10. pramēhanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

aśmarīnidānādanantaraṁ pramēhanidānamārabhyatē -

Adhikarana pramehanidAnAdhyAyaH, pramehA viMshatiH (2-1) · Śloka 1

aśmarīnidānādanantaraṁ pramēhanidānamārabhyatē - - - - athātaḥ pramēhanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē|2| pramēhā viṁśatistatra ślēṣmatō daśa, pittataḥ| ṣaṭ, catvārō'nilāt|1|

sa0-pramēhā viṁśatirbhavanti| tatra-viṁśatipramēhēṣu, daśa ślēṣmataḥ pramēhāḥ, ṣaṭ pittataḥ, catvārō vātāt|

Adhikarana pramehANAM nidAnam (1-3) · Śloka 3

| tēṣāṁ mēdōmūtrakaphāvaham||1|| annapānakriyājātaṁ yatprāyastatpravartakam| svādvamlalavaṇasnigdhagurupicchilaśītalam||2|| navadhānyasurānūpamāṁsēkṣuguḍagōrasam| ēkasthānāsanaratiḥ śayanaṁ vidhivarjitam||3||

sa0-tēṣāṁ-pramēhāṇāṁ, mēdōmūtrakaphakaraṁ yadannapānakriyājātaṁ prāyō-bāhulyēna, tatpravartakaṁ-utpādakam| jātaśabdaḥ prakārē| kriyā-cēṣṭā śayyāsananidrālasyādikā kaphakārī| tadēvānnādi darśayitumāha-svādvamlētyādi| ēkasthānāsanē ratiḥ-prītiḥ| śayanaṁ-svapnō, vidhivarjitaṁ-ayathōktam (hr̥. sū. a. 7|54) - "akālē'tiprasaṅgāñca na ca nidrā niṣēvitā| sukhāyuṣī parākuryātkālarātririvāparā||" ityādi|

Adhikarana kaphapramehANAM saMprAptiH (4) · Śloka 4

bastimāśritya kurutē pramēhān dūṣitaḥ kaphaḥ| dūṣayitvā vapuḥklēdasvēdamēdōrasāmiṣam||4||

sa0-kaphaḥ pramēhakāraṇairdūṣitō bastimāśritya pramēhān kurutē| kiṁ kr̥tvā ? vapurādīn dūṣayitvā|kaphajapramēhāṇāṁ samprāptimuktvā pittapramēhasamprāptimāha|

Adhikarana pittapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

pittaṁ raktamapi kṣīṇē kaphādau mūtrasaṁśrayam| |5|

sa0-pittaṁ kartr̥ raktaṁ mūtrasaṁśrayaṁ dūṣayitvā pramēhān kurutē| apiśabdādvapurādīṁśca| kadā ? kaphādau,-saumyē dhātau, kṣīṇē sati|

Adhikarana vAtapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

| dhātūn bastimupānīya tatkṣayē'pi ca mārutaḥ||5||

sa0-mārutaśca dūṣitō dhātūn-vātapramēhasampādanayōgyān, bastimupānīya-samantānmūtrādhārasamīpaṁ nītvā, tatkṣayē'pi ca pramēhān kurutē| tēṣāṁ-dhātūnāṁ, kṣayastasmiṁśca sati| na kēvalaṁ dhātūn bastimupānīya yāvadadhaḥkṣaraṇatvādinā tēṣāmapi svayaṁ kr̥tvētyapi cētyasyārthaḥ|

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

atha sādhyāsādhyavibhāgamāha - - - - sādhyayāpyaparityājyā mēhāstēnaiva tadbhavāḥ| samāsamakriyatayā mahātyayatayā'pi ca||6||

sa0-saḥ-ślēṣmādiḥ, bhavō-janma, yēṣāṁ tē tadbhavāḥ kaphādisamutthāḥ, tēnaiva-viśiṣṭēna samprāptiviśēṣēṇa, sādhyayāpyaparityājyāḥ syuḥ| tathā ca,-kaphapramēhā vapurādidūṣaṇamātrōtthitatvāt sādhyāḥ, pittapramēhāṇāṁ saumyadhātukṣayē vapurādē raktasya ca dūṣaṇēna samutthānādyāpyatvam, vātapramēhāstu sarvadhātukṣayōdbhūtatvādasādhyāḥ| anyadapi hētvantaraṁ sādhyayāpyāsādhyatvē vakti-samētyādi| samaṁ cāsamaṁ ca samāsamē,-samānāsamānē, samāsamē kriyē yayōstāvēvam, tayōrbhāvaḥ samāsamakriyatā, tayā| tathā, mahātyayatayā| mahāṁścāsāvatyayō-vināśaḥ śarīravighaṭanarūpō mahātyayaḥ, tasya bhāvō mahātyayatā, tayā| tatra kaphasya tathā śarīraklēdādēḥ pramēhadūṣyasyāpyatarpaṇarūpayaikayaiva kriyayā sādhyatvāt kaphapramēhāḥ sādhyāḥ| pittasya śītamadhurādirūpā kriyā pramēhāṇāṁ rūkṣatīkṣṇādikā dūṣyapratipakṣatvādaupayikīti tasmāttē pittapramēhā yāpyāḥ| vātapramēhāṇāṁ rūkṣatīkṣṇādi tu pathyam| vātasya snigdhamadhurādikaṁ santarpaṇarūpaṁ pathyam| tadēvaṁ viruddhakriyatvādvātapramēhā asādhyāḥ| apicēti samuñcayē|

Adhikarana pramehANAM sAmAnyalakShaNam (7) · Śloka 7

sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ tēṣāṁ prabhūtāvilamūtratā| |7|

sa0-tēṣāṁ-pramēhāṇāṁ, sāmānyalakṣaṇaṁ prabhūtamūtratā''vilamūtratā ca|

Adhikarana pramehabhedAnAM kAraNam (7-8) · Śloka 8

nanu, dōṣasya-kaphādēḥ, dūṣyasya ca-vapuḥklēdādēḥ, tulyatvāt kathaṁ pratidōṣaṁ pramēhānēkatvaṁ syāt ? ityāha - - - - | dōṣadūṣyāviśēṣē'pi tatsaṁyōgaviśēṣataḥ||7|| mūtravarṇādibhēdēna bhēdō mēhēṣu kalpyatē| |8|

sa0-dōṣadūṣyāviśēṣē'pi-samānatvē'pi sati, tatsaṁyōgaviśēṣatō mēhēṣu bhēdaḥ-anēkatvaṁ kalpyatē| tayōḥ-dōṣadūṣyayōḥ, saṁyōgaḥ-saṁślēṣaḥ, tatsaṁyōgaḥ, tasya viśēṣaḥ-prākkr̥takarmavaśādbhēdō, dōṣadūṣyayōḥ saṁyōgānēkatvamityarthaḥ| tasmānmūtrasya yō varṇādibhēdō-varṇagandharasasparśādiviśēṣaḥ, tēna bhēdēna bhēdō mēhēṣu kalpyatē-nirūpyatē|

Adhikarana udakamehasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

athōdakamēhādīn lakṣayati - - - - | acchaṁ bahu sitaṁ śītaṁ nirgandhamudakōpamam||8|| mēhatyudakamēhēna kiñciccāvilapicchilam| |9|

sa0-udakamēhēnācchādiguṇayuktaṁ mēhati| kiñciccāvilapicchilamiti īṣatsvacchamūtrādāvilaṁ picchalaṁ ca bhavati|

Adhikarana ikShumehasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ikṣō rasamivātyarthaṁ madhuraṁ cēkṣumēhataḥ||9||

sa0-ikṣōrmēhādikṣurasasadr̥śaṁ mēhati| atyarthaṁ madhuraṁ cētīkṣurasādviśēṣamāha|

Adhikarana sAndramehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

sāndrībhavētparyuṣitaṁ sāndramēhēna mēhati| |10|

sa0-sāndramēhēna yanmēhati tatparyuṣitaṁ-rātristhitaṁ, ghanībhavēt|

Adhikarana surAmehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| surāmēhī surātulyamuparyacchamadhō ghanam||10||

sa0-surāmēhī surātulyaṁ mēhati| tacca mūtraṁ paryuṣitamēvōparibhāgē'cchamadhaḥ-adhastāt, ghanaṁ bhavēt|

Adhikarana piShTamehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

saṁhr̥ṣṭarōmā piṣṭēna piṣṭavadbahalaṁ sitam| |11|

sa0-piṣṭēna-piṣṭamēhēna, saṁhr̥ṣṭarōmā san piṣṭavat-piṣṭasadr̥śaṁ, bahalaṁ śuklaṁ ca mēhati|

Adhikarana shukramehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| śukrābhaṁ śukramiśraṁ vā śukramēhi pramēhati||11||

sa0-śukramēhī śukrābhaṁ śukramiśraṁ vā pramēhati|

Adhikarana sikatAmehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

mūrtāṇūn sikatāmēhī sikatārūpiṇō malān| |12|

sa0-sikatāmēhi mūrtāṇūn-saṁhatān- sūkṣmāṁśca, malān sikatāsadr̥śān mēhati| malāniti bahuvacanaṁ jātau, kaphākhyō hyēka ēva malō'tra gr̥hyatē|

Adhikarana shItamehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| śītamēhī subahuśō madhuraṁ bhr̥śaśītalam||12||

sa0-śītamēhī suṣṭhu bahuśō madhuramatiśītalaṁ ca mēhati|

Adhikarana shanairmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

śanaiḥśanaiḥśanairmēhī mandaṁmandaṁ pramēhati| |13|

sa0-śanairmēhī śanaiḥśanairmēhatītyuddēśē mandaṁmandamiti nirdēśa ityapi paunaruktyam|

Adhikarana lAlAmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| lālātantuyutaṁ mūtraṁ lālāmēhēna picchilam||13||

sa0-lālāmēhēna lālātantuyutaṁ vicchilaṁ ca mūtraṁ pramēhati| iti kaphapramēhā daśa|

Adhikarana kShAramehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

pittajānāha - - - - gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣārēṇa kṣāratōyavat| |14|

sa0-kṣāratōyamiva gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāramēhēna mēhati|

Adhikarana nIlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| nīlamēhēna nīlābhaṁ|14|

sa0-nīlamēhēna nīlābhaṁ gandhādibhirmēhati|

Adhikarana kAlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| kālamēhī maṣīnibham||14||

sa0- kālamēhī maṣīsadr̥śaṁ mūtraṁ mēhati|

Adhikarana hAridramehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

hāridramēhī kaṭukaṁ haridrāsannibhaṁ dahat| |15|

sa0-hāridramēhi haridrāsadr̥śaṁ kaṭukaṁ dahat-dahadiva, mūtraṁ mēhati|

Adhikarana mA~jjiShThamehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

| visraṁ māñjiṣṭhamēhēna mañjiṣṭhāsalilōpamam||15||

sa0-māñjiṣṭhamēhī mañjiṣṭhājalasadr̥śaṁ visraṁ ca mēhati|

Adhikarana raktamehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

visramuṣṇaṁ salavaṇaṁ raktābhaṁ raktamēhataḥ| |16|

sa0-raktamēhēna visrādikaṁ mēhati|

Adhikarana vasAmehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

adhunā vātajān vakti - - - - | vasāmēhī vasāmiśraṁ vasāṁ vā mūtrayēnmuhuḥ||16||

sa0-vasāmēhī vasāmiśraṁ vasāṁ vā punaḥpunarmūtrayēt|

Adhikarana majjamehasya lakShaNam (17) · Śloka 17

majjānaṁ majjamiśraṁ vā majjamēhī muhurmuhuḥ| |17|

sa0-majjamēhī majjānaṁ majjamiśraṁ vā punaḥ punarmēhati|

Adhikarana hastimehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| hastī matta ivājasraṁ mūtraṁ vēgavivarjitam||17|| salasīkaṁ vibaddhaṁ ca hastimēhī pramēhati| |18|

sa0-hastimēhī mattagaja ivānavarataṁ vēgarahitaṁ lasīkayā saha vibaddhaṁ ca mūtraṁ pramēhati|

Adhikarana madhumehasya lakShaNam (18) · Śloka 18

| madhumēhī madhusamam|18|

sa0-madhumēhī madhusamaṁ pramēhati|

Adhikarana madhumehasya dvaividhyam (18-19) · Śloka 19

| jāyatē sa kila dvidhā||18|| kruddhē dhātukṣayādvāyau dōṣāvr̥tapathē'thavā| |19|

sa0-sa tu-madhumēhō, vāyau dhātukṣayātkupitē sati, athavā dōṣāvr̥tapathē maruti, kila dvidhā jāyatē| atra ca kēcidēvācāryā dvidhā āhuḥ| bahavastvēkamēva dhātukṣayavātakōpajamāhuḥ, na tu mārgāvr̥tavātakōpajamiti sūcanārthaḥ kilaśabdaḥ| vāyōstu dvidhā kōpaḥ| tathā cōktam-"vāyōrdhātukṣayātkōpō mārgasyāvaraṇēna ca|" iti|

Adhikarana AvRutavAtasya kRucchrasAdhyatvam (19-20) · Śloka 20

| āvr̥tō dōṣaliṅgāni sō'nimittaṁ pradarśayēt||19|| kṣīṇaḥ kṣaṇātkṣaṇāt pūrṇō bhajatē kr̥cchrasādhyatām| |20|

sa0-saḥ-vāyuḥ, āvr̥tamārgō liṅgāni-vātāvarakadōṣalakṣaṇāni vātaśōṇitanidānōktāni, animittaṁ-akasmāt, pradarśayēt calasvabhāvatvādvāyōḥ| ata ēva ca kṣaṇātkṣīṇō-bastērapūraṇādriktaḥ| kṣaṇācca pūrṇō-mūtrāśayapūraṇātpūrṇō, na tu riktaḥ| ata ēva dōṣāvr̥tamārgavātakōpajatvādasau kr̥cchrasādhyatāṁ bhajatē, na tu dhātukṣayavātakōpajavadatyantāsādhyatām|

Adhikarana upekShayA sarveShAM madhumehatvam (20-21) · Śloka 21

| kālēnōpēkṣitāḥ sarvē yadyānti madhumēhatām||20|| madhuraṁ yacca sarvēṣu prāyō madhviva mēhati| sarvē'pi madhumēhākhyā mādhuryācca tanōrataḥ||21||

sa0-yat-yasmāt, sarvē mēhāḥ kālēnōpēkṣitāḥ santō madhumēhatāṁ yānti| yacca-yasmācca, sarvēṣu mēhēṣu madhuraṁ madhviva-madhusadr̥śaṁ, mēhati| tanōḥ-śarīrasya, ca svabhāvādēva mādhuryam (ryāt)| ataḥ-asmātkāraṇasandōhāt, sarvē'pi madhumēhasaṁjñāḥ|

Adhikarana kaphajAnAM upadravAH (22) · Śloka 22

avipākō'ruciśrchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ| upadravāḥ prajāyantē mēhānāṁ kaphajanmanām||22||

sa0-kaphajānāṁ mēhānāmavipākādaya upadravāḥ prajāyantē|

Adhikarana pittajAnAM upadravAH (23) · Śloka 23

bastimēhanayōstōdō muṣkāvadaraṇaṁ jvaraḥ| dāhastr̥ṣṇā'mlakō mūrcchā viḍbhēdaḥ pittajanmanām||23||

sa0-pittajanmanāṁ bastyāditōdādayō jāyantē|

Adhikarana vAtajAnAM upadravAH (24) · Śloka 24

vātikānāmudāvartakampahr̥dgrahalōlatāḥ| śūlamunnidratā śōṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyatē||24||

sa0-vātikānāmudāvartādayaḥ syuḥ|

Adhikarana upekShayA dasha piTikAH (25-26) · Śloka 26

pramēhiṇāṁ ca piṭikāḥ śarāvikādyāḥ prāyēṇa bhavanti, iti tā ēvāha - - - - śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī| masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā||25|| vidradhiścēti piṭikāḥ pramēhōpēkṣayā daśa| sandhimarmasu jāyantē māṁsalēṣu ca dhāmasu||26||

sa0-śarāvikādayō daśa piṭikāḥ pramēhāṇāmupēkṣayā jāyantē| sandhimarmasu māṁsalēṣu ca-bahumāṁsēṣu sthānēṣu|

Adhikarana sharAvikAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

antōnnatā madhyanimnā śyāvā klēdarujānvitā| śarāvamānasaṁsthānā piṭikā syāccharāvikā||27||

sa0-śarāvikāsaṁjñā piṭikā'ntōnnatatvādiguṇayuktā bhavati| tathā śarāvasyēva mānaṁ-pramāṇaṁ, saṁsthānaṁ-ākāraśca, yasyāḥ saivam|

Adhikarana kacchapikAyAH lakShaNam (28) · Śloka 28

avagāḍhārtinistōdā mahāvastuparigrahā| ślakṣṇā kacchapapr̥ṣṭhābhā piṭikā kacchapī matā||28||

sa0-artiḥ-pīḍā| nistēdō-vicchinnaṁ vyathanam| avagāḍhāvartinistōdau yasyāḥ saivam| tathā, mahān vastuparigrahaḥ-śarīrāvayavaviśēṣa āśrayō, yasyāḥ saivam| tathā, ślakṣṇā kacchapapr̥ṣṭhatulyā ca kacchapīsaṁjñā piṭikā matā| tantrakr̥tāmiti śēṣaḥ|

Adhikarana jAlinyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

stabdhā sirājālavatī snigdhasrāvā mahāśayā| rujānistōdabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī||29||

sa0-stabdhādiguṇayuktā jālinīsaṁjñā|

Adhikarana vinatAyAH lakShaNam (30) · Śloka 30

avagāḍharujāklēdā pr̥ṣṭhē vā jaṭharē'pi vā| mahatī piṭikā nīlā vinatā vinatā smr̥tā||30||

sa0-avagāḍharujādiyuktā piṭikā mahati tathā nīlā-nīlavarṇā, vinatā ca| sā ca vinatāsaṁjñā pr̥ṣṭhē jaṭharē vā syāt|

Adhikarana alajyAH lakShaNam (31) · Śloka 31

dahati tvacamutthānē bhr̥śaṁ kaṣṭā visarpiṇī| raktakr̥ṣṇā'titr̥ṭsphōṭadāhamōhajvarā'lajī||31||

sa0-alajīsaṁjñā utthānē sati tvacaṁ dahati| atiduḥsahā visarpaṇaśīlā tathā raktakr̥ṣṇā'titr̥ḍādiyuktā ca|

Adhikarana masUrikAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

mānasaṁsthānayōstulyā masūrēṇa masūrikā| |32|

sa0-masūrikāsaṁjñā masūrēṇa pramāṇākr̥tibhyāṁ tulyā|

Adhikarana sarShapikAyAH lakShaNam (32-33) · Śloka 33

| sarṣapāmānasaṁsthānā kṣiprapākā mahārujā||32|| sarṣapī sarṣapātulyapiṭikāparivāritā| |33|

sa0-sarṣapīsaṁjñā sarṣapatulyapramāṇākārā tathā śīghrapākā mahārujā ca| tathā sarṣapasadr̥śībhiḥ piṭikābhiḥ parivāritā ca|

Adhikarana putriNyAH lakShaNam (33) · Śloka 33

| putriṇī mahatī bhūrisusūkṣmapiṭikācitā||33||

sa0-putriṇīsaṁjñā pramāṇēnāparapiṭikāpēkṣayā mahatī| tathā bhūribhiḥ susūkṣmābhiḥ piṭikābhirācitā ca|

Adhikarana vidArikAyAH lakShaNam (34) · Śloka 34

vidārīkandavadvr̥ttā kaṭhinā ca vidārikā| |34|

sa0-vidārikāsaṁjñā śṟugālikākanda iva vartulā kaṭhinā ca syāt|

Adhikarana vidradheH lakShaNam (34) · Śloka 34

| vidradhirvakṣyatē'nyatra|34|

sa0-vidradhiranyatrētyatō'dhyāyādanyasminnanantarādhyāyē vakṣyatē-bhaṇiṣyatē|

Adhikarana piTikAnAM sAdhyAsAdhyatvam (34-35) · Śloka 35

| tatrādyaṁ piṭikātrayam||34|| putriṇī ca vidārī ca duḥsahā bahumēdasaḥ| sahyāḥ pittōlbaṇāstvanyāḥ sambhavantyalpamēdasaḥ||35||

sa0-tatra-tāsu piṭikāsu madhyē, ādyaṁ-śarāvikākacchapikājālinītyētata, piṭikātrayaṁ tathā putriṇī vidārikā cēti pañca duḥsahāḥ, kr̥cchrasādhyatvāt| yatō bahumēdasa ētāḥ sambhavanti|sa0-anyāḥ-ētābhyō'parāstu, pittōlbaṇāścatasraḥ (śca tāḥ) sahyāḥ-sōḍhuṁ śakyāḥ, sukhasādhyatvāt| tāścālpamēdasaḥ sambhavanti|

Adhikarana prameheNa vinA~apyetAsAmutpattiH (36) · Śloka 36

tāsu mēhavaśācca syāddōṣōdrēkō yathāyatham| |36|

sa0-tāsu-piṭikāsu, mēhānurōdhāddōṣōdrēkō yathāyathaṁ-yathāsvaṁ syāt| vātamēhajāsu vātādhikyaṁ pittamēhajāsu pittādhikyaṁ kaphamēhajāsu kaphādhikyam| udrēkaśabdēnaitad''dyōtayati,-tridōṣajāḥ sarvā ēvaitā iti|

Adhikarana prameharaktapittayorbhedakalakShaNam (36) · Śloka 36

pramēhēṇa vinā'pyētā jāyantē duṣṭamēdasaḥ| tāvacca nōpalakṣyantē yāvadvastuparigrahaḥ||36||

sa0-ētāḥ-pūrvōktāḥ piṭikāḥ, pramēhēṇa vinā'pi-apramēhiṇō'pi puṁsō, duṣṭamēdasō jāyantē| jātā api tāstathāvidhasya narasya tāvanna lakṣyantē-yathāyathaṁ lakṣaṇaṁ nōtpadyatē, yāvat-yathāsvaṁ, pr̥ṣṭhōdarādi vastvāsāmādhāratvēna tantrakr̥tā yatparibhāṣitaṁ tanna parigr̥hītam| ēvaṁ cirēṇa kālēnōtpannā api jñāyanta ityarthaḥ |

Adhikarana pramehANAM pUrvarUpam (37-39) · Śloka 39

hāridravarṇaṁ raktaṁ vā mēhaprāgrūpavarjitam| yō mūtrayēnna taṁ mēhaṁ raktapittaṁ tu tadviduḥ||37|| svēdō'ṅgagandhaḥ śithilatvamaṅgē śayyāsanasvapnasukhābhiṣaṅgaḥ| hr̥nnētrajihvāśravaṇōpadēhō ghanāṅgatā kēśanakhātivr̥ddhiḥ||38|| śītapriyatvaṁ galatāluśōṣō mādhuryamāsyē karapādadāhaḥ| bhaviṣyatō mēhagaṇasya rūpaṁ mūtrē'bhidhāvanti pipīlikāśca||39||

sa0-mēhasya yat prāgrūpaṁ tēna varjitaṁ hāridravarṇaṁ raktaṁ vā yō mūtrayēt taṁ mēhaṁ na viduḥ, kintarhi ? tat raktapittamityāhuḥ| sa0-ētadbhaviṣyatō-bhāvinō, mēhagaṇasya-viṁśatisaṅkhyasya, svēda ityādi rūpam| na kēvalamētat prāgrūpaṁ yāvatpipīlikā mūtrē'bhidhāvanti| madhurarasapriyatvāttēṣāṁ| munistvatra nakhavr̥ddhiṁ na jagāda (?)|

Adhikarana pramehe dvividho vicAraH (40) · Śloka 40

dr̥ṣṭvā pramēhaṁ madhuraṁ sapicchaṁ madhūpamaṁ syāddvividhō vicāraḥ| sampūraṇādvā kaphasambhavaḥ syāt kṣīṇēṣu dōṣēṣvanilātmakō vā||40||

sa0-madhūpamaṁ-mākṣikatulyaṁ, madhuraṁ tathā saha picchayā-śālmalīniryāsatulyayā, vartata iti sapiccham| ēvaṁvidhaṁ pramēhaṁ dr̥ṣṭvā tadānīṁ dvividhō vicāraḥ syāt| sampūraṇātkāraṇāt kimayaṁ kaphasambhavō mēhō'patarpaṇasādhyaḥ ? uta kṣīṇēṣu dōṣēṣu-kaphādidōṣakṣayāt, santarpaṇasādhyō'nilātmakaḥ syāt ? iti sandēhō mandabuddhēḥ| tīkṣṇamatistu kaphamēhān vātamēhāṁśca liṅgāntaraiḥ samyagvēttyēva|

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

adhunā yaduktaṁ sādhyayāpyaparityājyāḥ kaphādisambhavā ityasyāpavādamāha - - - - sapūrvarūpāḥ kaphapittēmēhāḥ kramēṇa yē vātakr̥tāśca mēhāḥ| sādhyā na tē, pittakr̥tāstu yāpyāḥ sādhyāstu mēdō yadi nātiduṣṭam||41|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē pramēhanidānaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||

sa0-saha pūrvarūpaiḥ-"svēdō'ṅgagandhaḥ" (ślō. 38) ityādibhirvartantē'navarataṁ kr̥tvā'nubadhyantē yē tē sapūrvarūpā asādhyāḥ| sarvēṣāṁ pūrvarūpāvyabhicārē'pi viśēṣaṇaṁ sākalyaprāpaṇārtham| sarvaiḥ pūrvarūpaiḥ saha yē vartantē tē kaphamēhāḥ pittamēhāścāsādhyāḥ, sādhayitumaśakyatvāt| upalakṣaṇaṁ cēdam,-aparē'pi hi rōgāḥ sapūrvarūpāḥ prāyēṇāsādhyā ēva| tathā kramēṇa kaphānupūrvyā yē vātakr̥tā mēhāstē'sādhyāḥ| nanu, vātakr̥tā mēhā asādhyā iti prāguktamēva, tatkimanēna granthēna ? iti| brūmaḥ| akramēṇa prathamamēva yē vātōtpannāstē tyājyā iti pūrvamuktam| iha tu kramēṇa prathamaṁ kaphapramēhāstataḥ pittapramēhāstataḥ kālēna ta ēva yē vātapramēhāḥ sampannāstē pūrvaṁ kaphapramēhatvātsādhayitumapi śakyanta ityāśaṅkāyāṁ kramēṇa yē vātakr̥tāstē'sādhyā ityuktam| pittakr̥tāstvasapūrvarūpā api yāpyā asamakriyatvāditi prāṅnirdiṣṭam| tēṣāṁ yadi mēdō nātiduṣṭaṁ bhavēttadā tē'pi yāpyāḥ santaḥ sādhyā bhavanti| mēdō nātiduṣṭamityanēnaitajjñāpayati,-sarvamēhēṣu mēdōduṣṭiravaśyaṁbhāvinīti| mēhinō rājayakṣmiṇaśca kēśanakhātivr̥ddhiḥ kiṭṭabāhulyādbhavati, rōgasvabhāvādityanyē| vr̥ttānyupajātisaṁjñāni| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē pramēhanidānaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 10||