Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

9. mūtrāghātanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

atīsāragrahaṇīrōganidānādanantaraṁ mūtrāghātanidānamēkasambandhanatvāducyata ityāha - - - -

Adhikarana mUtrAghAtanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

atīsāragrahaṇīrōganidanānantaraṁ mūtrāghātanidānamēkasambandhanatvāducyata ityāha - - - - athātō mūtrāghātanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2||

View original

अतीसारग्रहणीरोगनिदनानन्तरं मूत्राघातनिदानमेकसम्बन्धनत्वादुच्यत इत्याह - - - - अथातो मूत्राघातनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||

🔊 Audio coming soon

00000

Adhikarana bastyAdaya ekasambandhanAH (1) · Śloka 1

bastibastiśirōmēḍhrakaṭīvr̥ṣaṇapāyavaḥ| ēkasambandhanāḥ prōktā gudāsthivivarāśrayāḥ||1||

View original

बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायवः| एकसम्बन्धनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः||१||

🔊 Audio coming soon

sa0-bastyādīnāṁ dvandvaḥ| bastyādaya ēkasambandhanāḥ prōktāḥ| ēkaṁ sambandhanaṁ-granthanaṁ, yēṣāṁ ta ēvam| tadēvaikasambandhanatvamēṣāṁ prakaṭayati-gudētyādi| gudāsthivivaramāśrayō yēṣāṁ ta ēvam, tatrāśritā ityarthaḥ|

Adhikarana mUtrAghAtasaMprAptiH (2-3) · Śloka 3

nanu, atra mūtrāśritā dōṣā avaśyaṁ bastiṁ prāpya vikurvatē| bastēścādhōmukhatvānmūtrāntaḥpravēśō bastimukhēna na sambhāvyatē, tasmānmūtrāghātānutpattirēva, ityāśaṅkyāha - - - - adhōmukhō'pi bastirhi mūtravāhisirāmukhaiḥ| pārśvēbhyaḥ pūryatē sūkṣmaiḥ syandamānairanāratam||2|| yaistairēva praviśyainaṁ dōṣāḥ kurvanti viṁśatim| mūtrāghātān pramēhāṁśca kr̥cchrānmarmasamāśrayān||3||

View original

ननु, अत्र मूत्राश्रिता दोषा अवश्यं बस्तिं प्राप्य विकुर्वते| बस्तेश्चाधोमुखत्वान्मूत्रान्तःप्रवेशो बस्तिमुखेन न सम्भाव्यते, तस्मान्मूत्राघातानुत्पत्तिरेव, इत्याशङ्क्याह - - - - अधोमुखोऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिसिरामुखैः| पार्श्वेभ्यः पूर्यते सूक्ष्मैः स्यन्दमानैरनारतम्||२|| यैस्तैरेव प्रविश्यैनं दोषाः कुर्वन्ति विंशतिम्| मूत्राघातान् प्रमेहांश्च कृच्छ्रान्मर्मसमाश्रयान्||३||

🔊 Audio coming soon

sa0-hiryasmādarthē| apiśca hētvabhyupagamē| yadyapyadhōmukhō bastistathā'pi jalamadhyasthitādhōmukhanavamr̥tkumbhavat| hi-yasmāt, pārśvēbhyō mūtravāhisirāmukhaiḥ-srōtōdgāraiḥ, sūkṣmaiḥ prakr̥tatvānmūtraṁ syandamānaiḥ-sravadbhiḥ, anārataṁ-anavarataṁ, yairēva mūtrasrōtōdvārairbastiḥ pūryatē tairēva mūtrasrōtōdvārairdōṣā ēnaṁ-bastiṁ, praviśya viṁśatiṁ mūtrāghātān kurvanti tāvataśca pramēhān| kimbhūtān ? bastyākhyamarmasamāśrayān| hētau dvitīyā| marmasamāśritatvāt kr̥cchrān-kr̥cchrasādhyān|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (4) · Śloka 4

bastivaṅkṣaṇamēḍrārtiyuktō'lpālpaṁ muhurmuhuḥ| mūtrayēdvātajē kr̥cchrē|4|

View original

बस्तिवङ्क्षणमेड्रार्तियुक्तोऽल्पाल्पं मुहुर्मुहुः| मूत्रयेद्वातजे कृच्छ्रे|४|

🔊 Audio coming soon

sa0-atra catvārō mūtrāghātā vātapittakaphasannipātātmakāḥ| tatra vātajē kr̥cchrē-mūtrāghātē, bastyādyartiyuktaḥ pumānalpālpaṁ kr̥tvā muhurmuhurmūtrayēt|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (4-5) · Śloka 5

| paittē pītaṁ sadāharuk||4|| raktaṁ vā| |5|

View original

| पैत्ते पीतं सदाहरुक्||४|| रक्तं वा| |५|

🔊 Audio coming soon

sa0-paittē kr̥cchrē pumān mūtraṁ pītaṁ sadāharuṅmūtrayēt, athavā raktam|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (5) · Śloka 5

kaphajē bastimēḍragauravaśōphavān| sapicchaṁ savibandhaṁ ca|5|

View original

कफजे बस्तिमेड्रगौरवशोफवान्| सपिच्छं सविबन्धं च|५|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphajē kr̥cchrē bastimēḍragauravaśōphayuktaḥ san sapicchaṁ savibandhaḥ ca-ruddhvā ruddhvā, mūtraṁ mūtrayēt|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| sarvaiḥ sarvātmakaṁ malaiḥ||5||

View original

| सर्वैः सर्वात्मकं मलैः||५||

🔊 Audio coming soon

sa0-sarvaiḥ-tribhirdōṣaiḥ sannipatitairjātē kr̥cchrē, sarvātmakaṁ-dōṣatrayalakṣaṇaliṅgitaṁ, mūtraṁ mūtrayēt|

Adhikarana ashmarIsaMprAptiH (6-7) · Śloka 7

idānīmaśmarīṁ lakṣayati - - - - yadā vāyurmukhaṁ bastērāvr̥tya pariśōṣayēt| mūtraṁ sapittaṁ sakaphaṁ saśukraṁ vā tadā kramāt||6|| sañjāyatē'śmarī ghōrā pittādgōriva rōcanā| ślēṣmāśrayā ca sarvā syāt|7|

View original

इदानीमश्मरीं लक्षयति - - - - यदा वायुर्मुखं बस्तेरावृत्य परिशोषयेत्| मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात्||६|| सञ्जायतेऽश्मरी घोरा पित्ताद्गोरिव रोचना| श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यात्|७|

🔊 Audio coming soon

sa0-yadā-yasmin kālē, vāyuḥ kupitō bastērmukhamāvr̥tya-ruddhvā, pariśōṣayēnmūtraṁ kēvalaṁ kadācitsapittaṁ kadācitsakaphamathavā saśukraṁ mūtraṁ tadā sañjāyatē'śmarī| kramāt-yathōttaram, ghōrā mūtrāśmarī, ghōratarā pittāśmarī, ghōratamā ślēṣmāśmarī, tatō'pi ghōrā śukrāśmarī, iti kramaśabdasyārthaḥ| vāyunā pittaṁ saṁśōṣya gōryathā rōcanā sañjāyatē tathā'śmarīti| sarvā cāśmarī ślēṣmāśrayā| ślēṣmā āśrayaḥ-ādhārō, yasyāḥ saivam| kaphamāśritya sarvā'śmarī syādityarthaḥ|

Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpam (7-8) · Śloka 8

| athāsyāḥ pūrvalakṣaṇam||7|| bastyādhmānaṁ tadāsannadēśēṣu paritō'tiruk| mūtrē ca bastagandhatvaṁ mūtrakr̥cchraṁ jvarō'ruciḥ||8||

View original

| अथास्याः पूर्वलक्षणम्||७|| बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशेषु परितोऽतिरुक्| मूत्रे च बस्तगन्धत्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः||८||

🔊 Audio coming soon

sa0-atha-anantaraṁ, asyāḥ pūrvalakṣaṇaṁ-prāgrūpaṁ, bastyādhmānādi|

Adhikarana ashmaryAH sAmAnyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

sāmānyaliṅgaṁ ruḍnābhisēvanībastimūrdhasu| viśīrṇadhāraṁ mūtraṁ syāttayā mārganirōdhanē||9|| tahyapāyātsukhaṁ mēhēdacchaṁ gōmēdakōpamam| tatsaṅkṣōbhātkṣatē sāsramāyāsāccātirugbhavēt||10||

View original

सामान्यलिङ्गं रुड्नाभिसेवनीबस्तिमूर्धसु| विशीर्णधारं मूत्रं स्यात्तया मार्गनिरोधने||९|| तह्यपायात्सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम्| तत्सङ्क्षोभात्क्षते सास्रमायासाच्चातिरुग्भवेत्||१०||

🔊 Audio coming soon

sa0-sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ nābhyādiṣu rugbhavati| tayā-aśmaryā, mārganirōdhē sati mūtraṁ viśīrṇadhāraṁ-vicchinnadhāraṁ, bhavēt| tahyapāyāt-aśmaryapagamāt, naraḥ sukhaṁ-akr̥cchrēṇa, mēhēt-mūtraṁ muñcēt| kīdr̥śam ? acchaṁ-akaluṣam, gōmēdakōpamam, gōmēdakō-ratnaviśēṣaḥ, upamā yasya tadēvam| tasyāḥ saṅkṣōbhastatsaṅkṣōbhādyatkṣataṁ bhavati tasminkṣatē sati sāsraṁ-salōhitaṁ, mēhēt| āyāsāt-adhvādikr̥tāt śramāt, atirugbhavēt|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (11-12) · Śloka 12

tatra vātādbhr̥śārtyārtō dantān khādati vēpatē| mr̥dgāti mēhanaṁ nābhiṁ pīḍayatyaniśaṁ kvaṇan||11|| sānilaṁ muñcati śakr̥nmuhurmēhati binduśaḥ| śyāvā rūkṣā'śmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva||12||

View original

तत्र वाताद्भृशार्त्यार्तो दन्तान् खादति वेपते| मृद्गाति मेहनं नाभिं पीडयत्यनिशं क्वणन्||११|| सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः| श्यावा रूक्षाऽश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव||१२||

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-tāsvaśmarīṣu madhyē, vātādyā'śmarō tasyāmutpannāyāṁ satyāṁ pumān bhr̥śārtyārtaḥ-atyantaṁ pīḍayā pīḍitō, dantān khādati| tathā, vēpatē-kampatē| mēhanaṁ-mēḍhraṁ, mr̥dgāti-malayati| nābhiṁ ca hastābhyāṁ pīḍayati| kiṁ kurvan ? aniśaṁ-anavarataṁ, kvaṇan-nānāvidhaduḥkhōdbhāvakaṁ śabdaṁ vidadhat| tathā, sahānilēna-vātasahitaṁ, śakr̥nmuñcati| tathā, muhurmēhati-mūtraṁ punaḥpunaḥ sr̥jati| binduśō-binduṁ binduṁ kr̥tvā| asya ca-narasya, aśmarī śyāvā varṇataḥ, tathā rūkṣā kaṇṭakaiścitēva-vyāptā, bhavēt|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (13) · Śloka 13

pittēna dahyatē bastiḥ pacyamāna ivōṣmavān| bhallātakāsthisaṁsthānā raktā pītā'sitā'śmarī||13||

View original

पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्मवान्| भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीताऽसिताऽश्मरी||१३||

🔊 Audio coming soon

sa0-pittēna yā'śmarī tayā bastirdahyatē| pacyamāna iva ūṣmavān-santāpayuktō bhavati| sā cāśmarī bhallātakāsthisaṁsthānā-tadākārā syāt| tathā, varṇatō raktā pītā tathā'sitā-kr̥ṣṇacchāyā|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (14) · Śloka 14

bastirnistudyata iva ślēṣmaṇā śītalō guruḥ| aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇā'thavā sitā||14||

View original

बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः| अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाऽथवा सिता||१४||

🔊 Audio coming soon

sa0-ślēṣmaṇā jātāyāmaśmaryāṁ bastirnistudyata iva śītalō guruśca syāt| aśmarī ca mahatī-sthūlā vātapittōtthābhyāṁ sakāśāt| tathā, ślakṣṇā-kōmalā| madhuvarṇā-mākṣikābhā| athavā, sitā-śuklā|

Adhikarana etAstisro bAlAnAM bhavanti (15) · Śloka 15

ētā bhavanti bālānāṁ tēṣāmēva ca bhūyasā| āśrayōpacayālpatvādgrahaṇāharaṇē sukhāḥ||15||

View original

एता भवन्ति बालानां तेषामेव च भूयसा| आश्रयोपचयाल्पत्वाद्ग्रहणाहरणे सुखाः||१५||

🔊 Audio coming soon

sa0-ētāḥ-tisrō'śmaryō, bālānāmēva bhavanti| tathā ca tantrāntarē (suśrutē ni. a. 3|11)- "tisrō'śmaryō divāsvapnaśīlanādhyaśanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvādbālānāmēva bhavanti|" iti| tēṣāṁ ca bālānāṁ jātāstā bhūyasā grahaṇāharaṇē sukhāḥ| grahaṇaṁ-baḍiśādinā, āharaṇaṁ-śastrādinā, tasmin sukhāḥ-sukhōpāyāḥ| atraiva hētumāha-āśrayētyādi| āśrayaḥ-ādhāraḥ, upacayō-vr̥ddhiḥ, tayōralpatvaṁ, tasmāddhētōrbalānāmaśmaryā āśrayō'lpō bhavati, yatrāsāvaśmarī jāyatē| ata ēva cāśrayānusārēṇōpacayō'pyaśmaryā bālānāmalpō bhavati| atastā grahaṇāharaṇē sukhāḥ| mahatāṁ tu yathōktahētvabhāvādgrahaṇāharaṇē tā duḥkhāvahāḥ|

Adhikarana shukrAshmarI mahatAmeva, shukrAshmaryAH saMprAptiH, shukrAshmaryAH lakShaNam (16-18) · Śloka 18

śukrāśmarī tu mahatāṁ jāyatē śukradhāraṇāt| sthānāccyutamamuktaṁ hi muṣkayōrantarē'nilaḥ||16|| śōṣayatyupasaṅgr̥hya śukraṁ tacchuṣkamaśmarī| bastirukkr̥cchramūtratvamuṣkaśvayathukāriṇī||17|| tasyāmutpannamātrāyāṁ śukramēti vilīyatē| pīḍitē tvavakāśē'smin|18|

View original

शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्रधारणात्| स्थानाच्च्युतममुक्तं हि मुष्कयोरन्तरेऽनिलः||१६|| शोषयत्युपसङ्गृह्य शुक्रं तच्छुष्कमश्मरी| बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वमुष्कश्वयथुकारिणी||१७|| तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुक्रमेति विलीयते| पीडिते त्ववकाशेऽस्मिन्|१८|

🔊 Audio coming soon

sa0-turavadhāraṇē| mahatāmēva śukrāśmarī jāyatē, na bālānām, tathāvidhasya tēṣāṁ śukrasyābhāvāt| kutō jāyatē ? śukradhāraṇāt-harṣādyudīraṇātsthānacyutasya śukrasya dhāraṇāt| ata ēvāha-sthānādityādi| yasmātsthānāccyutaṁ-paribhraṣṭaṁ, bahiramuktaṁ-atyaktaṁ, tadānīṁ vāyurmuṣkayōḥ-vr̥ṣaṇayōḥ, antarē-madhyē, śōṣayati| kiṁ kr̥tvā ? upasaṅgr̥hya,-śukraṁ sarvatō gr̥hītvā| tacca śuṣkaṁ sadaśmarīti bhaṇyatē| sā ca bastirugādikāriṇī| tasyāmutpannamātrāyāṁ-na cirakālōtpannāyāṁ, pīḍitē-hastādinā'bhibhūtē, asminnavakāśē-śukrāśmarīsthānē, śukramēti-āgacchati, tathā vilīyatē ca, iti caśabdō luptanirdiṣṭō bōdhyaḥ| viśēṣēṇa līyatē-tatraiva suṣṭhu śliṣyatē, kaṭhinatvāt|

Adhikarana sharkarAyAH lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| aśmaryēva ca śarkarā||18|| aṇuśō vāyunā bhinnā sā tvasminnanulōmagē| nirēti saha mūtrēṇa pratilōmē vibadhyatē||19||

View original

| अश्मर्येव च शर्करा||१८|| अणुशो वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्ननुलोमगे| निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विबध्यते||१९||

🔊 Audio coming soon

sa0-aśmaryēva ca pavanēnāṇuśō bhinnā satī śarkarā syāt, na tu tasyā anyadupādānakāraṇamityarthaḥ| sā-śarkarā, asmin-pavanē, anulōmagē-anulōmaṁ kr̥tvā sthitē sati, mūtrēṇa saha nirēti-bahirniṣkrāmati| pratilōmē vāyau sā sarkarā vibadhyatē- na tu bahirniṣkrāmati| aśmarī tvanulōmagē'pi maruti na nirēti-mūtrēṇa saha na niṣkrāmati, ityanayōrbhēdaḥ| aśmarīṇāṁ bhallātakādisaṁsthānanirdēśastadanusārēṇāharaṇārthaṁ bastyavayavavipāṭanamupayujyatē| śyāvādivarṇanirdēśaśca bahirniṣkrāntānāṁ śyāvādivarṇanidarśanēna vātādīnanumāya tatkr̥tānāṁ vraṇānāṁ cikitsārthamupayujyatē| nanu ca, saṁsthānēnaiva vātādyanumānamaśmarīvraṇasya bhaviṣyatīti varṇanirdēśō'narthakaḥ| maivam| saṁsthānaṁ prāyikamiti kēcinmanyantē, tasmādvarṇanirdēśō'pi vācyaḥ| prāyikatvē ca taddvayōrupādānaṁ liṅgam|

Adhikarana vAtabasteH lakShaNam (20-23) · Śloka 23

atha vātabastyādīnāha - - - - mūtrasandhāriṇaḥ kuryādbuddhvā bastērmukhaṁ marut| mūtrasaṅgaṁ rujaṁ kaṇḍūṁ kadācicca svadhāmataḥ||20|| pracyāvya bastimudvr̥ttaṁ garbhābhaṁ sthūlaviplutam| karōti tatra rugdāhaspandanōdvēṣṭanāni ca||21|| binduśaśca pravartēta mūtraṁ bastau tu pīḍatē| dhārayā dvividhō'pyēṣa vātabastiriti smr̥taḥ||22|| dustarō dustaratarō dvitīyaḥ prabalānilaḥ| |23|

View original

अथ वातबस्त्यादीनाह - - - - मूत्रसन्धारिणः कुर्याद्बुद्ध्वा बस्तेर्मुखं मरुत्| मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च स्वधामतः||२०|| प्रच्याव्य बस्तिमुद्वृत्तं गर्भाभं स्थूलविप्लुतम्| करोति तत्र रुग्दाहस्पन्दनोद्वेष्टनानि च||२१|| बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडते| धारया द्विविधोऽप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः||२२|| दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलानिलः| |२३|

🔊 Audio coming soon

sa0-mūtrasandhāriṇaḥ puruṣasya bastēḥ-mūtradhārasya, mukhaṁ-dvāraṁ, ruddhvā mārutō mūtrasaṅgaṁ kuryādrujaṁ kaṇḍūṁ ca| sa vātabastirmūtrāghātaviśēṣaḥ| kadācit-adr̥ṣṭavaśāt, vāyustaṁ bastiṁ svadhāmataḥ-svasthānāt, pracyāvya-cyāvayitvā, udvr̥ttaṁ-ūrdhvamukhaṁ, garbhābhaṁ-garbhasadr̥śaṁ, sthūlaṁ-svapramāṇāt pravr̥ddhaṁ, tathā viplutaṁ-cañcalaṁ, karōti| caśabdānna kēvalaṁ bastibhraṁśamēvaṁvidhaṁ karōti, yāvattatra rugādīnapi| mūtraṁ ca binduśaḥ-bindubinduḥ pravartatē| bastau ca pīḍitē-hastādinā, mūtraṁ dhārayā-avicchinnaṁ, pravartatē| ēṣa dvividhō vātabastiriti nāmnā smr̥taḥ| sa ca prathamō dustarō-duḥkhēna kr̥cchrēṇa tarituṁ śakyatē| dvitīyō vātabastirdustaratarō yataḥ prabalānilaḥ| ata ēva cātra prabalānilatvānmūtrasya binduśaḥ pravartanam|

Adhikarana vAtAShThIlAyAH lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| śakr̥nmārgasya bastēśca vāyurantaramāśritaḥ||23|| aṣṭhīlābhaṁ ghanaṁ granthiṁ karōtyacalamunnatam| vātāṣṭhīlēti sā''dhmānaviṇmūtrānilasaṅgakr̥t||24||

View original

| शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः||२३|| अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यचलमुन्नतम्| वाताष्ठीलेति साऽऽध्मानविण्मूत्रानिलसङ्गकृत्||२४||

🔊 Audio coming soon

sa0-śakr̥nmārgasya-gudasya, bastēścāntaraṁ-madhyaṁ, vāyurāśritaḥ san granthimaṣṭhīlābhaṁ ghanamacalamunnataṁ karōti| sā vātāṣṭhīlētyucyatē| sā cādhmānādikr̥t|

Adhikarana vAtakuNDalikAyAH lakShaNam (25-26) · Śloka 26

viguṇaḥ kaṇḍalībhūtō bastau tīvravyathō'nilaḥ| āvidhya mūtraṁ bhramati sastambhōdvēṣṭagauravaḥ||25|| mūtramalpālpamathavā vimuñcati śakr̥tsr̥jan| vātakuṇḍalikētyēṣā|26|

View original

विगुणः कण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथोऽनिलः| आविध्य मूत्रं भ्रमति सस्तम्भोद्वेष्टगौरवः||२५|| मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति शकृत्सृजन्| वातकुण्डलिकेत्येषा|२६|

🔊 Audio coming soon

sa0-viguṇaḥ-kupitō na tvanulōmagaḥ, tathā dōṣadēśādisahakārikāraṇavaśāt kuṇḍalākāragatiḥ, tathā tīvravyathaḥ, kāryē kāraṇōpacārādēvamuktaḥ, tathā saha stambhēna-stabdhatayā, tathōdvēṣṭēna gauravēṇa ca vartatē| sa ēvaṁbhūtō vāyurmūtramāvidhya-kṣōbhayitvā bastau bhramati| athavā na mūtramāvidhya bhramati| kimbhūtastarhi ? śakr̥t-purīṣaṁ, sr̥jan-visargaṁ kurvan, mūtramalpālpaṁ-stōkaṁ stōkaṁ kr̥tvā, vimuñcati| ēvaṁrūpā vātakuṇḍalikōcyatē|

Adhikarana mUtrAtItasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| mūtraṁ tu vidhr̥taṁ ciram||26|| na nirēti vibaddhaṁ vā mūtrātītaṁ tadalparuk| |27|

View original

| मूत्रं तु विधृतं चिरम्||२६|| न निरेति विबद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक्| |२७|

🔊 Audio coming soon

sa0-mūtraṁ tu ciraṁ vidhr̥taṁ na nirēti-na pravartatē| athavā pavanavaśādvibaddhaṁ nirgacchatyalparuk tanmūtrātītaṁ kathyatē|

Adhikarana mUtrajaTharasya lakShaNam (27-29) · Śloka 29

| vidhāraṇātpratihitaṁ vātōdāvartitaṁ yadā||27|| nābhēradhastādudaraṁ mūtramāpūrayēttadā| kuryāttīvrarugādhmānamapaktiṁ malasaṅgraham||28|| tanmūtrajaṭharam| |29|

View original

| विधारणात्प्रतिहितं वातोदावर्तितं यदा||२७|| नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा| कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमपक्तिं मलसङ्ग्रहम्||२८|| तन्मूत्रजठरम्| |२९|

🔊 Audio coming soon

sa0-vidhāraṇāt-mūtravēgasya rōdhāt, pratihitaṁ mūtraṁ kartr̥bhūtaṁ vātēnōdāvartitaṁ yadā nābhēradhastādudaraṁ karmabhūtamāpūrayēt tadā tīvrarujādikaṁ kuryāt, tanmūtrajaṭharamityucyatē|

Adhikarana mUtrotsa~ggasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

chidravaiguṇyēnānilēna vā| ākṣiptamalpaṁ mūtraṁ tadbastau nālē'thavā maṇau||29|| sthitvā sravēcchanaiḥ paścātsarujaṁ vā'tha nīrujam| mūtrōtsaṅgaḥ sa vicchinnatacchēṣaguruśēphasaḥ||30||

View original

छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा| आक्षिप्तमल्पं मूत्रं तद्बस्तौ नालेऽथवा मणौ||२९|| स्थित्वा स्रवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाऽथ नीरुजम्| मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्नतच्छेषगुरुशेफसः||३०||

🔊 Audio coming soon

sa0-chidravaiguṇyēna-mūtradvāradōṣēṇa, anilēna vā tathābhūtēna, yadākṣiptaṁ mūtramalpaṁ-kiñcicchēṣaṁ mūtraṁ, tadbastau sthitamathavā nālē maṇikandē vā sthitam| tatra sthitvā paścāt-anantaraṁ, śanaiḥ-mandaṁ mandaṁ kr̥tvā, sarujamathavā nīrujaṁ sravēt| puṁsaḥ kimbhūtasya ? vicchinnatacchēṣaguruśēphasaḥ| tadati prakr̥taṁ mūtraṁ parāmr̥śyatē, tasya-muktamūtrasya, śēṣastacchēṣaḥ, vicchinnaścāsau tacchēṣaśca vicchinnatacchēṣaḥ, tēna guruśēphō-guru mēḍhraṁ, yasya sa vicchinnatacchēṣaguruśēphāḥ, tasya vicchinnatacchēṣaguruśēphasaḥ| sa ēvaṁvidhaḥ san mūtrōtsaṅga ucyatē|

Adhikarana mUtragrantheH lakShaNam (31) · Śloka 31

antarbastimukhē vr̥ttaḥ sthirō'lpaḥ sahasā bhavēt| aśmarītulyaruk granthirmūtragranthiḥ sa ucyatē||31||

View original

अन्तर्बस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत्| अश्मरीतुल्यरुक् ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते||३१||

🔊 Audio coming soon

sa0-bastērmukhasya madhyē granthirvr̥ttō-vartulaḥ, tathā sthirō'lpaśca sahasā-jhaṭityēva, bhavēt| aśmarītulyarug granthiḥ sa mūtragranthirucyatē|

Adhikarana mUtrashukrasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

mūtritasya striyaṁ yātō vāyunā śukramuddhatam| sthānāccyutaṁ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartatē||32|| bhasmōdakapratīkāśaṁ mūtraśukraṁ taducyatē| |33|

View original

मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धतम्| स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते||३२|| भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते| |३३|

🔊 Audio coming soon

sa0-sañjātamūtrasya puṁsaḥ striyaṁ gacchatō mūtrayatō-mūtraṁ kurvataḥ, sthānāccyutaṁ śukraṁ vāyunōddhataṁ-dhmātaṁ, bhasmōdakēna pratīkāśaṁ-tulyaṁ, prāk mūtritāt paścādvā yat pravartatē śukraṁ tanmūtraśukramucyatē|

Adhikarana viDvighAtasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| rūkṣadurbalayōrvātādudāvartaṁ śakr̥dyadā||33|| mūtrasrōtō'nuparyēti saṁsr̥ṣṭaṁ śakr̥tā tadā| mūtraṁ viṭtulyagandhaṁ syādviḍvighātaṁ tamādiśēt||34||

View original

| रूक्षदुर्बलयोर्वातादुदावर्तं शकृद्यदा||३३|| मूत्रस्रोतोऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा| मूत्रं विट्तुल्यगन्धं स्याद्विड्विघातं तमादिशेत्||३४||

🔊 Audio coming soon

sa0-rūkṣadurbalayōḥ puṁsōrvātādudāvartaṁ-pīḍitaṁ, śakr̥dyadā mūtrasrōtō'nuparyēti-mūtrasrōtō'bhita āgacchati, tadā śakr̥tā saṁsr̥ṣṭaṁ mūtraṁ purīṣasadr̥śagandhaṁ syāt, taṁ viḍvighātamityādiśēt|

Adhikarana uShNavAtasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

pittaṁ vyāyāmatīkṣṇōṣṇabhōjanādhvātapādibhiḥ| pravr̥ddhaṁ vāyunā kṣiptaṁ bastyupasthārtidāhavat||35|| mūtraṁ pravartayētpītaṁ saraktaṁ raktamēva vā| uṣṇaṁ punaḥpunaḥ kr̥cchrāduṣṇavātaṁ vadanti tam||36||

View original

पित्तं व्यायामतीक्ष्णोष्णभोजनाध्वातपादिभिः| प्रवृद्धं वायुना क्षिप्तं बस्त्युपस्थार्तिदाहवत्||३५|| मूत्रं प्रवर्तयेत्पीतं सरक्तं रक्तमेव वा| उष्णं पुनःपुनः कृच्छ्रादुष्णवातं वदन्ति तम्||३६||

🔊 Audio coming soon

sa0-pittaṁ kartr̥ vyāyāmādibhiḥ pravr̥ddhaṁ tathā vātēna kṣiptaṁ bastyupasthārtidāhayuktaṁ mūtraṁ karmabhūtaṁ pravartayēt| kimbhūtam ? pītaṁ tathā saha raktēna saraktaṁ raktamēva vā kēvalaṁ tathōṣṇaṁ muhurmuhuḥ kr̥cchrēṇa mūtrayēt, taṁ uṣṇavātaṁ vadanti|

Adhikarana mUtrakShayasya lakShaNam (37) · Śloka 37

rūkṣasya klāntadēhasya bastisthau pittamārutau| mūtrakṣayaṁ sarugdāhaṁ janayētāṁ tadāhvayam||37||

View original

रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ| मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम्||३७||

🔊 Audio coming soon

sa0-rūkṣasya puṁsastathā klāntadēhasya-glānaśarīrasya, bastisthau pittamārutai sarugdāhaṁ mūtrasya kṣayaṁ janayētāṁ-utpādayētām| tadāhvayaṁ-mūtrakṣayasaṁjñam, mūtrakṣayamityarthaḥ|

Adhikarana mUtrasAdasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

pittaṁ kaphō dvāvapi vā saṁhanyētē'nilēna cēt| kr̥cchrānmūtraṁ tadā pītaṁ raktaṁ śvētaṁ ghanaṁ sr̥jēt||38|| sadāhaṁ rōcanāśaṅkhacūrṇavarṇaṁ bhavēcca tat| śuṣkaṁ samastavarṇaṁ vā mūtrasādaṁ vadanti tam||39||

View original

पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत्| कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत्||३८|| सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत्| शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति तम्||३९||

🔊 Audio coming soon

sa0-pittamathavā kaphō vyastō'nilēna saṁhanyatē-samantātpīḍyata ākramyatē| athavā dvāvapi-saṁsargarūpau, tēna hanyētē yadi, tadā kr̥cchrēṇa mūtraṁ pītādinaikaikēna varṇēna śvētāntēna yuktaṁ ghanaṁ sadāhaṁ sr̥jēt-muñcēt| tacca śuṣkaṁ kālāntarēṇa rōcanāśaṅkhacūrṇavarṇaṁ bhavēt, kadācidrōcanācūrṇavarṇaṁ kadācicchaṅkhacūrṇavarṇaṁ kadācitpītādisamastavarṇaṁ vā syāt, taṁ mūtrasādaṁ vadanti|

Adhikarana mUtrapravRuttijAnAmupasaMhAraH (9) · Śloka 9

iti vistarataḥ prōktā rōgā mūtrāpravr̥ttijāḥ| nidānalakṣaṇairūrdhvaṁ vakṣyantē'tipravr̥ttijāḥ||40|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē mūtrāghātanidānaṁ nāma navamō'dhyāyaḥ||9||

View original

इति विस्तरतः प्रोक्ता रोगा मूत्राप्रवृत्तिजाः| निदानलक्षणैरूर्ध्वं वक्ष्यन्तेऽतिप्रवृत्तिजाः||४०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने मूत्राघातनिदानं नाम नवमोऽध्यायः||९||

🔊 Audio coming soon

sa0-iti-ēvaṁ, vistarēṇa mūtrāpravr̥ttiḥ-apravartanaṁ, tatō jātā rōgāḥ, nidānāni ca lakṣaṇāni ca, taiḥ prakarṣēṇōktāḥ| ūrdhvamityatō'dhyāyādanantaraṁ tulyasthānasaṅkhyāditvāt mūtrātipravr̥ttijāḥ-pramēhākhyāḥ, rōgā vakṣyantē-vadiṣyantē| anēnāsya granthakr̥tā yuktyā sambandhō'bhihita iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē mūtrāghātanidānaṁ nāma navamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 9||