10. pramēhanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અશ્મરીનિદાનાદનન્તરં પ્રમેહનિદાનમારભ્યતે -

Adhikarana pramehanidAnAdhyAyaH, pramehA viMshatiH (2-1) · Śloka 1

અશ્મરીનિદાનાદનન્તરં પ્રમેહનિદાનમારભ્યતે - - - - અથાતઃ પ્રમેહનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨| પ્રમેહા વિંશતિસ્તત્ર શ્લેષ્મતો દશ, પિત્તતઃ| ષટ્, ચત્વારોઽનિલાત્|૧|

સ૦-પ્રમેહા વિંશતિર્ભવન્તિ| તત્ર-વિંશતિપ્રમેહેષુ, દશ શ્લેષ્મતઃ પ્રમેહાઃ, ષટ્ પિત્તતઃ, ચત્વારો વાતાત્|

Adhikarana pramehANAM nidAnam (1-3) · Śloka 3

| તેષાં મેદોમૂત્રકફાવહમ્||૧|| અન્નપાનક્રિયાજાતં યત્પ્રાયસ્તત્પ્રવર્તકમ્| સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુપિચ્છિલશીતલમ્||૨|| નવધાન્યસુરાનૂપમાંસેક્ષુગુડગોરસમ્| એકસ્થાનાસનરતિઃ શયનં વિધિવર્જિતમ્||૩||

સ૦-તેષાં-પ્રમેહાણાં, મેદોમૂત્રકફકરં યદન્નપાનક્રિયાજાતં પ્રાયો-બાહુલ્યેન, તત્પ્રવર્તકં-ઉત્પાદકમ્| જાતશબ્દઃ પ્રકારે| ક્રિયા-ચેષ્ટા શય્યાસનનિદ્રાલસ્યાદિકા કફકારી| તદેવાન્નાદિ દર્શયિતુમાહ-સ્વાદ્વમ્લેત્યાદિ| એકસ્થાનાસને રતિઃ-પ્રીતિઃ| શયનં-સ્વપ્નો, વિધિવર્જિતં-અયથોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૭|૫૪) - "અકાલેઽતિપ્રસઙ્ગાઞ્ચ ન ચ નિદ્રા નિષેવિતા| સુખાયુષી પરાકુર્યાત્કાલરાત્રિરિવાપરા||" ઇત્યાદિ|

Adhikarana kaphapramehANAM saMprAptiH (4) · Śloka 4

બસ્તિમાશ્રિત્ય કુરુતે પ્રમેહાન્ દૂષિતઃ કફઃ| દૂષયિત્વા વપુઃક્લેદસ્વેદમેદોરસામિષમ્||૪||

સ૦-કફઃ પ્રમેહકારણૈર્દૂષિતો બસ્તિમાશ્રિત્ય પ્રમેહાન્ કુરુતે| કિં કૃત્વા ? વપુરાદીન્ દૂષયિત્વા|કફજપ્રમેહાણાં સમ્પ્રાપ્તિમુક્ત્વા પિત્તપ્રમેહસમ્પ્રાપ્તિમાહ|

Adhikarana pittapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

પિત્તં રક્તમપિ ક્ષીણે કફાદૌ મૂત્રસંશ્રયમ્| |૫|

સ૦-પિત્તં કર્તૃ રક્તં મૂત્રસંશ્રયં દૂષયિત્વા પ્રમેહાન્ કુરુતે| અપિશબ્દાદ્વપુરાદીંશ્ચ| કદા ? કફાદૌ,-સૌમ્યે ધાતૌ, ક્ષીણે સતિ|

Adhikarana vAtapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

| ધાતૂન્ બસ્તિમુપાનીય તત્ક્ષયેઽપિ ચ મારુતઃ||૫||

સ૦-મારુતશ્ચ દૂષિતો ધાતૂન્-વાતપ્રમેહસમ્પાદનયોગ્યાન્, બસ્તિમુપાનીય-સમન્તાન્મૂત્રાધારસમીપં નીત્વા, તત્ક્ષયેઽપિ ચ પ્રમેહાન્ કુરુતે| તેષાં-ધાતૂનાં, ક્ષયસ્તસ્મિંશ્ચ સતિ| ન કેવલં ધાતૂન્ બસ્તિમુપાનીય યાવદધઃક્ષરણત્વાદિના તેષામપિ સ્વયં કૃત્વેત્યપિ ચેત્યસ્યાર્થઃ|

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

અથ સાધ્યાસાધ્યવિભાગમાહ - - - - સાધ્યયાપ્યપરિત્યાજ્યા મેહાસ્તેનૈવ તદ્ભવાઃ| સમાસમક્રિયતયા મહાત્યયતયાઽપિ ચ||૬||

સ૦-સઃ-શ્લેષ્માદિઃ, ભવો-જન્મ, યેષાં તે તદ્ભવાઃ કફાદિસમુત્થાઃ, તેનૈવ-વિશિષ્ટેન સમ્પ્રાપ્તિવિશેષેણ, સાધ્યયાપ્યપરિત્યાજ્યાઃ સ્યુઃ| તથા ચ,-કફપ્રમેહા વપુરાદિદૂષણમાત્રોત્થિતત્વાત્ સાધ્યાઃ, પિત્તપ્રમેહાણાં સૌમ્યધાતુક્ષયે વપુરાદે રક્તસ્ય ચ દૂષણેન સમુત્થાનાદ્યાપ્યત્વમ્, વાતપ્રમેહાસ્તુ સર્વધાતુક્ષયોદ્ભૂતત્વાદસાધ્યાઃ| અન્યદપિ હેત્વન્તરં સાધ્યયાપ્યાસાધ્યત્વે વક્તિ-સમેત્યાદિ| સમં ચાસમં ચ સમાસમે,-સમાનાસમાને, સમાસમે ક્રિયે યયોસ્તાવેવમ્, તયોર્ભાવઃ સમાસમક્રિયતા, તયા| તથા, મહાત્યયતયા| મહાંશ્ચાસાવત્યયો-વિનાશઃ શરીરવિઘટનરૂપો મહાત્યયઃ, તસ્ય ભાવો મહાત્યયતા, તયા| તત્ર કફસ્ય તથા શરીરક્લેદાદેઃ પ્રમેહદૂષ્યસ્યાપ્યતર્પણરૂપયૈકયૈવ ક્રિયયા સાધ્યત્વાત્ કફપ્રમેહાઃ સાધ્યાઃ| પિત્તસ્ય શીતમધુરાદિરૂપા ક્રિયા પ્રમેહાણાં રૂક્ષતીક્ષ્ણાદિકા દૂષ્યપ્રતિપક્ષત્વાદૌપયિકીતિ તસ્માત્તે પિત્તપ્રમેહા યાપ્યાઃ| વાતપ્રમેહાણાં રૂક્ષતીક્ષ્ણાદિ તુ પથ્યમ્| વાતસ્ય સ્નિગ્ધમધુરાદિકં સન્તર્પણરૂપં પથ્યમ્| તદેવં વિરુદ્ધક્રિયત્વાદ્વાતપ્રમેહા અસાધ્યાઃ| અપિચેતિ સમુઞ્ચયે|

Adhikarana pramehANAM sAmAnyalakShaNam (7) · Śloka 7

સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રભૂતાવિલમૂત્રતા| |૭|

સ૦-તેષાં-પ્રમેહાણાં, સામાન્યલક્ષણં પ્રભૂતમૂત્રતાઽઽવિલમૂત્રતા ચ|

Adhikarana pramehabhedAnAM kAraNam (7-8) · Śloka 8

નનુ, દોષસ્ય-કફાદેઃ, દૂષ્યસ્ય ચ-વપુઃક્લેદાદેઃ, તુલ્યત્વાત્ કથં પ્રતિદોષં પ્રમેહાનેકત્વં સ્યાત્ ? ઇત્યાહ - - - - | દોષદૂષ્યાવિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષતઃ||૭|| મૂત્રવર્ણાદિભેદેન ભેદો મેહેષુ કલ્પ્યતે| |૮|

સ૦-દોષદૂષ્યાવિશેષેઽપિ-સમાનત્વેઽપિ સતિ, તત્સંયોગવિશેષતો મેહેષુ ભેદઃ-અનેકત્વં કલ્પ્યતે| તયોઃ-દોષદૂષ્યયોઃ, સંયોગઃ-સંશ્લેષઃ, તત્સંયોગઃ, તસ્ય વિશેષઃ-પ્રાક્કૃતકર્મવશાદ્ભેદો, દોષદૂષ્યયોઃ સંયોગાનેકત્વમિત્યર્થઃ| તસ્માન્મૂત્રસ્ય યો વર્ણાદિભેદો-વર્ણગન્ધરસસ્પર્શાદિવિશેષઃ, તેન ભેદેન ભેદો મેહેષુ કલ્પ્યતે-નિરૂપ્યતે|

Adhikarana udakamehasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

અથોદકમેહાદીન્ લક્ષયતિ - - - - | અચ્છં બહુ સિતં શીતં નિર્ગન્ધમુદકોપમમ્||૮|| મેહત્યુદકમેહેન કિઞ્ચિચ્ચાવિલપિચ્છિલમ્| |૯|

સ૦-ઉદકમેહેનાચ્છાદિગુણયુક્તં મેહતિ| કિઞ્ચિચ્ચાવિલપિચ્છિલમિતિ ઈષત્સ્વચ્છમૂત્રાદાવિલં પિચ્છલં ચ ભવતિ|

Adhikarana ikShumehasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ઇક્ષો રસમિવાત્યર્થં મધુરં ચેક્ષુમેહતઃ||૯||

સ૦-ઇક્ષોર્મેહાદિક્ષુરસસદૃશં મેહતિ| અત્યર્થં મધુરં ચેતીક્ષુરસાદ્વિશેષમાહ|

Adhikarana sAndramehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

સાન્દ્રીભવેત્પર્યુષિતં સાન્દ્રમેહેન મેહતિ| |૧૦|

સ૦-સાન્દ્રમેહેન યન્મેહતિ તત્પર્યુષિતં-રાત્રિસ્થિતં, ઘનીભવેત્|

Adhikarana surAmehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| સુરામેહી સુરાતુલ્યમુપર્યચ્છમધો ઘનમ્||૧૦||

સ૦-સુરામેહી સુરાતુલ્યં મેહતિ| તચ્ચ મૂત્રં પર્યુષિતમેવોપરિભાગેઽચ્છમધઃ-અધસ્તાત્, ઘનં ભવેત્|

Adhikarana piShTamehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

સંહૃષ્ટરોમા પિષ્ટેન પિષ્ટવદ્બહલં સિતમ્| |૧૧|

સ૦-પિષ્ટેન-પિષ્ટમેહેન, સંહૃષ્ટરોમા સન્ પિષ્ટવત્-પિષ્ટસદૃશં, બહલં શુક્લં ચ મેહતિ|

Adhikarana shukramehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા શુક્રમેહિ પ્રમેહતિ||૧૧||

સ૦-શુક્રમેહી શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા પ્રમેહતિ|

Adhikarana sikatAmehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

મૂર્તાણૂન્ સિકતામેહી સિકતારૂપિણો મલાન્| |૧૨|

સ૦-સિકતામેહિ મૂર્તાણૂન્-સંહતાન્- સૂક્ષ્માંશ્ચ, મલાન્ સિકતાસદૃશાન્ મેહતિ| મલાનિતિ બહુવચનં જાતૌ, કફાખ્યો હ્યેક એવ મલોઽત્ર ગૃહ્યતે|

Adhikarana shItamehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| શીતમેહી સુબહુશો મધુરં ભૃશશીતલમ્||૧૨||

સ૦-શીતમેહી સુષ્ઠુ બહુશો મધુરમતિશીતલં ચ મેહતિ|

Adhikarana shanairmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

શનૈઃશનૈઃશનૈર્મેહી મન્દંમન્દં પ્રમેહતિ| |૧૩|

સ૦-શનૈર્મેહી શનૈઃશનૈર્મેહતીત્યુદ્દેશે મન્દંમન્દમિતિ નિર્દેશ ઇત્યપિ પૌનરુક્ત્યમ્|

Adhikarana lAlAmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| લાલાતન્તુયુતં મૂત્રં લાલામેહેન પિચ્છિલમ્||૧૩||

સ૦-લાલામેહેન લાલાતન્તુયુતં વિચ્છિલં ચ મૂત્રં પ્રમેહતિ| ઇતિ કફપ્રમેહા દશ|

Adhikarana kShAramehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

પિત્તજાનાહ - - - - ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શૈઃ ક્ષારેણ ક્ષારતોયવત્| |૧૪|

સ૦-ક્ષારતોયમિવ ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શૈઃ ક્ષારમેહેન મેહતિ|

Adhikarana nIlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| નીલમેહેન નીલાભં|૧૪|

સ૦-નીલમેહેન નીલાભં ગન્ધાદિભિર્મેહતિ|

Adhikarana kAlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| કાલમેહી મષીનિભમ્||૧૪||

સ૦- કાલમેહી મષીસદૃશં મૂત્રં મેહતિ|

Adhikarana hAridramehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

હારિદ્રમેહી કટુકં હરિદ્રાસન્નિભં દહત્| |૧૫|

સ૦-હારિદ્રમેહિ હરિદ્રાસદૃશં કટુકં દહત્-દહદિવ, મૂત્રં મેહતિ|

Adhikarana mA~jjiShThamehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

| વિસ્રં માઞ્જિષ્ઠમેહેન મઞ્જિષ્ઠાસલિલોપમમ્||૧૫||

સ૦-માઞ્જિષ્ઠમેહી મઞ્જિષ્ઠાજલસદૃશં વિસ્રં ચ મેહતિ|

Adhikarana raktamehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

વિસ્રમુષ્ણં સલવણં રક્તાભં રક્તમેહતઃ| |૧૬|

સ૦-રક્તમેહેન વિસ્રાદિકં મેહતિ|

Adhikarana vasAmehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

અધુના વાતજાન્ વક્તિ - - - - | વસામેહી વસામિશ્રં વસાં વા મૂત્રયેન્મુહુઃ||૧૬||

સ૦-વસામેહી વસામિશ્રં વસાં વા પુનઃપુનર્મૂત્રયેત્|

Adhikarana majjamehasya lakShaNam (17) · Śloka 17

મજ્જાનં મજ્જમિશ્રં વા મજ્જમેહી મુહુર્મુહુઃ| |૧૭|

સ૦-મજ્જમેહી મજ્જાનં મજ્જમિશ્રં વા પુનઃ પુનર્મેહતિ|

Adhikarana hastimehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્રં મૂત્રં વેગવિવર્જિતમ્||૧૭|| સલસીકં વિબદ્ધં ચ હસ્તિમેહી પ્રમેહતિ| |૧૮|

સ૦-હસ્તિમેહી મત્તગજ ઇવાનવરતં વેગરહિતં લસીકયા સહ વિબદ્ધં ચ મૂત્રં પ્રમેહતિ|

Adhikarana madhumehasya lakShaNam (18) · Śloka 18

| મધુમેહી મધુસમમ્|૧૮|

સ૦-મધુમેહી મધુસમં પ્રમેહતિ|

Adhikarana madhumehasya dvaividhyam (18-19) · Śloka 19

| જાયતે સ કિલ દ્વિધા||૧૮|| ક્રુદ્ધે ધાતુક્ષયાદ્વાયૌ દોષાવૃતપથેઽથવા| |૧૯|

સ૦-સ તુ-મધુમેહો, વાયૌ ધાતુક્ષયાત્કુપિતે સતિ, અથવા દોષાવૃતપથે મરુતિ, કિલ દ્વિધા જાયતે| અત્ર ચ કેચિદેવાચાર્યા દ્વિધા આહુઃ| બહવસ્ત્વેકમેવ ધાતુક્ષયવાતકોપજમાહુઃ, ન તુ માર્ગાવૃતવાતકોપજમિતિ સૂચનાર્થઃ કિલશબ્દઃ| વાયોસ્તુ દ્વિધા કોપઃ| તથા ચોક્તમ્-"વાયોર્ધાતુક્ષયાત્કોપો માર્ગસ્યાવરણેન ચ|" ઇતિ|

Adhikarana AvRutavAtasya kRucchrasAdhyatvam (19-20) · Śloka 20

| આવૃતો દોષલિઙ્ગાનિ સોઽનિમિત્તં પ્રદર્શયેત્||૧૯|| ક્ષીણઃ ક્ષણાત્ક્ષણાત્ પૂર્ણો ભજતે કૃચ્છ્રસાધ્યતામ્| |૨૦|

સ૦-સઃ-વાયુઃ, આવૃતમાર્ગો લિઙ્ગાનિ-વાતાવરકદોષલક્ષણાનિ વાતશોણિતનિદાનોક્તાનિ, અનિમિત્તં-અકસ્માત્, પ્રદર્શયેત્ ચલસ્વભાવત્વાદ્વાયોઃ| અત એવ ચ ક્ષણાત્ક્ષીણો-બસ્તેરપૂરણાદ્રિક્તઃ| ક્ષણાચ્ચ પૂર્ણો-મૂત્રાશયપૂરણાત્પૂર્ણો, ન તુ રિક્તઃ| અત એવ દોષાવૃતમાર્ગવાતકોપજત્વાદસૌ કૃચ્છ્રસાધ્યતાં ભજતે, ન તુ ધાતુક્ષયવાતકોપજવદત્યન્તાસાધ્યતામ્|

Adhikarana upekShayA sarveShAM madhumehatvam (20-21) · Śloka 21

| કાલેનોપેક્ષિતાઃ સર્વે યદ્યાન્તિ મધુમેહતામ્||૨૦|| મધુરં યચ્ચ સર્વેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ| સર્વેઽપિ મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોરતઃ||૨૧||

સ૦-યત્-યસ્માત્, સર્વે મેહાઃ કાલેનોપેક્ષિતાઃ સન્તો મધુમેહતાં યાન્તિ| યચ્ચ-યસ્માચ્ચ, સર્વેષુ મેહેષુ મધુરં મધ્વિવ-મધુસદૃશં, મેહતિ| તનોઃ-શરીરસ્ય, ચ સ્વભાવાદેવ માધુર્યમ્ (ર્યાત્)| અતઃ-અસ્માત્કારણસન્દોહાત્, સર્વેઽપિ મધુમેહસંજ્ઞાઃ|

Adhikarana kaphajAnAM upadravAH (22) · Śloka 22

અવિપાકોઽરુચિશ્ર્છર્દિર્નિદ્રા કાસઃ સપીનસઃ| ઉપદ્રવાઃ પ્રજાયન્તે મેહાનાં કફજન્મનામ્||૨૨||

સ૦-કફજાનાં મેહાનામવિપાકાદય ઉપદ્રવાઃ પ્રજાયન્તે|

Adhikarana pittajAnAM upadravAH (23) · Śloka 23

બસ્તિમેહનયોસ્તોદો મુષ્કાવદરણં જ્વરઃ| દાહસ્તૃષ્ણાઽમ્લકો મૂર્ચ્છા વિડ્ભેદઃ પિત્તજન્મનામ્||૨૩||

સ૦-પિત્તજન્મનાં બસ્ત્યાદિતોદાદયો જાયન્તે|

Adhikarana vAtajAnAM upadravAH (24) · Śloka 24

વાતિકાનામુદાવર્તકમ્પહૃદ્ગ્રહલોલતાઃ| શૂલમુન્નિદ્રતા શોષઃ કાસઃ શ્વાસશ્ચ જાયતે||૨૪||

સ૦-વાતિકાનામુદાવર્તાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana upekShayA dasha piTikAH (25-26) · Śloka 26

પ્રમેહિણાં ચ પિટિકાઃ શરાવિકાદ્યાઃ પ્રાયેણ ભવન્તિ, ઇતિ તા એવાહ - - - - શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની વિનતાઽલજી| મસૂરિકા સર્ષપિકા પુત્રિણી સવિદારિકા||૨૫|| વિદ્રધિશ્ચેતિ પિટિકાઃ પ્રમેહોપેક્ષયા દશ| સન્ધિમર્મસુ જાયન્તે માંસલેષુ ચ ધામસુ||૨૬||

સ૦-શરાવિકાદયો દશ પિટિકાઃ પ્રમેહાણામુપેક્ષયા જાયન્તે| સન્ધિમર્મસુ માંસલેષુ ચ-બહુમાંસેષુ સ્થાનેષુ|

Adhikarana sharAvikAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

અન્તોન્નતા મધ્યનિમ્ના શ્યાવા ક્લેદરુજાન્વિતા| શરાવમાનસંસ્થાના પિટિકા સ્યાચ્છરાવિકા||૨૭||

સ૦-શરાવિકાસંજ્ઞા પિટિકાઽન્તોન્નતત્વાદિગુણયુક્તા ભવતિ| તથા શરાવસ્યેવ માનં-પ્રમાણં, સંસ્થાનં-આકારશ્ચ, યસ્યાઃ સૈવમ્|

Adhikarana kacchapikAyAH lakShaNam (28) · Śloka 28

અવગાઢાર્તિનિસ્તોદા મહાવસ્તુપરિગ્રહા| શ્લક્ષ્ણા કચ્છપપૃષ્ઠાભા પિટિકા કચ્છપી મતા||૨૮||

સ૦-અર્તિઃ-પીડા| નિસ્તેદો-વિચ્છિન્નં વ્યથનમ્| અવગાઢાવર્તિનિસ્તોદૌ યસ્યાઃ સૈવમ્| તથા, મહાન્ વસ્તુપરિગ્રહઃ-શરીરાવયવવિશેષ આશ્રયો, યસ્યાઃ સૈવમ્| તથા, શ્લક્ષ્ણા કચ્છપપૃષ્ઠતુલ્યા ચ કચ્છપીસંજ્ઞા પિટિકા મતા| તન્ત્રકૃતામિતિ શેષઃ|

Adhikarana jAlinyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

સ્તબ્ધા સિરાજાલવતી સ્નિગ્ધસ્રાવા મહાશયા| રુજાનિસ્તોદબહુલા સૂક્ષ્મચ્છિદ્રા ચ જાલિની||૨૯||

સ૦-સ્તબ્ધાદિગુણયુક્તા જાલિનીસંજ્ઞા|

Adhikarana vinatAyAH lakShaNam (30) · Śloka 30

અવગાઢરુજાક્લેદા પૃષ્ઠે વા જઠરેઽપિ વા| મહતી પિટિકા નીલા વિનતા વિનતા સ્મૃતા||૩૦||

સ૦-અવગાઢરુજાદિયુક્તા પિટિકા મહતિ તથા નીલા-નીલવર્ણા, વિનતા ચ| સા ચ વિનતાસંજ્ઞા પૃષ્ઠે જઠરે વા સ્યાત્|

Adhikarana alajyAH lakShaNam (31) · Śloka 31

દહતિ ત્વચમુત્થાને ભૃશં કષ્ટા વિસર્પિણી| રક્તકૃષ્ણાઽતિતૃટ્સ્ફોટદાહમોહજ્વરાઽલજી||૩૧||

સ૦-અલજીસંજ્ઞા ઉત્થાને સતિ ત્વચં દહતિ| અતિદુઃસહા વિસર્પણશીલા તથા રક્તકૃષ્ણાઽતિતૃડાદિયુક્તા ચ|

Adhikarana masUrikAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

માનસંસ્થાનયોસ્તુલ્યા મસૂરેણ મસૂરિકા| |૩૨|

સ૦-મસૂરિકાસંજ્ઞા મસૂરેણ પ્રમાણાકૃતિભ્યાં તુલ્યા|

Adhikarana sarShapikAyAH lakShaNam (32-33) · Śloka 33

| સર્ષપામાનસંસ્થાના ક્ષિપ્રપાકા મહારુજા||૩૨|| સર્ષપી સર્ષપાતુલ્યપિટિકાપરિવારિતા| |૩૩|

સ૦-સર્ષપીસંજ્ઞા સર્ષપતુલ્યપ્રમાણાકારા તથા શીઘ્રપાકા મહારુજા ચ| તથા સર્ષપસદૃશીભિઃ પિટિકાભિઃ પરિવારિતા ચ|

Adhikarana putriNyAH lakShaNam (33) · Śloka 33

| પુત્રિણી મહતી ભૂરિસુસૂક્ષ્મપિટિકાચિતા||૩૩||

સ૦-પુત્રિણીસંજ્ઞા પ્રમાણેનાપરપિટિકાપેક્ષયા મહતી| તથા ભૂરિભિઃ સુસૂક્ષ્માભિઃ પિટિકાભિરાચિતા ચ|

Adhikarana vidArikAyAH lakShaNam (34) · Śloka 34

વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા| |૩૪|

સ૦-વિદારિકાસંજ્ઞા શ્રૃગાલિકાકન્દ ઇવ વર્તુલા કઠિના ચ સ્યાત્|

Adhikarana vidradheH lakShaNam (34) · Śloka 34

| વિદ્રધિર્વક્ષ્યતેઽન્યત્ર|૩૪|

સ૦-વિદ્રધિરન્યત્રેત્યતોઽધ્યાયાદન્યસ્મિન્નનન્તરાધ્યાયે વક્ષ્યતે-ભણિષ્યતે|

Adhikarana piTikAnAM sAdhyAsAdhyatvam (34-35) · Śloka 35

| તત્રાદ્યં પિટિકાત્રયમ્||૩૪|| પુત્રિણી ચ વિદારી ચ દુઃસહા બહુમેદસઃ| સહ્યાઃ પિત્તોલ્બણાસ્ત્વન્યાઃ સમ્ભવન્ત્યલ્પમેદસઃ||૩૫||

સ૦-તત્ર-તાસુ પિટિકાસુ મધ્યે, આદ્યં-શરાવિકાકચ્છપિકાજાલિનીત્યેતત, પિટિકાત્રયં તથા પુત્રિણી વિદારિકા ચેતિ પઞ્ચ દુઃસહાઃ, કૃચ્છ્રસાધ્યત્વાત્| યતો બહુમેદસ એતાઃ સમ્ભવન્તિ|સ૦-અન્યાઃ-એતાભ્યોઽપરાસ્તુ, પિત્તોલ્બણાશ્ચતસ્રઃ (શ્ચ તાઃ) સહ્યાઃ-સોઢું શક્યાઃ, સુખસાધ્યત્વાત્| તાશ્ચાલ્પમેદસઃ સમ્ભવન્તિ|

Adhikarana prameheNa vinA~apyetAsAmutpattiH (36) · Śloka 36

તાસુ મેહવશાચ્ચ સ્યાદ્દોષોદ્રેકો યથાયથમ્| |૩૬|

સ૦-તાસુ-પિટિકાસુ, મેહાનુરોધાદ્દોષોદ્રેકો યથાયથં-યથાસ્વં સ્યાત્| વાતમેહજાસુ વાતાધિક્યં પિત્તમેહજાસુ પિત્તાધિક્યં કફમેહજાસુ કફાધિક્યમ્| ઉદ્રેકશબ્દેનૈતદ્ઽઽદ્યોતયતિ,-ત્રિદોષજાઃ સર્વા એવૈતા ઇતિ|

Adhikarana prameharaktapittayorbhedakalakShaNam (36) · Śloka 36

પ્રમેહેણ વિનાઽપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ| તાવચ્ચ નોપલક્ષ્યન્તે યાવદ્વસ્તુપરિગ્રહઃ||૩૬||

સ૦-એતાઃ-પૂર્વોક્તાઃ પિટિકાઃ, પ્રમેહેણ વિનાઽપિ-અપ્રમેહિણોઽપિ પુંસો, દુષ્ટમેદસો જાયન્તે| જાતા અપિ તાસ્તથાવિધસ્ય નરસ્ય તાવન્ન લક્ષ્યન્તે-યથાયથં લક્ષણં નોત્પદ્યતે, યાવત્-યથાસ્વં, પૃષ્ઠોદરાદિ વસ્ત્વાસામાધારત્વેન તન્ત્રકૃતા યત્પરિભાષિતં તન્ન પરિગૃહીતમ્| એવં ચિરેણ કાલેનોત્પન્ના અપિ જ્ઞાયન્ત ઇત્યર્થઃ |

Adhikarana pramehANAM pUrvarUpam (37-39) · Śloka 39

હારિદ્રવર્ણં રક્તં વા મેહપ્રાગ્રૂપવર્જિતમ્| યો મૂત્રયેન્ન તં મેહં રક્તપિત્તં તુ તદ્વિદુઃ||૩૭|| સ્વેદોઽઙ્ગગન્ધઃ શિથિલત્વમઙ્ગે શય્યાસનસ્વપ્નસુખાભિષઙ્ગઃ| હૃન્નેત્રજિહ્વાશ્રવણોપદેહો ઘનાઙ્ગતા કેશનખાતિવૃદ્ધિઃ||૩૮|| શીતપ્રિયત્વં ગલતાલુશોષો માધુર્યમાસ્યે કરપાદદાહઃ| ભવિષ્યતો મેહગણસ્ય રૂપં મૂત્રેઽભિધાવન્તિ પિપીલિકાશ્ચ||૩૯||

સ૦-મેહસ્ય યત્ પ્રાગ્રૂપં તેન વર્જિતં હારિદ્રવર્ણં રક્તં વા યો મૂત્રયેત્ તં મેહં ન વિદુઃ, કિન્તર્હિ ? તત્ રક્તપિત્તમિત્યાહુઃ| સ૦-એતદ્ભવિષ્યતો-ભાવિનો, મેહગણસ્ય-વિંશતિસઙ્ખ્યસ્ય, સ્વેદ ઇત્યાદિ રૂપમ્| ન કેવલમેતત્ પ્રાગ્રૂપં યાવત્પિપીલિકા મૂત્રેઽભિધાવન્તિ| મધુરરસપ્રિયત્વાત્તેષાં| મુનિસ્ત્વત્ર નખવૃદ્ધિં ન જગાદ (?)|

Adhikarana pramehe dvividho vicAraH (40) · Śloka 40

દૃષ્ટ્વા પ્રમેહં મધુરં સપિચ્છં મધૂપમં સ્યાદ્દ્વિવિધો વિચારઃ| સમ્પૂરણાદ્વા કફસમ્ભવઃ સ્યાત્ ક્ષીણેષુ દોષેષ્વનિલાત્મકો વા||૪૦||

સ૦-મધૂપમં-માક્ષિકતુલ્યં, મધુરં તથા સહ પિચ્છયા-શાલ્મલીનિર્યાસતુલ્યયા, વર્તત ઇતિ સપિચ્છમ્| એવંવિધં પ્રમેહં દૃષ્ટ્વા તદાનીં દ્વિવિધો વિચારઃ સ્યાત્| સમ્પૂરણાત્કારણાત્ કિમયં કફસમ્ભવો મેહોઽપતર્પણસાધ્યઃ ? ઉત ક્ષીણેષુ દોષેષુ-કફાદિદોષક્ષયાત્, સન્તર્પણસાધ્યોઽનિલાત્મકઃ સ્યાત્ ? ઇતિ સન્દેહો મન્દબુદ્ધેઃ| તીક્ષ્ણમતિસ્તુ કફમેહાન્ વાતમેહાંશ્ચ લિઙ્ગાન્તરૈઃ સમ્યગ્વેત્ત્યેવ|

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

અધુના યદુક્તં સાધ્યયાપ્યપરિત્યાજ્યાઃ કફાદિસમ્ભવા ઇત્યસ્યાપવાદમાહ - - - - સપૂર્વરૂપાઃ કફપિત્તેમેહાઃ ક્રમેણ યે વાતકૃતાશ્ચ મેહાઃ| સાધ્યા ન તે, પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ સાધ્યાસ્તુ મેદો યદિ નાતિદુષ્ટમ્||૪૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને પ્રમેહનિદાનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||

સ૦-સહ પૂર્વરૂપૈઃ-"સ્વેદોઽઙ્ગગન્ધઃ" (શ્લો. ૩૮) ઇત્યાદિભિર્વર્તન્તેઽનવરતં કૃત્વાઽનુબધ્યન્તે યે તે સપૂર્વરૂપા અસાધ્યાઃ| સર્વેષાં પૂર્વરૂપાવ્યભિચારેઽપિ વિશેષણં સાકલ્યપ્રાપણાર્થમ્| સર્વૈઃ પૂર્વરૂપૈઃ સહ યે વર્તન્તે તે કફમેહાઃ પિત્તમેહાશ્ચાસાધ્યાઃ, સાધયિતુમશક્યત્વાત્| ઉપલક્ષણં ચેદમ્,-અપરેઽપિ હિ રોગાઃ સપૂર્વરૂપાઃ પ્રાયેણાસાધ્યા એવ| તથા ક્રમેણ કફાનુપૂર્વ્યા યે વાતકૃતા મેહાસ્તેઽસાધ્યાઃ| નનુ, વાતકૃતા મેહા અસાધ્યા ઇતિ પ્રાગુક્તમેવ, તત્કિમનેન ગ્રન્થેન ? ઇતિ| બ્રૂમઃ| અક્રમેણ પ્રથમમેવ યે વાતોત્પન્નાસ્તે ત્યાજ્યા ઇતિ પૂર્વમુક્તમ્| ઇહ તુ ક્રમેણ પ્રથમં કફપ્રમેહાસ્તતઃ પિત્તપ્રમેહાસ્તતઃ કાલેન ત એવ યે વાતપ્રમેહાઃ સમ્પન્નાસ્તે પૂર્વં કફપ્રમેહત્વાત્સાધયિતુમપિ શક્યન્ત ઇત્યાશઙ્કાયાં ક્રમેણ યે વાતકૃતાસ્તેઽસાધ્યા ઇત્યુક્તમ્| પિત્તકૃતાસ્ત્વસપૂર્વરૂપા અપિ યાપ્યા અસમક્રિયત્વાદિતિ પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટમ્| તેષાં યદિ મેદો નાતિદુષ્ટં ભવેત્તદા તેઽપિ યાપ્યાઃ સન્તઃ સાધ્યા ભવન્તિ| મેદો નાતિદુષ્ટમિત્યનેનૈતજ્જ્ઞાપયતિ,-સર્વમેહેષુ મેદોદુષ્ટિરવશ્યંભાવિનીતિ| મેહિનો રાજયક્ષ્મિણશ્ચ કેશનખાતિવૃદ્ધિઃ કિટ્ટબાહુલ્યાદ્ભવતિ, રોગસ્વભાવાદિત્યન્યે| વૃત્તાન્યુપજાતિસંજ્ઞાનિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને પ્રમેહનિદાનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૦||