10. pramēhanidānādhyāyaḥ

Adhikarana pramehanidAnAdhyAyaH, pramehA viMshatiH (2-1) · Śloka 1

અશ્મરીનિદાનાદનન્તરં પ્રમેહનિદાનમારભ્યતે - - - - અથાતઃ પ્રમેહનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨| પ્રમેહા વિંશતિસ્તત્ર શ્લેષ્મતો દશ, પિત્તતઃ| ષટ્, ચત્વારોઽનિલાત્|૧|

Adhikarana pramehANAM nidAnam (1-3) · Śloka 3

| તેષાં મેદોમૂત્રકફાવહમ્||૧|| અન્નપાનક્રિયાજાતં યત્પ્રાયસ્તત્પ્રવર્તકમ્| સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુપિચ્છિલશીતલમ્||૨|| નવધાન્યસુરાનૂપમાંસેક્ષુગુડગોરસમ્| એકસ્થાનાસનરતિઃ શયનં વિધિવર્જિતમ્||૩||

Adhikarana kaphapramehANAM saMprAptiH (4) · Śloka 4

બસ્તિમાશ્રિત્ય કુરુતે પ્રમેહાન્ દૂષિતઃ કફઃ| દૂષયિત્વા વપુઃક્લેદસ્વેદમેદોરસામિષમ્||૪||

Adhikarana pittapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

પિત્તં રક્તમપિ ક્ષીણે કફાદૌ મૂત્રસંશ્રયમ્| |૫|

Adhikarana vAtapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

| ધાતૂન્ બસ્તિમુપાનીય તત્ક્ષયેઽપિ ચ મારુતઃ||૫||

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

અથ સાધ્યાસાધ્યવિભાગમાહ - - - - સાધ્યયાપ્યપરિત્યાજ્યા મેહાસ્તેનૈવ તદ્ભવાઃ| સમાસમક્રિયતયા મહાત્યયતયાઽપિ ચ||૬||

Adhikarana pramehANAM sAmAnyalakShaNam (7) · Śloka 7

સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રભૂતાવિલમૂત્રતા| |૭|

Adhikarana pramehabhedAnAM kAraNam (7-8) · Śloka 8

નનુ, દોષસ્ય-કફાદેઃ, દૂષ્યસ્ય ચ-વપુઃક્લેદાદેઃ, તુલ્યત્વાત્ કથં પ્રતિદોષં પ્રમેહાનેકત્વં સ્યાત્ ? ઇત્યાહ - - - - | દોષદૂષ્યાવિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષતઃ||૭|| મૂત્રવર્ણાદિભેદેન ભેદો મેહેષુ કલ્પ્યતે| |૮|

Adhikarana udakamehasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

અથોદકમેહાદીન્ લક્ષયતિ - - - - | અચ્છં બહુ સિતં શીતં નિર્ગન્ધમુદકોપમમ્||૮|| મેહત્યુદકમેહેન કિઞ્ચિચ્ચાવિલપિચ્છિલમ્| |૯|

Adhikarana ikShumehasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ઇક્ષો રસમિવાત્યર્થં મધુરં ચેક્ષુમેહતઃ||૯||

Adhikarana sAndramehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

સાન્દ્રીભવેત્પર્યુષિતં સાન્દ્રમેહેન મેહતિ| |૧૦|

Adhikarana surAmehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| સુરામેહી સુરાતુલ્યમુપર્યચ્છમધો ઘનમ્||૧૦||

Adhikarana piShTamehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

સંહૃષ્ટરોમા પિષ્ટેન પિષ્ટવદ્બહલં સિતમ્| |૧૧|

Adhikarana shukramehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા શુક્રમેહિ પ્રમેહતિ||૧૧||

Adhikarana sikatAmehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

મૂર્તાણૂન્ સિકતામેહી સિકતારૂપિણો મલાન્| |૧૨|

Adhikarana shItamehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| શીતમેહી સુબહુશો મધુરં ભૃશશીતલમ્||૧૨||

Adhikarana shanairmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

શનૈઃશનૈઃશનૈર્મેહી મન્દંમન્દં પ્રમેહતિ| |૧૩|

Adhikarana lAlAmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| લાલાતન્તુયુતં મૂત્રં લાલામેહેન પિચ્છિલમ્||૧૩||

Adhikarana kShAramehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

પિત્તજાનાહ - - - - ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શૈઃ ક્ષારેણ ક્ષારતોયવત્| |૧૪|

Adhikarana nIlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| નીલમેહેન નીલાભં|૧૪|

Adhikarana kAlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| કાલમેહી મષીનિભમ્||૧૪||

Adhikarana hAridramehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

હારિદ્રમેહી કટુકં હરિદ્રાસન્નિભં દહત્| |૧૫|

Adhikarana mA~jjiShThamehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

| વિસ્રં માઞ્જિષ્ઠમેહેન મઞ્જિષ્ઠાસલિલોપમમ્||૧૫||

Adhikarana raktamehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

વિસ્રમુષ્ણં સલવણં રક્તાભં રક્તમેહતઃ| |૧૬|

Adhikarana vasAmehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

અધુના વાતજાન્ વક્તિ - - - - | વસામેહી વસામિશ્રં વસાં વા મૂત્રયેન્મુહુઃ||૧૬||

Adhikarana majjamehasya lakShaNam (17) · Śloka 17

મજ્જાનં મજ્જમિશ્રં વા મજ્જમેહી મુહુર્મુહુઃ| |૧૭|

Adhikarana hastimehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્રં મૂત્રં વેગવિવર્જિતમ્||૧૭|| સલસીકં વિબદ્ધં ચ હસ્તિમેહી પ્રમેહતિ| |૧૮|

Adhikarana madhumehasya lakShaNam (18) · Śloka 18

| મધુમેહી મધુસમમ્|૧૮|

Adhikarana madhumehasya dvaividhyam (18-19) · Śloka 19

| જાયતે સ કિલ દ્વિધા||૧૮|| ક્રુદ્ધે ધાતુક્ષયાદ્વાયૌ દોષાવૃતપથેઽથવા| |૧૯|

Adhikarana AvRutavAtasya kRucchrasAdhyatvam (19-20) · Śloka 20

| આવૃતો દોષલિઙ્ગાનિ સોઽનિમિત્તં પ્રદર્શયેત્||૧૯|| ક્ષીણઃ ક્ષણાત્ક્ષણાત્ પૂર્ણો ભજતે કૃચ્છ્રસાધ્યતામ્| |૨૦|

Adhikarana upekShayA sarveShAM madhumehatvam (20-21) · Śloka 21

| કાલેનોપેક્ષિતાઃ સર્વે યદ્યાન્તિ મધુમેહતામ્||૨૦|| મધુરં યચ્ચ સર્વેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ| સર્વેઽપિ મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોરતઃ||૨૧||

Adhikarana kaphajAnAM upadravAH (22) · Śloka 22

અવિપાકોઽરુચિશ્ર્છર્દિર્નિદ્રા કાસઃ સપીનસઃ| ઉપદ્રવાઃ પ્રજાયન્તે મેહાનાં કફજન્મનામ્||૨૨||

Adhikarana pittajAnAM upadravAH (23) · Śloka 23

બસ્તિમેહનયોસ્તોદો મુષ્કાવદરણં જ્વરઃ| દાહસ્તૃષ્ણાઽમ્લકો મૂર્ચ્છા વિડ્ભેદઃ પિત્તજન્મનામ્||૨૩||

Adhikarana vAtajAnAM upadravAH (24) · Śloka 24

વાતિકાનામુદાવર્તકમ્પહૃદ્ગ્રહલોલતાઃ| શૂલમુન્નિદ્રતા શોષઃ કાસઃ શ્વાસશ્ચ જાયતે||૨૪||

Adhikarana upekShayA dasha piTikAH (25-26) · Śloka 26

પ્રમેહિણાં ચ પિટિકાઃ શરાવિકાદ્યાઃ પ્રાયેણ ભવન્તિ, ઇતિ તા એવાહ - - - - શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની વિનતાઽલજી| મસૂરિકા સર્ષપિકા પુત્રિણી સવિદારિકા||૨૫|| વિદ્રધિશ્ચેતિ પિટિકાઃ પ્રમેહોપેક્ષયા દશ| સન્ધિમર્મસુ જાયન્તે માંસલેષુ ચ ધામસુ||૨૬||

Adhikarana sharAvikAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

અન્તોન્નતા મધ્યનિમ્ના શ્યાવા ક્લેદરુજાન્વિતા| શરાવમાનસંસ્થાના પિટિકા સ્યાચ્છરાવિકા||૨૭||

Adhikarana kacchapikAyAH lakShaNam (28) · Śloka 28

અવગાઢાર્તિનિસ્તોદા મહાવસ્તુપરિગ્રહા| શ્લક્ષ્ણા કચ્છપપૃષ્ઠાભા પિટિકા કચ્છપી મતા||૨૮||

Adhikarana jAlinyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

સ્તબ્ધા સિરાજાલવતી સ્નિગ્ધસ્રાવા મહાશયા| રુજાનિસ્તોદબહુલા સૂક્ષ્મચ્છિદ્રા ચ જાલિની||૨૯||

Adhikarana vinatAyAH lakShaNam (30) · Śloka 30

અવગાઢરુજાક્લેદા પૃષ્ઠે વા જઠરેઽપિ વા| મહતી પિટિકા નીલા વિનતા વિનતા સ્મૃતા||૩૦||

Adhikarana alajyAH lakShaNam (31) · Śloka 31

દહતિ ત્વચમુત્થાને ભૃશં કષ્ટા વિસર્પિણી| રક્તકૃષ્ણાઽતિતૃટ્સ્ફોટદાહમોહજ્વરાઽલજી||૩૧||

Adhikarana masUrikAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

માનસંસ્થાનયોસ્તુલ્યા મસૂરેણ મસૂરિકા| |૩૨|

Adhikarana sarShapikAyAH lakShaNam (32-33) · Śloka 33

| સર્ષપામાનસંસ્થાના ક્ષિપ્રપાકા મહારુજા||૩૨|| સર્ષપી સર્ષપાતુલ્યપિટિકાપરિવારિતા| |૩૩|

Adhikarana putriNyAH lakShaNam (33) · Śloka 33

| પુત્રિણી મહતી ભૂરિસુસૂક્ષ્મપિટિકાચિતા||૩૩||

Adhikarana vidArikAyAH lakShaNam (34) · Śloka 34

વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા| |૩૪|

Adhikarana vidradheH lakShaNam (34) · Śloka 34

| વિદ્રધિર્વક્ષ્યતેઽન્યત્ર|૩૪|

Adhikarana piTikAnAM sAdhyAsAdhyatvam (34-35) · Śloka 35

| તત્રાદ્યં પિટિકાત્રયમ્||૩૪|| પુત્રિણી ચ વિદારી ચ દુઃસહા બહુમેદસઃ| સહ્યાઃ પિત્તોલ્બણાસ્ત્વન્યાઃ સમ્ભવન્ત્યલ્પમેદસઃ||૩૫||

Adhikarana prameheNa vinA~apyetAsAmutpattiH (36) · Śloka 36

તાસુ મેહવશાચ્ચ સ્યાદ્દોષોદ્રેકો યથાયથમ્| |૩૬|

Adhikarana prameharaktapittayorbhedakalakShaNam (36) · Śloka 36

પ્રમેહેણ વિનાઽપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ| તાવચ્ચ નોપલક્ષ્યન્તે યાવદ્વસ્તુપરિગ્રહઃ||૩૬||

Adhikarana pramehANAM pUrvarUpam (37-39) · Śloka 39

હારિદ્રવર્ણં રક્તં વા મેહપ્રાગ્રૂપવર્જિતમ્| યો મૂત્રયેન્ન તં મેહં રક્તપિત્તં તુ તદ્વિદુઃ||૩૭|| સ્વેદોઽઙ્ગગન્ધઃ શિથિલત્વમઙ્ગે શય્યાસનસ્વપ્નસુખાભિષઙ્ગઃ| હૃન્નેત્રજિહ્વાશ્રવણોપદેહો ઘનાઙ્ગતા કેશનખાતિવૃદ્ધિઃ||૩૮|| શીતપ્રિયત્વં ગલતાલુશોષો માધુર્યમાસ્યે કરપાદદાહઃ| ભવિષ્યતો મેહગણસ્ય રૂપં મૂત્રેઽભિધાવન્તિ પિપીલિકાશ્ચ||૩૯||

Adhikarana pramehe dvividho vicAraH (40) · Śloka 40

દૃષ્ટ્વા પ્રમેહં મધુરં સપિચ્છં મધૂપમં સ્યાદ્દ્વિવિધો વિચારઃ| સમ્પૂરણાદ્વા કફસમ્ભવઃ સ્યાત્ ક્ષીણેષુ દોષેષ્વનિલાત્મકો વા||૪૦||

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

અધુના યદુક્તં સાધ્યયાપ્યપરિત્યાજ્યાઃ કફાદિસમ્ભવા ઇત્યસ્યાપવાદમાહ - - - - સપૂર્વરૂપાઃ કફપિત્તેમેહાઃ ક્રમેણ યે વાતકૃતાશ્ચ મેહાઃ| સાધ્યા ન તે, પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ સાધ્યાસ્તુ મેદો યદિ નાતિદુષ્ટમ્||૪૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને પ્રમેહનિદાનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||