13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

உதரநிதாநாதநந்தரஂ பாண்டுஶோபவிஸர்பநிதாநமாரப்யதே|

Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4

யதோ யதைவோதரஂ தோஷஸங்காதஜஂ ததைதேऽபி, இத்யாஹ - - - - அதாதஃ பாண்டுரோகஶோபவிஸர்பநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே)||௨|| பித்தப்ரதாநாஃ குபிதா யதோக்தைஃ கோபநைர்மலாஃ| தத்ராநிலேந பலிநா க்ஷிப்தஂ பித்தஂ ஹதி ஸ்திதம்||௧|| தமநீர்தஶ ஸம்ப்ராப்ய வ்யாப்நுவத்ஸகலாஂ தநும்| ஶ்லேஷ்மத்வக்ரக்தமாஂஸாநி ப்ரதூஷ்யாந்தரமாஶ்ரிதம்||௨|| த்வங்மாஂஸயோஸ்தத்குருதே த்வசி வர்ணாந் பதக்விதாந்| பாண்டுஹாரித்ரஹரிதாந் பாண்டுத்வஂ தேஷு சாதிகம்||௩|| யதோऽதஃ பாண்டுரித்யுக்தஃ ஸ ரோகஃ| |௪|

ஸ௦- யத்ர மலாஃ-வாதாதயஃ, பித்தப்ரதாநா யதோக்தைஃ-ஸர்வரோகநிதாநாத்யுக்தைஃ, கோபநைஃ குபிதாஃ-க்ருத்தாஃ, பாண்டுரோகஹேதவஃ| கதம் ? இத்யாஹ-தத்ரேத்யாதி| [ தத்ர- ] தேஷு ததாபூதேஷு ஸத்ஸு, வாதேந பலிநா-பலவதா, க்ஷிப்தஂ பித்தஂ ஹதி ஸ்திதமநந்தரஂ தத்பித்தஂ தமநீர்தஶ-ஹதி ஸ்திதாஃ, ஸம்ப்ராப்ய-ஆஶ்ரித்ய, ஸகலாஂ தநுஂ வ்யாப்நுவத்-அஶ்நுவாநம்| ஸகலஶப்தோபாதாநஂ மூத்ரபுரீஷாதீநாமபி க்ரஹணார்தம்| அத ஏவாக்யாஸ்யதி (ஶ்லோ. ௯) - "கஷ்ணரூக்ஷாருணஸிராநகவிண்மூத்ரநேத்ரதா|" இதி| ததா ஶ்லேஷ்மத்வக்ரக்தமாஂஸாநி ப்ரதூஷ்ய| கிம்பூதஂ பித்தம் ? த்வங்மாஸயோரந்தரஂ-மத்யமாஶ்ரிதம்| தத்-பித்தஂ, த்வசி வர்ணாந் பதக்விதாந்-நாநாப்ரகாராந், பாண்டுஹாரித்ரஹரிதாந் குருதே| தேஷு-வர்ணேஷு மத்யே, யதோ-யஸ்மாத், அதிஶயேந பாண்டுத்வமதிகமதஃ-அஸ்மாத், ஸ ரோகஃ பாண்டுரித்யுக்தஃ-ஸஂஜ்ஞிதஃ| நநு, 'பித்தப்ரதாநாஃ' இதி கதமுக்தம் ? யாவதா (யதோ) வாயோர்பலீயஸ்த்வாத் 'வாதப்ரதாநாஃ' இதி வக்துஂ யுக்தஂ ஸ்யாத்| பலீயஸ்த்வஂ சாநந்தரமேவ ப்ரதிபாதிதஂ 'தத்ராநிலேந பலிநா க்ஷிப்தஂ' இதி| அஸதேதத்| யதோ நாத்ர பலீயஸ்த்வாபலீயஸ்த்வகதே ப்ராதாந்யாப்ராதாந்யே விவக்ஷிதே| கிந்தர்ஹி ? பாண்டுரோககரணஂ ப்ரதி கர்தத்வாகர்தத்வே| பித்தஸ்ய ச பாண்டுரோககரணஂ ப்ரதி முக்யஂ கர்தத்வம், அதஃ 'பித்தப்ரதாநாஃ' இதி யுக்தமுக்தம்| நநு, யதி த்ரயோ தோஷாஃ பாண்டுரோகஹேதவஃ, கதஂ தர்ஹி வக்ஷ்யதி ? (ஶ்லோ. ௭) - "ஸ பஞ்சதா பதக்தோஷைஃ ஸமஸ்தைர்மத்திகாதநாத்|" இதி| உச்யதே| ஸர்வஃ பாண்டுரோகஸ்த்ரிதோஷஜ ஏவ| கிந்து ஹேதுவிஶேஷைர்யோ ரூபபேதஸ்தேந பஞ்சாத்மகஃ ஶோபவத், இதி ந கிஞ்சிதத்ராயுக்தம்|

Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7

தேந கௌரவம்| தாதூநாஂ ஸ்யாச்ச ஶைதில்யமோஜஸஶ்ச குணக்ஷயஃ||௪|| ததோऽல்பரக்தமேதஸ்கோ நிஃஸாரஃ ஸ்யாச்ச்லதேந்த்ரியஃ| மத்யமாநைரிவாங்கைர்நா த்ரவதா ஹதயேந ச||௫|| ஶூநாக்ஷிகூடஃ ஸதநஃ கோபநஃ ஷ்டீவநோऽல்பவாக்| அந்நத்விட் ஶிஶிரத்வேஷீ ஶீர்ணரோமா ஹதாநலஃ||௬|| ஸந்நஸக்தோ ஜ்வரீ ஶ்வாஸீ கர்ணக்ஷ்வேடீ ப்ரமீ ஶ்ரமீ| |௭|

ஸ௦-தேந-பாண்டுரோகேண, தாதூநாஂ-ரஸருதிராதீநாஂ, கௌரவஂ ஶைதில்யஂ ச ஸ்யாத்| ததா, ஓஜஸோ குணக்ஷயோ-மாதுர்ய(மந்த)ஶைத்யாதீநாமோஜோகுணாநாஂ (ஹ. நி. அ. ௬|௧) விநாஶஃ| தத ஏவ-ஓஜோகுணக்ஷயாத், பாண்ட்வாமயீ நரோऽல்பரக்தமேதஸ்கஃ| அல்பே ரக்தமேதஸீ யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, நிஃஸாரோ-துர்பலஃ ஸ்யாத்|ததா ஶ்லதேந்த்ரியஃ| [ ஶ்லதாநி- ] ஶிதிலாநி, இந்த்ரியாணி-வாக்பாணிபாதபாயூபஸ்தரூபாணி, யஸ்ய ஸ ஶ்லதேந்த்ரியஃ| ததா, இந்த்ரியஶப்தேந புத்தீந்த்ரியாணாஂ சக்ஷுராதீநாமதிஷ்டாநாந்யுபலக்ஷ்யந்தே| நநு, பித்தப்ரதாநாஃ குபிதா இதி பித்தவத்திருக்தா| பித்தவத்த்யா ச ரக்தவத்த்யா பவிதவ்யம்| தத்கதமுக்தமல்பரக்ததேதி ? அத்ரோச்யதே| தோஷாணாமந்யோந்யதூஷணாத் தூஷஸ்ய ச தோஷைர்தூஷிதத்வாத் ப்ரஸாதபரம்பரயாऽபுஷ்டௌ ஸத்யாஂ கிட்டபாஹுல்யாத் பித்த[ஸ்ய]அதிக்யம், ந ரக்தஸ்ய ப்ரஸாதாத்மகஸ்ய, இதி பித்தாதிக்யமல்பரக்ததா சேத்யுபபந்நம்| ததா, அங்கைஃ-அவயவைஃ, மத்யமாநைரிவாஸௌ நர உபலக்ஷிதஃ, ததா ஹதயேந த்ரவதா ச| ததா, ஶூநாவக்ஷிகூடௌ யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, ஸதநஃ-அங்கஸாதவாந்| ததா, கோபநாதிகஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7

| ஸ பஞ்சதா பதக்தோஷைஃ ஸமஸ்தைர்மத்திகாதநாத்||௭||

ஸ௦-ஸஃ-பாண்டுரோகஃ, பஞ்சதா ஸ்யாத்| கதம் ? இத்யாஹ-பதக்தோஷைஃ ஸந்நிபாதேந மத்பக்ஷணாச்ச| நநு, மத்திகாதநாத் பதக்பாண்டுரோகோ ந வாச்யஃ, பதக்வாதாதிதோஷஜே பாண்டுரோகேऽந்தர்பூதத்வாத்| மதா ஹி வாதாதிப்ரகோபோ விதீயதே திக்தோஷணாதிபிரிவ| வாதாதிப்ரகோபஶ்ச பாண்டுரோககத்| தஸ்மாத்பதங்மதோ ந யுக்தோ நிர்தேஶஃ| அத்ர ப்ரூமஃ| மதோऽந்யே யே வாதாதிப்ரகோபஹேதவஃ பாண்டுரோகஸம்பாதநே ஸம்பாவநாயோக்யாஃ, தே பாண்டுரோகஂ ஸம்பாத்ய ஹேதுஸ்வரூபஸத்தயா விநிவர்தந்தே| மத்திகா து தீக்ஷ்ணைஃ ஸஂஶோதநைர்விநா பாண்டுரோகஂ யாவத்காயேऽவதிஷ்டதே| இத்யயஂ வாதாதிகோபஹேதுப்யோऽந்யேப்யோ மதஃ பாண்டுரோகஂ ப்ரதி விஶேஷஃ| தஸ்மாந்மதா பதக் பாண்டுரோகோ வக்துஂ ந்யாய்யஃ|

Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

ப்ராக்ரூபமஸ்ய ஹதயஸ்பந்தநஂ ரூக்ஷதா த்வசி| அருசிஃ பீதமூத்ரத்வஂ ஸ்வேதாபாவோऽல்பவஹ்நிதா||௮|| ஸாதஃ ஶ்ரமோ| |௯|

ஸ௦-அஸ்ய பாண்டுரோகஸ்ய ஹதயஸ்பந்தநாதி ப்ராக்ரூபம்|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

அநிலாத்தத்ர காத்ரருக்தோதகம்பநம்| கஷ்ணரூக்ஷாருணஸிராநகவிண்மூத்ரநேத்ரதா||௯|| ஶோபாநாஹாஸ்யவைரஸ்யவிட்ஶோஷாஃ பார்ஶ்வமூர்தருக்| |௧௦|

ஸ௦-தத்ர-தேஷு பாண்டுரோகேஷு மத்யே, வாதாத்பாண்டுரோகே காத்ரருகாதயஃ ஸ்யுஃ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| பித்தாத்தரிதபீதாபஸிராதித்வஂ ஜ்வரஸ்தமஃ||௧௦|| தட்ஸ்வேதமூர்ச்சாஶீதேச்சா தௌர்கந்த்யஂ கடுவக்க்ரதா| வர்சோபேதோऽம்லகோ தாஹஃ|௧௧|

ஸ௦-பித்தாத்தரிதபீதாபஸிராதித்வஂ(த்வாதி) ஸ்யாத்|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| கபாச்சுக்லஸிராதிதா||௧௧|| தந்த்ரா லவணவக்த்ரத்வஂ ரோமஹர்ஷஃ ஸ்வரக்ஷயஃ காஸஶ்சசர்திஶ்ச| |௧௨|

ஸ௦-கபாச்சுக்லஸிராதிதா[தி] ஸ்யாத்|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| நிசயாந்மிஶ்ரலிங்கோऽதிதுஃஸஹஃ||௧௨||

ஸ௦-நிசயாத்-ஸந்நிபாதாத், மிஶ்ரலிங்கஃ பாண்டுரோகஃ ஸோऽதிதுஃஸஹோ-கோரதமஃ|

Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

மத்கஷாயாऽநிலஂ பித்தமூஷரா மதுரா கபம்| தூஷயித்வா ரஸாதீஂஶ்ச ரௌக்ஷ்யாத்புக்தஂ விரூக்ஷ்ய ச||௧௩|| ஸ்ரோதாஂஸ்யபக்வைவாபூர்ய குர்யாத்ருத்த்வா ச பூர்வவத்| பாண்டுரோகஂ ததஃ ஶூநநாபிபாதாஸ்யமேஹநஃ||௧௪|| புரீஷஂ கமிமந்முஞ்சேத்பிந்நஂ ஸாஸக்கபஂ நரஃ| |௧௫|

ஸ௦-மத்பக்ஷிதா கஷாயரஸா வாதஂ தூஷயித்வா பாண்டுரோகஂ குர்யாத்| ஊஷரா-ஸக்ஷாரமத்திகா, பித்தஂ தூஷயித்வா பாண்டுரோகஂ குர்யாத்| மதுரா மத்திகா கபஂ தூஷயித்வா பாண்டுரோகஂ குர்யாத்| ததா, ரஸாதீஂஶ்ச தாதூந் தூஷயித்வா ரௌக்ஷ்யாச்ச ஹேதோர்புக்தஂ விரூக்ஷ்ய சேதி| யதஃ ஸ்வபாவத ஏவ மத்திகா ரூக்ஷா| தஸ்மாத்புக்தஂ விரூக்ஷயதி| ஸ்ரோதாஂஸி சாபூர்ய ருத்த்வாऽபக்வைவ ஸதீ பாண்டுரோகஂ பூர்வவத் பித்தப்ரதாநாஃ குபிதா இத்யாதிநா ந்யாயேந குர்யாத்| மத்திகாயா குருத்வாத் பாகாபாவஃ| அதவா அஶப்தோऽத்ரேஷதர்தே| அலோமிகா ஏடகேதி யதா| தேந கிஞ்சித்பக்வேதி கம்யதே| ததஃ-தேந பாண்டுரோகேண, ஶூநநாப்யாதிகஃ ஸந் கம்யாதியுதஂ புரீஷஂ முஞ்சேத்|

Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17

அத ப்ரதிஜ்ஞாவாக்யேऽநுக்தாமபி காமலாஂ துல்யஹேத்வாதிகத்வாத் ப்ரதர்ஶயந்நாஹ - - - - | யஃ பாண்டுரோகீ ஸேவேத பித்தலஂ தஸ்ய காமலாம்||௧௫|| கோஷ்டஶாகாஶ்ரயாஂ பித்தஂ தக்த்வாऽஸங்மாஂஸமாவஹேத்| ஹாரித்ரநேத்ரமூத்ரத்வங்நகவக்த்ரஶகத்தயா||௧௬|| தாஹாவிபாகதஷ்ணாவாந் பேகாபோ துர்பலேந்த்ரியஃ||௧௭|| கிஂ பாண்டுரோகிண ஏவ பித்தலாந்யாஸேவமாநஸ்ய காமலா பவேத், உதாபாண்டுரோகிணோऽபி ? இத்யாஹ - - - - பவேத்பித்தோல்பணஸ்யாஸௌ பாண்டுரோகாததேऽபி ச||௧௭||

ஸ௦-யோ நரஃ பாண்டுரோகீ ஸந் பித்தலஂ-மரிசகாஞ்சிகாதித்ரவ்யமத்யர்தஂ, ஸேவேத-உபயுங்க்தே, தஸ்ய-பாண்டுரோகிணஃ, பித்தஂ கர்த காமலாமாவஹேத்| கீதஶீம்| கோஷ்டஶாகாஶ்ரயாம்| கோஷ்டோ-மஹாஸ்ரோதஃ, ஶாகா-ரக்தாதயஸ்த்வக் ச, இதி ததுபயமாஶ்ரயோ யஸ்யாஸ்தாம், கிஂ கத்வா ? ரக்தஂ மாஂஸஂ ச தக்த்வா| கதம் ? ஹாரித்ரநேத்ரமூத்ரத்வங்நகவக்த்ரஶகத்தயா| ததா ச புருஷோ தாஹாதிமாந் மண்டூகச்சாயோ துர்பலேந்த்ரியஶ்ச ஸ்யாத்| துர்பலாநி-ஸ்வவிஷயேऽப்யஶக்தாநி, இந்த்ரியாணி யஸ்ய ஸ ஏவம்| ஸ௦-பாண்டுரோகமந்தரேணாபி பித்தாதிகஸ்ய நரஸ்ய பித்தலாந்யாஸேவமாநஸ்யாஸௌ கோஷ்டஶாகாஶ்ரயா காமலா ஸ்யாத், ந கேவலஂ பாண்டுரோகிணஃ|

Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18

உபேக்ஷயா ச ஶோபாட்யா ஸா கச்ச்ரா கும்பகாமலா| |௧௮|

ஸ௦-உபேக்ஷயா-சிகித்ஸாஂ விநா, ஸைவ-காமலா, யதா ஶோபாட்யா-ஶ்வயதுபஹுலா, ஸ்யாத்ததா கும்பகாமலேத்யுச்யதே| கச்ச்ரா-கச்ச்ரஸாத்யா|

Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

ஹலீமகஂ லக்ஷயதி - - - - | ஹரிதஶ்யாவபீதத்வஂ பாண்டுரோகே யதா பவேத்||௧௮|| வாதபித்தாத்ப்ரமஸ்தஷ்ணா ஸ்த்ரீஷ்வஹர்ஷோ மதுர்ஜ்வரஃ| தந்த்ராபலாநலப்ரஂஶோ லோடரஂ தஂ ஹலீமகம்||௧௯|| அலஸஂ சேதி ஶஂஸந்தி| |௨௦|

ஸ௦-பாண்டுரோகே ஸதி யதா ஹரிதஶ்யாவபீததா ப்ரமாதயஶ்ச வாதபித்தாத்ஸ்யுஃ, அதஶ்ச தஂ ஹலீமகஂ ஶஂஸந்தி, முநய இதி ஶேஷஃ| தஂ ச ஹலீமகஂ, லோடரஂ ததாऽலஸஂ சாசக்ஷதே|

Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22

தேஷாஂ பூர்வமுபத்ரவாஃ| ஶோபப்ரதாநாஃ கதிதாஃ ஸ ஏவாதோ நிகத்யதே||௨௦|| இதி பாண்டுரோகநிதாநம்| அத ஶோபநிதாநம்| பித்தரக்தகபாந்வாயுர்துஷ்டோ துஷ்டாந் பஹிஃஸிராஃ| நீத்வா ருத்தகதிஸ்தைர்ஹி குர்யாத்த்வங்மாஂஸஸஂஶ்ரயம்||௨௧|| உத்ஸேதஂ ஸஂஹதஂ ஶோபஂ தமாஹுர்நிசயாததஃ| ஸர்வஂ|௨௨|

ஸ௦-தேஷாஂ-பாண்டுரோகப்ரகாராணாஂ, பூர்வமுபத்ரவா யதஃ ஶோபப்ரதாநாஃ கதிதாஃ| அதஃ-அஸ்மாத்தேதோஃ, பாண்டுரோகநிதாநாதநந்தரஂ ஶோப ஏவ பண்யதே, ந விஸர்பஃ| ஶோபஃ ப்ரதாநஃ-ப்ரதமோ, யேஷாஂ த ஏவஂ கதிதாஃ| க்வஃ ? இஹைவ| யதோக்தம் (ஶ்லோ. ௬)- "ஶூநாக்ஷிகூடஃ" இத்யாதி| ததா (ஶ்லோ. ௧௪)- "ஶூநநாபிபாதாஸ்யமேஹநஃ" இதி| ஸ௦-பஹிர்பூதாஃ ஸிரா பஹிஃஸிராஃ,-பாஹ்யாஃ ஸிராஃ| வாயுஃ பித்தரக்தகபாந் கர்மபூதாந் பஹிஃ ஸிராஃ கர்மபூதா நீத்வோத்ஸேதஂ குர்யாத்| நயதேர்த்விகர்மகத்வாத் பித்தாதயோ பஹிஃஸிராஶ்ச கர்ம| யதா,-அஜாஂ நயதி க்ராமமிதி| தேநாயமர்தோऽவதிஷ்டதே-பஹிஃஸிராஸு பித்தாதீந்நீத்வேதி| கிம்பூதோ வாயுஃ ? துஷ்டஃ ஸந்,-கோபநைஃ குபிதஃ| கிம்பூதமுத்ஸேதம் ? த்வக் ச மாஂஸஂ ச த்வங்மாஂஸே, தே ஸஂஶ்ரயஃ-ஆஶ்ரயோ, யஸ்ய தம்| தைர்ஹீதி ஹிஶப்தோऽவதாரணே| தைரேவ-பஹிஃஸிராஃ ப்ராப்தைஃ பித்தரக்தகபைஃ, ருத்தகதிஃ| அத ஏவ ஸஂஹதஂ-ஸமந்தாத்ததஂ நிஶ்சலமிவ ஸம்பந்நஂ, உத்ஸேதம்| யதஶ்சைவஂ வாதபித்தகபைஃ ஶோபஃ ஸஞ்ஜாயதே, தஸ்மாத்ஸர்வஂ ஶோபஂ நிசயாத்-தோஷத்ரயாத், ஆஹுஃ|

Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23

நநு, ஏவஂ ஸதீதஂ விருத்யதே "தோஷைஃ பதக்த்வயைஃ ஸர்வை" இதி| அத ஆஹ - - - - | ஹேதுவிஶேஷைஸ்து ரூபபேதாந்நவாத்மகம்||௨௨|| தோஷைஃ பதக்த்வயைஃ ஸர்வைரபிகாதாத்விஷாதபி| |௨௩|

ஸ௦-துஶப்தோ விஶேஷார்தஃ| யத்யபி ஸர்வஸ்த்ரிதோஷஜஃ ஶோபஸ்ததாऽபி ஹேதுவிஶேஷைர்யோ ரூபபேதஸ்தஸ்மாந்நவாத்மகஂ ஶோபமாஹுஃ| ததா ஹி-யோऽயஂ ஸந்நிபாதஃ ஶோபஹேதுரேஷ கதாசித்ஸமஂ கத்வா குப்யதி கதாசித்விஷமஂ கத்வைகதோஷவத்திஸ்வரூபதயா| ஏவஂ ச ஹேதுவிஶேஷைர்யோ லக்ஷணபேதஸ்தஸ்மாந்நவப்ரகாரத்வஂ ஶோபஸ்ய ந்யாய்யமேவ| லக்ஷணபேதஶ்சைஷாஂ ஸ்பஷ்ட ஏவ| ததா சாபிகாதாத்தேதோஶ்ச யதாவதந்யல்லக்ஷணஂ விஷாத்தேதோரந்யல்லக்ஷணஂ தத்வத் பதக்வாதாதேஶ்ச யதாவதந்யத் த்வந்த்வஜே சாந்யத் ஸந்நிபாதஜே சாந்யதிதி| ஏவஂ லக்ஷணவிஶேஷாந்நவாத்மகமாஹுஃ| உபலக்ஷணஂ சேதம், சிகித்ஸாவிஶேஷாதபி ஹி நவாத்மக ஏவ ஶோபஃ|

Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24

| த்விதா வா நிஜமாகந்துஂ ஸர்வாங்கைகாங்கஜஂ ச தம்||௨௩|| பதூந்நதக்ரதிததாவிஶேஷைஶ்ச த்ரிதா விதுஃ| |௨௪|

ஸ௦-அதவா நிஜாகந்துபேதேந த்விதா ஶ்வயதுமாஹுஃ| ததா, தஂ-ஶோபஂ, ஸர்வாங்கஜஂ-ஸர்வஶரீரஜஂ, ஏகாங்கஜஂ-ஏகாவயவஜஂ ச, இதி புநர்த்விப்ரகாரமாஹுஃ| பதுஶ்சோந்நதஶ்ச க்ரதிதஶ்ச தேஷாஂ பாவஃ பதூந்நதக்ரதிததா, தயா விஶேஷாஸ்தைஸ்த்ரிதா-த்ரிப்ரகாரஂ, ஶோபஂ விதுஃ| விதுரிதி "வித ஜ்ஞாநே" இத்யஸ்மாதுஸாதேஶஃ| பதுத்வேந-விஸ்தீர்ணகதத்வேந விஶேஷேண, ததோந்நதத்வேந விஶேஷேண, ததா க்ரதிதஸ்வரூபத்வேந விஶேஷேணேதி யோஜ்யம்|

Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29

| ஸாமாந்யஹேதுஃ ஶோபாநாஂ தோஷஜாநாஂ விஶேஷதஃ||௨௪|| வ்யாதிகர்மோபவாஸாதிக்ஷீணஸ்ய பஜதோ த்ருதம்| அதிமாத்ரமதாந்யஸ்ய குர்வம்லஸ்நிக்தஶீதலம்||௨௫|| லவணக்ஷாரதீக்ஷ்ணோஷ்ணஶாகாம்பு ஸ்வப்நஜாகரம்| மத்க்ராம்யமாஂஸவல்லூரமஜீர்ணஶ்ரமமைதுநம்||௨௬|| பதாதேர்மார்ககமநஂ யாநேந க்ஷோபிணாऽபி வா| ஶ்வாஸகாஸாதிஸாரார்ஶோஜடரப்ரதரஜ்வராஃ||௨௭|| விஷூச்யலஸகச்சர்திகர்பவீஸர்பபாண்டவஃ| அந்யே ச மித்யோபக்ராந்தாஸ்தைர்தோஷா வக்ஷஸி ஸ்திதாஃ||௨௮|| ஊர்த்வஂ ஶோபமதோ பஸ்தௌ மத்யே குர்வந்தி மத்யகாஃ| ஸர்வாங்ககாஃ ஸர்வகதஂ ப்ரத்யங்கேஷு ததாஶ்ரயாஃ||௨௯||

ஸ௦-வக்ஷ்யமாணோ குர்வம்லஸ்நிக்தாதிகோ வர்கஃ [ ஶோபாநாஂ- ] ஶ்வயதூநாஂ நிஜாநாமாகந்தூநாஂ ச, ஸாமாந்யஹேதுஃ-உத்பத்தௌ காரணம்| தோஷஜாநாஂ ஶ்வயதூநாஂ புநரதிஶயேந ஹேதுஃ, ந ததாऽऽகந்தூநாஂ, இதி விஶேஷஶப்தேந த்யோதயதி| வ்யாதிகர்மோபவாஸாதிபிஃ க்ஷீணஸ்ய, வ்யாதிநா-ஜ்வராதிநா க்ஷீணஸ்ய, ததா கர்மணா-பஞ்சவிதேந வமநவிரேசநநிரூஹாநுவாஸநநஸ்யாக்யேந, ததோபவாஸேந, ஆதிக்ரஹணாதந்யேந ச மார்காதிநா க்ஷீணஸ்ய, த்ருதஂ கத்வா-ஸஹஸைவ, குர்வாதிகஂ பஜதஃ| அதேதி ஸமுச்சயே| வ்யாத்யாதிக்ஷீணலக்ஷணேப்யஃ ஸகாஶாதந்யஸ்ய ஸ்வஸ்தாதேரப்யதிமாத்ரஂ-மாத்ராமதிக்ரம்ய, பஜதோ தோஷா வக்ஷஸி ஸ்திதா ஊர்த்வஂ ஶோபஂ குர்வந்தி, ப்ரகதத்வாத்வக்ஷஸ ஊர்த்வம்| பஸ்தௌ ஸ்திதா அதஃ ஶோபஂ குர்வந்தி| மத்யே ஸ்திதா தோஷா மத்யே ஶோபஂ குர்வந்தி| க்ராம்யாணாஂ-சடககுக்குடாதீநாஂ, மாஂஸஂ க்ராம்யமாஂஸம்| வல்லூரஂ-ஶுஷ்கமாஂஸம்| ஸ்வப்நோऽத்ராஹஃஸ்வப்நோ ஜாகரஶ்ச ராத்ரிஜாகரோ போத்யஃ| யாநேந-துரகாதிநா, க்ஷோபிணா-ஶரீரஸஂரம்பஜநகேந| ததா, ஶ்வாஸாதயஃ பாண்டுபர்யந்தா ரோகாஃ ப்ராதாந்யேந| ததா, அந்யேऽபி-ஶ்வாஸகாஸாதிவ்யதிரிக்தா ரோகாஃ, மித்யோபக்ராந்தாஃ-மித்யோபசரிதா அயதாஶாஸ்த்ரமுபக்ராந்தாஃ, ஶோபஹேதவஃ| தைரபி தோஷா வக்ஷஸி ஸ்திதா ஊர்த்வஂ ஶோபஂ குர்வந்தி| பஸ்தௌ ஸ்திதா அதோ, மத்யகா மத்யே, ஸர்வாங்ககாஃ ஸர்வகதஂ, ப்ரத்யங்கேஷு ததாஶ்ரயாஃ, தோஷாஃ ஶோபஂ குர்வந்தி|

Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30

தத்பூர்வரூபஂ தவதுஃ ஸிராயாமோऽங்ககௌரவம்| |௩௦|

ஸ௦-தஸ்ய-ஶ்வயதோஃ, பூர்வரூபஂ தத்பூர்வரூபம்| தவதுஃ-சக்ஷுராதிஷு யஸ்தீவ்ர ஊஷ்மா ஸ பண்யதே| யதுக்தம்-"தவதுஶ்சக்ஷுராதிப்யஸ்தீவ்ரமூஷ்மப்ரவர்தநம்|" இதி| ததா, ஸிராயாமோ-யத்ர ப்ரதேஶே ஶ்வயதுருத்புபூஷுஸ்தத்ர ஸிராணாஂ தைர்க்யமிவ| ததா, அங்ககௌரவஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| வாதாச்சோபஶ்சலோ ரூக்ஷஃ கரரோமாऽருணாஸிதஃ||௩௦|| ஸங்கோசஸ்பந்தஹர்ஷார்திதோதபேதப்ரஸுப்திமாந்| க்ஷிப்ரோத்தாநஶமஃ ஶீக்ரமுந்நமேத்பீடிதஸ்தநுஃ||௩௧|| ஸ்நிக்தோஷ்ணமர்தநைஃ ஶாம்யேத்ராத்ராவல்போ திவா மஹாந்| த்வக் ச ஸர்ஷபலிப்தேவ தஸ்மிஂஶ்சிமிசிமாயதே||௩௨||

ஸ௦-வாதாச்சோபஶ்சலாதிலக்ஷணஃ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

பீதரக்தாஸிதாபாஸஃ பித்தாதாதாம்ரரோமகத்| ஶீக்ராநுஸாரப்ரஶமோ மத்யே ப்ராக்ஜாயதே தநுஃ||௩௩|| ஸதட்தாஹஜ்வரஸ்வேததவக்லேதமதப்ரமஃ| ஶீதாபிலாஷீ விட்பேதீ கந்தீ ஸ்பர்ஶாஸஹோ மதுஃ||௩௪||

ஸ௦-பித்தாச்சோபஃ பீதரக்தாஸிதாபாஸாதிலக்ஷணஃ| ஸ ச மத்யே-மத்யப்ரதேஶே, ப்ராக்-பூர்வஂ, ஜாயதே| ப்ராக்க்ரஹணஂ பஶ்சாத்ஸகலேऽபி தேஹதேஶே ஸ்யாதிதி த்யோதயதி|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37

கண்டூமாந் பாண்டுரோமத்வக்கடிநஃ ஶீதலோ குருஃ| ஸ்நிக்தஃ ஶ்லக்ஷ்ணஃ ஸ்திரஃ ஸ்த்யாநோ நித்ராச்சர்த்யக்நிஸாதகத்||௩௫|| ஆக்ராந்தோ நோந்நமேத்கச்ச்ரஶமஜந்மா நிஶாபலஃ| ஸ்ரவேந்நாஸக் சிராத்பிச்சாஂ குஶஶஸ்த்ராதிவிக்ஷதஃ||௩௬|| ஸ்பர்ஶோஷ்ணகாங்க்ஷீ ச கபாத்| |௩௭|

ஸ௦-கபாச்சோபஃ கண்டூயுதாதிலக்ஷணஃ ஸ்யாத்| ததா, ஆக்ராந்தஃ-பீடிதஃ ஸந், வாதிக இவ நோந்நமேத்| ததா, கச்ச்ரே ஶமஜந்மநீ யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, நிஶாபலோ-ராத்ராவதிக இத்யர்தஃ| ததா, குஶஶஸ்த்ராதிபிர்விக்ஷதஃ ஸ ஶோபோ ந ரக்தஂ ஸ்ரவேத்| கிந்தர்ஹி ? சிரேண பிச்சாஂ-லஸீகாபரபர்யாயாஂ, ஸ்ரவேத்| ததா, ஸ்பர்ஶாபிலாஷீ உஷ்ணாபிலாஷீ ச ஸ்யாத்|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

யதாஸ்வஂ த்வந்த்வஜாஸ்த்ரயஃ| ஸங்கராத்தேதுலிங்காநாம்|௩௭|

ஸ௦-ஹேதவஶ்ச லிங்காநி ச, தேஷாஂ ஸங்கராத்-ஸங்கீர்ணத்வேந, யதாஸ்வஂ த்வந்த்வஜாஸ்த்ரயஃ ஶோபாஃ, ஸ்யுரிதி ஶேஷஃ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37

| நிசயாந்நிசயாத்மகஃ||௩௭||

ஸ௦-நிசயாத்மகோ-தோஷத்ரயஜஃ ஶோபோ, நிசயாத்-ஹேதுலிங்கநிசயாத், ஸ்யாத்|

Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

அபிகாதேந ஶஸ்த்ராதிச்சேதபேதக்ஷதாதிபிஃ| ஹிமாநிலோதத்யநிலைர்பல்லாதகபிகச்சுஜைஃ||௩௮|| ரஸைஃ ஶூகைஶ்ச ஸஂஸ்பர்ஶாச்ச்வயதுஃ ஸ்யாத்விஸர்பவாந்| பஶோஷ்மா லோஹிதாபாஸஃ ப்ராயஶஃ பித்தலக்ஷணஃ||௩௯||

ஸ௦-ததா, ஶஸ்த்ராதிச்சேதபேதக்ஷதாதிபிர்யஃ ஶோபஃ ஸோऽபிகாதேந, வேத்ய இதி ஶேஷஃ| ததா, ஹிமேநாநிலேந ததோதத்யநிலேந-ஸாகரஜேந வாயுநா, ததா ரஸைஃ ஶூகைஶ்ச பல்லாதகபிகச்சுஜைஃ ஸஂஸ்பர்ஶாச்ச்வயதுர்விஸர்பவாந் பவேத்| ஸ ச பஶோஷ்மா லோஹிதாபாஸஶ்ச பாஹுல்யேந ச பித்தலக்ஷணஃ ஸ்யாத்| பித்தஶோபஸ்ய லக்ஷணஂ பித்தஶோபலக்ஷணம், பித்தஶோபலக்ஷணமிவ லக்ஷணஂ யஸ்ய ஸ பித்தலக்ஷணஃ| ஸப்தம்யுபமாநபூர்வஸ்யேதி பஹுவ்ரீஹிருத்தரபதலோபஶ்ச|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42

விஷஜஃ ஸவிஷப்ராணிபரிஸர்பணமூத்ரணாத்| தஂஷ்ட்ராதந்தநகாபாதாதவிஷப்ராணிநாமபி||௪௦|| விண்மூத்ரஶுக்ரோபஹதமலவத்வஸ்த்ரஸங்கராத்| விஷவக்ஷாநிலஸ்பர்ஶாத்கரயோகாவசூர்ணநாத்||௪௧|| மதுஶ்சலோऽவலம்பீ ச ஶீக்ரோ தாஹருஜாகரஃ| |௪௨|

ஸ௦-விஷஜஃ ஶோபஃ ஸவிஷாணாஂ ப்ராணிநாமங்கே பரிஸர்பணாத்-கமநாத், ததா தேஷாமேவ மூத்ரணாத்| ததா, தஂஷ்ட்ராதந்தநகாநாமாபாதாத் அவிஷப்ராணிநாமபி ஶோபஃ ஸ்யாத்| அபிஶப்தாந்ந கேவலஂ ஸவிஷப்ராணிநாம்| ததா, விண்மூத்ரஶுக்ரைருபஹதஂ-தத்ஸ்பர்ஶாத்தூஷிதமப்ரஶஸ்தம்| விண்மூத்ரஶுக்ரோபஹதஂ ச தந்மலவச்ச விண்மூத்ரஶுக்ரோபஹதமலவத், ததாவிதஂ ச தத்வஸ்த்ரஂ ச, தஸ்ய ஸங்கரஃ-ஸஂஸ்பர்ஶஃ, தஸ்மாதபி ஶோபஃ ஸ்யாத்| ததா விஷவக்ஷாணாமநிலஸ்தஸ்ய ஸஂஸ்பர்ஶாத், கரயோகஸ்யாவசூர்ணநஂ-அவத்வஂஸநஂ, தஸ்மாச்ச மத்வாதிகுணயுக்தஃ ஶ்வயதுஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4

| நவோऽநுபத்ரவஃ ஶோபஃ ஸாத்யோऽஸாத்யஃ புரேரிதஃ||௪௨|| இதி ஶோபநிதாநம்||௪||

ஸ௦-நவஃ-அசிரோத்பந்நஃ, ததாऽநுபத்ரவஃ-உபத்ரவரஹிதஃ, ஶோபஃ ஸாத்யஃ| அஸாத்யஃ புரா-விகதிவிஜ்ஞாநீயே, ஈரிதஃ-அபிஹிதஃ| யதோக்தம் (ஹ. ஶா. அ. ௫|௯௨) - "அநேகோபத்ரவயுதஃ பாதாப்யாஂ ப்ரஸதோ நரம்| நாரீஂ ஶோபோ முகாத்தந்தி குக்ஷிகுஹ்யாதுபாவபி||" இதி|

Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43

ஶ்வயதுவத்தோஷைர்தூஷ்யைஶ்ச யதோ விஸர்போ பவதி,அதஸ்தந்நிதாநஂ ப்ரகம்யதே - - - - அத விஸர்பநிதாநம்| ஸ்யாத்விஸர்போऽபிகாதாந்தைர்தோஷைர்தூஷ்யைஶ்ச ஶோபவத்| |௪௩|

ஸ௦-விஸர்பஃ ஸர்வ ஏவ ஶோபவத்| தோஷைஃ-பதக்வாதபித்தகபைர்த்வயைஃ ஸமஸ்தைஸ்ததாऽபிகாதாத், ஏவமபிகாதாந்தைர்தோஷைஃ ஶோபவத்விஸர்பஸம்பவஃ| தூஷ்யைரபி ஶோபவத்| ஏவஂ "பித்தரக்தகபாந் வாயுஃ" (ஶ்லோ. ௨௧) இத்யாதிரபி க்ரந்தோऽத்ர யோஜ்யஃ|

Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44

| த்ர்யதிஷ்டாநஂ ச தஂ ப்ராஹுர்பாஹ்யாந்தருபயாஶ்ரயாத்||௪௩|| யதோத்தரஂ ச துஃஸாத்யாஃ| |௪௪|

ஸ௦-தஂ ச-விஸர்பஂ, த்ர்யதிஷ்டாநஂ ப்ராஹுஃ, ஆத்ரேயாதய இதி ஶேஷஃ| [ கஸ்மாத் ? ] பாஹ்யாந்தருபயாஶ்ரயாத்-பூர்வார்ஜிதகர்மவஶாத் கதாசித்பாஹ்யாஶ்ரயோ விஸர்போ ஜாயதே, பாஹ்ய ஆஶ்ரயோ யஸ்ய ஸ ததா, ஏவஂ கதாசிதந்தராஶ்ரயஃ, கதாசிதுபயாஶ்ரயஃ, [ தஸ்மாத் ]| தே ச பாஹ்யாந்தருபயாஶ்ரயா விஸர்பா யதோத்தரஂ துஃஸாத்யாஃ| துஃகேந ஸாத்யந்த இதி துஃஸாத்யாஃ|

Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45

தத்ர தோஷா யதாயதம்| ப்ரகோபணைஃ ப்ரகுபிதா விஶேஷேண விதாஹிபிஃ||௪௪|| தேஹே ஶீக்ரஂ விஸர்பந்தி தேऽந்தரந்தஃஸ்திதா பஹிஃ| பஹிஃஸ்தா த்விதயே த்விஸ்தாஃ|௪௫|

ஸ௦-தஸ்மிந் விஸர்பே யதாயதஂ ப்ரகோபணைஃ-திக்தோஷணாதிபிஃ, ப்ரகுபிதா விஶேஷேண புநர்விதாஹிபிரத்யர்தஂ கத்வா ப்ரகுபிதா தேஹே ஶீக்ரஂ-ஆஶ்வேவ, விஸர்பந்தி| தேऽந்தஃஸ்திதா அந்தர்விஸர்பந்தி| பஹிஃஸ்தா தோஷா பஹிர்விஸர்பந்தி| த்விதயேऽந்தர்பஹீரூபே, த்விஸ்தாஃ-உபயஸ்தாஃ ஸந்தோ, விஸர்பந்தி|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47

| வித்யாத்தத்ராந்தராஶ்ரயம்||௪௫|| மர்மோபதாபாத்ஸம்மோஹாதயநாநாஂ விகட்டநாத்| தஷ்ணாதியோகாத்வேகாநாஂ விஷமஂ ச ப்ரவர்தநாத்||௪௬|| ஆஶு சாக்நிபலப்ரஂஶாததோ பாஹ்யஂ விபர்யயாத்| |௪௭|

ஸ௦-தத்ர-தேஷு த்ரிஷு விஸர்பேஷு மத்யே, அந்தராஶ்ரயஂ விஸர்பஂ மர்மோபதாபாதிபிர்வித்யாத்| மர்மணாஂ-ஹதயாதீநாஂ, உபதாபோ-துஃகஂ, தஸ்மாத்| ததா, ஸம்மோஹாத்-மூர்ச்சோத்பவாத்| அயநாநாஂ-கர்ணநாஸாதீநாஂ, விகட்டநாத்-விஶேஷேண சலநாததிஶயேந பரிஸ்புரணாதித்யர்தஃ| ததா, தஷ்ணாயா அதியோகாத்| ததா வேகாநாஂ-நாநாரூபாணாஂ வேதநாநாஂ, விஷமஂ கத்வா-விச்சித்ய விச்சித்ய கத்வா, ப்ரவர்தநாத்| ஆஶுச-ஶீக்ரமேவ, அக்நிபலயோர்ப்ரஂஶாத்-விநாஶாத்| அதோ [ விபர்யயாத்-பூர்வோக்தாந்தர்விஸர்ப ] லக்ஷணவிபர்யயாத், பாஹ்யஂ-பாஹ்யாஶ்ரயஂ, விஸர்பஂ வித்யாத்|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| தத்ர வாதாத்பரீஸர்போ வாதஜ்வரஸமவ்யதஃ||௪௭|| ஶோபஸ்புரணநிஸ்தோதபேதாயாமார்திஹர்ஷவாந்| |௪௮|

ஸ௦-[தத்ர-] தேஷு விஸர்பேஷு மத்யே, வாதாத்யோ விஸர்பஃ ஸ வாதஜ்வரதுல்யவ்யதஃ ஸ்யாத் ஶோபாதியுதஶ்ச|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48

| பித்தாத்த்ருதகதிஃ பித்தஜ்வரலிங்கோऽதிலோஹிதஃ||௪௮||

ஸ௦-பித்தாத்விஸர்போ த்ருதகதிஃ-ஶீக்ரவ்யாபீ, ததா பித்தஜ்வரலிங்கோऽதிலோஹிதஶ்ச ஸ்யாத்| பித்தஜ்வரலிங்காநீவ லிங்காநி யஸ்ய, இதி ஸப்தம்யுபமாநபூர்வஸ்யேத்யாதிநா பஹுவ்ரீஹிருத்தரபதலோபஶ்ச|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49

கபாத்கண்டூயுதஃ ஸ்நிக்தஃ கபஜ்வரஸமாநருக்| |௪௯|

ஸ௦-கபாத்விஸர்பஃ கண்டூமாந் ஸ்நிக்தஃ கபஜ்வரதுல்யருக் ச| வாதாதிஜ்வரலக்ஷணஂ யதோக்தம் (ஹ. நி. அ. ௨|௧௧) - "வைஷம்யஂ தத்ரதத்ராங்கே தாஸ்தாஃ ஸ்யுர்வேதநாஶ்சலாஃ|" இத்யாதி|

Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50

| ஸ்வதோஷலிங்கைஶ்சீயந்தே ஸர்வே ஸ்போடைருபேக்ஷிதாஃ||௪௯|| தே பக்வபிந்நாஃ ஸ்வஂ ஸ்வஂ ச பிப்ரதி வ்ரணலக்ஷணம்| |௫௦|

ஸ௦-ஸர்வே ச விஸர்பா உபேக்ஷிதாஃ-உபக்ரமரஹிதாஃ, ஸ்போடைஶ்சீயந்தே-வ்யாப்யந்தே| கிம்பூதைஃ ? ஸ்வதோஷலிங்கைஃ-யதாயதஂ ஸ்வதோஷலக்ஷணைஃ| தே ச பக்வபிந்நாஃ ஸ்வஂஸ்வஂ-ஆத்மீயமாத்மீயஂ தோஷஂ(ஷஜஂ), வ்ரணலக்ஷணஂ பிப்ரதி-தாரயந்தி| பூர்வஂ பக்வாஃ பஶ்சாத்பிந்நாஃ பக்வபிந்நாஃ, "பூர்வகால" இத்யாதிநா ஸமாஸஃ| "தத்ர மாருதாத்| ஶ்யாவஃ கஷ்ணோऽருணஃ" (ஹ. உ. அ. ௨௫|௫) இத்யாதிக்ரந்தநிர்திஷ்டஂ வ்ரணலக்ஷணம்| "பித்தேந க்ஷிப்ரஜஃ" இத்யாதிக்ரந்தநிர்திஷ்டம்| ஏவஂ கபாதிலக்ஷணமபி போத்யம்|

Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56

அதுநா த்வந்த்வஜஂ லக்ஷயதி - - - - | வாதபித்தாஜ்ஜ்வரச்சர்திமூர்ச்சாதீஸாரதட்ப்ரமைஃ||௫௦|| அஸ்திபேதாக்நிஸதநதமகாரோசகைர்யுதஃ| கரோதி ஸர்வமங்கஂ ச தீப்தாங்காராவகீர்ணவத்||௫௧|| யஂ யஂ தேஶஂ விஸர்பஶ்ச விஸர்பதி பவேத்ஸ ஸஃ| ஶாந்தாங்காராஸிதோ நீலோ ரக்தோ வாऽऽஶு ச சீயதே||௫௨|| அக்நிதக்த இவ ஸ்போடைஃ ஶீக்ரகத்வாத் த்ருதஂ ச ஸஃ| மர்மாநுஸாரீ வீஸர்பஃ ஸ்யாத்வாதோऽதிபலஸ்ததஃ||௫௩|| வ்யதேதாங்கஂ ஹரேத்ஸஂஜ்ஞாஂ நித்ராஂ ச ஶ்வாஸமீரயேத்| ஹித்மாஂ ச ஸ கதோऽவஸ்தாமீதஶீஂ லபதே ந நா||௫௪|| க்வசிச்சர்மாரதிக்ரஸ்தோ பூமிஶய்யாஸநாதிஷு| சேஷ்டமாநஸ்ததஃ க்லிஷ்டோ மநோதேஹஶ்ரமோத்பவாம்||௫௫|| துஷ்ப்ரபோதோऽஶ்நுதே நித்ராஂ ஸோऽக்நிவீஸர்ப உச்யதே| |௫௬|

ஸ௦-வாதபித்தாத்விஸர்போ ஜ்வராதிபிர்யுதஃ ஸகலமங்கஂ ச தீப்தாங்காராவகீர்ணவத்-ஜ்வலிதாங்காரவ்யாப்தஸதஶஂ கரோதி| யஂ யஂ ச ஶரீரதேஶஂ விஸர்போ விஸர்பதி-ப்ரஸரதி, ஸ ஸ ப்ரதேஶஃ ஶாந்தாகாரவதஸிதோ நீலோ ரக்தோ வா பவேத்| ததா, ஸஃ-விஸர்போ, த்ராகேவாக்நிதக்த இவ ஸ்போடைஶ்சீயதே-வ்யாப்யதே| ஸ ச விஸர்பஃ ஶீக்ரகத்வாத்-தத்ஸ்வபாவவஶாத், மர்மாநுஸாரீ த்ருதஂ-த்வரிதஂ கத்வா, ஸ்யாத்| தத ஏவ ச வாதோऽதிபலோ-பலீயாந், அங்கஂ-ஶரீரஂ, வ்யதேத-பீடயேத்| ஸஂஜ்ஞாஂ-ஸஂவிதஂ, ஹரேத்-நாஶயேத், நித்ராஂ ச ஹரேத்| ஶ்வாஸமீரயேத்-குர்யாத், ததா ஹித்மாஂ ச| ஸஃ-விஸர்பீ, நா-புருஷஃ, ஈதஶீமவஸ்தாஂ கதஃ-ப்ராப்தஃ, சேதோநவஸ்தாலக்ஷணயா-அரத்யா, க்ரஸ்தஃ-அபிபூதோ, ந க்வசித்பூமிஶய்யாஸநாதிஷு ஶர்ம-ஸுகஂ, லபதே| அரதிக்ரஸ்த இதி ஹேதௌ ப்ரதமா, அரதிக்ரஸ்தத்வாதித்யர்தஃ| ஏவஂ க்வசிதபி ஸுகாலாபாத்பூம்யாதிஷு சேஷ்டமாநஃ-பரிலுடந், ததஃ க்லிஷ்டோ-மநஸா காயேந ச, மநோதேஹஶ்ரமோத்பவாஂ-ததுத்தாஂ, நித்ராமஶ்நுதே| கிம்பூதஃ ? துஷ்ப்ரபோதஃ,-துஃகேந ப்ரபோதோ-நித்ராபகமோ, யஸ்ய ஸ ஏவம்| ஏஷ சாக்ந்யாக்யோ விஸர்ப உச்யதே|

Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59

| கபேந ருத்தஃ பவநோ பித்த்வா தஂ பஹுதா கபம்||௫௬|| ரக்தஂ வா வத்தரக்தஸ்ய த்வக்ஸிராஸ்நாவமாஂஸகம்| தூஷயித்வா ச தீர்காணுவத்தஸ்தூலகராத்மநாம்||௫௭|| க்ரந்தீநாஂ குருதே மாலாஂ ரக்தாநாஂ தீவ்ரருக்ஜ்வராம்| ஶ்வாஸகாஸாதிஸாராஸ்யஶோஷஹித்மாவமிப்ரமைஃ||௫௮|| மோஹவைவர்ண்யமூர்சாங்கபங்காக்நிஸதநைர்யுதாம்| இத்யயஂ க்ரந்திவீஸர்பஃ கபமாருதகோபஜஃ||௫௯||

ஸ௦-கபேந பவநோ ருத்தஸ்தமேவ-கபஂ, பஹுதா பித்வா க்ரந்தீநாஂ மாலாஂ குருதே| ரக்தஂ ச வத்தரக்தஸ்ய நரஸ்ய தூஷயித்வா க்ரந்தீநாஂ மாலாஂ குருதே| கிம்பூதஂ ரக்தம் ? த்வக்ஸிராஸ்நாவமாஂஸகம்| கிம்பூதாநாஂ க்ரந்தீநாம் ? தீர்காணுவத்தஸ்தூலகரஸ்வபாவாநாஂ ததா ரக்தவர்ணாநாம்| கிம்பூதாம், மாலாம் ? தீவ்ரருக்ஜ்வராம்| தீவ்ரௌ ருக்ஜ்வரௌ யஸ்யாஸ்தாம் ததா ஶ்வாஸாதிபிர்யுதாம்| இத்யயஂ-அநந்தரோக்தோ, க்ரந்திவீஸர்ப உச்யதே| கபவாதகோபஜஶ்சாயஂ வேத்யஃ|

Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64

கபபித்தாஜ்ஜ்வரஃ ஸ்தம்போ நித்ராதந்த்ராஶிரோருஜஃ| அங்காவஸாதவிக்ஷேபப்ரலாபாரோசகப்ரமாஃ||௬௦|| மூர்ச்சாக்நிஹாநிர்பேதோऽஸ்த்நாஂ பிபாஸேந்த்ரியகௌரவம்| ஆமோபவேஶநஂ லேபஃ ஸ்ரோதஸாஂ ஸ ச ஸர்பதி||௬௧|| ப்ராயேணாமாஶயே கஹ்ணந்நேகதேஶஂ ந சாதிருக்| பிடகைரவகீர்ணோऽதிபீதலோஹிதபாண்டுரைஃ||௬௨|| மேசகாபோऽஸிதஃ ஸ்நிக்தோ மலிநஃ ஶோபவாந் குருஃ| கம்பீரபாகஃ ப்ராஜ்யோஷ்மா ஸ்பஷ்டஃ க்லிந்நோऽவதீர்யதே||௬௩|| பங்கவச்சீர்ணமாஂஸஶ்ச ஸ்பஷ்டஸ்நாயுஸிராகணஃ| ஶவகந்திஶ்ச வீஸர்பஂ கர்தமாக்யமுஶந்தி தம்||௬௪||

ஸ௦-கபபித்தாத் கர்தமாக்யோ ஜாயதே| தத்ர ஜ்வராதயஃ ஸ்யுஃ| ஸ ச-விஸர்பஃ, ப்ராயேண-பாஹுல்யேந, ஆமாஶயே-நாபிஸ்தநாந்தரமத்யே, ஏகதேஶஂ கஹ்ணந்-ஆக்ராமந், அநந்தரஂ தேஹஂ ஸர்பதி-வ்யாப்நோதி| ந சாதிருக் ஸ்யாத்| ததா, பிடகைரவகீர்ணோ-வ்யாப்தஃ, ஸ்யாத்| கிம்பூதைஃ ? அதிபீதலோஹிதபாண்டுரைஃ| ததா, மேசகாபாதிகஃ ஸ்யாத்| மேசகோ-மயூரகண்டஸதஶோ வர்ணஃ| தஂ-தாதஶஂ, விஸர்பஂ கர்தமாக்யஂ-கர்தமஸஂஜ்ஞஂ, உஶந்தி, முநய இதி ஶேஷஃ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65

ஸர்வஜோ லக்ஷணைஃ ஸர்வைஃ ஸர்வதாத்வதிஸர்பணஃ| |௬௫|

ஸ௦-ஸர்வைஸ்த்ரிபிர்தோஷைர்ஜாதஃ ஸர்வஜஃ-ஸந்நிபாதோத்பவோ, வீஸர்பஃ ஸர்வைர்லக்ஷணைருபலக்ஷிதஃ| ஸ ச ஸர்வாந் தாதூநதிஶயேந ஸர்பதி ஸர்வதாத்வதிஸர்பணஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66

| பாஹ்யஹேதோஃ க்ஷதாத்க்ருத்தஃ ஸரக்தஂ பித்தமீரயந்||௬௫|| விஸர்பஂ மாருதஃ குர்யாத் குலத்தஸதஶைஶ்சிதம்| ஸ்போடைஃ ஶோபஜ்வரருஜாதாஹாட்யஂ ஶ்யாவலோஹிதம்||௬௬||

ஸ௦-மாருதோ-வாதஃ, க்ஷதாத்பாஹ்யகாரணாத் க்ருத்தஃ ஸந் விஸர்பஂ குர்யாத்| கிஂ குர்வந் ? பித்தஂ ஸஹ ரக்தேந ப்ரேரயந்| ததா, ஸ்போடைஃ-பிடகைஃ, சித்தஂ-வ்யாப்தம்| கிம்பூதைஃ ? குலத்தஸதஶைஃ| ததா, ஶோபாதிபிராட்யஂ-அதிஶயேந யுதம்| ததா, ஶ்யாவலோஹிதஂ-வர்ணேந|

Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13

பதக்தோஷைஸ்த்ரயஃ ஸாத்யா த்வந்த்வஜாஶ்சாநுபத்ரவாஃ| அஸாத்யோ க்ஷதஸர்வோத்தௌ ஸர்வே சாக்ராந்தமர்மகாஃ||௬௭|| ஶீர்ணஸ்நாயுஸிராமாஂஸாஃ ப்ரக்லிந்நாஃ ஶவகந்தயஃ| ௬௭ ௧/௨| இதி விஸர்பநிதாநம்| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே பாண்டுரோகஶோபவிஸர்பநிதாநஂ நாம த்ரயோதஶோऽத்யாயஃ||௧௩||

ஸ௦-பதக்தோஷைஃ-வாதபித்தகபைஃ கேவலைஃ, த்ரயோ விஸர்பாஃ ஸாதயிதுஂ ஶக்யாஃ| த்வந்த்வஜாஶ்சாநுபத்ரவாஃ-காஸவைவர்ண்யஜ்வராதிபிருபத்ரவைஃ (ஹ. ஶா. அ. ௫|௯௭) ரஹிதாஃ, த்ரயஃ ஸாத்யாஃ| க்ஷதஸர்வோத்தௌ த்வௌ விஸர்பாவஸாத்யௌ, ததாஸ்வபாவத்வாத்| ஸர்வே விஸர்பாஶ்சாக்ராந்தமர்மகாஃ-அபிபூதமர்மகாஶ்ச, அஸாத்யாஃ| ததா, ஶீர்ணாநி ஸ்நாயுஸிராமாஂஸாநி யைஸ்தேऽப்யஸாத்யாஃ| ததா, ப்ரகர்ஷேண-அதிஶயேந க்லிந்நாஃ, ததா ஶவகந்தயஃ-குணபகந்ததுல்யாஃ, யே தேऽப்யஸாத்யாஃ| ஶவஸ்யேவ கந்தோ யேஷாமிதி "உபமாநாச்ச" இதி கந்தஸ்யேதாதேஶஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே பாண்டுரோகஶோபவிஸர்பநிதாநஂ நாம த்ரயோதஶோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௩||