13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಉದರನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ಪಾಣ್ಡುಶೋಫವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮಾರಭ್ಯತೇ|

Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4

ಯತೋ ಯಥೈವೋದರಂ ದೋಷಸಙ್ಘಾತಜಂ ತಥೈತೇಽಪಿ, ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಶೋಫವಿಸರ್ಪನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)||೨|| ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾಃ ಕುಪಿತಾ ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಕೋಪನೈರ್ಮಲಾಃ| ತತ್ರಾನಿಲೇನ ಬಲಿನಾ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಮ್||೧|| ಧಮನೀರ್ದಶ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ನುವತ್ಸಕಲಾಂ ತನುಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಪ್ರದೂಷ್ಯಾನ್ತರಮಾಶ್ರಿತಮ್||೨|| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಯೋಸ್ತತ್ಕುರುತೇ ತ್ವಚಿ ವರ್ಣಾನ್ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನ್| ಪಾಣ್ಡುಹಾರಿದ್ರಹರಿತಾನ್ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಂ ತೇಷು ಚಾಧಿಕಮ್||೩|| ಯತೋಽತಃ ಪಾಣ್ಡುರಿತ್ಯುಕ್ತಃ ಸ ರೋಗಃ| |೪|

ಸ೦- ಯತ್ರ ಮಲಾಃ-ವಾತಾದಯಃ, ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾ ಯಥೋಕ್ತೈಃ-ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಾದ್ಯುಕ್ತೈಃ, ಕೋಪನೈಃ ಕುಪಿತಾಃ-ಕ್ರುದ್ಧಾಃ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗಹೇತವಃ| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| [ ತತ್ರ- ] ತೇಷು ತಥಾಭೂತೇಷು ಸತ್ಸು, ವಾತೇನ ಬಲಿನಾ-ಬಲವತಾ, ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಮನನ್ತರಂ ತತ್ಪಿತ್ತಂ ಧಮನೀರ್ದಶ-ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಾಃ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯ-ಆಶ್ರಿತ್ಯ, ಸಕಲಾಂ ತನುಂ ವ್ಯಾಪ್ನುವತ್-ಅಶ್ನುವಾನಮ್| ಸಕಲಶಬ್ದೋಪಾದಾನಂ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ಅತ ಏವಾಖ್ಯಾಸ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ. ೯) - "ಕೃಷ್ಣರೂಕ್ಷಾರುಣಸಿರಾನಖವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತಾ|" ಇತಿ| ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಪ್ರದೂಷ್ಯ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಪಿತ್ತಮ್ ? ತ್ವಙ್ಮಾಸಯೋರನ್ತರಂ-ಮಧ್ಯಮಾಶ್ರಿತಮ್| ತತ್-ಪಿತ್ತಂ, ತ್ವಚಿ ವರ್ಣಾನ್ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನ್-ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾನ್, ಪಾಣ್ಡುಹಾರಿದ್ರಹರಿತಾನ್ ಕುರುತೇ| ತೇಷು-ವರ್ಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಯತೋ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಅತಿಶಯೇನ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಮಧಿಕಮತಃ-ಅಸ್ಮಾತ್, ಸ ರೋಗಃ ಪಾಣ್ಡುರಿತ್ಯುಕ್ತಃ-ಸಂಜ್ಞಿತಃ| ನನು, 'ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾಃ' ಇತಿ ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? ಯಾವತಾ (ಯತೋ) ವಾಯೋರ್ಬಲೀಯಸ್ತ್ವಾತ್ 'ವಾತಪ್ರಧಾನಾಃ' ಇತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಬಲೀಯಸ್ತ್ವಂ ಚಾನನ್ತರಮೇವ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ 'ತತ್ರಾನಿಲೇನ ಬಲಿನಾ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ' ಇತಿ| ಅಸದೇತತ್| ಯತೋ ನಾತ್ರ ಬಲೀಯಸ್ತ್ವಾಬಲೀಯಸ್ತ್ವಕೃತೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇ ವಿವಕ್ಷಿತೇ| ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ? ಪಾಣ್ಡುರೋಗಕರಣಂ ಪ್ರತಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಕರ್ತೃತ್ವೇ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಕರಣಂ ಪ್ರತಿ ಮುಖ್ಯಂ ಕರ್ತೃತ್ವಮ್, ಅತಃ 'ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾಃ' ಇತಿ ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಮ್| ನನು, ಯದಿ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಹೇತವಃ, ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ? (ಶ್ಲೋ. ೭) - "ಸ ಪಞ್ಚಧಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ಮೃತ್ತಿಕಾದನಾತ್|" ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ| ಸರ್ವಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ತ್ರಿದೋಷಜ ಏವ| ಕಿನ್ತು ಹೇತುವಿಶೇಷೈರ್ಯೋ ರೂಪಭೇದಸ್ತೇನ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಃ ಶೋಫವತ್, ಇತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿದತ್ರಾಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7

ತೇನ ಗೌರವಮ್| ಧಾತೂನಾಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಶೈಥಿಲ್ಯಮೋಜಸಶ್ಚ ಗುಣಕ್ಷಯಃ||೪|| ತತೋಽಲ್ಪರಕ್ತಮೇದಸ್ಕೋ ನಿಃಸಾರಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛ್ಲಥೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಮೃದ್ಯಮಾನೈರಿವಾಙ್ಗೈರ್ನಾ ದ್ರವತಾ ಹೃದಯೇನ ಚ||೫|| ಶೂನಾಕ್ಷಿಕೂಟಃ ಸದನಃ ಕೋಪನಃ ಷ್ಠೀವನೋಽಲ್ಪವಾಕ್| ಅನ್ನದ್ವಿಟ್ ಶಿಶಿರದ್ವೇಷೀ ಶೀರ್ಣರೋಮಾ ಹತಾನಲಃ||೬|| ಸನ್ನಸಕ್ಥೋ ಜ್ವರೀ ಶ್ವಾಸೀ ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡೀ ಭ್ರಮೀ ಶ್ರಮೀ| |೭|

ಸ೦-ತೇನ-ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಣ, ಧಾತೂನಾಂ-ರಸರುಧಿರಾದೀನಾಂ, ಗೌರವಂ ಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಓಜಸೋ ಗುಣಕ್ಷಯೋ-ಮಾಧುರ್ಯ(ಮನ್ದ)ಶೈತ್ಯಾದೀನಾಮೋಜೋಗುಣಾನಾಂ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೬|೧) ವಿನಾಶಃ| ತತ ಏವ-ಓಜೋಗುಣಕ್ಷಯಾತ್, ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೀ ನರೋಽಲ್ಪರಕ್ತಮೇದಸ್ಕಃ| ಅಲ್ಪೇ ರಕ್ತಮೇದಸೀ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ನಿಃಸಾರೋ-ದುರ್ಬಲಃ ಸ್ಯಾತ್|ತಥಾ ಶ್ಲಥೇನ್ದ್ರಿಯಃ| [ ಶ್ಲಥಾನಿ- ] ಶಿಥಿಲಾನಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ-ವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಪಾಯೂಪಸ್ಥರೂಪಾಣಿ, ಯಸ್ಯ ಸ ಶ್ಲಥೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ತಥಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಶಬ್ದೇನ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮಧಿಷ್ಠಾನಾನ್ಯುಪಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ನನು, ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾಃ ಕುಪಿತಾ ಇತಿ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿರುಕ್ತಾ| ಪಿತ್ತವೃದ್ಧ್ಯಾ ಚ ರಕ್ತವೃದ್ಧ್ಯಾ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ತತ್ಕಥಮುಕ್ತಮಲ್ಪರಕ್ತತೇತಿ ? ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ದೋಷಾಣಾಮನ್ಯೋನ್ಯದೂಷಣಾತ್ ದೂಷಸ್ಯ ಚ ದೋಷೈರ್ದೂಷಿತತ್ವಾತ್ ಪ್ರಸಾದಪರಮ್ಪರಯಾಽಪುಷ್ಟೌ ಸತ್ಯಾಂ ಕಿಟ್ಟಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತ[ಸ್ಯ]ಅಧಿಕ್ಯಮ್, ನ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದಾತ್ಮಕಸ್ಯ, ಇತಿ ಪಿತ್ತಾಧಿಕ್ಯಮಲ್ಪರಕ್ತತಾ ಚೇತ್ಯುಪಪನ್ನಮ್| ತಥಾ, ಅಙ್ಗೈಃ-ಅವಯವೈಃ, ಮೃದ್ಯಮಾನೈರಿವಾಸೌ ನರ ಉಪಲಕ್ಷಿತಃ, ತಥಾ ಹೃದಯೇನ ದ್ರವತಾ ಚ| ತಥಾ, ಶೂನಾವಕ್ಷಿಕೂಟೌ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಸದನಃ-ಅಙ್ಗಸಾದವಾನ್| ತಥಾ, ಕೋಪನಾದಿಕಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7

| ಸ ಪಞ್ಚಧಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ಮೃತ್ತಿಕಾದನಾತ್||೭||

ಸ೦-ಸಃ-ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ, ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಯಾತ್| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಾಚ್ಚ| ನನು, ಮೃತ್ತಿಕಾದನಾತ್ ಪೃಥಗ್ಪಾಣ್ಡುರೋಗೋ ನ ವಾಚ್ಯಃ, ಪೃಥಗ್ವಾತಾದಿದೋಷಜೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಽನ್ತರ್ಭೂತತ್ವಾತ್| ಮೃದಾ ಹಿ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪೋ ವಿಧೀಯತೇ ತಿಕ್ತೋಷಣಾದಿಭಿರಿವ| ವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪಶ್ಚ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಕೃತ್| ತಸ್ಮಾತ್ಪೃಥಙ್ಮೃದೋ ನ ಯುಕ್ತೋ ನಿರ್ದೇಶಃ| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಮೃದೋಽನ್ಯೇ ಯೇ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪಹೇತವಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸಮ್ಪಾದನೇ ಸಮ್ಭಾವನಾಯೋಗ್ಯಾಃ, ತೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಹೇತುಸ್ವರೂಪಸತ್ತಯಾ ವಿನಿವರ್ತನ್ತೇ| ಮೃತ್ತಿಕಾ ತು ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ಸಂಶೋಧನೈರ್ವಿನಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಯಾವತ್ಕಾಯೇಽವತಿಷ್ಠತೇ| ಇತ್ಯಯಂ ವಾತಾದಿಕೋಪಹೇತುಭ್ಯೋಽನ್ಯೇಭ್ಯೋ ಮೃದಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಪ್ರತಿ ವಿಶೇಷಃ| ತಸ್ಮಾನ್ಮೃದಾ ಪೃಥಕ್ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೋ ವಕ್ತುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ|

Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಪನ್ದನಂ ರೂಕ್ಷತಾ ತ್ವಚಿ| ಅರುಚಿಃ ಪೀತಮೂತ್ರತ್ವಂ ಸ್ವೇದಾಭಾವೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ||೮|| ಸಾದಃ ಶ್ರಮೋ| |೯|

ಸ೦-ಅಸ್ಯ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಪನ್ದನಾದಿ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮ್|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

ಅನಿಲಾತ್ತತ್ರ ಗಾತ್ರರುಕ್ತೋದಕಮ್ಪನಮ್| ಕೃಷ್ಣರೂಕ್ಷಾರುಣಸಿರಾನಖವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತಾ||೯|| ಶೋಫಾನಾಹಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯವಿಟ್ಶೋಷಾಃ ಪಾರ್ಶ್ವಮೂರ್ಧರುಕ್| |೧೦|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ವಾತಾತ್ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಗಾತ್ರರುಗಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| ಪಿತ್ತಾದ್ಧರಿತಪೀತಾಭಸಿರಾದಿತ್ವಂ ಜ್ವರಸ್ತಮಃ||೧೦|| ತೃಟ್ಸ್ವೇದಮೂರ್ಚ್ಛಾಶೀತೇಚ್ಛಾ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಕಟುವಕ್ಕ್ರತಾ| ವರ್ಚೋಭೇದೋಽಮ್ಲಕೋ ದಾಹಃ|೧೧|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾದ್ಧರಿತಪೀತಾಭಸಿರಾದಿತ್ವಂ(ತ್ವಾದಿ) ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| ಕಫಾಚ್ಛುಕ್ಲಸಿರಾದಿತಾ||೧೧|| ತನ್ದ್ರಾ ಲವಣವಕ್ತ್ರತ್ವಂ ರೋಮಹರ್ಷಃ ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ ಕಾಸಶ್ಚಛರ್ದಿಶ್ಚ| |೧೨|

ಸ೦-ಕಫಾಚ್ಛುಕ್ಲಸಿರಾದಿತಾ[ದಿ] ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| ನಿಚಯಾನ್ಮಿಶ್ರಲಿಙ್ಗೋಽತಿದುಃಸಹಃ||೧೨||

ಸ೦-ನಿಚಯಾತ್-ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್, ಮಿಶ್ರಲಿಙ್ಗಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ ಸೋಽತಿದುಃಸಹೋ-ಘೋರತಮಃ|

Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

ಮೃತ್ಕಷಾಯಾಽನಿಲಂ ಪಿತ್ತಮೂಷರಾ ಮಧುರಾ ಕಫಮ್| ದೂಷಯಿತ್ವಾ ರಸಾದೀಂಶ್ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ಭುಕ್ತಂ ವಿರೂಕ್ಷ್ಯ ಚ||೧೩|| ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಪಕ್ವೈವಾಪೂರ್ಯ ಕುರ್ಯಾದ್ರುದ್ಧ್ವಾ ಚ ಪೂರ್ವವತ್| ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ತತಃ ಶೂನನಾಭಿಪಾದಾಸ್ಯಮೇಹನಃ||೧೪|| ಪುರೀಷಂ ಕೃಮಿಮನ್ಮುಞ್ಚೇದ್ಭಿನ್ನಂ ಸಾಸೃಕ್ಕಫಂ ನರಃ| |೧೫|

ಸ೦-ಮೃದ್ಭಕ್ಷಿತಾ ಕಷಾಯರಸಾ ವಾತಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಊಷರಾ-ಸಕ್ಷಾರಮೃತ್ತಿಕಾ, ಪಿತ್ತಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಮಧುರಾ ಮೃತ್ತಿಕಾ ಕಫಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ರಸಾದೀಂಶ್ಚ ಧಾತೂನ್ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚ ಹೇತೋರ್ಭುಕ್ತಂ ವಿರೂಕ್ಷ್ಯ ಚೇತಿ| ಯತಃ ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ಮೃತ್ತಿಕಾ ರೂಕ್ಷಾ| ತಸ್ಮಾದ್ಭುಕ್ತಂ ವಿರೂಕ್ಷಯತಿ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಚಾಪೂರ್ಯ ರುದ್ಧ್ವಾಽಪಕ್ವೈವ ಸತೀ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಪೂರ್ವವತ್ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾಃ ಕುಪಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನ್ಯಾಯೇನ ಕುರ್ಯಾತ್| ಮೃತ್ತಿಕಾಯಾ ಗುರುತ್ವಾತ್ ಪಾಕಾಭಾವಃ| ಅಥವಾ ಅಶಬ್ದೋಽತ್ರೇಷದರ್ಥೇ| ಅಲೋಮಿಕಾ ಏಡಕೇತಿ ಯಥಾ| ತೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಕ್ವೇತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ತತಃ-ತೇನ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಣ, ಶೂನನಾಭ್ಯಾದಿಕಃ ಸನ್ ಕೃಮ್ಯಾದಿಯುತಂ ಪುರೀಷಂ ಮುಞ್ಚೇತ್|

Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17

ಅಥ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾವಾಕ್ಯೇಽನುಕ್ತಾಮಪಿ ಕಾಮಲಾಂ ತುಲ್ಯಹೇತ್ವಾದಿಕತ್ವಾತ್ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - | ಯಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ಸೇವೇತ ಪಿತ್ತಲಂ ತಸ್ಯ ಕಾಮಲಾಮ್||೧೫|| ಕೋಷ್ಠಶಾಖಾಶ್ರಯಾಂ ಪಿತ್ತಂ ದಗ್ಧ್ವಾಽಸೃಙ್ಮಾಂಸಮಾವಹೇತ್| ಹಾರಿದ್ರನೇತ್ರಮೂತ್ರತ್ವಙ್ನಖವಕ್ತ್ರಶಕೃತ್ತಯಾ||೧೬|| ದಾಹಾವಿಪಾಕತೃಷ್ಣಾವಾನ್ ಭೇಕಾಭೋ ದುರ್ಬಲೇನ್ದ್ರಿಯಃ||೧೭|| ಕಿಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣ ಏವ ಪಿತ್ತಲಾನ್ಯಾಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಕಾಮಲಾ ಭವೇತ್, ಉತಾಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣೋಽಪಿ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಭವೇತ್ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಸ್ಯಾಸೌ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾದೃತೇಽಪಿ ಚ||೧೭||

ಸ೦-ಯೋ ನರಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ಸನ್ ಪಿತ್ತಲಂ-ಮರಿಚಕಾಞ್ಚಿಕಾದಿದ್ರವ್ಯಮತ್ಯರ್ಥಂ, ಸೇವೇತ-ಉಪಯುಙ್ಕ್ತೇ, ತಸ್ಯ-ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣಃ, ಪಿತ್ತಂ ಕರ್ತೃ ಕಾಮಲಾಮಾವಹೇತ್| ಕೀದೃಶೀಮ್| ಕೋಷ್ಠಶಾಖಾಶ್ರಯಾಮ್| ಕೋಷ್ಠೋ-ಮಹಾಸ್ರೋತಃ, ಶಾಖಾ-ರಕ್ತಾದಯಸ್ತ್ವಕ್ ಚ, ಇತಿ ತದುಭಯಮಾಶ್ರಯೋ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಾಮ್, ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ರಕ್ತಂ ಮಾಂಸಂ ಚ ದಗ್ಧ್ವಾ| ಕಥಮ್ ? ಹಾರಿದ್ರನೇತ್ರಮೂತ್ರತ್ವಙ್ನಖವಕ್ತ್ರಶಕೃತ್ತಯಾ| ತದಾ ಚ ಪುರುಷೋ ದಾಹಾದಿಮಾನ್ ಮಣ್ಡೂಕಚ್ಛಾಯೋ ದುರ್ಬಲೇನ್ದ್ರಿಯಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ದುರ್ಬಲಾನಿ-ಸ್ವವಿಷಯೇಽಪ್ಯಶಕ್ತಾನಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಸ೦-ಪಾಣ್ಡುರೋಗಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ಪಿತ್ತಾಧಿಕಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಪಿತ್ತಲಾನ್ಯಾಸೇವಮಾನಸ್ಯಾಸೌ ಕೋಷ್ಠಶಾಖಾಶ್ರಯಾ ಕಾಮಲಾ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಕೇವಲಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣಃ|

Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18

ಉಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ಶೋಫಾಢ್ಯಾ ಸಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಾ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾ| |೧೮|

ಸ೦-ಉಪೇಕ್ಷಯಾ-ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಿನಾ, ಸೈವ-ಕಾಮಲಾ, ಯದಾ ಶೋಫಾಢ್ಯಾ-ಶ್ವಯಥುಬಹುಲಾ, ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾ-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾ|

Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

ಹಲೀಮಕಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಹರಿತಶ್ಯಾವಪೀತತ್ವಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಯದಾ ಭವೇತ್||೧೮|| ವಾತಪಿತ್ತಾದ್ಭ್ರಮಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷೋ ಮೃದುರ್ಜ್ವರಃ| ತನ್ದ್ರಾಬಲಾನಲಭ್ರಂಶೋ ಲೋಢರಂ ತಂ ಹಲೀಮಕಮ್||೧೯|| ಅಲಸಂ ಚೇತಿ ಶಂಸನ್ತಿ| |೨೦|

ಸ೦-ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಸತಿ ಯದಾ ಹರಿತಶ್ಯಾವಪೀತತಾ ಭ್ರಮಾದಯಶ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಸ್ಯುಃ, ಅತಶ್ಚ ತಂ ಹಲೀಮಕಂ ಶಂಸನ್ತಿ, ಮುನಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಂ ಚ ಹಲೀಮಕಂ, ಲೋಢರಂ ತಥಾಽಲಸಂ ಚಾಚಕ್ಷತೇ|

Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22

ತೇಷಾಂ ಪೂರ್ವಮುಪದ್ರವಾಃ| ಶೋಫಪ್ರಧಾನಾಃ ಕಥಿತಾಃ ಸ ಏವಾತೋ ನಿಗದ್ಯತೇ||೨೦|| ಇತಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿದಾನಮ್| ಅಥ ಶೋಫನಿದಾನಮ್| ಪಿತ್ತರಕ್ತಕಫಾನ್ವಾಯುರ್ದುಷ್ಟೋ ದುಷ್ಟಾನ್ ಬಹಿಃಸಿರಾಃ| ನೀತ್ವಾ ರುದ್ಧಗತಿಸ್ತೈರ್ಹಿ ಕುರ್ಯಾತ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಯಮ್||೨೧|| ಉತ್ಸೇಧಂ ಸಂಹತಂ ಶೋಫಂ ತಮಾಹುರ್ನಿಚಯಾದತಃ| ಸರ್ವಂ|೨೨|

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ಪಾಣ್ಡುರೋಗಪ್ರಕಾರಾಣಾಂ, ಪೂರ್ವಮುಪದ್ರವಾ ಯತಃ ಶೋಫಪ್ರಧಾನಾಃ ಕಥಿತಾಃ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ಶೋಫ ಏವ ಭಣ್ಯತೇ, ನ ವಿಸರ್ಪಃ| ಶೋಫಃ ಪ್ರಧಾನಃ-ಪ್ರಥಮೋ, ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಂ ಕಥಿತಾಃ| ಕ್ವಃ ? ಇಹೈವ| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಶ್ಲೋ. ೬)- "ಶೂನಾಕ್ಷಿಕೂಟಃ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ (ಶ್ಲೋ. ೧೪)- "ಶೂನನಾಭಿಪಾದಾಸ್ಯಮೇಹನಃ" ಇತಿ| ಸ೦-ಬಹಿರ್ಭೂತಾಃ ಸಿರಾ ಬಹಿಃಸಿರಾಃ,-ಬಾಹ್ಯಾಃ ಸಿರಾಃ| ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಕಫಾನ್ ಕರ್ಮಭೂತಾನ್ ಬಹಿಃ ಸಿರಾಃ ಕರ್ಮಭೂತಾ ನೀತ್ವೋತ್ಸೇಧಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ನಯತೇರ್ದ್ವಿಕರ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಾದಯೋ ಬಹಿಃಸಿರಾಶ್ಚ ಕರ್ಮ| ಯಥಾ,-ಅಜಾಂ ನಯತಿ ಗ್ರಾಮಮಿತಿ| ತೇನಾಯಮರ್ಥೋಽವತಿಷ್ಠತೇ-ಬಹಿಃಸಿರಾಸು ಪಿತ್ತಾದೀನ್ನೀತ್ವೇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತೋ ವಾಯುಃ ? ದುಷ್ಟಃ ಸನ್,-ಕೋಪನೈಃ ಕುಪಿತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಮುತ್ಸೇಧಮ್ ? ತ್ವಕ್ ಚ ಮಾಂಸಂ ಚ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸೇ, ತೇ ಸಂಶ್ರಯಃ-ಆಶ್ರಯೋ, ಯಸ್ಯ ತಮ್| ತೈರ್ಹೀತಿ ಹಿಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ತೈರೇವ-ಬಹಿಃಸಿರಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತೈಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಕಫೈಃ, ರುದ್ಧಗತಿಃ| ಅತ ಏವ ಸಂಹತಂ-ಸಮನ್ತಾದ್ಧತಂ ನಿಶ್ಚಲಮಿವ ಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಉತ್ಸೇಧಮ್| ಯತಶ್ಚೈವಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ಶೋಫಃ ಸಞ್ಜಾಯತೇ, ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಂ ಶೋಫಂ ನಿಚಯಾತ್-ದೋಷತ್ರಯಾತ್, ಆಹುಃ|

Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23

ನನು, ಏವಂ ಸತೀದಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ "ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗ್ದ್ವಯೈಃ ಸರ್ವೈ" ಇತಿ| ಅತ ಆಹ - - - - | ಹೇತುವಿಶೇಷೈಸ್ತು ರೂಪಭೇದಾನ್ನವಾತ್ಮಕಮ್||೨೨|| ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗ್ದ್ವಯೈಃ ಸರ್ವೈರಭಿಘಾತಾದ್ವಿಷಾದಪಿ| |೨೩|

ಸ೦-ತುಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಃ ಶೋಫಸ್ತಥಾಽಪಿ ಹೇತುವಿಶೇಷೈರ್ಯೋ ರೂಪಭೇದಸ್ತಸ್ಮಾನ್ನವಾತ್ಮಕಂ ಶೋಫಮಾಹುಃ| ತಥಾ ಹಿ-ಯೋಽಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಶೋಫಹೇತುರೇಷ ಕದಾಚಿತ್ಸಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಕುಪ್ಯತಿ ಕದಾಚಿದ್ವಿಷಮಂ ಕೃತ್ವೈಕದೋಷವೃದ್ಧಿಸ್ವರೂಪತಯಾ| ಏವಂ ಚ ಹೇತುವಿಶೇಷೈರ್ಯೋ ಲಕ್ಷಣಭೇದಸ್ತಸ್ಮಾನ್ನವಪ್ರಕಾರತ್ವಂ ಶೋಫಸ್ಯ ನ್ಯಾಯ್ಯಮೇವ| ಲಕ್ಷಣಭೇದಶ್ಚೈಷಾಂ ಸ್ಪಷ್ಟ ಏವ| ತಥಾ ಚಾಭಿಘಾತಾದ್ಧೇತೋಶ್ಚ ಯಥಾವದನ್ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ವಿಷಾದ್ಧೇತೋರನ್ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ತದ್ವತ್ ಪೃಥಗ್ವಾತಾದೇಶ್ಚ ಯಥಾವದನ್ಯತ್ ದ್ವನ್ದ್ವಜೇ ಚಾನ್ಯತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜೇ ಚಾನ್ಯದಿತಿ| ಏವಂ ಲಕ್ಷಣವಿಶೇಷಾನ್ನವಾತ್ಮಕಮಾಹುಃ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್, ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾದಪಿ ಹಿ ನವಾತ್ಮಕ ಏವ ಶೋಫಃ|

Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24

| ದ್ವಿಧಾ ವಾ ನಿಜಮಾಗನ್ತುಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗಜಂ ಚ ತಮ್||೨೩|| ಪೃಥೂನ್ನತಗ್ರಥಿತತಾವಿಶೇಷೈಶ್ಚ ತ್ರಿಧಾ ವಿದುಃ| |೨೪|

ಸ೦-ಅಥವಾ ನಿಜಾಗನ್ತುಭೇದೇನ ದ್ವಿಧಾ ಶ್ವಯಥುಮಾಹುಃ| ತಥಾ, ತಂ-ಶೋಫಂ, ಸರ್ವಾಙ್ಗಜಂ-ಸರ್ವಶರೀರಜಂ, ಏಕಾಙ್ಗಜಂ-ಏಕಾವಯವಜಂ ಚ, ಇತಿ ಪುನರ್ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಮಾಹುಃ| ಪೃಥುಶ್ಚೋನ್ನತಶ್ಚ ಗ್ರಥಿತಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ಭಾವಃ ಪೃಥೂನ್ನತಗ್ರಥಿತತಾ, ತಯಾ ವಿಶೇಷಾಸ್ತೈಸ್ತ್ರಿಧಾ-ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ, ಶೋಫಂ ವಿದುಃ| ವಿದುರಿತಿ "ವಿದ ಜ್ಞಾನೇ" ಇತ್ಯಸ್ಮಾದುಸಾದೇಶಃ| ಪೃಥುತ್ವೇನ-ವಿಸ್ತೀರ್ಣಕೃತತ್ವೇನ ವಿಶೇಷೇಣ, ತಥೋನ್ನತತ್ವೇನ ವಿಶೇಷೇಣ, ತಥಾ ಗ್ರಥಿತಸ್ವರೂಪತ್ವೇನ ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29

| ಸಾಮಾನ್ಯಹೇತುಃ ಶೋಫಾನಾಂ ದೋಷಜಾನಾಂ ವಿಶೇಷತಃ||೨೪|| ವ್ಯಾಧಿಕರ್ಮೋಪವಾಸಾದಿಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಭಜತೋ ದ್ರುತಮ್| ಅತಿಮಾತ್ರಮಥಾನ್ಯಸ್ಯ ಗುರ್ವಮ್ಲಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಲಮ್||೨೫|| ಲವಣಕ್ಷಾರತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಶಾಕಾಮ್ಬು ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಮ್| ಮೃದ್ಗ್ರಾಮ್ಯಮಾಂಸವಲ್ಲೂರಮಜೀರ್ಣಶ್ರಮಮೈಥುನಮ್||೨೬|| ಪದಾತೇರ್ಮಾರ್ಗಗಮನಂ ಯಾನೇನ ಕ್ಷೋಭಿಣಾಽಪಿ ವಾ| ಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಾರ್ಶೋಜಠರಪ್ರದರಜ್ವರಾಃ||೨೭|| ವಿಷೂಚ್ಯಲಸಕಚ್ಛರ್ದಿಗರ್ಭವೀಸರ್ಪಪಾಣ್ಡವಃ| ಅನ್ಯೇ ಚ ಮಿಥ್ಯೋಪಕ್ರಾನ್ತಾಸ್ತೈರ್ದೋಷಾ ವಕ್ಷಸಿ ಸ್ಥಿತಾಃ||೨೮|| ಊರ್ಧ್ವಂ ಶೋಫಮಧೋ ಬಸ್ತೌ ಮಧ್ಯೇ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಮಧ್ಯಗಾಃ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಗಾಃ ಸರ್ವಗತಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೇಷು ತದಾಶ್ರಯಾಃ||೨೯||

ಸ೦-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ಗುರ್ವಮ್ಲಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಕೋ ವರ್ಗಃ [ ಶೋಫಾನಾಂ- ] ಶ್ವಯಥೂನಾಂ ನಿಜಾನಾಮಾಗನ್ತೂನಾಂ ಚ, ಸಾಮಾನ್ಯಹೇತುಃ-ಉತ್ಪತ್ತೌ ಕಾರಣಮ್| ದೋಷಜಾನಾಂ ಶ್ವಯಥೂನಾಂ ಪುನರತಿಶಯೇನ ಹೇತುಃ, ನ ತಥಾಽಽಗನ್ತೂನಾಂ, ಇತಿ ವಿಶೇಷಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ| ವ್ಯಾಧಿಕರ್ಮೋಪವಾಸಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ, ವ್ಯಾಧಿನಾ-ಜ್ವರಾದಿನಾ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ, ತಥಾ ಕರ್ಮಣಾ-ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವಮನವಿರೇಚನನಿರೂಹಾನುವಾಸನನಸ್ಯಾಖ್ಯೇನ, ತಥೋಪವಾಸೇನ, ಆದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯೇನ ಚ ಮಾರ್ಗಾದಿನಾ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ, ದ್ರುತಂ ಕೃತ್ವಾ-ಸಹಸೈವ, ಗುರ್ವಾದಿಕಂ ಭಜತಃ| ಅಥೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಕ್ಷೀಣಲಕ್ಷಣೇಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾದನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಾದೇರಪ್ಯತಿಮಾತ್ರಂ-ಮಾತ್ರಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ, ಭಜತೋ ದೋಷಾ ವಕ್ಷಸಿ ಸ್ಥಿತಾ ಊರ್ಧ್ವಂ ಶೋಫಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ವಕ್ಷಸ ಊರ್ಧ್ವಮ್| ಬಸ್ತೌ ಸ್ಥಿತಾ ಅಧಃ ಶೋಫಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಾ ದೋಷಾ ಮಧ್ಯೇ ಶೋಫಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾಣಾಂ-ಚಟಕಕುಕ್ಕುಟಾದೀನಾಂ, ಮಾಂಸಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಮಾಂಸಮ್| ವಲ್ಲೂರಂ-ಶುಷ್ಕಮಾಂಸಮ್| ಸ್ವಪ್ನೋಽತ್ರಾಹಃಸ್ವಪ್ನೋ ಜಾಗರಶ್ಚ ರಾತ್ರಿಜಾಗರೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಯಾನೇನ-ತುರಗಾದಿನಾ, ಕ್ಷೋಭಿಣಾ-ಶರೀರಸಂರಮ್ಭಜನಕೇನ| ತಥಾ, ಶ್ವಾಸಾದಯಃ ಪಾಣ್ಡುಪರ್ಯನ್ತಾ ರೋಗಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ| ತಥಾ, ಅನ್ಯೇಽಪಿ-ಶ್ವಾಸಕಾಸಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾ ರೋಗಾಃ, ಮಿಥ್ಯೋಪಕ್ರಾನ್ತಾಃ-ಮಿಥ್ಯೋಪಚರಿತಾ ಅಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮುಪಕ್ರಾನ್ತಾಃ, ಶೋಫಹೇತವಃ| ತೈರಪಿ ದೋಷಾ ವಕ್ಷಸಿ ಸ್ಥಿತಾ ಊರ್ಧ್ವಂ ಶೋಫಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಬಸ್ತೌ ಸ್ಥಿತಾ ಅಧೋ, ಮಧ್ಯಗಾ ಮಧ್ಯೇ, ಸರ್ವಾಙ್ಗಗಾಃ ಸರ್ವಗತಂ, ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೇಷು ತದಾಶ್ರಯಾಃ, ದೋಷಾಃ ಶೋಫಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ|

Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30

ತತ್ಪೂರ್ವರೂಪಂ ದವಥುಃ ಸಿರಾಯಾಮೋಽಙ್ಗಗೌರವಮ್| |೩೦|

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ಶ್ವಯಥೋಃ, ಪೂರ್ವರೂಪಂ ತತ್ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ದವಥುಃ-ಚಕ್ಷುರಾದಿಷು ಯಸ್ತೀವ್ರ ಊಷ್ಮಾ ಸ ಭಣ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್-"ದವಥುಶ್ಚಕ್ಷುರಾದಿಭ್ಯಸ್ತೀವ್ರಮೂಷ್ಮಪ್ರವರ್ತನಮ್|" ಇತಿ| ತಥಾ, ಸಿರಾಯಾಮೋ-ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ಶ್ವಯಥುರುದ್ಬುಭೂಷುಸ್ತತ್ರ ಸಿರಾಣಾಂ ದೈರ್ಘ್ಯಮಿವ| ತಥಾ, ಅಙ್ಗಗೌರವಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| ವಾತಾಚ್ಛೋಫಶ್ಚಲೋ ರೂಕ್ಷಃ ಖರರೋಮಾಽರುಣಾಸಿತಃ||೩೦|| ಸಙ್ಕೋಚಸ್ಪನ್ದಹರ್ಷಾರ್ತಿತೋದಭೇದಪ್ರಸುಪ್ತಿಮಾನ್| ಕ್ಷಿಪ್ರೋತ್ಥಾನಶಮಃ ಶೀಘ್ರಮುನ್ನಮೇತ್ಪೀಡಿತಸ್ತನುಃ||೩೧|| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮರ್ದನೈಃ ಶಾಮ್ಯೇದ್ರಾತ್ರಾವಲ್ಪೋ ದಿವಾ ಮಹಾನ್| ತ್ವಕ್ ಚ ಸರ್ಷಪಲಿಪ್ತೇವ ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿಮಿಚಿಮಾಯತೇ||೩೨||

ಸ೦-ವಾತಾಚ್ಛೋಫಶ್ಚಲಾದಿಲಕ್ಷಣಃ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

ಪೀತರಕ್ತಾಸಿತಾಭಾಸಃ ಪಿತ್ತಾದಾತಾಮ್ರರೋಮಕೃತ್| ಶೀಘ್ರಾನುಸಾರಪ್ರಶಮೋ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಗ್ಜಾಯತೇ ತನುಃ||೩೩|| ಸತೃಡ್ದಾಹಜ್ವರಸ್ವೇದದವಕ್ಲೇದಮದಭ್ರಮಃ| ಶೀತಾಭಿಲಾಷೀ ವಿಡ್ಭೇದೀ ಗನ್ಧೀ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹೋ ಮೃದುಃ||೩೪||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾಚ್ಛೋಫಃ ಪೀತರಕ್ತಾಸಿತಾಭಾಸಾದಿಲಕ್ಷಣಃ| ಸ ಚ ಮಧ್ಯೇ-ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶೇ, ಪ್ರಾಕ್-ಪೂರ್ವಂ, ಜಾಯತೇ| ಪ್ರಾಗ್ಗ್ರಹಣಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಸಕಲೇಽಪಿ ದೇಹದೇಶೇ ಸ್ಯಾದಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37

ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಪಾಣ್ಡುರೋಮತ್ವಕ್ಕಠಿನಃ ಶೀತಲೋ ಗುರುಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಸ್ಥಿರಃ ಸ್ತ್ಯಾನೋ ನಿದ್ರಾಚ್ಛರ್ದ್ಯಗ್ನಿಸಾದಕೃತ್||೩೫|| ಆಕ್ರಾನ್ತೋ ನೋನ್ನಮೇತ್ಕೃಚ್ಛ್ರಶಮಜನ್ಮಾ ನಿಶಾಬಲಃ| ಸ್ರವೇನ್ನಾಸೃಕ್ ಚಿರಾತ್ಪಿಚ್ಛಾಂ ಕುಶಶಸ್ತ್ರಾದಿವಿಕ್ಷತಃ||೩೬|| ಸ್ಪರ್ಶೋಷ್ಣಕಾಙ್ಕ್ಷೀ ಚ ಕಫಾತ್| |೩೭|

ಸ೦-ಕಫಾಚ್ಛೋಫಃ ಕಣ್ಡೂಯುತಾದಿಲಕ್ಷಣಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಆಕ್ರಾನ್ತಃ-ಪೀಡಿತಃ ಸನ್, ವಾತಿಕ ಇವ ನೋನ್ನಮೇತ್| ತಥಾ, ಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಶಮಜನ್ಮನೀ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ನಿಶಾಬಲೋ-ರಾತ್ರಾವಧಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಕುಶಶಸ್ತ್ರಾದಿಭಿರ್ವಿಕ್ಷತಃ ಸ ಶೋಫೋ ನ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವೇತ್| ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ? ಚಿರೇಣ ಪಿಚ್ಛಾಂ-ಲಸೀಕಾಪರಪರ್ಯಾಯಾಂ, ಸ್ರವೇತ್| ತಥಾ, ಸ್ಪರ್ಶಾಭಿಲಾಷೀ ಉಷ್ಣಾಭಿಲಾಷೀ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

ಯಥಾಸ್ವಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ| ಸಙ್ಕರಾದ್ಧೇತುಲಿಙ್ಗಾನಾಮ್|೩೭|

ಸ೦-ಹೇತವಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ, ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಕರಾತ್-ಸಙ್ಕೀರ್ಣತ್ವೇನ, ಯಥಾಸ್ವಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ ಶೋಫಾಃ, ಸ್ಯುರಿತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37

| ನಿಚಯಾನ್ನಿಚಯಾತ್ಮಕಃ||೩೭||

ಸ೦-ನಿಚಯಾತ್ಮಕೋ-ದೋಷತ್ರಯಜಃ ಶೋಫೋ, ನಿಚಯಾತ್-ಹೇತುಲಿಙ್ಗನಿಚಯಾತ್, ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

ಅಭಿಘಾತೇನ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಚ್ಛೇದಭೇದಕ್ಷತಾದಿಭಿಃ| ಹಿಮಾನಿಲೋದಧ್ಯನಿಲೈರ್ಭಲ್ಲಾತಕಪಿಕಚ್ಛುಜೈಃ||೩೮|| ರಸೈಃ ಶೂಕೈಶ್ಚ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಚ್ಛ್ವಯಥುಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಪವಾನ್| ಭೃಶೋಷ್ಮಾ ಲೋಹಿತಾಭಾಸಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪಿತ್ತಲಕ್ಷಣಃ||೩೯||

ಸ೦-ತಥಾ, ಶಸ್ತ್ರಾದಿಚ್ಛೇದಭೇದಕ್ಷತಾದಿಭಿರ್ಯಃ ಶೋಫಃ ಸೋಽಭಿಘಾತೇನ, ವೇದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾ, ಹಿಮೇನಾನಿಲೇನ ತಥೋದಧ್ಯನಿಲೇನ-ಸಾಗರಜೇನ ವಾಯುನಾ, ತಥಾ ರಸೈಃ ಶೂಕೈಶ್ಚ ಭಲ್ಲಾತಕಪಿಕಚ್ಛುಜೈಃ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಚ್ಛ್ವಯಥುರ್ವಿಸರ್ಪವಾನ್ ಭವೇತ್| ಸ ಚ ಭೃಶೋಷ್ಮಾ ಲೋಹಿತಾಭಾಸಶ್ಚ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಚ ಪಿತ್ತಲಕ್ಷಣಃ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತಶೋಫಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಪಿತ್ತಶೋಫಲಕ್ಷಣಮ್, ಪಿತ್ತಶೋಫಲಕ್ಷಣಮಿವ ಲಕ್ಷಣಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಪಿತ್ತಲಕ್ಷಣಃ| ಸಪ್ತಮ್ಯುಪಮಾನಪೂರ್ವಸ್ಯೇತಿ ಬಹುವ್ರೀಹಿರುತ್ತರಪದಲೋಪಶ್ಚ|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42

ವಿಷಜಃ ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿಪರಿಸರ್ಪಣಮೂತ್ರಣಾತ್| ದಂಷ್ಟ್ರಾದನ್ತನಖಾಪಾತಾದವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಮಪಿ||೪೦|| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರೋಪಹತಮಲವದ್ವಸ್ತ್ರಸಙ್ಕರಾತ್| ವಿಷವೃಕ್ಷಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಾದ್ಗರಯೋಗಾವಚೂರ್ಣನಾತ್||೪೧|| ಮೃದುಶ್ಚಲೋಽವಲಮ್ಬೀ ಚ ಶೀಘ್ರೋ ದಾಹರುಜಾಕರಃ| |೪೨|

ಸ೦-ವಿಷಜಃ ಶೋಫಃ ಸವಿಷಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಮಙ್ಗೇ ಪರಿಸರ್ಪಣಾತ್-ಗಮನಾತ್, ತಥಾ ತೇಷಾಮೇವ ಮೂತ್ರಣಾತ್| ತಥಾ, ದಂಷ್ಟ್ರಾದನ್ತನಖಾನಾಮಾಪಾತಾತ್ ಅವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಮಪಿ ಶೋಫಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅಪಿಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಮ್| ತಥಾ, ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರೈರುಪಹತಂ-ತತ್ಸ್ಪರ್ಶಾದ್ದೂಷಿತಮಪ್ರಶಸ್ತಮ್| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರೋಪಹತಂ ಚ ತನ್ಮಲವಚ್ಚ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರೋಪಹತಮಲವತ್, ತಥಾವಿಧಂ ಚ ತದ್ವಸ್ತ್ರಂ ಚ, ತಸ್ಯ ಸಙ್ಕರಃ-ಸಂಸ್ಪರ್ಶಃ, ತಸ್ಮಾದಪಿ ಶೋಫಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ವಿಷವೃಕ್ಷಾಣಾಮನಿಲಸ್ತಸ್ಯ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾತ್, ಗರಯೋಗಸ್ಯಾವಚೂರ್ಣನಂ-ಅವಧ್ವಂಸನಂ, ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಮೃದ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4

| ನವೋಽನುಪದ್ರವಃ ಶೋಫಃ ಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಪುರೇರಿತಃ||೪೨|| ಇತಿ ಶೋಫನಿದಾನಮ್||೪||

ಸ೦-ನವಃ-ಅಚಿರೋತ್ಪನ್ನಃ, ತಥಾಽನುಪದ್ರವಃ-ಉಪದ್ರವರಹಿತಃ, ಶೋಫಃ ಸಾಧ್ಯಃ| ಅಸಾಧ್ಯಃ ಪುರಾ-ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ, ಈರಿತಃ-ಅಭಿಹಿತಃ| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೫|೯೨) - "ಅನೇಕೋಪದ್ರವಯುತಃ ಪಾದಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಸೃತೋ ನರಮ್| ನಾರೀಂ ಶೋಫೋ ಮುಖಾದ್ಧನ್ತಿ ಕುಕ್ಷಿಗುಹ್ಯಾದುಭಾವಪಿ||" ಇತಿ|

Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43

ಶ್ವಯಥುವದ್ದೋಷೈರ್ದೂಷ್ಯೈಶ್ಚ ಯತೋ ವಿಸರ್ಪೋ ಭವತಿ,ಅತಸ್ತನ್ನಿದಾನಂ ಪ್ರಕಮ್ಯತೇ - - - - ಅಥ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮ್| ಸ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಪೋಽಭಿಘಾತಾನ್ತೈರ್ದೋಷೈರ್ದೂಷ್ಯೈಶ್ಚ ಶೋಫವತ್| |೪೩|

ಸ೦-ವಿಸರ್ಪಃ ಸರ್ವ ಏವ ಶೋಫವತ್| ದೋಷೈಃ-ಪೃಥಗ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರ್ದ್ವಯೈಃ ಸಮಸ್ತೈಸ್ತಥಾಽಭಿಘಾತಾತ್, ಏವಮಭಿಘಾತಾನ್ತೈರ್ದೋಷೈಃ ಶೋಫವದ್ವಿಸರ್ಪಸಮ್ಭವಃ| ದೂಷ್ಯೈರಪಿ ಶೋಫವತ್| ಏವಂ "ಪಿತ್ತರಕ್ತಕಫಾನ್ ವಾಯುಃ" (ಶ್ಲೋ. ೨೧) ಇತ್ಯಾದಿರಪಿ ಗ್ರನ್ಥೋಽತ್ರ ಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44

| ತ್ರ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಂ ಚ ತಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಬಾಹ್ಯಾನ್ತರುಭಯಾಶ್ರಯಾತ್||೪೩|| ಯಥೋತ್ತರಂ ಚ ದುಃಸಾಧ್ಯಾಃ| |೪೪|

ಸ೦-ತಂ ಚ-ವಿಸರ್ಪಂ, ತ್ರ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಂ ಪ್ರಾಹುಃ, ಆತ್ರೇಯಾದಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| [ ಕಸ್ಮಾತ್ ? ] ಬಾಹ್ಯಾನ್ತರುಭಯಾಶ್ರಯಾತ್-ಪೂರ್ವಾರ್ಜಿತಕರ್ಮವಶಾತ್ ಕದಾಚಿದ್ಬಾಹ್ಯಾಶ್ರಯೋ ವಿಸರ್ಪೋ ಜಾಯತೇ, ಬಾಹ್ಯ ಆಶ್ರಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ಏವಂ ಕದಾಚಿದನ್ತರಾಶ್ರಯಃ, ಕದಾಚಿದುಭಯಾಶ್ರಯಃ, [ ತಸ್ಮಾತ್ ]| ತೇ ಚ ಬಾಹ್ಯಾನ್ತರುಭಯಾಶ್ರಯಾ ವಿಸರ್ಪಾ ಯಥೋತ್ತರಂ ದುಃಸಾಧ್ಯಾಃ| ದುಃಖೇನ ಸಾಧ್ಯನ್ತ ಇತಿ ದುಃಸಾಧ್ಯಾಃ|

Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45

ತತ್ರ ದೋಷಾ ಯಥಾಯಥಮ್| ಪ್ರಕೋಪಣೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿದಾಹಿಭಿಃ||೪೪|| ದೇಹೇ ಶೀಘ್ರಂ ವಿಸರ್ಪನ್ತಿ ತೇಽನ್ತರನ್ತಃಸ್ಥಿತಾ ಬಹಿಃ| ಬಹಿಃಸ್ಥಾ ದ್ವಿತಯೇ ದ್ವಿಸ್ಥಾಃ|೪೫|

ಸ೦-ತಸ್ಮಿನ್ ವಿಸರ್ಪೇ ಯಥಾಯಥಂ ಪ್ರಕೋಪಣೈಃ-ತಿಕ್ತೋಷಣಾದಿಭಿಃ, ಪ್ರಕುಪಿತಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಪುನರ್ವಿದಾಹಿಭಿರತ್ಯರ್ಥಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ದೇಹೇ ಶೀಘ್ರಂ-ಆಶ್ವೇವ, ವಿಸರ್ಪನ್ತಿ| ತೇಽನ್ತಃಸ್ಥಿತಾ ಅನ್ತರ್ವಿಸರ್ಪನ್ತಿ| ಬಹಿಃಸ್ಥಾ ದೋಷಾ ಬಹಿರ್ವಿಸರ್ಪನ್ತಿ| ದ್ವಿತಯೇಽನ್ತರ್ಬಹೀರೂಪೇ, ದ್ವಿಸ್ಥಾಃ-ಉಭಯಸ್ಥಾಃ ಸನ್ತೋ, ವಿಸರ್ಪನ್ತಿ|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47

| ವಿದ್ಯಾತ್ತತ್ರಾನ್ತರಾಶ್ರಯಮ್||೪೫|| ಮರ್ಮೋಪತಾಪಾತ್ಸಮ್ಮೋಹಾದಯನಾನಾಂ ವಿಘಟ್ಟನಾತ್| ತೃಷ್ಣಾತಿಯೋಗಾದ್ವೇಗಾನಾಂ ವಿಷಮಂ ಚ ಪ್ರವರ್ತನಾತ್||೪೬|| ಆಶು ಚಾಗ್ನಿಬಲಭ್ರಂಶಾದತೋ ಬಾಹ್ಯಂ ವಿಪರ್ಯಯಾತ್| |೪೭|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ತ್ರಿಷು ವಿಸರ್ಪೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಅನ್ತರಾಶ್ರಯಂ ವಿಸರ್ಪಂ ಮರ್ಮೋಪತಾಪಾದಿಭಿರ್ವಿದ್ಯಾತ್| ಮರ್ಮಣಾಂ-ಹೃದಯಾದೀನಾಂ, ಉಪತಾಪೋ-ದುಃಖಂ, ತಸ್ಮಾತ್| ತಥಾ, ಸಮ್ಮೋಹಾತ್-ಮೂರ್ಚ್ಛೋದ್ಭವಾತ್| ಅಯನಾನಾಂ-ಕರ್ಣನಾಸಾದೀನಾಂ, ವಿಘಟ್ಟನಾತ್-ವಿಶೇಷೇಣ ಚಲನಾದತಿಶಯೇನ ಪರಿಸ್ಫುರಣಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ತೃಷ್ಣಾಯಾ ಅತಿಯೋಗಾತ್| ತಥಾ ವೇಗಾನಾಂ-ನಾನಾರೂಪಾಣಾಂ ವೇದನಾನಾಂ, ವಿಷಮಂ ಕೃತ್ವಾ-ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಕೃತ್ವಾ, ಪ್ರವರ್ತನಾತ್| ಆಶುಚ-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಅಗ್ನಿಬಲಯೋರ್ಭ್ರಂಶಾತ್-ವಿನಾಶಾತ್| ಅತೋ [ ವಿಪರ್ಯಯಾತ್-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ತರ್ವಿಸರ್ಪ ] ಲಕ್ಷಣವಿಪರ್ಯಯಾತ್, ಬಾಹ್ಯಂ-ಬಾಹ್ಯಾಶ್ರಯಂ, ವಿಸರ್ಪಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| ತತ್ರ ವಾತಾತ್ಪರೀಸರ್ಪೋ ವಾತಜ್ವರಸಮವ್ಯಥಃ||೪೭|| ಶೋಫಸ್ಫುರಣನಿಸ್ತೋದಭೇದಾಯಾಮಾರ್ತಿಹರ್ಷವಾನ್| |೪೮|

ಸ೦-[ತತ್ರ-] ತೇಷು ವಿಸರ್ಪೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ವಾತಾದ್ಯೋ ವಿಸರ್ಪಃ ಸ ವಾತಜ್ವರತುಲ್ಯವ್ಯಥಃ ಸ್ಯಾತ್ ಶೋಫಾದಿಯುತಶ್ಚ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48

| ಪಿತ್ತಾದ್ದ್ರುತಗತಿಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗೋಽತಿಲೋಹಿತಃ||೪೮||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾದ್ವಿಸರ್ಪೋ ದ್ರುತಗತಿಃ-ಶೀಘ್ರವ್ಯಾಪೀ, ತಥಾ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗೋಽತಿಲೋಹಿತಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನೀವ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಯಸ್ಯ, ಇತಿ ಸಪ್ತಮ್ಯುಪಮಾನಪೂರ್ವಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಬಹುವ್ರೀಹಿರುತ್ತರಪದಲೋಪಶ್ಚ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49

ಕಫಾತ್ಕಣ್ಡೂಯುತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಫಜ್ವರಸಮಾನರುಕ್| |೪೯|

ಸ೦-ಕಫಾದ್ವಿಸರ್ಪಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಫಜ್ವರತುಲ್ಯರುಕ್ ಚ| ವಾತಾದಿಜ್ವರಲಕ್ಷಣಂ ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೨|೧೧) - "ವೈಷಮ್ಯಂ ತತ್ರತತ್ರಾಙ್ಗೇ ತಾಸ್ತಾಃ ಸ್ಯುರ್ವೇದನಾಶ್ಚಲಾಃ|" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50

| ಸ್ವದೋಷಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚೀಯನ್ತೇ ಸರ್ವೇ ಸ್ಫೋಟೈರುಪೇಕ್ಷಿತಾಃ||೪೯|| ತೇ ಪಕ್ವಭಿನ್ನಾಃ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಚ ಬಿಭ್ರತಿ ವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮ್| |೫೦|

ಸ೦-ಸರ್ವೇ ಚ ವಿಸರ್ಪಾ ಉಪೇಕ್ಷಿತಾಃ-ಉಪಕ್ರಮರಹಿತಾಃ, ಸ್ಫೋಟೈಶ್ಚೀಯನ್ತೇ-ವ್ಯಾಪ್ಯನ್ತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ? ಸ್ವದೋಷಲಿಙ್ಗೈಃ-ಯಥಾಯಥಂ ಸ್ವದೋಷಲಕ್ಷಣೈಃ| ತೇ ಚ ಪಕ್ವಭಿನ್ನಾಃ ಸ್ವಂಸ್ವಂ-ಆತ್ಮೀಯಮಾತ್ಮೀಯಂ ದೋಷಂ(ಷಜಂ), ವ್ರಣಲಕ್ಷಣಂ ಬಿಭ್ರತಿ-ಧಾರಯನ್ತಿ| ಪೂರ್ವಂ ಪಕ್ವಾಃ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಿನ್ನಾಃ ಪಕ್ವಭಿನ್ನಾಃ, "ಪೂರ್ವಕಾಲ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮಾಸಃ| "ತತ್ರ ಮಾರುತಾತ್| ಶ್ಯಾವಃ ಕೃಷ್ಣೋಽರುಣಃ" (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೨೫|೫) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮ್| "ಪಿತ್ತೇನ ಕ್ಷಿಪ್ರಜಃ" ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಏವಂ ಕಫಾದಿಲಕ್ಷಣಮಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್|

Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56

ಅಧುನಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ವಾತಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾತೀಸಾರತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ||೫೦|| ಅಸ್ಥಿಭೇದಾಗ್ನಿಸದನತಮಕಾರೋಚಕೈರ್ಯುತಃ| ಕರೋತಿ ಸರ್ವಮಙ್ಗಂ ಚ ದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಾವಕೀರ್ಣವತ್||೫೧|| ಯಂ ಯಂ ದೇಶಂ ವಿಸರ್ಪಶ್ಚ ವಿಸರ್ಪತಿ ಭವೇತ್ಸ ಸಃ| ಶಾನ್ತಾಙ್ಗಾರಾಸಿತೋ ನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವಾಽಽಶು ಚ ಚೀಯತೇ||೫೨|| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವ ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದ್ ದ್ರುತಂ ಚ ಸಃ| ಮರ್ಮಾನುಸಾರೀ ವೀಸರ್ಪಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾತೋಽತಿಬಲಸ್ತತಃ||೫೩|| ವ್ಯಥೇತಾಙ್ಗಂ ಹರೇತ್ಸಂಜ್ಞಾಂ ನಿದ್ರಾಂ ಚ ಶ್ವಾಸಮೀರಯೇತ್| ಹಿಧ್ಮಾಂ ಚ ಸ ಗತೋಽವಸ್ಥಾಮೀದೃಶೀಂ ಲಭತೇ ನ ನಾ||೫೪|| ಕ್ವಚಿಚ್ಛರ್ಮಾರತಿಗ್ರಸ್ತೋ ಭೂಮಿಶಯ್ಯಾಸನಾದಿಷು| ಚೇಷ್ಟಮಾನಸ್ತತಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟೋ ಮನೋದೇಹಶ್ರಮೋದ್ಭವಾಮ್||೫೫|| ದುಷ್ಪ್ರಬೋಧೋಽಶ್ನುತೇ ನಿದ್ರಾಂ ಸೋಽಗ್ನಿವೀಸರ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ| |೫೬|

ಸ೦-ವಾತಪಿತ್ತಾದ್ವಿಸರ್ಪೋ ಜ್ವರಾದಿಭಿರ್ಯುತಃ ಸಕಲಮಙ್ಗಂ ಚ ದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಾವಕೀರ್ಣವತ್-ಜ್ವಲಿತಾಙ್ಗಾರವ್ಯಾಪ್ತಸದೃಶಂ ಕರೋತಿ| ಯಂ ಯಂ ಚ ಶರೀರದೇಶಂ ವಿಸರ್ಪೋ ವಿಸರ್ಪತಿ-ಪ್ರಸರತಿ, ಸ ಸ ಪ್ರದೇಶಃ ಶಾನ್ತಾಗಾರವದಸಿತೋ ನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವಾ ಭವೇತ್| ತಥಾ, ಸಃ-ವಿಸರ್ಪೋ, ದ್ರಾಗೇವಾಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವ ಸ್ಫೋಟೈಶ್ಚೀಯತೇ-ವ್ಯಾಪ್ಯತೇ| ಸ ಚ ವಿಸರ್ಪಃ ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾತ್-ತತ್ಸ್ವಭಾವವಶಾತ್, ಮರ್ಮಾನುಸಾರೀ ದ್ರುತಂ-ತ್ವರಿತಂ ಕೃತ್ವಾ, ಸ್ಯಾತ್| ತತ ಏವ ಚ ವಾತೋಽತಿಬಲೋ-ಬಲೀಯಾನ್, ಅಙ್ಗಂ-ಶರೀರಂ, ವ್ಯಥೇತ-ಪೀಡಯೇತ್| ಸಂಜ್ಞಾಂ-ಸಂವಿದಂ, ಹರೇತ್-ನಾಶಯೇತ್, ನಿದ್ರಾಂ ಚ ಹರೇತ್| ಶ್ವಾಸಮೀರಯೇತ್-ಕುರ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಹಿಧ್ಮಾಂ ಚ| ಸಃ-ವಿಸರ್ಪೀ, ನಾ-ಪುರುಷಃ, ಈದೃಶೀಮವಸ್ಥಾಂ ಗತಃ-ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಚೇತೋನವಸ್ಥಾಲಕ್ಷಣಯಾ-ಅರತ್ಯಾ, ಗ್ರಸ್ತಃ-ಅಭಿಭೂತೋ, ನ ಕ್ವಚಿದ್ಭೂಮಿಶಯ್ಯಾಸನಾದಿಷು ಶರ್ಮ-ಸುಖಂ, ಲಭತೇ| ಅರತಿಗ್ರಸ್ತ ಇತಿ ಹೇತೌ ಪ್ರಥಮಾ, ಅರತಿಗ್ರಸ್ತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಸುಖಾಲಾಭಾದ್ಭೂಮ್ಯಾದಿಷು ಚೇಷ್ಟಮಾನಃ-ಪರಿಲುಠನ್, ತತಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟೋ-ಮನಸಾ ಕಾಯೇನ ಚ, ಮನೋದೇಹಶ್ರಮೋದ್ಭವಾಂ-ತದುತ್ಥಾಂ, ನಿದ್ರಾಮಶ್ನುತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ದುಷ್ಪ್ರಬೋಧಃ,-ದುಃಖೇನ ಪ್ರಬೋಧೋ-ನಿದ್ರಾಪಗಮೋ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಏಷ ಚಾಗ್ನ್ಯಾಖ್ಯೋ ವಿಸರ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ|

Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59

| ಕಫೇನ ರುದ್ಧಃ ಪವನೋ ಭಿತ್ತ್ವಾ ತಂ ಬಹುಧಾ ಕಫಮ್||೫೬|| ರಕ್ತಂ ವಾ ವೃದ್ಧರಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವಕ್ಸಿರಾಸ್ನಾವಮಾಂಸಗಮ್| ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಚ ದೀರ್ಘಾಣುವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಖರಾತ್ಮನಾಮ್||೫೭|| ಗ್ರನ್ಥೀನಾಂ ಕುರುತೇ ಮಾಲಾಂ ರಕ್ತಾನಾಂ ತೀವ್ರರುಗ್ಜ್ವರಾಮ್| ಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಾಸ್ಯಶೋಷಹಿಧ್ಮಾವಮಿಭ್ರಮೈಃ||೫೮|| ಮೋಹವೈವರ್ಣ್ಯಮೂರ್ಛಾಙ್ಗಭಙ್ಗಾಗ್ನಿಸದನೈರ್ಯುತಾಮ್| ಇತ್ಯಯಂ ಗ್ರನ್ಥಿವೀಸರ್ಪಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪಜಃ||೫೯||

ಸ೦-ಕಫೇನ ಪವನೋ ರುದ್ಧಸ್ತಮೇವ-ಕಫಂ, ಬಹುಧಾ ಭಿತ್ವಾ ಗ್ರನ್ಥೀನಾಂ ಮಾಲಾಂ ಕುರುತೇ| ರಕ್ತಂ ಚ ವೃದ್ಧರಕ್ತಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಗ್ರನ್ಥೀನಾಂ ಮಾಲಾಂ ಕುರುತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ರಕ್ತಮ್ ? ತ್ವಕ್ಸಿರಾಸ್ನಾವಮಾಂಸಗಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಂ ಗ್ರನ್ಥೀನಾಮ್ ? ದೀರ್ಘಾಣುವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಖರಸ್ವಭಾವಾನಾಂ ತಥಾ ರಕ್ತವರ್ಣಾನಾಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಮ್, ಮಾಲಾಮ್ ? ತೀವ್ರರುಗ್ಜ್ವರಾಮ್| ತೀವ್ರೌ ರುಗ್ಜ್ವರೌ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಾಮ್ ತಥಾ ಶ್ವಾಸಾದಿಭಿರ್ಯುತಾಮ್| ಇತ್ಯಯಂ-ಅನನ್ತರೋಕ್ತೋ, ಗ್ರನ್ಥಿವೀಸರ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ| ಕಫವಾತಕೋಪಜಶ್ಚಾಯಂ ವೇದ್ಯಃ|

Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64

ಕಫಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಃ ಸ್ತಮ್ಭೋ ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಾಶಿರೋರುಜಃ| ಅಙ್ಗಾವಸಾದವಿಕ್ಷೇಪಪ್ರಲಾಪಾರೋಚಕಭ್ರಮಾಃ||೬೦|| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಗ್ನಿಹಾನಿರ್ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಪಿಪಾಸೇನ್ದ್ರಿಯಗೌರವಮ್| ಆಮೋಪವೇಶನಂ ಲೇಪಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ ಚ ಸರ್ಪತಿ||೬೧|| ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯೇ ಗೃಹ್ಣನ್ನೇಕದೇಶಂ ನ ಚಾತಿರುಕ್| ಪಿಟಕೈರವಕೀರ್ಣೋಽತಿಪೀತಲೋಹಿತಪಾಣ್ಡುರೈಃ||೬೨|| ಮೇಚಕಾಭೋಽಸಿತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮಲಿನಃ ಶೋಫವಾನ್ ಗುರುಃ| ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಃ ಪ್ರಾಜ್ಯೋಷ್ಮಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟಃ ಕ್ಲಿನ್ನೋಽವದೀರ್ಯತೇ||೬೩|| ಪಙ್ಕವಚ್ಛೀರ್ಣಮಾಂಸಶ್ಚ ಸ್ಪಷ್ಟಸ್ನಾಯುಸಿರಾಗಣಃ| ಶವಗನ್ಧಿಶ್ಚ ವೀಸರ್ಪಂ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮುಶನ್ತಿ ತಮ್||೬೪||

ಸ೦-ಕಫಪಿತ್ತಾತ್ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯೋ ಜಾಯತೇ| ತತ್ರ ಜ್ವರಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಸ ಚ-ವಿಸರ್ಪಃ, ಪ್ರಾಯೇಣ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಆಮಾಶಯೇ-ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಮಧ್ಯೇ, ಏಕದೇಶಂ ಗೃಹ್ಣನ್-ಆಕ್ರಾಮನ್, ಅನನ್ತರಂ ದೇಹಂ ಸರ್ಪತಿ-ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ| ನ ಚಾತಿರುಕ್ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಪಿಟಕೈರವಕೀರ್ಣೋ-ವ್ಯಾಪ್ತಃ, ಸ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ? ಅತಿಪೀತಲೋಹಿತಪಾಣ್ಡುರೈಃ| ತಥಾ, ಮೇಚಕಾಭಾದಿಕಃ ಸ್ಯಾತ್| ಮೇಚಕೋ-ಮಯೂರಕಣ್ಠಸದೃಶೋ ವರ್ಣಃ| ತಂ-ತಾದೃಶಂ, ವಿಸರ್ಪಂ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಂ-ಕರ್ದಮಸಂಜ್ಞಂ, ಉಶನ್ತಿ, ಮುನಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65

ಸರ್ವಜೋ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸರ್ವೈಃ ಸರ್ವಧಾತ್ವತಿಸರ್ಪಣಃ| |೬೫|

ಸ೦-ಸರ್ವೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಜಾತಃ ಸರ್ವಜಃ-ಸನ್ನಿಪಾತೋದ್ಭವೋ, ವೀಸರ್ಪಃ ಸರ್ವೈರ್ಲಕ್ಷಣೈರುಪಲಕ್ಷಿತಃ| ಸ ಚ ಸರ್ವಾನ್ ಧಾತೂನತಿಶಯೇನ ಸರ್ಪತಿ ಸರ್ವಧಾತ್ವತಿಸರ್ಪಣಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66

| ಬಾಹ್ಯಹೇತೋಃ ಕ್ಷತಾತ್ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮೀರಯನ್||೬೫|| ವಿಸರ್ಪಂ ಮಾರುತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕುಲತ್ಥಸದೃಶೈಶ್ಚಿತಮ್| ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೋಫಜ್ವರರುಜಾದಾಹಾಢ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಮ್||೬೬||

ಸ೦-ಮಾರುತೋ-ವಾತಃ, ಕ್ಷತಾದ್ಬಾಹ್ಯಕಾರಣಾತ್ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸನ್ ವಿಸರ್ಪಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಪಿತ್ತಂ ಸಹ ರಕ್ತೇನ ಪ್ರೇರಯನ್| ತಥಾ, ಸ್ಫೋಟೈಃ-ಪಿಟಕೈಃ, ಚಿತ್ತಂ-ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ? ಕುಲತ್ಥಸದೃಶೈಃ| ತಥಾ, ಶೋಫಾದಿಭಿರಾಢ್ಯಂ-ಅತಿಶಯೇನ ಯುತಮ್| ತಥಾ, ಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಂ-ವರ್ಣೇನ|

Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13

ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯಃ ಸಾಧ್ಯಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಶ್ಚಾನುಪದ್ರವಾಃ| ಅಸಾಧ್ಯೋ ಕ್ಷತಸರ್ವೋತ್ಥೌ ಸರ್ವೇ ಚಾಕ್ರಾನ್ತಮರ್ಮಕಾಃ||೬೭|| ಶೀರ್ಣಸ್ನಾಯುಸಿರಾಮಾಂಸಾಃ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಾಃ ಶವಗನ್ಧಯಃ| ೬೭ ೧/೨| ಇತಿ ವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಶೋಫವಿಸರ್ಪನಿದಾನಂ ನಾಮ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೩||

ಸ೦-ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ಕೇವಲೈಃ, ತ್ರಯೋ ವಿಸರ್ಪಾಃ ಸಾಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಾಃ| ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಶ್ಚಾನುಪದ್ರವಾಃ-ಕಾಸವೈವರ್ಣ್ಯಜ್ವರಾದಿಭಿರುಪದ್ರವೈಃ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೫|೯೭) ರಹಿತಾಃ, ತ್ರಯಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ| ಕ್ಷತಸರ್ವೋತ್ಥೌ ದ್ವೌ ವಿಸರ್ಪಾವಸಾಧ್ಯೌ, ತಥಾಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ಸರ್ವೇ ವಿಸರ್ಪಾಶ್ಚಾಕ್ರಾನ್ತಮರ್ಮಕಾಃ-ಅಭಿಭೂತಮರ್ಮಕಾಶ್ಚ, ಅಸಾಧ್ಯಾಃ| ತಥಾ, ಶೀರ್ಣಾನಿ ಸ್ನಾಯುಸಿರಾಮಾಂಸಾನಿ ಯೈಸ್ತೇಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಾಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ-ಅತಿಶಯೇನ ಕ್ಲಿನ್ನಾಃ, ತಥಾ ಶವಗನ್ಧಯಃ-ಕುಣಪಗನ್ಧತುಲ್ಯಾಃ, ಯೇ ತೇಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಾಃ| ಶವಸ್ಯೇವ ಗನ್ಧೋ ಯೇಷಾಮಿತಿ "ಉಪಮಾನಾಚ್ಚ" ಇತಿ ಗನ್ಧಸ್ಯೇದಾದೇಶಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಶೋಫವಿಸರ್ಪನಿದಾನಂ ನಾಮ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೩||