగ్రహణాద్యః శుద్ధస్వభావో హస్తీ స సృణిరహితోఽపి కదాచిద్ధస్త్యారోహశబ్దశ్రవణాత్ కాలోచితం సంకేతముపలభ్య యుక్తమాచరత్యేవేతి, అతో వ్యాలో నిరంకుశ ఇతి ద్వితయముపన్యస్తం| తేజసః కించిచ్ఛేషత్వాత్ నింద్యామిమామవస్థాం ప్రాప్తః|

Adhikarana tRutIyamadasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

అత ఏవాహ - - - - ఇయం భూమిరవద్యానాం దౌఃశీల్యస్యేదమాస్పదం| ఏకోఽయం బహుమార్గాయా దుర్గతేర్దేశికః పరం||6|| నిశ్చేష్టః శవవచ్ఛేతే తృతీయే తు మదే స్థితః| మరణాదపి పాపాత్మా గతః పాపతరాం దశాం||7||

స0-అవద్యానాం-నింద్యానాం, ఇయం-మదావస్థా, భూమిః-ఆకరః| తథా, దౌఃశీల్యస్య-అసమాహితత్వస్య, ఇదం-మదావస్థాంతరం, ఆస్పదం-ఆవసథః| ఏకోఽయం-మదవిశేషో, బహుమార్గాయాః-అనేకముఖాయా దుర్గతేః, పరం కృత్వా దేశికః-ఆచార్యః| స0-తృతీయే-ఉత్తమే మదే, స్థితో నరస్తేజసో విహతత్వాత్ నిశ్చేష్టః-చేష్టయా కాయవాఙ్మనోలక్షణయా రహితః, అత ఏవ శవవచ్ఛేతే-మృతానుకల్పః స్వపితి| ఏవం చ సత్యసౌ పాపాత్మా మరణాదపి పాపతరామవస్థాం ప్రాప్తః| యతో మృతో మరణాత్సమనంతరమేవ శరీరాంతరం ప్రాప్య సుఖాదీన్ విందతే| తృతీయాం మదావస్థాం ప్రాప్తస్తు పురుషోఽపరశరీరాప్రాప్తేర్న కథాంచిత్ సుఖాద్యనుభవతీతి మరణాదప్యస్య నికృష్టత్వం|

Adhikarana madyashIlananiShedhaH (8) · Śloka 8

ధర్మాధర్మం సుఖం దుఃఖమర్థానర్థం హితాహితం| యదాసక్తో న జానాతి కథం తచ్ఛీలయేద్బుధః||8||

స0-యస్మిన్నాసక్తో-యదాసక్తో, ధర్మాదీన్ న జానాతి| తత్-తథావిధం మద్యం, బుధో-మతిమాన్, కథం శీలయేత్-అభ్యసేత్| తత్ర ధర్మో-దానాధ్యయనదేవగురుపూజాదికః| అధర్మో-హింసాదిః| సుఖం-ఆహ్లాదకోఽనుభవః| దుఃఖం-ఉపతాపః| అర్థః-ఉభయలోకహితం| అనర్థః-అహితం| శీలయేదిత్యనేన తత్రాసక్తిం నిషేధతి, న తు మద్యపానమపి|

Adhikarana madye~atipIte mohAdayaH (9-10) · Śloka 10

మద్యే మోహో భయం శోకః క్రోధో మృత్యుశ్చ సంశ్రితాః| సోన్మాదమదమూర్చ్ఛాయాః సాపస్మారాపతానకాః||9|| యత్రైకః స్మృతివిభ్రంశస్తత్ర సర్వమసాధు యత్| |10|

స0-మద్యేఽతిపీతే మోహాదయః సంశ్రితాః-ఆశ్రితాః, మద్యాతిపానాదనంతరం మోహాదీనాం సద్భావాత్| అథవా కిమత్ర బహునాఽభిహితేన| యత్ర-యస్మిన్ మద్యే, స్మృతేర్విభ్రంశో-లోపః, తత్ర యత్కించిద్విద్యతే తత్సర్వమసాధు-అశోభనం| యత్రౌజసౌ న విహతిర్హృత్ప్రబోధశ్చ స ప్రథమో మదః| యత్రాల్పా విహతిరోజసః స మధ్యమః| యత్ర సర్వస్యౌజసౌ విహతిః స ఉత్తమః| తథా చ మునిః (చ. చి. అ. 24|35) - "ఓజస్యవిహతే పూర్వో హృది చ ప్రతిబోధితే| మధ్యమో విహతేఽల్పే తు విహతే తూత్తమో మదః||" ఇతి|

Adhikarana ayuktiyuktamadyasya trivargAdinAshakatvam (10-11) · Śloka 11

| అయుక్తియుక్తమన్నం హి వ్యాధయే మరణాయ వా||10|| మద్యం త్రివర్గధీధైర్యలజ్జాదేరపి నాశనం| |11|

స0-యస్మాదయుక్త్యా యోజితమన్నమపి-యత్ప్రాణకరం తదపి, కర్మవశాద్వ్యాధయే మరణాయ వా సంపద్యతే| మద్యం త్వయుక్తియోజితం త్రివర్గాదేరపి నాశనం| యుక్తిపీతం పునస్తదేవ త్రివర్గాదీనాం సాధనమిత్యపిశబ్దేన ద్యోతయతి|

Adhikarana madyapAnasya viShayaH (11-12) · Śloka 12

తామేవ యుక్తిం వక్ష్యమాణేన గ్రంథేన ప్రతిపాదయన్నాహ - - - - | నాతిమాద్యంతి బలినః కృతాహారా మహాశనాః||11|| స్నిగ్ధాః సత్త్వవయోయుక్తా మద్యనిత్యాస్తదన్వయాః| మేదఃకఫాధికా మందవాతపిత్తా దృఢాగ్నయః||12||

స0-యత ఏవంవిధా నరా నాతిమాద్యంతి, తతో బలవద్భిః పురుషైః కృతాహారైర్మహాశనైః స్నిగ్ధైః సత్వయుక్తైర్వయోయుక్తర్మద్యోచితైస్తదన్వయైః-మద్యపకులప్రసూతైః, మేదోధికైః కఫాధికైః స్వల్పవాతపిత్తైర్దృఢాగ్నిభిః-అపకారసహిష్ణ్వగ్నిభిః, మద్యం పేయం, నాతో విపర్యస్తైః, ఇత్యన్యతంత్రకారకథితాయా యుక్తేరత్రైవాంతర్భావోఽనేన తంత్రకృతా కృతః|

Adhikarana madyapAnasyAviShayaH (13-17) · Śloka 17

విపర్యయేఽతిమాద్యంతి విశ్రబ్ధాః కుపితాశ్చ యే| మద్యేన చామ్లరూక్షేణ సాజీర్ణే బహునాఽతి చ||13|| వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్సర్వైశ్చత్వారః స్యుర్మదాత్యయాః| సర్వేఽపి సర్వైర్జాయంతే వ్యపదేశస్తు భూయసా||14|| సామాన్యం లక్షణం తేషాం ప్రమోహో హృదయవ్యథా| విడ్భేదః ప్రతతం తృష్ణా సౌమ్యాగ్నేయో జ్వరోఽరుచిః||15|| శిరఃపార్శ్వాస్థిరుక్కంపో మర్మభేదస్త్రికగ్రహః| ఉరోవిబంధస్తిమిరం కాసః శ్వాసః ప్రజాగరః||16|| స్వేదోఽతిమాత్రం విష్టంభః శ్వయథుశ్చిత్తవిభ్రమః| ప్రలాపశ్చర్దిరుత్క్లేశో భ్రమో దుఃస్వప్నదర్శనం||17||

స0-యథానిర్దిష్టాద్వైపరిత్యేన, యథా-అబలినో యావదదృఢాగ్నయ ఇతి| తథా, విశ్రబ్ధాః-అమృతమివేదం స్పృహణీయం సురేభ్యః పేపీయతేఽస్మాభిరితి తద్గతమనసో విశ్వస్తాః, తథా కుపితాః-క్రుద్ధాః, యే తేఽతిమాద్యంతి| మద్యేనేత్యాది| అమ్లరూక్షేణ చ మద్యేన పీతేన సర్వ ఏవాతిమాద్యంతి| అత్ర చాత్యమ్లేనేతి వేద్యం, మద్యస్య సర్వస్యైవామ్లప్రాయత్వాత్| రూక్షేణ-న త్వీషత్స్నిగ్ధేన| తథా, సాజీర్ణే-సశబ్ద ఈషదర్థే ఈషదజీర్ణే, తస్మిన్నేవ మద్యే పీతేఽతిమాద్యంతి| తథా, అతిబహునా పీతేన మద్యేనాతిమాద్యంతి| స0-వాతాదిభిః పృథక్ఽఽస్థితైర్దోషైః సన్నిపాతేన చేతి చత్వారో మదాత్యయా వస్తుస్వభావాజ్జాయంతే, నోనాధికాః| సర్వేఽపి మదాత్యయాః సర్వైరపి దోషైర్జాయంతే| భూయసా-బాహుల్యేన తు, వ్యపదేశః-సంజ్ఞా భవతి, అయం వాతమదాత్యయో యావత్ సన్నిపాతమదాత్యయోఽయమితి| స0-తేషాం-మదాత్యయానాం, సామాన్యం లక్షణం-అవిభాగేన [చిహ్నం], ప్రమోహాదిదుఃస్వప్నదర్శనపర్యంతం|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (18) · Śloka 18

విశేషాజ్జాగరశ్వాసకంపమూర్ధరుజోఽనిలాత్| స్వప్నే భ్రమత్యుత్పతతి ప్రేతైశ్చ సహ భాషతే||18||

స0-వాతేన మదాత్యయే జాగరాదికం ప్రేతైః సహ భాషత ఇతి పర్యంతం స్యాత్|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (19) · Śloka 19

పిత్తాద్దాహజ్వరస్వేదమోహాతీసారతృడ్భ్రమాః| దేహో హరితహారిద్రో రక్తనేత్రకపోలతా||19||

స0-పిత్తేన మదాత్యయే దాహాదికం రక్తనేత్రకపోలతాపర్యంతం స్యాత్|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (20) · Śloka 20

శ్లేష్మణా ఛర్దిహృల్లాసనిద్రోదర్దాంగగౌరవం| ||20||

స0-శ్లేష్మణా మదాత్యయే ఛర్ద్యాదికమంగగౌరవపర్యంతం స్యాత్|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (1) · Śloka 1

| సర్వజే సర్వలింగత్వం||1||

స0-సర్వజే మదాత్యయే సర్వలింగత్వం భవతి|

Adhikarana dhvaMsakavikShayayornidAnam (20-21) · Śloka 21

సంప్రతి ధ్వంసకవిక్షయౌ లక్షయతి - - - - | ముక్త్వా మద్యం పిబేత్తు యః||20|| సహసాఽనుచితం వాఽన్యత్తస్య ధ్వంసకవిక్షయౌ| భవేతాం మారుతాత్కష్టౌ దుర్బలస్య విశేషతః||21||

స0-ఉచితం మద్యం ముక్త్వా-చిరం కాలం పరిత్యజ్య, యః పురుషస్తదేవ సహసా-అతిమాత్రయా పిబేత్, అథవాఽన్యద్యన్మద్యం యదనుచితం-అసాత్మ్యం మద్యం, తత్సహసా-అతిమాత్రం పిబేత్, తస్య-పురుషస్య, ధ్వంసకవిక్షయౌ వ్యాధీ మారుతాద్భవేతాం-జాయేయాతాం| కింభూతౌ ? కష్టౌ,-కృచ్ఛ్రసాధ్యౌ| దుర్బలస్య పునః పుంసస్తౌ విశేషేణ భవేతాం|

Adhikarana dhvaMsakasya lakShaNam (22) · Śloka 22

ధ్వంసకే శ్లేష్మనిష్ఠీవః కంఠశోషోఽతినిద్రతా| శబ్దాసహత్వం తంద్రా చ|22|

స0-ధ్వంసకే శ్లేష్మనిష్ఠీవాదయః స్యుః|

Adhikarana vikShayasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| విక్షయేఽంగశిరోతిరుక్||22|| హృత్కంఠరోగః సమ్మోహః కాసస్తృష్ణా వమిర్జ్వరః| |23|

స0-విక్షయే అంగశిరోతిరుగాద్యాః స్యుః|

Adhikarana nivRuttamadyasya phalam (23-1) · Śloka 1

| నివృత్తో యస్తు మద్యేభ్యో జితాత్మా బుద్ధిపూర్వకృత్||23|| వికారైః స్పృశ్యతే జాతు న స శారీరమానసైః| |24| ఇతి మదాత్యయనిదానం||1||

స0-శారీరమానసానాం రోగాణాం మద్యం కారణమితి కృత్వా యః పుమాన్ జితాత్మా మద్యేభ్యో నివృత్తో బుద్ధిపూర్వకృత్-విమృశ్యకారీ, స కదాచిచ్ఛారీరైర్మానసైర్వా వికారైర్న స్పృశ్యతే-నాక్రమ్యతే| ఇతి మదాత్యయః|

Adhikarana madamUrcchAyasannyAsAnAM hetutrayamadhiShTAnatrayaM balottaratvaM ca (24-25) · Śloka 25

అథ మద్యవచ్చేతోవిహతికారణసామాన్యాన్మదాదీన్ లక్షయతి - - - - | రజోమోహాహితాహారపరస్య స్యుస్త్రయో గదాః||24|| రసాసృక్ఽఽచేతనావాహిస్రోతోరోధసముద్భవాః| మదమూర్చ్ఛాయసన్న్యాసా యథోత్తరబలోత్తరాః||25||

స0-రజఃప్రధానస్య మోహప్రధానస్య తథాఽపథ్యాహారపరస్య త్రయో గదాః స్యుః-జాయేరన్| కింభూతాః ? రసశ్చాసృక్ చ చేతనా చ, తా వహంతి యాని స్రోతాంసి, తేషాం రోధః సముద్భవో-హేతుః, యేషాం తే రసాసృక్ఽఽచేతనావాహిస్రోతోరోధసముద్భవాః| మదమూర్ఛాయసన్న్యాసాః-ఏతత్సంజ్ఞాః| తే చ యథోత్తరబలోత్తరాః| యో య ఉత్తరో యథోత్తరం, బలస్యోత్తరం-ఉత్కర్షః, యథోత్తరం బలోత్తరం యేషాం త ఏవం| మదాన్మూర్ఛాయో బలవాన్ తస్మాదపి సన్న్యాస ఇత్యర్థః|

Adhikarana madaH saptavidhaH (26) · Śloka 26

అథ మదం లక్షయతి - - - - అథ మదనిదానం| మదోఽత్ర దోషైః సర్వైశ్చ రక్తమద్యవిషైరపి| |26|

స0-అత్ర-ఏషు మదాదిషు మధ్యే, మదః సప్తధా,-పృథగ్దోషైః సన్నిపాతేన రక్తేన మద్యేన విషేణ చ|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| సక్తానల్పద్రుతాభాషశ్చలః స్ఖలితచేష్టితః||26|| రూక్షశ్యావారుణతనుర్మదే వాతోద్భవే భవేత్| |27|

స0-వాతోద్భవే మదే సతి పుమాన్ సక్తానల్పద్రుతాభాషణాదిలక్షణో భవేత్|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| పిత్తేన క్రోధనో రక్తపీతాభః కలహప్రియః||27||

స0-పిత్తేన క్రోధనాదిలక్షణః|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

స్వల్పసంబద్ధవాక్పాండుః కఫాద్ధ్యానపరోఽలసః| ||29||

స0-కఫాత్ స్వల్పసంబద్ధవాగాదిలక్షణః|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (28) · Śloka 28

| సర్వాత్మా సన్నిపాతేన|28|

స0-సర్వాత్మా-సర్వదోషలక్షణః, సన్నిపాతేన|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| రక్తాత్స్తబ్ధాంగదృష్టితా||28|| పిత్తలింగం చ| |29|

స0-రక్తాత్-రక్తమదాత్, స్తబ్ధదృష్టితా తథా పిత్తమదలింగం చ స్యాత్|

Adhikarana madyajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

మద్యేన వికృతేహాస్వరాంగతా| |29|

స0-మద్యేన మదే వికృతా చేష్టా తథా స్వరస్య వికృతత్వమంగస్య చ|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

| విషే కంపోఽతినిద్రా చ సర్వేభ్యోఽభ్యధికస్తు సః||29||

స0-విషే-విషోత్థే మదే, కంపోఽతినిద్రా చ స్యాత్| స చ-విషమదః, సర్వేభ్యోఽధికః|

Adhikarana raktajAdiShu doShAnubandhaH (30-2) · Śloka 2

లక్షయేల్లక్షణోత్కర్షాద్వాతాదీన్ శోణితాదిషు| |30| ఇతి మదనిదానం||2||

స0-శోణితాద్యుత్థేషు మదేషు వాతాదీన్ లక్షయేత్-జానీయాత్| కుతః ? లక్షణోత్కర్షాత్-స్వస్వలక్షణోత్కర్షేణ|

Adhikarana mUrchAyashcaturvidhaH, vAtajasya lakShaNam (30-31) · Śloka 31

అథ మూర్చ్ఛాయం లక్షయతి - - - - అథ మూర్చ్ఛాయనిదానం| | అరుణం కృష్ణనీలం వా ఖం పశ్యంప్రవిశేత్తమః||30|| శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యేత హృత్పీడా వేపథుర్భ్రమః| కార్శ్యం శ్యావారుణా ఛాయా మూర్ఛాయే మారుతాత్మకే||31||

స0-మారుతోద్భవే మూర్ఛాయే అరుణాద్యన్యతమవర్ణమాకాశం పశ్యన్ పుమాంస్తమః ప్రవిశేత్-మూఢావస్థాం ప్రాప్నోతి| శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యేత-సంజ్ఞాం లభేత్| హృత్పీడావేపథుభ్రమయుతస్తథా కార్శ్యాది చ స్యాత్|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

పిత్తేన రక్తం పీతం వా నభః పశ్యన్ విశేత్తమః| విబుధ్యేత చ సస్వేదో దాహతృట్తాపపీడితః||32|| భిన్నవిణ్నీలపీతాభో రక్తపీతాకులేక్షణః| |33|

స0-పిత్తేన మూర్ఛాయే రక్తం పీతం వా నభః పశ్యంస్తమః పుమాన్ విశేత్-మూఢావస్థాం ప్రాప్నుయాత్| సహ స్వదేన విబుధ్యేత-సంజ్ఞాం లభతే| తథా దాహాదిపీడితస్తథా భిన్నవిడాదికః|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| కఫేన మేఘసంకాశం పశ్యన్నాకాశమావిశేత్||33|| తమశ్చిరాచ్చ బుధ్యేత సహృల్లాసః ప్రసేకవాన్| గురుభిః స్తిమితైరంగైరార్ద్రచర్మావనద్ధవత్||34||

స0-కఫేన మూర్చ్ఛాయే మేఘాభమాకాశం పశ్యంస్తమ ఆవిశేత్, చిరేణ చ బుధ్యేత-సంజ్ఞా లభతే| హృల్లాసాదిమాన్, తథాఽఽద్రేణ చర్మణాఽవనద్ధో-వేష్టిత ఇవ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

సర్వాకృతిస్త్రిభిర్దోషైరపస్మార ఇవాపరః| పాతయత్యాశు నిశ్చేష్టం వినా బీభత్సచేష్టితైః||35|| ఇతి మూర్చ్ఛాయనిదానం|36|

స0-త్రిభిర్దోషైర్యో మూర్చ్ఛాయః సర్వాకారః సోఽపరోఽపస్మార ఇవాశు-శీఘ్రమేవ, పురుషం నిశ్చేష్టం పాతయతి| వినా బీభత్సచేష్టితైః-అపస్మారోత్థాని నింద్యాని చేష్టితాని వర్జయిత్వా, అన్యత్సర్వం సమానం|

Adhikarana madamUrchAyayorauShadhaM vinA nivRuttiH,sanyAsasyauShadhaikanivartyatvam (36) · Śloka 36

ఇదానీం సన్న్యాసం లక్షయితుమాహ - - - - అథ సన్న్యాసనిదానం| దోషేషు మదమూర్చ్ఛాయాః కృతవేగేషు దేహినాం| స్వయమేవోపశామ్యంతి, సన్న్యాసో నౌషధైర్వినా||36||

స0-మదాశ్చ మూర్చ్ఛాయాశ్చ మదమూర్చ్ఛాయాః, కృతవేగేషు దోషేషు సత్సు స్వయమేవ-ఔషధం వినాఽపి, శామ్యంతి| సన్న్యాసః పునరౌషధైర్వినా న శాంతిమేతి|

Adhikarana saMnyAsasya saMprAptiH saMnyAsasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

వాగ్దేహమనసాం చేష్టామాక్షిప్యాతిబలా మలాః| సన్న్యాసం సన్నిపతితాః ప్రాణాయతనసంశ్రయాః||37|| కుర్వంతి, తేన పురుషః కాష్ఠీభూతో మృతోపమః| మ్రియేత శీఘ్రం శీఘ్రం చేచ్చికిత్సా న ప్రయుజ్యతే||38||

స0-వాక్ చ దేహశ్చ మనశ్చ, తేషాం చేష్టాం-యథాస్వలక్షణాం, ఆక్షిప్య మలాః-వాతపిత్తకఫాః, సన్నిపతితాః సంతః-త్రయ ఏకకార్యోద్యతాః, సన్న్యాసం కుర్వంతి| కింభూతాః ? అతిబలాస్తథా ప్రాణాయతనసంశ్రయాః,-విశేషేణ హృదయాశ్రయాః| తేన-సన్న్యాసేన, పురుషః కాష్ఠీభూతః-స్థాణుకుడ్యకల్పః, తథా మృతోపమః-తత్సదృశో భూత్వా, అనంతరం శీఘ్రం మ్రియేత| యది శీఘ్రం చికిత్సా న ప్రయుజ్యతే| మ్రియేత ఇతి సంభావనాయాం లిఙ్|

Adhikarana saMnyAsastvarayA cikitsyaH (39-3) · Śloka 3

శీఘ్రం చికిత్సనాజ్జీవేత్, ఇత్యత్రైవోదాహరణార్థమాహ - - - - అగాధే గ్రాహబహులే సలిలౌఘ ఇవాతటే| సన్న్యాసే వినిమజ్జంతం నరమాశు నివర్తయేత్||39|| ఇతి సన్న్యాసనిదానం||3||

స0-అగాధే-అతలస్పర్శే, సలిలౌఘే, తథా గ్రాహబహులే-మకరాదిప్రాణహరప్రాణిభూయసి, తథాఽతటే-అరోధసి| తథా తస్మిన్నిమజ్జంతం నరమాశు-శీఘ్రం, నివర్తయేత్-తస్మాదుద్ధరేత్, ఏవం సన్న్యాసేఽపి నిమజ్జంతం నరమాశు నివర్తయేత్| అనేనోదాహరణేన మదా(హా)త్యయత్వమస్య వ్యాధేః ప్రదర్శయన్ స్వల్పకాలహాపనమప్యత్ర వ్యాధౌ న కార్యమితి ద్యోతయతి|

Adhikarana yuktiviyuktasya madyapAnasya phalam (40) · Śloka 40

ఇదానీం మదాత్యయనిదానత్వాన్మద్యస్య మద్యేనైవోపసంహారం కుర్వన్నాహ - - - - మదమానరోషతోషప్రభృతిభిరరిభిర్నిజైః పరిష్వంగః| యుక్తాయుక్తం చ సమం యుక్తివియుక్తేన మద్యేన||40||

స0-యుక్తివియుక్తేన మద్యేన మదాదిభిర్నిజైః-సహజాతైః, [అరిభిః-] శత్రుభిర్దృష్టాదృష్టవినాశకారిభిః, పరిష్వంగః-అతిసంశ్లేషో, భవతి| న కేవలం మద్యేన మదాద్యతిసంగః, యావద్యుక్తాయుక్తం సమం-తుల్యం, సంపద్యతే| యుక్తమనుష్ఠేయం, అయుక్తమననుష్ఠేయం, తదుభయం సమం జాయతే, కార్యాకార్యం న జానాతీత్యర్థః| యతశ్చైవం తతో మద్యపానే యుక్తేర్గరీయస్త్వం| యుక్తిశ్చ ప్రాగేవ దర్శితా| "ఆర్యాద్వితీయదలభవలక్ష్మ ప్రతినియతమవగమ్య| ఉభయత్రాప్యుపగీతిం వదంతి యత్యంశకైర్గదితైః||"

Adhikarana yuktiyuktasya madyapAnasya Palam (6) · Śloka 6

పునరపి యుక్తిం ప్రదర్శయన్నాహ - - - - బలకాలదేశసాత్మ్యప్రకృతిసహాయామయవయాంసి| ప్రవిభజ్య తదనురూపం యది పిబతి తతః పిబత్యమృతం||41|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే మదాత్యయాదినిదానం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||

స0-బలకాలాదీన్ ప్రవిభజ్య-బుద్ధ్యా విమృశ్య, తదనురూపం-తద్యోగ్యం, యది పిబతి తతోఽమృతం పిబతి| మద్యవ్యాజేనామృతమాస్వాదయతీత్యర్థః| ఆర్యా| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే మదాత్యయాదినిదానం నామ షష్టోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 6||