13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਉਦਰਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ੋਫਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮਾਰਭ੍ਯਤੇ|

Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4

ਯਤੋ ਯਥੈਵੋਦਰਂ ਦੋਸਸਙ੍ਘਾਤਜਂ ਤਥੈਤੇਪਿ, ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ਼ੋਫਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)||੨|| ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ ਕੋਪਨੈਰ੍ਮਲਾਃ| ਤਤ੍ਰਾਨਿਲੇਨ ਬਲਿਨਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍||੧|| ਧਮਨੀਰ੍ਦਸ਼ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਤ੍ਸਕਲਾਂ ਤਨੁਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍||੨|| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਯੋਸ੍ਤਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਤ੍ਵਚਿ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਨ੍| ਪਾਣ੍ਡੁਹਾਰਿਦ੍ਰਹਰਿਤਾਨ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਂ ਤੇਸੁ ਚਾਧਿਕਮ੍||੩|| ਯਤੋਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਰੋਗਃ| |੪|

ਸ੦- ਯਤ੍ਰ ਮਲਾਃ-ਵਾਤਾਦਯਃ, ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾ ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ-ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਃ, ਕੋਪਨੈਃ ਕੁਪਿਤਾਃ-ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਹੇਤਵਃ| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| [ ਤਤ੍ਰ- ] ਤੇਸੁ ਤਥਾਭੂਤੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ, ਵਾਤੇਨ ਬਲਿਨਾ-ਬਲਵਤਾ, ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਮਨਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਧਮਨੀਰ੍ਦਸ਼-ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ, ਸਕਲਾਂ ਤਨੁਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਤ੍-ਅਸ਼੍ਨੁਵਾਨਮ੍| ਸਕਲਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਦਾਨਂ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੯) - "ਕਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਾਰੁਣਸਿਰਾਨਖਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤਾ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍ ? ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਸਯੋਰਨ੍ਤਰਂ-ਮਧ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਤਤ੍-ਪਿਤ੍ਤਂ, ਤ੍ਵਚਿ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਨ੍-ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍, ਪਾਣ੍ਡੁਹਾਰਿਦ੍ਰਹਰਿਤਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ| ਤੇਸੁ-ਵਰ੍ਣੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਯਤੋ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਮਧਿਕਮਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਤ੍, ਸ ਰੋਗਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ-ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ| ਨਨੁ, 'ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ' ਇਤਿ ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? ਯਾਵਤਾ (ਯਤੋ) ਵਾਯੋਰ੍ਬਲੀਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ 'ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ' ਇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਬਲੀਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚਾਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ 'ਤਤ੍ਰਾਨਿਲੇਨ ਬਲਿਨਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ' ਇਤਿ| ਅਸਦੇਤਤ੍| ਯਤੋ ਨਾਤ੍ਰ ਬਲੀਯਸ੍ਤ੍ਵਾਬਲੀਯਸ੍ਤ੍ਵਕਤੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤੇ| ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹਿ ? ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਕਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਕਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਮੁਖ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍, ਅਤਃ 'ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ' ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਹੇਤਵਃ, ਕਥਂ ਤਰ੍ਹਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ? (ਸ਼੍ਲੋ. ੭) - "ਸ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਮਤ੍ਤਿਕਾਦਨਾਤ੍|" ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਏਵ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਯੋ ਰੂਪਭੇਦਸ੍ਤੇਨ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਃ ਸ਼ੋਫਵਤ੍, ਇਤਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਤ੍ਰਾਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7

ਤੇਨ ਗੌਰਵਮ੍| ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮੋਜਸਸ਼੍ਚ ਗੁਣਕ੍ਸਯਃ||੪|| ਤਤੋਲ੍ਪਰਕ੍ਤਮੇਦਸ੍ਕੋ ਨਿਃਸਾਰਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਲਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਮਦ੍ਯਮਾਨੈਰਿਵਾਙ੍ਗੈਰ੍ਨਾ ਦ੍ਰਵਤਾ ਹਦਯੇਨ ਚ||੫|| ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਿਕੂਟਃ ਸਦਨਃ ਕੋਪਨਃ ਸ੍ਠੀਵਨੋਲ੍ਪਵਾਕ੍| ਅਨ੍ਨਦ੍ਵਿਟ੍ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਦ੍ਵੇਸੀ ਸ਼ੀਰ੍ਣਰੋਮਾ ਹਤਾਨਲਃ||੬|| ਸਨ੍ਨਸਕ੍ਥੋ ਜ੍ਵਰੀ ਸ਼੍ਵਾਸੀ ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡੀ ਭ੍ਰਮੀ ਸ਼੍ਰਮੀ| |੭|

ਸ੦-ਤੇਨ-ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਣ, ਧਾਤੂਨਾਂ-ਰਸਰੁਧਿਰਾਦੀਨਾਂ, ਗੌਰਵਂ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਓਜਸੋ ਗੁਣਕ੍ਸਯੋ-ਮਾਧੁਰ੍ਯ(ਮਨ੍ਦ)ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦੀਨਾਮੋਜੋਗੁਣਾਨਾਂ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੬|੧) ਵਿਨਾਸ਼ਃ| ਤਤ ਏਵ-ਓਜੋਗੁਣਕ੍ਸਯਾਤ੍, ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯੀ ਨਰੋਲ੍ਪਰਕ੍ਤਮੇਦਸ੍ਕਃ| ਅਲ੍ਪੇ ਰਕ੍ਤਮੇਦਸੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਨਿਃਸਾਰੋ-ਦੁਰ੍ਬਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|ਤਥਾ ਸ਼੍ਲਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| [ ਸ਼੍ਲਥਾਨਿ- ] ਸ਼ਿਥਿਲਾਨਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ-ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਯੂਪਸ੍ਥਰੂਪਾਣਿ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਸ਼੍ਲਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਤਥਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਨੁ, ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਰੁਕ੍ਤਾ| ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਰਕ੍ਤਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਕਥਮੁਕ੍ਤਮਲ੍ਪਰਕ੍ਤਤੇਤਿ ? ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਦੋਸਾਣਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਦੂਸਣਾਤ੍ ਦੂਸਸ੍ਯ ਚ ਦੋਸੈਰ੍ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਾਦਪਰਮ੍ਪਰਯਾਪੁਸ੍ਟੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਕਿਟ੍ਟਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤ[ਸ੍ਯ]ਅਧਿਕ੍ਯਮ੍, ਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ, ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕ੍ਯਮਲ੍ਪਰਕ੍ਤਤਾ ਚੇਤ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਤਥਾ, ਅਙ੍ਗੈਃ-ਅਵਯਵੈਃ, ਮਦ੍ਯਮਾਨੈਰਿਵਾਸੌ ਨਰ ਉਪਲਕ੍ਸਿਤਃ, ਤਥਾ ਹਦਯੇਨ ਦ੍ਰਵਤਾ ਚ| ਤਥਾ, ਸ਼ੂਨਾਵਕ੍ਸਿਕੂਟੌ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਸਦਨਃ-ਅਙ੍ਗਸਾਦਵਾਨ੍| ਤਥਾ, ਕੋਪਨਾਦਿਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7

| ਸ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਮਤ੍ਤਿਕਾਦਨਾਤ੍||੭||

ਸ੦-ਸਃ-ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ, ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਾਚ੍ਚ| ਨਨੁ, ਮਤ੍ਤਿਕਾਦਨਾਤ੍ ਪਥਗ੍ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋ ਨ ਵਾਚ੍ਯਃ, ਪਥਗ੍ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਜੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਦਾ ਹਿ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਾਦਿਭਿਰਿਵ| ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਸ਼੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਕਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਥਙ੍ਮਦੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਮਦੋਨ੍ਯੇ ਯੇ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤਵਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸਮ੍ਪਾਦਨੇ ਸਮ੍ਭਾਵਨਾਯੋਗ੍ਯਾਃ, ਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯ ਹੇਤੁਸ੍ਵਰੂਪਸਤ੍ਤਯਾ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ| ਮਤ੍ਤਿਕਾ ਤੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰ੍ਵਿਨਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਯਾਵਤ੍ਕਾਯੇਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਇਤ੍ਯਯਂ ਵਾਤਾਦਿਕੋਪਹੇਤੁਭ੍ਯੋਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਮਦਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਦਾ ਪਥਕ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਃ|

Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਸ੍ਯ ਹਦਯਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਰੂਕ੍ਸਤਾ ਤ੍ਵਚਿ| ਅਰੁਚਿਃ ਪੀਤਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵੇਦਾਭਾਵੋਲ੍ਪਵਹ੍ਨਿਤਾ||੮|| ਸਾਦਃ ਸ਼੍ਰਮੋ| |੯|

ਸ੦-ਅਸ੍ਯ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਹਦਯਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਦਿ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮ੍|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

ਅਨਿਲਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰਰੁਕ੍ਤੋਦਕਮ੍ਪਨਮ੍| ਕਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਾਰੁਣਸਿਰਾਨਖਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤਾ||੯|| ਸ਼ੋਫਾਨਾਹਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਵਿਟ੍ਸ਼ੋਸਾਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੂਰ੍ਧਰੁਕ੍| |੧੦|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਵਾਤਾਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਗਾਤ੍ਰਰੁਗਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਧਰਿਤਪੀਤਾਭਸਿਰਾਦਿਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਮਃ||੧੦|| ਤਟ੍ਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਕਟੁਵਕ੍ਕ੍ਰਤਾ| ਵਰ੍ਚੋਭੇਦੋਮ੍ਲਕੋ ਦਾਹਃ|੧੧|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਧਰਿਤਪੀਤਾਭਸਿਰਾਦਿਤ੍ਵਂ(ਤ੍ਵਾਦਿ) ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| ਕਫਾਚ੍ਛੁਕ੍ਲਸਿਰਾਦਿਤਾ||੧੧|| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਲਵਣਵਕ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ ਕਾਸਸ਼੍ਚਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ| |੧੨|

ਸ੦-ਕਫਾਚ੍ਛੁਕ੍ਲਸਿਰਾਦਿਤਾ[ਦਿ] ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| ਨਿਚਯਾਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਲਿਙ੍ਗੋਤਿਦੁਃਸਹਃ||੧੨||

ਸ੦-ਨਿਚਯਾਤ੍-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍, ਮਿਸ਼੍ਰਲਿਙ੍ਗਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ ਸੋਤਿਦੁਃਸਹੋ-ਘੋਰਤਮਃ|

Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

ਮਤ੍ਕਸਾਯਾਨਿਲਂ ਪਿਤ੍ਤਮੂਸਰਾ ਮਧੁਰਾ ਕਫਮ੍| ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸ੍ਯ ਚ||੧੩|| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਪਕ੍ਵੈਵਾਪੂਰ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਤਤਃ ਸ਼ੂਨਨਾਭਿਪਾਦਾਸ੍ਯਮੇਹਨਃ||੧੪|| ਪੁਰੀਸਂ ਕਮਿਮਨ੍ਮੁਞ੍ਚੇਦ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਸਾਸਕ੍ਕਫਂ ਨਰਃ| |੧੫|

ਸ੦-ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਿਤਾ ਕਸਾਯਰਸਾ ਵਾਤਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਊਸਰਾ-ਸਕ੍ਸਾਰਮਤ੍ਤਿਕਾ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਮਧੁਰਾ ਮਤ੍ਤਿਕਾ ਕਫਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਰਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਧਾਤੂਨ੍ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਹੇਤੋਰ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸ੍ਯ ਚੇਤਿ| ਯਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ ਮਤ੍ਤਿਕਾ ਰੂਕ੍ਸਾ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸਯਤਿ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚਾਪੂਰ੍ਯ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾਪਕ੍ਵੈਵ ਸਤੀ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਮਤ੍ਤਿਕਾਯਾ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਕਾਭਾਵਃ| ਅਥਵਾ ਅਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰੇਸਦਰ੍ਥੇ| ਅਲੋਮਿਕਾ ਏਡਕੇਤਿ ਯਥਾ| ਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪਕ੍ਵੇਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਤਤਃ-ਤੇਨ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਣ, ਸ਼ੂਨਨਾਭ੍ਯਾਦਿਕਃ ਸਨ੍ ਕਮ੍ਯਾਦਿਯੁਤਂ ਪੁਰੀਸਂ ਮੁਞ੍ਚੇਤ੍|

Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17

ਅਥ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਵਾਕ੍ਯੇਨੁਕ੍ਤਾਮਪਿ ਕਾਮਲਾਂ ਤੁਲ੍ਯਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਸੇਵੇਤ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਤਸ੍ਯ ਕਾਮਲਾਮ੍||੧੫|| ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾਸਙ੍ਮਾਂਸਮਾਵਹੇਤ੍| ਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਙ੍ਨਖਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਤਯਾ||੧੬|| ਦਾਹਾਵਿਪਾਕਤਸ੍ਣਾਵਾਨ੍ ਭੇਕਾਭੋ ਦੁਰ੍ਬਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ||੧੭|| ਕਿਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣ ਏਵ ਪਿਤ੍ਤਲਾਨ੍ਯਾਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਕਾਮਲਾ ਭਵੇਤ੍, ਉਤਾਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣੋਪਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਭਵੇਤ੍ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਸ੍ਯਾਸੌ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਦਤੇਪਿ ਚ||੧੭||

ਸ੦-ਯੋ ਨਰਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਸਨ੍ ਪਿਤ੍ਤਲਂ-ਮਰਿਚਕਾਞ੍ਚਿਕਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ, ਸੇਵੇਤ-ਉਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ, ਤਸ੍ਯ-ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣਃ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤ ਕਾਮਲਾਮਾਵਹੇਤ੍| ਕੀਦਸ਼ੀਮ੍| ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਯਾਮ੍| ਕੋਸ੍ਠੋ-ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਃ, ਸ਼ਾਖਾ-ਰਕ੍ਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਚ, ਇਤਿ ਤਦੁਭਯਮਾਸ਼੍ਰਯੋ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਾਮ੍, ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਰਕ੍ਤਂ ਮਾਂਸਂ ਚ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ| ਕਥਮ੍ ? ਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਙ੍ਨਖਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਤਯਾ| ਤਦਾ ਚ ਪੁਰੁਸੋ ਦਾਹਾਦਿਮਾਨ੍ ਮਣ੍ਡੂਕਚ੍ਛਾਯੋ ਦੁਰ੍ਬਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਦੁਰ੍ਬਲਾਨਿ-ਸ੍ਵਵਿਸਯੇਪ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਾਨਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਸ੦-ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਲਾਨ੍ਯਾਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯਾਸੌ ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਯਾ ਕਾਮਲਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਕੇਵਲਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣਃ|

Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18

ਉਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ ਸ਼ੋਫਾਢ੍ਯਾ ਸਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾ| |੧੮|

ਸ੦-ਉਪੇਕ੍ਸਯਾ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਿਨਾ, ਸੈਵ-ਕਾਮਲਾ, ਯਦਾ ਸ਼ੋਫਾਢ੍ਯਾ-ਸ਼੍ਵਯਥੁਬਹੁਲਾ, ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾ-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾ|

Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

ਹਲੀਮਕਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਹਰਿਤਸ਼੍ਯਾਵਪੀਤਤ੍ਵਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍||੧੮|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਹਰ੍ਸੋ ਮਦੁਰ੍ਜ੍ਵਰਃ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਬਲਾਨਲਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਲੋਢਰਂ ਤਂ ਹਲੀਮਕਮ੍||੧੯|| ਅਲਸਂ ਚੇਤਿ ਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ| |੨੦|

ਸ੦-ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਸਤਿ ਯਦਾ ਹਰਿਤਸ਼੍ਯਾਵਪੀਤਤਾ ਭ੍ਰਮਾਦਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਸ੍ਯੁਃ, ਅਤਸ਼੍ਚ ਤਂ ਹਲੀਮਕਂ ਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ, ਮੁਨਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਂ ਚ ਹਲੀਮਕਂ, ਲੋਢਰਂ ਤਥਾਲਸਂ ਚਾਚਕ੍ਸਤੇ|

Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22

ਤੇਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ| ਸ਼ੋਫਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕਥਿਤਾਃ ਸ ਏਵਾਤੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ||੨੦|| ਇਤਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਥ ਸ਼ੋਫਨਿਦਾਨਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਫਾਨ੍ਵਾਯੁਰ੍ਦੁਸ੍ਟੋ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ ਬਹਿਃਸਿਰਾਃ| ਨੀਤ੍ਵਾ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਸ੍ਤੈਰ੍ਹਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍||੨੧|| ਉਤ੍ਸੇਧਂ ਸਂਹਤਂ ਸ਼ੋਫਂ ਤਮਾਹੁਰ੍ਨਿਚਯਾਦਤਃ| ਸਰ੍ਵਂ|੨੨|

ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ, ਪੂਰ੍ਵਮੁਪਦ੍ਰਵਾ ਯਤਃ ਸ਼ੋਫਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕਥਿਤਾਃ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੋਫ ਏਵ ਭਣ੍ਯਤੇ, ਨ ਵਿਸਰ੍ਪਃ| ਸ਼ੋਫਃ ਪ੍ਰਧਾਨਃ-ਪ੍ਰਥਮੋ, ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਂ ਕਥਿਤਾਃ| ਕ੍ਵਃ ? ਇਹੈਵ| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼੍ਲੋ. ੬)- "ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਿਕੂਟਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੪)- "ਸ਼ੂਨਨਾਭਿਪਾਦਾਸ੍ਯਮੇਹਨਃ" ਇਤਿ| ਸ੦-ਬਹਿਰ੍ਭੂਤਾਃ ਸਿਰਾ ਬਹਿਃਸਿਰਾਃ,-ਬਾਹ੍ਯਾਃ ਸਿਰਾਃ| ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਕਰ੍ਮਭੂਤਾਨ੍ ਬਹਿਃ ਸਿਰਾਃ ਕਰ੍ਮਭੂਤਾ ਨੀਤ੍ਵੋਤ੍ਸੇਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਨਯਤੇਰ੍ਦ੍ਵਿਕਰ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਦਯੋ ਬਹਿਃਸਿਰਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ| ਯਥਾ,-ਅਜਾਂ ਨਯਤਿ ਗ੍ਰਾਮਮਿਤਿ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥੋਵਤਿਸ੍ਠਤੇ-ਬਹਿਃਸਿਰਾਸੁ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨ੍ਨੀਤ੍ਵੇਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੋ ਵਾਯੁਃ ? ਦੁਸ੍ਟਃ ਸਨ੍,-ਕੋਪਨੈਃ ਕੁਪਿਤਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮੁਤ੍ਸੇਧਮ੍ ? ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਮਾਂਸਂ ਚ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸੇ, ਤੇ ਸਂਸ਼੍ਰਯਃ-ਆਸ਼੍ਰਯੋ, ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਤੈਰ੍ਹੀਤਿ ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ| ਤੈਰੇਵ-ਬਹਿਃਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਫੈਃ, ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਃ| ਅਤ ਏਵ ਸਂਹਤਂ-ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਧਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਮਿਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ, ਉਤ੍ਸੇਧਮ੍| ਯਤਸ਼੍ਚੈਵਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੋਫਂ ਨਿਚਯਾਤ੍-ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਤ੍, ਆਹੁਃ|

Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23

ਨਨੁ, ਏਵਂ ਸਤੀਦਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ "ਦੋਸੈਃ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਯੈਃ ਸਰ੍ਵੈ" ਇਤਿ| ਅਤ ਆਹ - - - - | ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਸ੍ਤੁ ਰੂਪਭੇਦਾਨ੍ਨਵਾਤ੍ਮਕਮ੍||੨੨|| ਦੋਸੈਃ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਯੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵਿਸਾਦਪਿ| |੨੩|

ਸ੦-ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ ਸ਼ੋਫਸ੍ਤਥਾਪਿ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਯੋ ਰੂਪਭੇਦਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਵਾਤ੍ਮਕਂ ਸ਼ੋਫਮਾਹੁਃ| ਤਥਾ ਹਿ-ਯੋਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸ਼ੋਫਹੇਤੁਰੇਸ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਮਂ ਕਤ੍ਵਾ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਸਮਂ ਕਤ੍ਵੈਕਦੋਸਵਦ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪਤਯਾ| ਏਵਂ ਚ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਯੋ ਲਕ੍ਸਣਭੇਦਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਵਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮੇਵ| ਲਕ੍ਸਣਭੇਦਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟ ਏਵ| ਤਥਾ ਚਾਭਿਘਾਤਾਦ੍ਧੇਤੋਸ਼੍ਚ ਯਥਾਵਦਨ੍ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਸਾਦ੍ਧੇਤੋਰਨ੍ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪਥਗ੍ਵਾਤਾਦੇਸ਼੍ਚ ਯਥਾਵਦਨ੍ਯਤ੍ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੇ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇ ਚਾਨ੍ਯਦਿਤਿ| ਏਵਂ ਲਕ੍ਸਣਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਵਾਤ੍ਮਕਮਾਹੁਃ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਾਦਪਿ ਹਿ ਨਵਾਤ੍ਮਕ ਏਵ ਸ਼ੋਫਃ|

Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24

| ਦ੍ਵਿਧਾ ਵਾ ਨਿਜਮਾਗਨ੍ਤੁਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਜਂ ਚ ਤਮ੍||੨੩|| ਪਥੂਨ੍ਨਤਗ੍ਰਥਿਤਤਾਵਿਸ਼ੇਸੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਦੁਃ| |੨੪|

ਸ੦-ਅਥਵਾ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਹੁਃ| ਤਥਾ, ਤਂ-ਸ਼ੋਫਂ, ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਜਂ-ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਜਂ, ਏਕਾਙ੍ਗਜਂ-ਏਕਾਵਯਵਜਂ ਚ, ਇਤਿ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਮਾਹੁਃ| ਪਥੁਸ਼੍ਚੋਨ੍ਨਤਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਭਾਵਃ ਪਥੂਨ੍ਨਤਗ੍ਰਥਿਤਤਾ, ਤਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ-ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਸ਼ੋਫਂ ਵਿਦੁਃ| ਵਿਦੁਰਿਤਿ "ਵਿਦ ਜ੍ਞਾਨੇ" ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦੁਸਾਦੇਸ਼ਃ| ਪਥੁਤ੍ਵੇਨ-ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਕਤਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ, ਤਥੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ, ਤਥਾ ਗ੍ਰਥਿਤਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29

| ਸਾਮਾਨ੍ਯਹੇਤੁਃ ਸ਼ੋਫਾਨਾਂ ਦੋਸਜਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੨੪|| ਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਮੋਪਵਾਸਾਦਿਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਭਜਤੋ ਦ੍ਰੁਤਮ੍| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਥਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਰ੍ਵਮ੍ਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਲਮ੍||੨੫|| ਲਵਣਕ੍ਸਾਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਸ਼ਾਕਾਮ੍ਬੁ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਮ੍| ਮਦ੍ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਂਸਵਲ੍ਲੂਰਮਜੀਰ੍ਣਸ਼੍ਰਮਮੈਥੁਨਮ੍||੨੬|| ਪਦਾਤੇਰ੍ਮਾਰ੍ਗਗਮਨਂ ਯਾਨੇਨ ਕ੍ਸੋਭਿਣਾਪਿ ਵਾ| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਾਰ੍ਸ਼ੋਜਠਰਪ੍ਰਦਰਜ੍ਵਰਾਃ||੨੭|| ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਗਰ੍ਭਵੀਸਰ੍ਪਪਾਣ੍ਡਵਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਮਿਥ੍ਯੋਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤੈਰ੍ਦੋਸਾ ਵਕ੍ਸਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ||੨੮|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ੋਫਮਧੋ ਬਸ੍ਤੌ ਮਧ੍ਯੇ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਧ੍ਯਗਾਃ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਾਃ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੇਸੁ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ||੨੯||

ਸ੦-ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋ ਗੁਰ੍ਵਮ੍ਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਕੋ ਵਰ੍ਗਃ [ ਸ਼ੋਫਾਨਾਂ- ] ਸ਼੍ਵਯਥੂਨਾਂ ਨਿਜਾਨਾਮਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਚ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਹੇਤੁਃ-ਉਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਕਾਰਣਮ੍| ਦੋਸਜਾਨਾਂ ਸ਼੍ਵਯਥੂਨਾਂ ਪੁਨਰਤਿਸ਼ਯੇਨ ਹੇਤੁਃ, ਨ ਤਥਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ, ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਮੋਪਵਾਸਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ, ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ-ਜ੍ਵਰਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ, ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਣਾ-ਪਞ੍ਚਵਿਧੇਨ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਨਿਰੂਹਾਨੁਵਾਸਨਨਸ੍ਯਾਖ੍ਯੇਨ, ਤਥੋਪਵਾਸੇਨ, ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯੇਨ ਚ ਮਾਰ੍ਗਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ, ਦ੍ਰੁਤਂ ਕਤ੍ਵਾ-ਸਹਸੈਵ, ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਕਂ ਭਜਤਃ| ਅਥੇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਕ੍ਸੀਣਲਕ੍ਸਣੇਭ੍ਯਃ ਸਕਾਸ਼ਾਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਦੇਰਪ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਂ-ਮਾਤ੍ਰਾਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ, ਭਜਤੋ ਦੋਸਾ ਵਕ੍ਸਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਕ੍ਸਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਬਸ੍ਤੌ ਸ੍ਥਿਤਾ ਅਧਃ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਦੋਸਾ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਣਾਂ-ਚਟਕਕੁਕ੍ਕੁਟਾਦੀਨਾਂ, ਮਾਂਸਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਂਸਮ੍| ਵਲ੍ਲੂਰਂ-ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਂਸਮ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਤ੍ਰਾਹਃਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਾਗਰਸ਼੍ਚ ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰੋ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਯਾਨੇਨ-ਤੁਰਗਾਦਿਨਾ, ਕ੍ਸੋਭਿਣਾ-ਸ਼ਰੀਰਸਂਰਮ੍ਭਜਨਕੇਨ| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਰੋਗਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਯੇਪਿ-ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਰੋਗਾਃ, ਮਿਥ੍ਯੋਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ-ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਰਿਤਾ ਅਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ, ਸ਼ੋਫਹੇਤਵਃ| ਤੈਰਪਿ ਦੋਸਾ ਵਕ੍ਸਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਬਸ੍ਤੌ ਸ੍ਥਿਤਾ ਅਧੋ, ਮਧ੍ਯਗਾ ਮਧ੍ਯੇ, ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਾਃ ਸਰ੍ਵਗਤਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੇਸੁ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ, ਦੋਸਾਃ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30

ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਦਵਥੁਃ ਸਿਰਾਯਾਮੋਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍| |੩੦|

ਸ੦-ਤਸ੍ਯ-ਸ਼੍ਵਯਥੋਃ, ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਦਵਥੁਃ-ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਸੁ ਯਸ੍ਤੀਵ੍ਰ ਊਸ੍ਮਾ ਸ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍-"ਦਵਥੁਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਭ੍ਯਸ੍ਤੀਵ੍ਰਮੂਸ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਸਿਰਾਯਾਮੋ-ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰੁਦ੍ਬੁਭੂਸੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਿਰਾਣਾਂ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਮਿਵ| ਤਥਾ, ਅਙ੍ਗਗੌਰਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| ਵਾਤਾਚ੍ਛੋਫਸ਼੍ਚਲੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਖਰਰੋਮਾਰੁਣਾਸਿਤਃ||੩੦|| ਸਙ੍ਕੋਚਸ੍ਪਨ੍ਦਹਰ੍ਸਾਰ੍ਤਿਤੋਦਭੇਦਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਮਾਨ੍| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਸ਼ਮਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਨ੍ਨਮੇਤ੍ਪੀਡਿਤਸ੍ਤਨੁਃ||੩੧|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਮਰ੍ਦਨੈਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਦ੍ਰਾਤ੍ਰਾਵਲ੍ਪੋ ਦਿਵਾ ਮਹਾਨ੍| ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਸਰ੍ਸਪਲਿਪ੍ਤੇਵ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ||੩੨||

ਸ੦-ਵਾਤਾਚ੍ਛੋਫਸ਼੍ਚਲਾਦਿਲਕ੍ਸਣਃ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

ਪੀਤਰਕ੍ਤਾਸਿਤਾਭਾਸਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਾਤਾਮ੍ਰਰੋਮਕਤ੍| ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਨੁਸਾਰਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਗ੍ਜਾਯਤੇ ਤਨੁਃ||੩੩|| ਸਤਡ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦਦਵਕ੍ਲੇਦਮਦਭ੍ਰਮਃ| ਸ਼ੀਤਾਭਿਲਾਸੀ ਵਿਡ੍ਭੇਦੀ ਗਨ੍ਧੀ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹੋ ਮਦੁਃ||੩੪||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਛੋਫਃ ਪੀਤਰਕ੍ਤਾਸਿਤਾਭਾਸਾਦਿਲਕ੍ਸਣਃ| ਸ ਚ ਮਧ੍ਯੇ-ਮਧ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ, ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪੂਰ੍ਵਂ, ਜਾਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਕਲੇਪਿ ਦੇਹਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37

ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਮਤ੍ਵਕ੍ਕਠਿਨਃ ਸ਼ੀਤਲੋ ਗੁਰੁਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨੋ ਨਿਦ੍ਰਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਗ੍ਨਿਸਾਦਕਤ੍||੩੫|| ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਨੋਨ੍ਨਮੇਤ੍ਕਚ੍ਛ੍ਰਸ਼ਮਜਨ੍ਮਾ ਨਿਸ਼ਾਬਲਃ| ਸ੍ਰਵੇਨ੍ਨਾਸਕ੍ ਚਿਰਾਤ੍ਪਿਚ੍ਛਾਂ ਕੁਸ਼ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਵਿਕ੍ਸਤਃ||੩੬|| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਸ੍ਣਕਾਙ੍ਕ੍ਸੀ ਚ ਕਫਾਤ੍| |੩੭|

ਸ੦-ਕਫਾਚ੍ਛੋਫਃ ਕਣ੍ਡੂਯੁਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ-ਪੀਡਿਤਃ ਸਨ੍, ਵਾਤਿਕ ਇਵ ਨੋਨ੍ਨਮੇਤ੍| ਤਥਾ, ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਸ਼ਮਜਨ੍ਮਨੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਨਿਸ਼ਾਬਲੋ-ਰਾਤ੍ਰਾਵਧਿਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਕੁਸ਼ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਕ੍ਸਤਃ ਸ ਸ਼ੋਫੋ ਨ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹਿ ? ਚਿਰੇਣ ਪਿਚ੍ਛਾਂ-ਲਸੀਕਾਪਰਪਰ੍ਯਾਯਾਂ, ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਭਿਲਾਸੀ ਉਸ੍ਣਾਭਿਲਾਸੀ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ| ਸਙ੍ਕਰਾਦ੍ਧੇਤੁਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮ੍|੩੭|

ਸ੦-ਹੇਤਵਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚ, ਤੇਸਾਂ ਸਙ੍ਕਰਾਤ੍-ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵੇਨ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼ੋਫਾਃ, ਸ੍ਯੁਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37

| ਨਿਚਯਾਨ੍ਨਿਚਯਾਤ੍ਮਕਃ||੩੭||

ਸ੦-ਨਿਚਯਾਤ੍ਮਕੋ-ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਃ ਸ਼ੋਫੋ, ਨਿਚਯਾਤ੍-ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਨਿਚਯਾਤ੍, ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

ਅਭਿਘਾਤੇਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਚ੍ਛੇਦਭੇਦਕ੍ਸਤਾਦਿਭਿਃ| ਹਿਮਾਨਿਲੋਦਧ੍ਯਨਿਲੈਰ੍ਭਲ੍ਲਾਤਕਪਿਕਚ੍ਛੁਜੈਃ||੩੮|| ਰਸੈਃ ਸ਼ੂਕੈਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਵਾਨ੍| ਭਸ਼ੋਸ੍ਮਾ ਲੋਹਿਤਾਭਾਸਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਃ||੩੯||

ਸ੦-ਤਥਾ, ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਚ੍ਛੇਦਭੇਦਕ੍ਸਤਾਦਿਭਿਰ੍ਯਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸੋਭਿਘਾਤੇਨ, ਵੇਦ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾ, ਹਿਮੇਨਾਨਿਲੇਨ ਤਥੋਦਧ੍ਯਨਿਲੇਨ-ਸਾਗਰਜੇਨ ਵਾਯੁਨਾ, ਤਥਾ ਰਸੈਃ ਸ਼ੂਕੈਸ਼੍ਚ ਭਲ੍ਲਾਤਕਪਿਕਚ੍ਛੁਜੈਃ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍| ਸ ਚ ਭਸ਼ੋਸ੍ਮਾ ਲੋਹਿਤਾਭਾਸਸ਼੍ਚ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਚ ਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਫਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਫਲਕ੍ਸਣਮਿਵ ਲਕ੍ਸਣਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਃ| ਸਪ੍ਤਮ੍ਯੁਪਮਾਨਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯੇਤਿ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਰੁਤ੍ਤਰਪਦਲੋਪਸ਼੍ਚ|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42

ਵਿਸਜਃ ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਪਰਿਸਰ੍ਪਣਮੂਤ੍ਰਣਾਤ੍| ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਦਨ੍ਤਨਖਾਪਾਤਾਦਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਪਿ||੪੦|| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੋਪਹਤਮਲਵਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰਸਙ੍ਕਰਾਤ੍| ਵਿਸਵਕ੍ਸਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਗਰਯੋਗਾਵਚੂਰ੍ਣਨਾਤ੍||੪੧|| ਮਦੁਸ਼੍ਚਲੋਵਲਮ੍ਬੀ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋ ਦਾਹਰੁਜਾਕਰਃ| |੪੨|

ਸ੦-ਵਿਸਜਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸਵਿਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਙ੍ਗੇ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍-ਗਮਨਾਤ੍, ਤਥਾ ਤੇਸਾਮੇਵ ਮੂਤ੍ਰਣਾਤ੍| ਤਥਾ, ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਦਨ੍ਤਨਖਾਨਾਮਾਪਾਤਾਤ੍ ਅਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਪਿ ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨ ਕੇਵਲਂ ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮ੍| ਤਥਾ, ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੈਰੁਪਹਤਂ-ਤਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਦੂਸਿਤਮਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੋਪਹਤਂ ਚ ਤਨ੍ਮਲਵਚ੍ਚ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੋਪਹਤਮਲਵਤ੍, ਤਥਾਵਿਧਂ ਚ ਤਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ, ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕਰਃ-ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਵਿਸਵਕ੍ਸਾਣਾਮਨਿਲਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍, ਗਰਯੋਗਸ੍ਯਾਵਚੂਰ੍ਣਨਂ-ਅਵਧ੍ਵਂਸਨਂ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਮਦ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4

| ਨਵੋਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸਾਧ੍ਯੋਸਾਧ੍ਯਃ ਪੁਰੇਰਿਤਃ||੪੨|| ਇਤਿ ਸ਼ੋਫਨਿਦਾਨਮ੍||੪||

ਸ੦-ਨਵਃ-ਅਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ, ਤਥਾਨੁਪਦ੍ਰਵਃ-ਉਪਦ੍ਰਵਰਹਿਤਃ, ਸ਼ੋਫਃ ਸਾਧ੍ਯਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਃ ਪੁਰਾ-ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ, ਈਰਿਤਃ-ਅਭਿਹਿਤਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫|੯੨) - "ਅਨੇਕੋਪਦ੍ਰਵਯੁਤਃ ਪਾਦਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਸਤੋ ਨਰਮ੍| ਨਾਰੀਂ ਸ਼ੋਫੋ ਮੁਖਾਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਕੁਕ੍ਸਿਗੁਹ੍ਯਾਦੁਭਾਵਪਿ||" ਇਤਿ|

Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43

ਸ਼੍ਵਯਥੁਵਦ੍ਦੋਸੈਰ੍ਦੂਸ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਯਤੋ ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਭਵਤਿ,ਅਤਸ੍ਤਨ੍ਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਕਮ੍ਯਤੇ - - - - ਅਥ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮ੍| ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪੋਭਿਘਾਤਾਨ੍ਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਦੂਸ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਫਵਤ੍| |੪੩|

ਸ੦-ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਸ਼ੋਫਵਤ੍| ਦੋਸੈਃ-ਪਥਗ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰ੍ਦ੍ਵਯੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ੍ਤਥਾਭਿਘਾਤਾਤ੍, ਏਵਮਭਿਘਾਤਾਨ੍ਤੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸ਼ੋਫਵਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਸਮ੍ਭਵਃ| ਦੂਸ੍ਯੈਰਪਿ ਸ਼ੋਫਵਤ੍| ਏਵਂ "ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਵਾਯੁਃ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੨੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਰਪਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋਤ੍ਰ ਯੋਜ੍ਯਃ|

Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44

| ਤ੍ਰ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਚ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰੁਭਯਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍||੪੩|| ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾਃ| |੪੪|

ਸ੦-ਤਂ ਚ-ਵਿਸਰ੍ਪਂ, ਤ੍ਰ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ, ਆਤ੍ਰੇਯਾਦਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| [ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ? ] ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰੁਭਯਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍-ਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਜਿਤਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਦ੍ਬਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੋ ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਜਾਯਤੇ, ਬਾਹ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ, ਏਵਂ ਕਦਾਚਿਦਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਃ, ਕਦਾਚਿਦੁਭਯਾਸ਼੍ਰਯਃ, [ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ]| ਤੇ ਚ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰੁਭਯਾਸ਼੍ਰਯਾ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਦੁਃਖੇਨ ਸਾਧ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾਃ|

Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45

ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾ ਯਥਾਯਥਮ੍| ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਦਾਹਿਭਿਃ||੪੪|| ਦੇਹੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਤੇਨ੍ਤਰਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਾ ਬਹਿਃ| ਬਹਿਃਸ੍ਥਾ ਦ੍ਵਿਤਯੇ ਦ੍ਵਿਸ੍ਥਾਃ|੪੫|

ਸ੦-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਸਰ੍ਪੇ ਯਥਾਯਥਂ ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਃ-ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਾਦਿਭਿਃ, ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੁਨਰ੍ਵਿਦਾਹਿਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਦੇਹੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ-ਆਸ਼੍ਵੇਵ, ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ| ਤੇਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ| ਬਹਿਃਸ੍ਥਾ ਦੋਸਾ ਬਹਿਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ| ਦ੍ਵਿਤਯੇਨ੍ਤਰ੍ਬਹੀਰੂਪੇ, ਦ੍ਵਿਸ੍ਥਾਃ-ਉਭਯਸ੍ਥਾਃ ਸਨ੍ਤੋ, ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47

| ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਮ੍||੪੫|| ਮਰ੍ਮੋਪਤਾਪਾਤ੍ਸਮ੍ਮੋਹਾਦਯਨਾਨਾਂ ਵਿਘਟ੍ਟਨਾਤ੍| ਤਸ੍ਣਾਤਿਯੋਗਾਦ੍ਵੇਗਾਨਾਂ ਵਿਸਮਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍||੪੬|| ਆਸ਼ੁ ਚਾਗ੍ਨਿਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਤੋ ਬਾਹ੍ਯਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍| |੪੭|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਵਿਸਰ੍ਪੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਅਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਵਿਸਰ੍ਪਂ ਮਰ੍ਮੋਪਤਾਪਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਮਰ੍ਮਣਾਂ-ਹਦਯਾਦੀਨਾਂ, ਉਪਤਾਪੋ-ਦੁਃਖਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸਮ੍ਮੋਹਾਤ੍-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛੋਦ੍ਭਵਾਤ੍| ਅਯਨਾਨਾਂ-ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਦੀਨਾਂ, ਵਿਘਟ੍ਟਨਾਤ੍-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚਲਨਾਦਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਣਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਤਸ੍ਣਾਯਾ ਅਤਿਯੋਗਾਤ੍| ਤਥਾ ਵੇਗਾਨਾਂ-ਨਾਨਾਰੂਪਾਣਾਂ ਵੇਦਨਾਨਾਂ, ਵਿਸਮਂ ਕਤ੍ਵਾ-ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਕਤ੍ਵਾ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍| ਆਸ਼ੁਚ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ, ਅਗ੍ਨਿਬਲਯੋਰ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਾਤ੍-ਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍| ਅਤੋ [ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ਤਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪ ] ਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍, ਬਾਹ੍ਯਂ-ਬਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ, ਵਿਸਰ੍ਪਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਤ੍ਪਰੀਸਰ੍ਪੋ ਵਾਤਜ੍ਵਰਸਮਵ੍ਯਥਃ||੪੭|| ਸ਼ੋਫਸ੍ਫੁਰਣਨਿਸ੍ਤੋਦਭੇਦਾਯਾਮਾਰ੍ਤਿਹਰ੍ਸਵਾਨ੍| |੪੮|

ਸ੦-[ਤਤ੍ਰ-] ਤੇਸੁ ਵਿਸਰ੍ਪੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਵਾਤਾਦ੍ਯੋ ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਸ ਵਾਤਜ੍ਵਰਤੁਲ੍ਯਵ੍ਯਥਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ੋਫਾਦਿਯੁਤਸ਼੍ਚ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48

| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦ੍ਰੁਤਗਤਿਃ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗੋਤਿਲੋਹਿਤਃ||੪੮||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਦ੍ਰੁਤਗਤਿਃ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਵ੍ਯਾਪੀ, ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗੋਤਿਲੋਹਿਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਨੀਵ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਯਸ੍ਯ, ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯੁਪਮਾਨਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਰੁਤ੍ਤਰਪਦਲੋਪਸ਼੍ਚ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49

ਕਫਾਤ੍ਕਣ੍ਡੂਯੁਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਫਜ੍ਵਰਸਮਾਨਰੁਕ੍| |੪੯|

ਸ੦-ਕਫਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਫਜ੍ਵਰਤੁਲ੍ਯਰੁਕ੍ ਚ| ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਂ ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੨|੧੧) - "ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ ਤਾਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚਲਾਃ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50

| ਸ੍ਵਦੋਸਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਫੋਟੈਰੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ||੪੯|| ਤੇ ਪਕ੍ਵਭਿਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਚ ਬਿਭ੍ਰਤਿ ਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਮ੍| |੫੦|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ-ਉਪਕ੍ਰਮਰਹਿਤਾਃ, ਸ੍ਫੋਟੈਸ਼੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ-ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ? ਸ੍ਵਦੋਸਲਿਙ੍ਗੈਃ-ਯਥਾਯਥਂ ਸ੍ਵਦੋਸਲਕ੍ਸਣੈਃ| ਤੇ ਚ ਪਕ੍ਵਭਿਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਂ-ਆਤ੍ਮੀਯਮਾਤ੍ਮੀਯਂ ਦੋਸਂ(ਸਜਂ), ਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਂ ਬਿਭ੍ਰਤਿ-ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਕ੍ਵਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਪਕ੍ਵਭਿਨ੍ਨਾਃ, "ਪੂਰ੍ਵਕਾਲ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਮਾਸਃ| "ਤਤ੍ਰ ਮਾਰੁਤਾਤ੍| ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਕਸ੍ਣੋਰੁਣਃ" (ਹ. ਉ. ਅ. ੨੫|੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਮ੍| "ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਜਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਏਵਂ ਕਫਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਪਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|

Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56

ਅਧੁਨਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤੀਸਾਰਤਡ੍ਭ੍ਰਮੈਃ||੫੦|| ਅਸ੍ਥਿਭੇਦਾਗ੍ਨਿਸਦਨਤਮਕਾਰੋਚਕੈਰ੍ਯੁਤਃ| ਕਰੋਤਿ ਸਰ੍ਵਮਙ੍ਗਂ ਚ ਦੀਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਵਕੀਰ੍ਣਵਤ੍||੫੧|| ਯਂ ਯਂ ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸਰ੍ਪਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ਭਵੇਤ੍ਸ ਸਃ| ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਸਿਤੋ ਨੀਲੋ ਰਕ੍ਤੋ ਵਾਸ਼ੁ ਚ ਚੀਯਤੇ||੫੨|| ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧ ਇਵ ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਰੁਤਂ ਚ ਸਃ| ਮਰ੍ਮਾਨੁਸਾਰੀ ਵੀਸਰ੍ਪਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤੋਤਿਬਲਸ੍ਤਤਃ||੫੩|| ਵ੍ਯਥੇਤਾਙ੍ਗਂ ਹਰੇਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਮੀਰਯੇਤ੍| ਹਿਧ੍ਮਾਂ ਚ ਸ ਗਤੋਵਸ੍ਥਾਮੀਦਸ਼ੀਂ ਲਭਤੇ ਨ ਨਾ||੫੪|| ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਛਰ੍ਮਾਰਤਿਗ੍ਰਸ੍ਤੋ ਭੂਮਿਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਦਿਸੁ| ਚੇਸ੍ਟਮਾਨਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੋ ਮਨੋਦੇਹਸ਼੍ਰਮੋਦ੍ਭਵਾਮ੍||੫੫|| ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਬੋਧੋਸ਼੍ਨੁਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸੋਗ੍ਨਿਵੀਸਰ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ| |੫੬|

ਸ੦-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਤਃ ਸਕਲਮਙ੍ਗਂ ਚ ਦੀਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਵਕੀਰ੍ਣਵਤ੍-ਜ੍ਵਲਿਤਾਙ੍ਗਾਰਵ੍ਯਾਪ੍ਤਸਦਸ਼ਂ ਕਰੋਤਿ| ਯਂ ਯਂ ਚ ਸ਼ਰੀਰਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ-ਪ੍ਰਸਰਤਿ, ਸ ਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਗਾਰਵਦਸਿਤੋ ਨੀਲੋ ਰਕ੍ਤੋ ਵਾ ਭਵੇਤ੍| ਤਥਾ, ਸਃ-ਵਿਸਰ੍ਪੋ, ਦ੍ਰਾਗੇਵਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧ ਇਵ ਸ੍ਫੋਟੈਸ਼੍ਚੀਯਤੇ-ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ| ਸ ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਤ੍-ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਾਤ੍, ਮਰ੍ਮਾਨੁਸਾਰੀ ਦ੍ਰੁਤਂ-ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ ਏਵ ਚ ਵਾਤੋਤਿਬਲੋ-ਬਲੀਯਾਨ੍, ਅਙ੍ਗਂ-ਸ਼ਰੀਰਂ, ਵ੍ਯਥੇਤ-ਪੀਡਯੇਤ੍| ਸਂਜ੍ਞਾਂ-ਸਂਵਿਦਂ, ਹਰੇਤ੍-ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍, ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਚ ਹਰੇਤ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਮੀਰਯੇਤ੍-ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਹਿਧ੍ਮਾਂ ਚ| ਸਃ-ਵਿਸਰ੍ਪੀ, ਨਾ-ਪੁਰੁਸਃ, ਈਦਸ਼ੀਮਵਸ੍ਥਾਂ ਗਤਃ-ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਚੇਤੋਨਵਸ੍ਥਾਲਕ੍ਸਣਯਾ-ਅਰਤ੍ਯਾ, ਗ੍ਰਸ੍ਤਃ-ਅਭਿਭੂਤੋ, ਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਭੂਮਿਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਦਿਸੁ ਸ਼ਰ੍ਮ-ਸੁਖਂ, ਲਭਤੇ| ਅਰਤਿਗ੍ਰਸ੍ਤ ਇਤਿ ਹੇਤੌ ਪ੍ਰਥਮਾ, ਅਰਤਿਗ੍ਰਸ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਸੁਖਾਲਾਭਾਦ੍ਭੂਮ੍ਯਾਦਿਸੁ ਚੇਸ੍ਟਮਾਨਃ-ਪਰਿਲੁਠਨ੍, ਤਤਃ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੋ-ਮਨਸਾ ਕਾਯੇਨ ਚ, ਮਨੋਦੇਹਸ਼੍ਰਮੋਦ੍ਭਵਾਂ-ਤਦੁਤ੍ਥਾਂ, ਨਿਦ੍ਰਾਮਸ਼੍ਨੁਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਬੋਧਃ,-ਦੁਃਖੇਨ ਪ੍ਰਬੋਧੋ-ਨਿਦ੍ਰਾਪਗਮੋ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਏਸ ਚਾਗ੍ਨ੍ਯਾਖ੍ਯੋ ਵਿਸਰ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59

| ਕਫੇਨ ਰੁਦ੍ਧਃ ਪਵਨੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਂ ਬਹੁਧਾ ਕਫਮ੍||੫੬|| ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਵਦ੍ਧਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਕ੍ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਵਮਾਂਸਗਮ੍| ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਦੀਰ੍ਘਾਣੁਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਖਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍||੫੭|| ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮਾਲਾਂ ਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤੀਵ੍ਰਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਾਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਹਿਧ੍ਮਾਵਮਿਭ੍ਰਮੈਃ||੫੮|| ਮੋਹਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੂਰ੍ਛਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਾਗ੍ਨਿਸਦਨੈਰ੍ਯੁਤਾਮ੍| ਇਤ੍ਯਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵੀਸਰ੍ਪਃ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪਜਃ||੫੯||

ਸ੦-ਕਫੇਨ ਪਵਨੋ ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਮੇਵ-ਕਫਂ, ਬਹੁਧਾ ਭਿਤ੍ਵਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਂ ਮਾਲਾਂ ਕੁਰੁਤੇ| ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਵਦ੍ਧਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਂ ਮਾਲਾਂ ਕੁਰੁਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਰਕ੍ਤਮ੍ ? ਤ੍ਵਕ੍ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਵਮਾਂਸਗਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਮ੍ ? ਦੀਰ੍ਘਾਣੁਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਖਰਸ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਨਾਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਮ੍, ਮਾਲਾਮ੍ ? ਤੀਵ੍ਰਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਾਮ੍| ਤੀਵ੍ਰੌ ਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰੌ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਾਮ੍ ਤਥਾ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਤਾਮ੍| ਇਤ੍ਯਯਂ-ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੋ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵੀਸਰ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਕਫਵਾਤਕੋਪਜਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵੇਦ੍ਯਃ|

Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64

ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼ਿਰੋਰੁਜਃ| ਅਙ੍ਗਾਵਸਾਦਵਿਕ੍ਸੇਪਪ੍ਰਲਾਪਾਰੋਚਕਭ੍ਰਮਾਃ||੬੦|| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਗ੍ਨਿਹਾਨਿਰ੍ਭੇਦੋਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਪਿਪਾਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੌਰਵਮ੍| ਆਮੋਪਵੇਸ਼ਨਂ ਲੇਪਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ ਚ ਸਰ੍ਪਤਿ||੬੧|| ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਮਾਸ਼ਯੇ ਗਹ੍ਣਨ੍ਨੇਕਦੇਸ਼ਂ ਨ ਚਾਤਿਰੁਕ੍| ਪਿਟਕੈਰਵਕੀਰ੍ਣੋਤਿਪੀਤਲੋਹਿਤਪਾਣ੍ਡੁਰੈਃ||੬੨|| ਮੇਚਕਾਭੋਸਿਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਲਿਨਃ ਸ਼ੋਫਵਾਨ੍ ਗੁਰੁਃ| ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਯੋਸ੍ਮਾ ਸ੍ਪਸ੍ਟਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨੋਵਦੀਰ੍ਯਤੇ||੬੩|| ਪਙ੍ਕਵਚ੍ਛੀਰ੍ਣਮਾਂਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਸ੍ਟਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਗਣਃ| ਸ਼ਵਗਨ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਵੀਸਰ੍ਪਂ ਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਮ੍||੬੪||

ਸ੦-ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯੋ ਜਾਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਸ ਚ-ਵਿਸਰ੍ਪਃ, ਪ੍ਰਾਯੇਣ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਆਮਾਸ਼ਯੇ-ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਮਧ੍ਯੇ, ਏਕਦੇਸ਼ਂ ਗਹ੍ਣਨ੍-ਆਕ੍ਰਾਮਨ੍, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਦੇਹਂ ਸਰ੍ਪਤਿ-ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਨ ਚਾਤਿਰੁਕ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਪਿਟਕੈਰਵਕੀਰ੍ਣੋ-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ? ਅਤਿਪੀਤਲੋਹਿਤਪਾਣ੍ਡੁਰੈਃ| ਤਥਾ, ਮੇਚਕਾਭਾਦਿਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਮੇਚਕੋ-ਮਯੂਰਕਣ੍ਠਸਦਸ਼ੋ ਵਰ੍ਣਃ| ਤਂ-ਤਾਦਸ਼ਂ, ਵਿਸਰ੍ਪਂ ਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯਂ-ਕਰ੍ਦਮਸਂਜ੍ਞਂ, ਉਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਮੁਨਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65

ਸਰ੍ਵਜੋ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਤਿਸਰ੍ਪਣਃ| |੬੫|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਜਾਤਃ ਸਰ੍ਵਜਃ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦ੍ਭਵੋ, ਵੀਸਰ੍ਪਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ| ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਧਾਤੂਨਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸਰ੍ਪਤਿ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਤਿਸਰ੍ਪਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66

| ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੋਃ ਕ੍ਸਤਾਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮੀਰਯਨ੍||੬੫|| ਵਿਸਰ੍ਪਂ ਮਾਰੁਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਲਤ੍ਥਸਦਸ਼ੈਸ਼੍ਚਿਤਮ੍| ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸ਼ੋਫਜ੍ਵਰਰੁਜਾਦਾਹਾਢ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਮ੍||੬੬||

ਸ੦-ਮਾਰੁਤੋ-ਵਾਤਃ, ਕ੍ਸਤਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਕਾਰਣਾਤ੍ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ ਵਿਸਰ੍ਪਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ? ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਹ ਰਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰੇਰਯਨ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਫੋਟੈਃ-ਪਿਟਕੈਃ, ਚਿਤ੍ਤਂ-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ? ਕੁਲਤ੍ਥਸਦਸ਼ੈਃ| ਤਥਾ, ਸ਼ੋਫਾਦਿਭਿਰਾਢ੍ਯਂ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਯੁਤਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਂ-ਵਰ੍ਣੇਨ|

Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13

ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਃ| ਅਸਾਧ੍ਯੋ ਕ੍ਸਤਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥੌ ਸਰ੍ਵੇ ਚਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਰ੍ਮਕਾਃ||੬੭|| ਸ਼ੀਰ੍ਣਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਮਾਂਸਾਃ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਃ ਸ਼ਵਗਨ੍ਧਯਃ| ੬੭ ੧/੨| ਇਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ਼ੋਫਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੩||

ਸ੦-ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਕੇਵਲੈਃ, ਤ੍ਰਯੋ ਵਿਸਰ੍ਪਾਃ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਾਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਃ-ਕਾਸਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਰੁਪਦ੍ਰਵੈਃ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫|੯੭) ਰਹਿਤਾਃ, ਤ੍ਰਯਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਕ੍ਸਤਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥੌ ਦ੍ਵੌ ਵਿਸਰ੍ਪਾਵਸਾਧ੍ਯੌ, ਤਥਾਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਸਰ੍ਪਾਸ਼੍ਚਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਰ੍ਮਕਾਃ-ਅਭਿਭੂਤਮਰ੍ਮਕਾਸ਼੍ਚ, ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਰ੍ਣਾਨਿ ਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਮਾਂਸਾਨਿ ਯੈਸ੍ਤੇਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਃ, ਤਥਾ ਸ਼ਵਗਨ੍ਧਯਃ-ਕੁਣਪਗਨ੍ਧਤੁਲ੍ਯਾਃ, ਯੇ ਤੇਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਸ਼ਵਸ੍ਯੇਵ ਗਨ੍ਧੋ ਯੇਸਾਮਿਤਿ "ਉਪਮਾਨਾਚ੍ਚ" ਇਤਿ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯੇਦਾਦੇਸ਼ਃ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ਼ੋਫਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੩||