13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ఉదరనిదానాదనంతరం పాండుశోఫవిసర్పనిదానమారభ్యతే|

Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4

యతో యథైవోదరం దోషసంఘాతజం తథైతేఽపి, ఇత్యాహ - - - - అథాతః పాండురోగశోఫవిసర్పనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2|| పిత్తప్రధానాః కుపితా యథోక్తైః కోపనైర్మలాః| తత్రానిలేన బలినా క్షిప్తం పిత్తం హృది స్థితం||1|| ధమనీర్దశ సంప్రాప్య వ్యాప్నువత్సకలాం తనుం| శ్లేష్మత్వగ్రక్తమాంసాని ప్రదూష్యాంతరమాశ్రితం||2|| త్వఙ్మాంసయోస్తత్కురుతే త్వచి వర్ణాన్ పృథగ్విధాన్| పాండుహారిద్రహరితాన్ పాండుత్వం తేషు చాధికం||3|| యతోఽతః పాండురిత్యుక్తః స రోగః| |4|

స0- యత్ర మలాః-వాతాదయః, పిత్తప్రధానా యథోక్తైః-సర్వరోగనిదానాద్యుక్తైః, కోపనైః కుపితాః-క్రుద్ధాః, పాండురోగహేతవః| కథం ? ఇత్యాహ-తత్రేత్యాది| [ తత్ర- ] తేషు తథాభూతేషు సత్సు, వాతేన బలినా-బలవతా, క్షిప్తం పిత్తం హృది స్థితమనంతరం తత్పిత్తం ధమనీర్దశ-హృది స్థితాః, సంప్రాప్య-ఆశ్రిత్య, సకలాం తనుం వ్యాప్నువత్-అశ్నువానం| సకలశబ్దోపాదానం మూత్రపురీషాదీనామపి గ్రహణార్థం| అత ఏవాఖ్యాస్యతి (శ్లో. 9) - "కృష్ణరూక్షారుణసిరానఖవిణ్మూత్రనేత్రతా|" ఇతి| తథా శ్లేష్మత్వగ్రక్తమాంసాని ప్రదూష్య| కింభూతం పిత్తం ? త్వఙ్మాసయోరంతరం-మధ్యమాశ్రితం| తత్-పిత్తం, త్వచి వర్ణాన్ పృథగ్విధాన్-నానాప్రకారాన్, పాండుహారిద్రహరితాన్ కురుతే| తేషు-వర్ణేషు మధ్యే, యతో-యస్మాత్, అతిశయేన పాండుత్వమధికమతః-అస్మాత్, స రోగః పాండురిత్యుక్తః-సంజ్ఞితః| నను, 'పిత్తప్రధానాః' ఇతి కథముక్తం ? యావతా (యతో) వాయోర్బలీయస్త్వాత్ 'వాతప్రధానాః' ఇతి వక్తుం యుక్తం స్యాత్| బలీయస్త్వం చానంతరమేవ ప్రతిపాదితం 'తత్రానిలేన బలినా క్షిప్తం' ఇతి| అసదేతత్| యతో నాత్ర బలీయస్త్వాబలీయస్త్వకృతే ప్రాధాన్యాప్రాధాన్యే వివక్షితే| కింతర్హి ? పాండురోగకరణం ప్రతి కర్తృత్వాకర్తృత్వే| పిత్తస్య చ పాండురోగకరణం ప్రతి ముఖ్యం కర్తృత్వం, అతః 'పిత్తప్రధానాః' ఇతి యుక్తముక్తం| నను, యది త్రయో దోషాః పాండురోగహేతవః, కథం తర్హి వక్ష్యతి ? (శ్లో. 7) - "స పంచధా పృథగ్దోషైః సమస్తైర్మృత్తికాదనాత్|" ఇతి| ఉచ్యతే| సర్వః పాండురోగస్త్రిదోషజ ఏవ| కింతు హేతువిశేషైర్యో రూపభేదస్తేన పంచాత్మకః శోఫవత్, ఇతి న కించిదత్రాయుక్తం|

Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7

తేన గౌరవం| ధాతూనాం స్యాచ్చ శైథిల్యమోజసశ్చ గుణక్షయః||4|| తతోఽల్పరక్తమేదస్కో నిఃసారః స్యాచ్ఛ్లథేంద్రియః| మృద్యమానైరివాంగైర్నా ద్రవతా హృదయేన చ||5|| శూనాక్షికూటః సదనః కోపనః ష్ఠీవనోఽల్పవాక్| అన్నద్విట్ శిశిరద్వేషీ శీర్ణరోమా హతానలః||6|| సన్నసక్థో జ్వరీ శ్వాసీ కర్ణక్ష్వేడీ భ్రమీ శ్రమీ| |7|

స0-తేన-పాండురోగేణ, ధాతూనాం-రసరుధిరాదీనాం, గౌరవం శైథిల్యం చ స్యాత్| తథా, ఓజసో గుణక్షయో-మాధుర్య(మంద)శైత్యాదీనామోజోగుణానాం (హృ. ని. అ. 6|1) వినాశః| తత ఏవ-ఓజోగుణక్షయాత్, పాండ్వామయీ నరోఽల్పరక్తమేదస్కః| అల్పే రక్తమేదసీ యస్య స ఏవం| తథా, నిఃసారో-దుర్బలః స్యాత్|తథా శ్లథేంద్రియః| [ శ్లథాని- ] శిథిలాని, ఇంద్రియాణి-వాక్పాణిపాదపాయూపస్థరూపాణి, యస్య స శ్లథేంద్రియః| తథా, ఇంద్రియశబ్దేన బుద్ధీంద్రియాణాం చక్షురాదీనామధిష్ఠానాన్యుపలక్ష్యంతే| నను, పిత్తప్రధానాః కుపితా ఇతి పిత్తవృద్ధిరుక్తా| పిత్తవృద్ధ్యా చ రక్తవృద్ధ్యా భవితవ్యం| తత్కథముక్తమల్పరక్తతేతి ? అత్రోచ్యతే| దోషాణామన్యోన్యదూషణాత్ దూషస్య చ దోషైర్దూషితత్వాత్ ప్రసాదపరంపరయాఽపుష్టౌ సత్యాం కిట్టబాహుల్యాత్ పిత్త[స్య]అధిక్యం, న రక్తస్య ప్రసాదాత్మకస్య, ఇతి పిత్తాధిక్యమల్పరక్తతా చేత్యుపపన్నం| తథా, అంగైః-అవయవైః, మృద్యమానైరివాసౌ నర ఉపలక్షితః, తథా హృదయేన ద్రవతా చ| తథా, శూనావక్షికూటౌ యస్య స ఏవం| తథా, సదనః-అంగసాదవాన్| తథా, కోపనాదికః స్యాత్|

Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7

| స పంచధా పృథగ్దోషైః సమస్తైర్మృత్తికాదనాత్||7||

స0-సః-పాండురోగః, పంచధా స్యాత్| కథం ? ఇత్యాహ-పృథగ్దోషైః సన్నిపాతేన మృద్భక్షణాచ్చ| నను, మృత్తికాదనాత్ పృథగ్పాండురోగో న వాచ్యః, పృథగ్వాతాదిదోషజే పాండురోగేఽంతర్భూతత్వాత్| మృదా హి వాతాదిప్రకోపో విధీయతే తిక్తోషణాదిభిరివ| వాతాదిప్రకోపశ్చ పాండురోగకృత్| తస్మాత్పృథఙ్మృదో న యుక్తో నిర్దేశః| అత్ర బ్రూమః| మృదోఽన్యే యే వాతాదిప్రకోపహేతవః పాండురోగసంపాదనే సంభావనాయోగ్యాః, తే పాండురోగం సంపాద్య హేతుస్వరూపసత్తయా వినివర్తంతే| మృత్తికా తు తీక్ష్ణైః సంశోధనైర్వినా పాండురోగం యావత్కాయేఽవతిష్ఠతే| ఇత్యయం వాతాదికోపహేతుభ్యోఽన్యేభ్యో మృదః పాండురోగం ప్రతి విశేషః| తస్మాన్మృదా పృథక్ పాండురోగో వక్తుం న్యాయ్యః|

Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

ప్రాగ్రూపమస్య హృదయస్పందనం రూక్షతా త్వచి| అరుచిః పీతమూత్రత్వం స్వేదాభావోఽల్పవహ్నితా||8|| సాదః శ్రమో| |9|

స0-అస్య పాండురోగస్య హృదయస్పందనాది ప్రాగ్రూపం|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

అనిలాత్తత్ర గాత్రరుక్తోదకంపనం| కృష్ణరూక్షారుణసిరానఖవిణ్మూత్రనేత్రతా||9|| శోఫానాహాస్యవైరస్యవిట్శోషాః పార్శ్వమూర్ధరుక్| |10|

స0-తత్ర-తేషు పాండురోగేషు మధ్యే, వాతాత్పాండురోగే గాత్రరుగాదయః స్యుః|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| పిత్తాద్ధరితపీతాభసిరాదిత్వం జ్వరస్తమః||10|| తృట్స్వేదమూర్చ్ఛాశీతేచ్ఛా దౌర్గంధ్యం కటువక్క్రతా| వర్చోభేదోఽమ్లకో దాహః|11|

స0-పిత్తాద్ధరితపీతాభసిరాదిత్వం(త్వాది) స్యాత్|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| కఫాచ్ఛుక్లసిరాదితా||11|| తంద్రా లవణవక్త్రత్వం రోమహర్షః స్వరక్షయః కాసశ్చఛర్దిశ్చ| |12|

స0-కఫాచ్ఛుక్లసిరాదితా[ది] స్యాత్|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| నిచయాన్మిశ్రలింగోఽతిదుఃసహః||12||

స0-నిచయాత్-సన్నిపాతాత్, మిశ్రలింగః పాండురోగః సోఽతిదుఃసహో-ఘోరతమః|

Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

మృత్కషాయాఽనిలం పిత్తమూషరా మధురా కఫం| దూషయిత్వా రసాదీంశ్చ రౌక్ష్యాద్భుక్తం విరూక్ష్య చ||13|| స్రోతాంస్యపక్వైవాపూర్య కుర్యాద్రుద్ధ్వా చ పూర్వవత్| పాండురోగం తతః శూననాభిపాదాస్యమేహనః||14|| పురీషం కృమిమన్ముంచేద్భిన్నం సాసృక్కఫం నరః| |15|

స0-మృద్భక్షితా కషాయరసా వాతం దూషయిత్వా పాండురోగం కుర్యాత్| ఊషరా-సక్షారమృత్తికా, పిత్తం దూషయిత్వా పాండురోగం కుర్యాత్| మధురా మృత్తికా కఫం దూషయిత్వా పాండురోగం కుర్యాత్| తథా, రసాదీంశ్చ ధాతూన్ దూషయిత్వా రౌక్ష్యాచ్చ హేతోర్భుక్తం విరూక్ష్య చేతి| యతః స్వభావత ఏవ మృత్తికా రూక్షా| తస్మాద్భుక్తం విరూక్షయతి| స్రోతాంసి చాపూర్య రుద్ధ్వాఽపక్వైవ సతీ పాండురోగం పూర్వవత్ పిత్తప్రధానాః కుపితా ఇత్యాదినా న్యాయేన కుర్యాత్| మృత్తికాయా గురుత్వాత్ పాకాభావః| అథవా అశబ్దోఽత్రేషదర్థే| అలోమికా ఏడకేతి యథా| తేన కించిత్పక్వేతి గమ్యతే| తతః-తేన పాండురోగేణ, శూననాభ్యాదికః సన్ కృమ్యాదియుతం పురీషం ముంచేత్|

Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17

అథ ప్రతిజ్ఞావాక్యేఽనుక్తామపి కామలాం తుల్యహేత్వాదికత్వాత్ ప్రదర్శయన్నాహ - - - - | యః పాండురోగీ సేవేత పిత్తలం తస్య కామలాం||15|| కోష్ఠశాఖాశ్రయాం పిత్తం దగ్ధ్వాఽసృఙ్మాంసమావహేత్| హారిద్రనేత్రమూత్రత్వఙ్నఖవక్త్రశకృత్తయా||16|| దాహావిపాకతృష్ణావాన్ భేకాభో దుర్బలేంద్రియః||17|| కిం పాండురోగిణ ఏవ పిత్తలాన్యాసేవమానస్య కామలా భవేత్, ఉతాపాండురోగిణోఽపి ? ఇత్యాహ - - - - భవేత్పిత్తోల్బణస్యాసౌ పాండురోగాదృతేఽపి చ||17||

స0-యో నరః పాండురోగీ సన్ పిత్తలం-మరిచకాంచికాదిద్రవ్యమత్యర్థం, సేవేత-ఉపయుంక్తే, తస్య-పాండురోగిణః, పిత్తం కర్తృ కామలామావహేత్| కీదృశీం| కోష్ఠశాఖాశ్రయాం| కోష్ఠో-మహాస్రోతః, శాఖా-రక్తాదయస్త్వక్ చ, ఇతి తదుభయమాశ్రయో యస్యాస్తాం, కిం కృత్వా ? రక్తం మాంసం చ దగ్ధ్వా| కథం ? హారిద్రనేత్రమూత్రత్వఙ్నఖవక్త్రశకృత్తయా| తదా చ పురుషో దాహాదిమాన్ మండూకచ్ఛాయో దుర్బలేంద్రియశ్చ స్యాత్| దుర్బలాని-స్వవిషయేఽప్యశక్తాని, ఇంద్రియాణి యస్య స ఏవం| స0-పాండురోగమంతరేణాపి పిత్తాధికస్య నరస్య పిత్తలాన్యాసేవమానస్యాసౌ కోష్ఠశాఖాశ్రయా కామలా స్యాత్, న కేవలం పాండురోగిణః|

Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18

ఉపేక్షయా చ శోఫాఢ్యా సా కృచ్ఛ్రా కుంభకామలా| |18|

స0-ఉపేక్షయా-చికిత్సాం వినా, సైవ-కామలా, యదా శోఫాఢ్యా-శ్వయథుబహులా, స్యాత్తదా కుంభకామలేత్యుచ్యతే| కృచ్ఛ్రా-కృచ్ఛ్రసాధ్యా|

Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

హలీమకం లక్షయతి - - - - | హరితశ్యావపీతత్వం పాండురోగే యదా భవేత్||18|| వాతపిత్తాద్భ్రమస్తృష్ణా స్త్రీష్వహర్షో మృదుర్జ్వరః| తంద్రాబలానలభ్రంశో లోఢరం తం హలీమకం||19|| అలసం చేతి శంసంతి| |20|

స0-పాండురోగే సతి యదా హరితశ్యావపీతతా భ్రమాదయశ్చ వాతపిత్తాత్స్యుః, అతశ్చ తం హలీమకం శంసంతి, మునయ ఇతి శేషః| తం చ హలీమకం, లోఢరం తథాఽలసం చాచక్షతే|

Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22

తేషాం పూర్వముపద్రవాః| శోఫప్రధానాః కథితాః స ఏవాతో నిగద్యతే||20|| ఇతి పాండురోగనిదానం| అథ శోఫనిదానం| పిత్తరక్తకఫాన్వాయుర్దుష్టో దుష్టాన్ బహిఃసిరాః| నీత్వా రుద్ధగతిస్తైర్హి కుర్యాత్త్వఙ్మాంససంశ్రయం||21|| ఉత్సేధం సంహతం శోఫం తమాహుర్నిచయాదతః| సర్వం|22|

స0-తేషాం-పాండురోగప్రకారాణాం, పూర్వముపద్రవా యతః శోఫప్రధానాః కథితాః| అతః-అస్మాద్ధేతోః, పాండురోగనిదానాదనంతరం శోఫ ఏవ భణ్యతే, న విసర్పః| శోఫః ప్రధానః-ప్రథమో, యేషాం త ఏవం కథితాః| క్వః ? ఇహైవ| యథోక్తం (శ్లో. 6)- "శూనాక్షికూటః" ఇత్యాది| తథా (శ్లో. 14)- "శూననాభిపాదాస్యమేహనః" ఇతి| స0-బహిర్భూతాః సిరా బహిఃసిరాః,-బాహ్యాః సిరాః| వాయుః పిత్తరక్తకఫాన్ కర్మభూతాన్ బహిః సిరాః కర్మభూతా నీత్వోత్సేధం కుర్యాత్| నయతేర్ద్వికర్మకత్వాత్ పిత్తాదయో బహిఃసిరాశ్చ కర్మ| యథా,-అజాం నయతి గ్రామమితి| తేనాయమర్థోఽవతిష్ఠతే-బహిఃసిరాసు పిత్తాదీన్నీత్వేతి| కింభూతో వాయుః ? దుష్టః సన్,-కోపనైః కుపితః| కింభూతముత్సేధం ? త్వక్ చ మాంసం చ త్వఙ్మాంసే, తే సంశ్రయః-ఆశ్రయో, యస్య తం| తైర్హీతి హిశబ్దోఽవధారణే| తైరేవ-బహిఃసిరాః ప్రాప్తైః పిత్తరక్తకఫైః, రుద్ధగతిః| అత ఏవ సంహతం-సమంతాద్ధతం నిశ్చలమివ సంపన్నం, ఉత్సేధం| యతశ్చైవం వాతపిత్తకఫైః శోఫః సంజాయతే, తస్మాత్సర్వం శోఫం నిచయాత్-దోషత్రయాత్, ఆహుః|

Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23

నను, ఏవం సతీదం విరుధ్యతే "దోషైః పృథగ్ద్వయైః సర్వై" ఇతి| అత ఆహ - - - - | హేతువిశేషైస్తు రూపభేదాన్నవాత్మకం||22|| దోషైః పృథగ్ద్వయైః సర్వైరభిఘాతాద్విషాదపి| |23|

స0-తుశబ్దో విశేషార్థః| యద్యపి సర్వస్త్రిదోషజః శోఫస్తథాఽపి హేతువిశేషైర్యో రూపభేదస్తస్మాన్నవాత్మకం శోఫమాహుః| తథా హి-యోఽయం సన్నిపాతః శోఫహేతురేష కదాచిత్సమం కృత్వా కుప్యతి కదాచిద్విషమం కృత్వైకదోషవృద్ధిస్వరూపతయా| ఏవం చ హేతువిశేషైర్యో లక్షణభేదస్తస్మాన్నవప్రకారత్వం శోఫస్య న్యాయ్యమేవ| లక్షణభేదశ్చైషాం స్పష్ట ఏవ| తథా చాభిఘాతాద్ధేతోశ్చ యథావదన్యల్లక్షణం విషాద్ధేతోరన్యల్లక్షణం తద్వత్ పృథగ్వాతాదేశ్చ యథావదన్యత్ ద్వంద్వజే చాన్యత్ సన్నిపాతజే చాన్యదితి| ఏవం లక్షణవిశేషాన్నవాత్మకమాహుః| ఉపలక్షణం చేదం, చికిత్సావిశేషాదపి హి నవాత్మక ఏవ శోఫః|

Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24

| ద్విధా వా నిజమాగంతుం సర్వాంగైకాంగజం చ తం||23|| పృథూన్నతగ్రథితతావిశేషైశ్చ త్రిధా విదుః| |24|

స0-అథవా నిజాగంతుభేదేన ద్విధా శ్వయథుమాహుః| తథా, తం-శోఫం, సర్వాంగజం-సర్వశరీరజం, ఏకాంగజం-ఏకావయవజం చ, ఇతి పునర్ద్విప్రకారమాహుః| పృథుశ్చోన్నతశ్చ గ్రథితశ్చ తేషాం భావః పృథూన్నతగ్రథితతా, తయా విశేషాస్తైస్త్రిధా-త్రిప్రకారం, శోఫం విదుః| విదురితి "విద జ్ఞానే" ఇత్యస్మాదుసాదేశః| పృథుత్వేన-విస్తీర్ణకృతత్వేన విశేషేణ, తథోన్నతత్వేన విశేషేణ, తథా గ్రథితస్వరూపత్వేన విశేషేణేతి యోజ్యం|

Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29

| సామాన్యహేతుః శోఫానాం దోషజానాం విశేషతః||24|| వ్యాధికర్మోపవాసాదిక్షీణస్య భజతో ద్రుతం| అతిమాత్రమథాన్యస్య గుర్వమ్లస్నిగ్ధశీతలం||25|| లవణక్షారతీక్ష్ణోష్ణశాకాంబు స్వప్నజాగరం| మృద్గ్రామ్యమాంసవల్లూరమజీర్ణశ్రమమైథునం||26|| పదాతేర్మార్గగమనం యానేన క్షోభిణాఽపి వా| శ్వాసకాసాతిసారార్శోజఠరప్రదరజ్వరాః||27|| విషూచ్యలసకచ్ఛర్దిగర్భవీసర్పపాండవః| అన్యే చ మిథ్యోపక్రాంతాస్తైర్దోషా వక్షసి స్థితాః||28|| ఊర్ధ్వం శోఫమధో బస్తౌ మధ్యే కుర్వంతి మధ్యగాః| సర్వాంగగాః సర్వగతం ప్రత్యంగేషు తదాశ్రయాః||29||

స0-వక్ష్యమాణో గుర్వమ్లస్నిగ్ధాదికో వర్గః [ శోఫానాం- ] శ్వయథూనాం నిజానామాగంతూనాం చ, సామాన్యహేతుః-ఉత్పత్తౌ కారణం| దోషజానాం శ్వయథూనాం పునరతిశయేన హేతుః, న తథాఽఽగంతూనాం, ఇతి విశేషశబ్దేన ద్యోతయతి| వ్యాధికర్మోపవాసాదిభిః క్షీణస్య, వ్యాధినా-జ్వరాదినా క్షీణస్య, తథా కర్మణా-పంచవిధేన వమనవిరేచననిరూహానువాసననస్యాఖ్యేన, తథోపవాసేన, ఆదిగ్రహణాదన్యేన చ మార్గాదినా క్షీణస్య, ద్రుతం కృత్వా-సహసైవ, గుర్వాదికం భజతః| అథేతి సముచ్చయే| వ్యాధ్యాదిక్షీణలక్షణేభ్యః సకాశాదన్యస్య స్వస్థాదేరప్యతిమాత్రం-మాత్రామతిక్రమ్య, భజతో దోషా వక్షసి స్థితా ఊర్ధ్వం శోఫం కుర్వంతి, ప్రకృతత్వాద్వక్షస ఊర్ధ్వం| బస్తౌ స్థితా అధః శోఫం కుర్వంతి| మధ్యే స్థితా దోషా మధ్యే శోఫం కుర్వంతి| గ్రామ్యాణాం-చటకకుక్కుటాదీనాం, మాంసం గ్రామ్యమాంసం| వల్లూరం-శుష్కమాంసం| స్వప్నోఽత్రాహఃస్వప్నో జాగరశ్చ రాత్రిజాగరో బోధ్యః| యానేన-తురగాదినా, క్షోభిణా-శరీరసంరంభజనకేన| తథా, శ్వాసాదయః పాండుపర్యంతా రోగాః ప్రాధాన్యేన| తథా, అన్యేఽపి-శ్వాసకాసాదివ్యతిరిక్తా రోగాః, మిథ్యోపక్రాంతాః-మిథ్యోపచరితా అయథాశాస్త్రముపక్రాంతాః, శోఫహేతవః| తైరపి దోషా వక్షసి స్థితా ఊర్ధ్వం శోఫం కుర్వంతి| బస్తౌ స్థితా అధో, మధ్యగా మధ్యే, సర్వాంగగాః సర్వగతం, ప్రత్యంగేషు తదాశ్రయాః, దోషాః శోఫం కుర్వంతి|

Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30

తత్పూర్వరూపం దవథుః సిరాయామోఽంగగౌరవం| |30|

స0-తస్య-శ్వయథోః, పూర్వరూపం తత్పూర్వరూపం| దవథుః-చక్షురాదిషు యస్తీవ్ర ఊష్మా స భణ్యతే| యదుక్తం-"దవథుశ్చక్షురాదిభ్యస్తీవ్రమూష్మప్రవర్తనం|" ఇతి| తథా, సిరాయామో-యత్ర ప్రదేశే శ్వయథురుద్బుభూషుస్తత్ర సిరాణాం దైర్ఘ్యమివ| తథా, అంగగౌరవం స్యాత్|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| వాతాచ్ఛోఫశ్చలో రూక్షః ఖరరోమాఽరుణాసితః||30|| సంకోచస్పందహర్షార్తితోదభేదప్రసుప్తిమాన్| క్షిప్రోత్థానశమః శీఘ్రమున్నమేత్పీడితస్తనుః||31|| స్నిగ్ధోష్ణమర్దనైః శామ్యేద్రాత్రావల్పో దివా మహాన్| త్వక్ చ సర్షపలిప్తేవ తస్మింశ్చిమిచిమాయతే||32||

స0-వాతాచ్ఛోఫశ్చలాదిలక్షణః|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

పీతరక్తాసితాభాసః పిత్తాదాతామ్రరోమకృత్| శీఘ్రానుసారప్రశమో మధ్యే ప్రాగ్జాయతే తనుః||33|| సతృడ్దాహజ్వరస్వేదదవక్లేదమదభ్రమః| శీతాభిలాషీ విడ్భేదీ గంధీ స్పర్శాసహో మృదుః||34||

స0-పిత్తాచ్ఛోఫః పీతరక్తాసితాభాసాదిలక్షణః| స చ మధ్యే-మధ్యప్రదేశే, ప్రాక్-పూర్వం, జాయతే| ప్రాగ్గ్రహణం పశ్చాత్సకలేఽపి దేహదేశే స్యాదితి ద్యోతయతి|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37

కండూమాన్ పాండురోమత్వక్కఠినః శీతలో గురుః| స్నిగ్ధః శ్లక్ష్ణః స్థిరః స్త్యానో నిద్రాచ్ఛర్ద్యగ్నిసాదకృత్||35|| ఆక్రాంతో నోన్నమేత్కృచ్ఛ్రశమజన్మా నిశాబలః| స్రవేన్నాసృక్ చిరాత్పిచ్ఛాం కుశశస్త్రాదివిక్షతః||36|| స్పర్శోష్ణకాంక్షీ చ కఫాత్| |37|

స0-కఫాచ్ఛోఫః కండూయుతాదిలక్షణః స్యాత్| తథా, ఆక్రాంతః-పీడితః సన్, వాతిక ఇవ నోన్నమేత్| తథా, కృచ్ఛ్రే శమజన్మనీ యస్య స ఏవం| తథా, నిశాబలో-రాత్రావధిక ఇత్యర్థః| తథా, కుశశస్త్రాదిభిర్విక్షతః స శోఫో న రక్తం స్రవేత్| కింతర్హి ? చిరేణ పిచ్ఛాం-లసీకాపరపర్యాయాం, స్రవేత్| తథా, స్పర్శాభిలాషీ ఉష్ణాభిలాషీ చ స్యాత్|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

యథాస్వం ద్వంద్వజాస్త్రయః| సంకరాద్ధేతులింగానాం|37|

స0-హేతవశ్చ లింగాని చ, తేషాం సంకరాత్-సంకీర్ణత్వేన, యథాస్వం ద్వంద్వజాస్త్రయః శోఫాః, స్యురితి శేషః|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37

| నిచయాన్నిచయాత్మకః||37||

స0-నిచయాత్మకో-దోషత్రయజః శోఫో, నిచయాత్-హేతులింగనిచయాత్, స్యాత్|

Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

అభిఘాతేన శస్త్రాదిచ్ఛేదభేదక్షతాదిభిః| హిమానిలోదధ్యనిలైర్భల్లాతకపికచ్ఛుజైః||38|| రసైః శూకైశ్చ సంస్పర్శాచ్ఛ్వయథుః స్యాద్విసర్పవాన్| భృశోష్మా లోహితాభాసః ప్రాయశః పిత్తలక్షణః||39||

స0-తథా, శస్త్రాదిచ్ఛేదభేదక్షతాదిభిర్యః శోఫః సోఽభిఘాతేన, వేద్య ఇతి శేషః| తథా, హిమేనానిలేన తథోదధ్యనిలేన-సాగరజేన వాయునా, తథా రసైః శూకైశ్చ భల్లాతకపికచ్ఛుజైః సంస్పర్శాచ్ఛ్వయథుర్విసర్పవాన్ భవేత్| స చ భృశోష్మా లోహితాభాసశ్చ బాహుల్యేన చ పిత్తలక్షణః స్యాత్| పిత్తశోఫస్య లక్షణం పిత్తశోఫలక్షణం, పిత్తశోఫలక్షణమివ లక్షణం యస్య స పిత్తలక్షణః| సప్తమ్యుపమానపూర్వస్యేతి బహువ్రీహిరుత్తరపదలోపశ్చ|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42

విషజః సవిషప్రాణిపరిసర్పణమూత్రణాత్| దంష్ట్రాదంతనఖాపాతాదవిషప్రాణినామపి||40|| విణ్మూత్రశుక్రోపహతమలవద్వస్త్రసంకరాత్| విషవృక్షానిలస్పర్శాద్గరయోగావచూర్ణనాత్||41|| మృదుశ్చలోఽవలంబీ చ శీఘ్రో దాహరుజాకరః| |42|

స0-విషజః శోఫః సవిషాణాం ప్రాణినామంగే పరిసర్పణాత్-గమనాత్, తథా తేషామేవ మూత్రణాత్| తథా, దంష్ట్రాదంతనఖానామాపాతాత్ అవిషప్రాణినామపి శోఫః స్యాత్| అపిశబ్దాన్న కేవలం సవిషప్రాణినాం| తథా, విణ్మూత్రశుక్రైరుపహతం-తత్స్పర్శాద్దూషితమప్రశస్తం| విణ్మూత్రశుక్రోపహతం చ తన్మలవచ్చ విణ్మూత్రశుక్రోపహతమలవత్, తథావిధం చ తద్వస్త్రం చ, తస్య సంకరః-సంస్పర్శః, తస్మాదపి శోఫః స్యాత్| తథా విషవృక్షాణామనిలస్తస్య సంస్పర్శాత్, గరయోగస్యావచూర్ణనం-అవధ్వంసనం, తస్మాచ్చ మృద్వాదిగుణయుక్తః శ్వయథుః స్యాత్|

Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4

| నవోఽనుపద్రవః శోఫః సాధ్యోఽసాధ్యః పురేరితః||42|| ఇతి శోఫనిదానం||4||

స0-నవః-అచిరోత్పన్నః, తథాఽనుపద్రవః-ఉపద్రవరహితః, శోఫః సాధ్యః| అసాధ్యః పురా-వికృతివిజ్ఞానీయే, ఈరితః-అభిహితః| యథోక్తం (హృ. శా. అ. 5|92) - "అనేకోపద్రవయుతః పాదాభ్యాం ప్రసృతో నరం| నారీం శోఫో ముఖాద్ధంతి కుక్షిగుహ్యాదుభావపి||" ఇతి|

Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43

శ్వయథువద్దోషైర్దూష్యైశ్చ యతో విసర్పో భవతి,అతస్తన్నిదానం ప్రకమ్యతే - - - - అథ విసర్పనిదానం| స్యాద్విసర్పోఽభిఘాతాంతైర్దోషైర్దూష్యైశ్చ శోఫవత్| |43|

స0-విసర్పః సర్వ ఏవ శోఫవత్| దోషైః-పృథగ్వాతపిత్తకఫైర్ద్వయైః సమస్తైస్తథాఽభిఘాతాత్, ఏవమభిఘాతాంతైర్దోషైః శోఫవద్విసర్పసంభవః| దూష్యైరపి శోఫవత్| ఏవం "పిత్తరక్తకఫాన్ వాయుః" (శ్లో. 21) ఇత్యాదిరపి గ్రంథోఽత్ర యోజ్యః|

Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44

| త్ర్యధిష్ఠానం చ తం ప్రాహుర్బాహ్యాంతరుభయాశ్రయాత్||43|| యథోత్తరం చ దుఃసాధ్యాః| |44|

స0-తం చ-విసర్పం, త్ర్యధిష్ఠానం ప్రాహుః, ఆత్రేయాదయ ఇతి శేషః| [ కస్మాత్ ? ] బాహ్యాంతరుభయాశ్రయాత్-పూర్వార్జితకర్మవశాత్ కదాచిద్బాహ్యాశ్రయో విసర్పో జాయతే, బాహ్య ఆశ్రయో యస్య స తథా, ఏవం కదాచిదంతరాశ్రయః, కదాచిదుభయాశ్రయః, [ తస్మాత్ ]| తే చ బాహ్యాంతరుభయాశ్రయా విసర్పా యథోత్తరం దుఃసాధ్యాః| దుఃఖేన సాధ్యంత ఇతి దుఃసాధ్యాః|

Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45

తత్ర దోషా యథాయథం| ప్రకోపణైః ప్రకుపితా విశేషేణ విదాహిభిః||44|| దేహే శీఘ్రం విసర్పంతి తేఽంతరంతఃస్థితా బహిః| బహిఃస్థా ద్వితయే ద్విస్థాః|45|

స0-తస్మిన్ విసర్పే యథాయథం ప్రకోపణైః-తిక్తోషణాదిభిః, ప్రకుపితా విశేషేణ పునర్విదాహిభిరత్యర్థం కృత్వా ప్రకుపితా దేహే శీఘ్రం-ఆశ్వేవ, విసర్పంతి| తేఽంతఃస్థితా అంతర్విసర్పంతి| బహిఃస్థా దోషా బహిర్విసర్పంతి| ద్వితయేఽంతర్బహీరూపే, ద్విస్థాః-ఉభయస్థాః సంతో, విసర్పంతి|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47

| విద్యాత్తత్రాంతరాశ్రయం||45|| మర్మోపతాపాత్సమ్మోహాదయనానాం విఘట్టనాత్| తృష్ణాతియోగాద్వేగానాం విషమం చ ప్రవర్తనాత్||46|| ఆశు చాగ్నిబలభ్రంశాదతో బాహ్యం విపర్యయాత్| |47|

స0-తత్ర-తేషు త్రిషు విసర్పేషు మధ్యే, అంతరాశ్రయం విసర్పం మర్మోపతాపాదిభిర్విద్యాత్| మర్మణాం-హృదయాదీనాం, ఉపతాపో-దుఃఖం, తస్మాత్| తథా, సమ్మోహాత్-మూర్చ్ఛోద్భవాత్| అయనానాం-కర్ణనాసాదీనాం, విఘట్టనాత్-విశేషేణ చలనాదతిశయేన పరిస్ఫురణాదిత్యర్థః| తథా, తృష్ణాయా అతియోగాత్| తథా వేగానాం-నానారూపాణాం వేదనానాం, విషమం కృత్వా-విచ్ఛిద్య విచ్ఛిద్య కృత్వా, ప్రవర్తనాత్| ఆశుచ-శీఘ్రమేవ, అగ్నిబలయోర్భ్రంశాత్-వినాశాత్| అతో [ విపర్యయాత్-పూర్వోక్తాంతర్విసర్ప ] లక్షణవిపర్యయాత్, బాహ్యం-బాహ్యాశ్రయం, విసర్పం విద్యాత్|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| తత్ర వాతాత్పరీసర్పో వాతజ్వరసమవ్యథః||47|| శోఫస్ఫురణనిస్తోదభేదాయామార్తిహర్షవాన్| |48|

స0-[తత్ర-] తేషు విసర్పేషు మధ్యే, వాతాద్యో విసర్పః స వాతజ్వరతుల్యవ్యథః స్యాత్ శోఫాదియుతశ్చ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48

| పిత్తాద్ద్రుతగతిః పిత్తజ్వరలింగోఽతిలోహితః||48||

స0-పిత్తాద్విసర్పో ద్రుతగతిః-శీఘ్రవ్యాపీ, తథా పిత్తజ్వరలింగోఽతిలోహితశ్చ స్యాత్| పిత్తజ్వరలింగానీవ లింగాని యస్య, ఇతి సప్తమ్యుపమానపూర్వస్యేత్యాదినా బహువ్రీహిరుత్తరపదలోపశ్చ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49

కఫాత్కండూయుతః స్నిగ్ధః కఫజ్వరసమానరుక్| |49|

స0-కఫాద్విసర్పః కండూమాన్ స్నిగ్ధః కఫజ్వరతుల్యరుక్ చ| వాతాదిజ్వరలక్షణం యథోక్తం (హృ. ని. అ. 2|11) - "వైషమ్యం తత్రతత్రాంగే తాస్తాః స్యుర్వేదనాశ్చలాః|" ఇత్యాది|

Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50

| స్వదోషలింగైశ్చీయంతే సర్వే స్ఫోటైరుపేక్షితాః||49|| తే పక్వభిన్నాః స్వం స్వం చ బిభ్రతి వ్రణలక్షణం| |50|

స0-సర్వే చ విసర్పా ఉపేక్షితాః-ఉపక్రమరహితాః, స్ఫోటైశ్చీయంతే-వ్యాప్యంతే| కింభూతైః ? స్వదోషలింగైః-యథాయథం స్వదోషలక్షణైః| తే చ పక్వభిన్నాః స్వంస్వం-ఆత్మీయమాత్మీయం దోషం(షజం), వ్రణలక్షణం బిభ్రతి-ధారయంతి| పూర్వం పక్వాః పశ్చాద్భిన్నాః పక్వభిన్నాః, "పూర్వకాల" ఇత్యాదినా సమాసః| "తత్ర మారుతాత్| శ్యావః కృష్ణోఽరుణః" (హృ. ఉ. అ. 25|5) ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టం వ్రణలక్షణం| "పిత్తేన క్షిప్రజః" ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టం| ఏవం కఫాదిలక్షణమపి బోధ్యం|

Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56

అధునా ద్వంద్వజం లక్షయతి - - - - | వాతపిత్తాజ్జ్వరచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాతీసారతృడ్భ్రమైః||50|| అస్థిభేదాగ్నిసదనతమకారోచకైర్యుతః| కరోతి సర్వమంగం చ దీప్తాంగారావకీర్ణవత్||51|| యం యం దేశం విసర్పశ్చ విసర్పతి భవేత్స సః| శాంతాంగారాసితో నీలో రక్తో వాఽఽశు చ చీయతే||52|| అగ్నిదగ్ధ ఇవ స్ఫోటైః శీఘ్రగత్వాద్ ద్రుతం చ సః| మర్మానుసారీ వీసర్పః స్యాద్వాతోఽతిబలస్తతః||53|| వ్యథేతాంగం హరేత్సంజ్ఞాం నిద్రాం చ శ్వాసమీరయేత్| హిధ్మాం చ స గతోఽవస్థామీదృశీం లభతే న నా||54|| క్వచిచ్ఛర్మారతిగ్రస్తో భూమిశయ్యాసనాదిషు| చేష్టమానస్తతః క్లిష్టో మనోదేహశ్రమోద్భవాం||55|| దుష్ప్రబోధోఽశ్నుతే నిద్రాం సోఽగ్నివీసర్ప ఉచ్యతే| |56|

స0-వాతపిత్తాద్విసర్పో జ్వరాదిభిర్యుతః సకలమంగం చ దీప్తాంగారావకీర్ణవత్-జ్వలితాంగారవ్యాప్తసదృశం కరోతి| యం యం చ శరీరదేశం విసర్పో విసర్పతి-ప్రసరతి, స స ప్రదేశః శాంతాగారవదసితో నీలో రక్తో వా భవేత్| తథా, సః-విసర్పో, ద్రాగేవాగ్నిదగ్ధ ఇవ స్ఫోటైశ్చీయతే-వ్యాప్యతే| స చ విసర్పః శీఘ్రగత్వాత్-తత్స్వభావవశాత్, మర్మానుసారీ ద్రుతం-త్వరితం కృత్వా, స్యాత్| తత ఏవ చ వాతోఽతిబలో-బలీయాన్, అంగం-శరీరం, వ్యథేత-పీడయేత్| సంజ్ఞాం-సంవిదం, హరేత్-నాశయేత్, నిద్రాం చ హరేత్| శ్వాసమీరయేత్-కుర్యాత్, తథా హిధ్మాం చ| సః-విసర్పీ, నా-పురుషః, ఈదృశీమవస్థాం గతః-ప్రాప్తః, చేతోనవస్థాలక్షణయా-అరత్యా, గ్రస్తః-అభిభూతో, న క్వచిద్భూమిశయ్యాసనాదిషు శర్మ-సుఖం, లభతే| అరతిగ్రస్త ఇతి హేతౌ ప్రథమా, అరతిగ్రస్తత్వాదిత్యర్థః| ఏవం క్వచిదపి సుఖాలాభాద్భూమ్యాదిషు చేష్టమానః-పరిలుఠన్, తతః క్లిష్టో-మనసా కాయేన చ, మనోదేహశ్రమోద్భవాం-తదుత్థాం, నిద్రామశ్నుతే| కింభూతః ? దుష్ప్రబోధః,-దుఃఖేన ప్రబోధో-నిద్రాపగమో, యస్య స ఏవం| ఏష చాగ్న్యాఖ్యో విసర్ప ఉచ్యతే|

Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59

| కఫేన రుద్ధః పవనో భిత్త్వా తం బహుధా కఫం||56|| రక్తం వా వృద్ధరక్తస్య త్వక్సిరాస్నావమాంసగం| దూషయిత్వా చ దీర్ఘాణువృత్తస్థూలఖరాత్మనాం||57|| గ్రంథీనాం కురుతే మాలాం రక్తానాం తీవ్రరుగ్జ్వరాం| శ్వాసకాసాతిసారాస్యశోషహిధ్మావమిభ్రమైః||58|| మోహవైవర్ణ్యమూర్ఛాంగభంగాగ్నిసదనైర్యుతాం| ఇత్యయం గ్రంథివీసర్పః కఫమారుతకోపజః||59||

స0-కఫేన పవనో రుద్ధస్తమేవ-కఫం, బహుధా భిత్వా గ్రంథీనాం మాలాం కురుతే| రక్తం చ వృద్ధరక్తస్య నరస్య దూషయిత్వా గ్రంథీనాం మాలాం కురుతే| కింభూతం రక్తం ? త్వక్సిరాస్నావమాంసగం| కింభూతానాం గ్రంథీనాం ? దీర్ఘాణువృత్తస్థూలఖరస్వభావానాం తథా రక్తవర్ణానాం| కింభూతాం, మాలాం ? తీవ్రరుగ్జ్వరాం| తీవ్రౌ రుగ్జ్వరౌ యస్యాస్తాం తథా శ్వాసాదిభిర్యుతాం| ఇత్యయం-అనంతరోక్తో, గ్రంథివీసర్ప ఉచ్యతే| కఫవాతకోపజశ్చాయం వేద్యః|

Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64

కఫపిత్తాజ్జ్వరః స్తంభో నిద్రాతంద్రాశిరోరుజః| అంగావసాదవిక్షేపప్రలాపారోచకభ్రమాః||60|| మూర్చ్ఛాగ్నిహానిర్భేదోఽస్థ్నాం పిపాసేంద్రియగౌరవం| ఆమోపవేశనం లేపః స్రోతసాం స చ సర్పతి||61|| ప్రాయేణామాశయే గృహ్ణన్నేకదేశం న చాతిరుక్| పిటకైరవకీర్ణోఽతిపీతలోహితపాండురైః||62|| మేచకాభోఽసితః స్నిగ్ధో మలినః శోఫవాన్ గురుః| గంభీరపాకః ప్రాజ్యోష్మా స్పృష్టః క్లిన్నోఽవదీర్యతే||63|| పంకవచ్ఛీర్ణమాంసశ్చ స్పష్టస్నాయుసిరాగణః| శవగంధిశ్చ వీసర్పం కర్దమాఖ్యముశంతి తం||64||

స0-కఫపిత్తాత్ కర్దమాఖ్యో జాయతే| తత్ర జ్వరాదయః స్యుః| స చ-విసర్పః, ప్రాయేణ-బాహుల్యేన, ఆమాశయే-నాభిస్తనాంతరమధ్యే, ఏకదేశం గృహ్ణన్-ఆక్రామన్, అనంతరం దేహం సర్పతి-వ్యాప్నోతి| న చాతిరుక్ స్యాత్| తథా, పిటకైరవకీర్ణో-వ్యాప్తః, స్యాత్| కింభూతైః ? అతిపీతలోహితపాండురైః| తథా, మేచకాభాదికః స్యాత్| మేచకో-మయూరకంఠసదృశో వర్ణః| తం-తాదృశం, విసర్పం కర్దమాఖ్యం-కర్దమసంజ్ఞం, ఉశంతి, మునయ ఇతి శేషః|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65

సర్వజో లక్షణైః సర్వైః సర్వధాత్వతిసర్పణః| |65|

స0-సర్వైస్త్రిభిర్దోషైర్జాతః సర్వజః-సన్నిపాతోద్భవో, వీసర్పః సర్వైర్లక్షణైరుపలక్షితః| స చ సర్వాన్ ధాతూనతిశయేన సర్పతి సర్వధాత్వతిసర్పణః స్యాత్|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66

| బాహ్యహేతోః క్షతాత్క్రుద్ధః సరక్తం పిత్తమీరయన్||65|| విసర్పం మారుతః కుర్యాత్ కులత్థసదృశైశ్చితం| స్ఫోటైః శోఫజ్వరరుజాదాహాఢ్యం శ్యావలోహితం||66||

స0-మారుతో-వాతః, క్షతాద్బాహ్యకారణాత్ క్రుద్ధః సన్ విసర్పం కుర్యాత్| కిం కుర్వన్ ? పిత్తం సహ రక్తేన ప్రేరయన్| తథా, స్ఫోటైః-పిటకైః, చిత్తం-వ్యాప్తం| కింభూతైః ? కులత్థసదృశైః| తథా, శోఫాదిభిరాఢ్యం-అతిశయేన యుతం| తథా, శ్యావలోహితం-వర్ణేన|

Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13

పృథగ్దోషైస్త్రయః సాధ్యా ద్వంద్వజాశ్చానుపద్రవాః| అసాధ్యో క్షతసర్వోత్థౌ సర్వే చాక్రాంతమర్మకాః||67|| శీర్ణస్నాయుసిరామాంసాః ప్రక్లిన్నాః శవగంధయః| 67 1/2| ఇతి విసర్పనిదానం| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే పాండురోగశోఫవిసర్పనిదానం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః||13||

స0-పృథగ్దోషైః-వాతపిత్తకఫైః కేవలైః, త్రయో విసర్పాః సాధయితుం శక్యాః| ద్వంద్వజాశ్చానుపద్రవాః-కాసవైవర్ణ్యజ్వరాదిభిరుపద్రవైః (హృ. శా. అ. 5|97) రహితాః, త్రయః సాధ్యాః| క్షతసర్వోత్థౌ ద్వౌ విసర్పావసాధ్యౌ, తథాస్వభావత్వాత్| సర్వే విసర్పాశ్చాక్రాంతమర్మకాః-అభిభూతమర్మకాశ్చ, అసాధ్యాః| తథా, శీర్ణాని స్నాయుసిరామాంసాని యైస్తేఽప్యసాధ్యాః| తథా, ప్రకర్షేణ-అతిశయేన క్లిన్నాః, తథా శవగంధయః-కుణపగంధతుల్యాః, యే తేఽప్యసాధ్యాః| శవస్యేవ గంధో యేషామితి "ఉపమానాచ్చ" ఇతి గంధస్యేదాదేశః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే పాండురోగశోఫవిసర్పనిదానం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 13||