Adhikarana pramehanidAnAdhyAyaH, pramehA viMshatiH (2-1) · Śloka 1
aśmarīnidānādanantaraṁ pramēhanidānamārabhyatē - - - - athātaḥ pramēhanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
gadyasūtrē|2|
pramēhā viṁśatistatra ślēṣmatō daśa, pittataḥ|
ṣaṭ, catvārō'nilāt|1|
View original
अश्मरीनिदानादनन्तरं प्रमेहनिदानमारभ्यते - - - - अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
गद्यसूत्रे|२|
प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मतो दश, पित्ततः|
षट्, चत्वारोऽनिलात्|१|
Adhikarana pramehANAM nidAnam (1-3) · Śloka 3
|
tēṣāṁ mēdōmūtrakaphāvaham||1||
annapānakriyājātaṁ yatprāyastatpravartakam|
svādvamlalavaṇasnigdhagurupicchilaśītalam||2||
navadhānyasurānūpamāṁsēkṣuguḍagōrasam|
ēkasthānāsanaratiḥ śayanaṁ vidhivarjitam||3||
View original
|
तेषां मेदोमूत्रकफावहम्||१||
अन्नपानक्रियाजातं यत्प्रायस्तत्प्रवर्तकम्|
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतलम्||२||
नवधान्यसुरानूपमांसेक्षुगुडगोरसम्|
एकस्थानासनरतिः शयनं विधिवर्जितम्||३||
Adhikarana kaphapramehANAM saMprAptiH (4) · Śloka 4
bastimāśritya kurutē pramēhān dūṣitaḥ kaphaḥ|
dūṣayitvā vapuḥklēdasvēdamēdōrasāmiṣam||4||
View original
बस्तिमाश्रित्य कुरुते प्रमेहान् दूषितः कफः|
दूषयित्वा वपुःक्लेदस्वेदमेदोरसामिषम्||४||
Adhikarana pittapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5
pittaṁ raktamapi kṣīṇē kaphādau mūtrasaṁśrayam|
|5|
View original
पित्तं रक्तमपि क्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम्|
|५|
Adhikarana vAtapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5
|
dhātūn bastimupānīya tatkṣayē'pi ca mārutaḥ||5||
View original
|
धातून् बस्तिमुपानीय तत्क्षयेऽपि च मारुतः||५||
Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6
atha sādhyāsādhyavibhāgamāha - - - - sādhyayāpyaparityājyā mēhāstēnaiva tadbhavāḥ|
samāsamakriyatayā mahātyayatayā'pi ca||6||
View original
अथ साध्यासाध्यविभागमाह - - - - साध्ययाप्यपरित्याज्या मेहास्तेनैव तद्भवाः|
समासमक्रियतया महात्ययतयाऽपि च||६||
Adhikarana pramehANAM sAmAnyalakShaNam (7) · Śloka 7
sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ tēṣāṁ prabhūtāvilamūtratā|
|7|
View original
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता|
|७|
Adhikarana pramehabhedAnAM kAraNam (7-8) · Śloka 8
nanu, dōṣasya-kaphādēḥ, dūṣyasya ca-vapuḥklēdādēḥ, tulyatvāt kathaṁ pratidōṣaṁ pramēhānēkatvaṁ syāt ? ityāha - - - - |
dōṣadūṣyāviśēṣē'pi tatsaṁyōgaviśēṣataḥ||7||
mūtravarṇādibhēdēna bhēdō mēhēṣu kalpyatē|
|8|
View original
ननु, दोषस्य-कफादेः, दूष्यस्य च-वपुःक्लेदादेः, तुल्यत्वात् कथं प्रतिदोषं प्रमेहानेकत्वं स्यात् ? इत्याह - - - - |
दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः||७||
मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते|
|८|
Adhikarana udakamehasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
athōdakamēhādīn lakṣayati - - - - |
acchaṁ bahu sitaṁ śītaṁ nirgandhamudakōpamam||8||
mēhatyudakamēhēna kiñciccāvilapicchilam|
|9|
View original
अथोदकमेहादीन् लक्षयति - - - - |
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्||८||
मेहत्युदकमेहेन किञ्चिच्चाविलपिच्छिलम्|
|९|
Adhikarana ikShumehasya lakShaNam (9) · Śloka 9
|
ikṣō rasamivātyarthaṁ madhuraṁ cēkṣumēhataḥ||9||
View original
|
इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः||९||
Adhikarana sAndramehasya lakShaNam (10) · Śloka 10
sāndrībhavētparyuṣitaṁ sāndramēhēna mēhati|
|10|
View original
सान्द्रीभवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति|
|१०|
Adhikarana surAmehasya lakShaNam (10) · Śloka 10
|
surāmēhī surātulyamuparyacchamadhō ghanam||10||
View original
|
सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधो घनम्||१०||
Adhikarana piShTamehasya lakShaNam (11) · Śloka 11
saṁhr̥ṣṭarōmā piṣṭēna piṣṭavadbahalaṁ sitam|
|11|
View original
संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहलं सितम्|
|११|
Adhikarana shukramehasya lakShaNam (11) · Śloka 11
|
śukrābhaṁ śukramiśraṁ vā śukramēhi pramēhati||11||
View original
|
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेहि प्रमेहति||११||
Adhikarana sikatAmehasya lakShaNam (12) · Śloka 12
mūrtāṇūn sikatāmēhī sikatārūpiṇō malān|
|12|
View original
मूर्ताणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान्|
|१२|
Adhikarana shItamehasya lakShaNam (12) · Śloka 12
|
śītamēhī subahuśō madhuraṁ bhr̥śaśītalam||12||
View original
|
शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम्||१२||
Adhikarana shanairmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13
śanaiḥśanaiḥśanairmēhī mandaṁmandaṁ pramēhati|
|13|
View original
शनैःशनैःशनैर्मेही मन्दंमन्दं प्रमेहति|
|१३|
Adhikarana lAlAmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13
|
lālātantuyutaṁ mūtraṁ lālāmēhēna picchilam||13||
View original
|
लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम्||१३||
Adhikarana kShAramehasya lakShaNam (14) · Śloka 14
pittajānāha - - - - gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣārēṇa kṣāratōyavat|
|14|
View original
पित्तजानाह - - - - गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत्|
|१४|
Adhikarana nIlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14
|
nīlamēhēna nīlābhaṁ|14|
View original
|
नीलमेहेन नीलाभं|१४|
Adhikarana kAlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14
|
kālamēhī maṣīnibham||14||
View original
|
कालमेही मषीनिभम्||१४||
Adhikarana hAridramehasya lakShaNam (15) · Śloka 15
hāridramēhī kaṭukaṁ haridrāsannibhaṁ dahat|
|15|
View original
हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत्|
|१५|
Adhikarana mA~jjiShThamehasya lakShaNam (15) · Śloka 15
|
visraṁ māñjiṣṭhamēhēna mañjiṣṭhāsalilōpamam||15||
View original
|
विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम्||१५||
Adhikarana raktamehasya lakShaNam (16) · Śloka 16
visramuṣṇaṁ salavaṇaṁ raktābhaṁ raktamēhataḥ|
|16|
View original
विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः|
|१६|
Adhikarana vasAmehasya lakShaNam (16) · Śloka 16
adhunā vātajān vakti - - - - |
vasāmēhī vasāmiśraṁ vasāṁ vā mūtrayēnmuhuḥ||16||
View original
अधुना वातजान् वक्ति - - - - |
वसामेही वसामिश्रं वसां वा मूत्रयेन्मुहुः||१६||
Adhikarana majjamehasya lakShaNam (17) · Śloka 17
majjānaṁ majjamiśraṁ vā majjamēhī muhurmuhuḥ|
|17|
View original
मज्जानं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः|
|१७|
Adhikarana hastimehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
|
hastī matta ivājasraṁ mūtraṁ vēgavivarjitam||17||
salasīkaṁ vibaddhaṁ ca hastimēhī pramēhati|
|18|
View original
|
हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम्||१७||
सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति|
|१८|
Adhikarana madhumehasya lakShaNam (18) · Śloka 18
|
madhumēhī madhusamam|18|
View original
|
मधुमेही मधुसमम्|१८|
Adhikarana madhumehasya dvaividhyam (18-19) · Śloka 19
|
jāyatē sa kila dvidhā||18||
kruddhē dhātukṣayādvāyau dōṣāvr̥tapathē'thavā|
|19|
View original
|
जायते स किल द्विधा||१८||
क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा|
|१९|
Adhikarana AvRutavAtasya kRucchrasAdhyatvam (19-20) · Śloka 20
|
āvr̥tō dōṣaliṅgāni sō'nimittaṁ pradarśayēt||19||
kṣīṇaḥ kṣaṇātkṣaṇāt pūrṇō bhajatē kr̥cchrasādhyatām|
|20|
View original
|
आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयेत्||१९||
क्षीणः क्षणात्क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम्|
|२०|
Adhikarana upekShayA sarveShAM madhumehatvam (20-21) · Śloka 21
|
kālēnōpēkṣitāḥ sarvē yadyānti madhumēhatām||20||
madhuraṁ yacca sarvēṣu prāyō madhviva mēhati|
sarvē'pi madhumēhākhyā mādhuryācca tanōrataḥ||21||
View original
|
कालेनोपेक्षिताः सर्वे यद्यान्ति मधुमेहताम्||२०||
मधुरं यच्च सर्वेषु प्रायो मध्विव मेहति|
सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः||२१||
Adhikarana kaphajAnAM upadravAH (22) · Śloka 22
avipākō'ruciśrchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ|
upadravāḥ prajāyantē mēhānāṁ kaphajanmanām||22||
View original
अविपाकोऽरुचिश्र्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः|
उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम्||२२||
Adhikarana pittajAnAM upadravAH (23) · Śloka 23
bastimēhanayōstōdō muṣkāvadaraṇaṁ jvaraḥ|
dāhastr̥ṣṇā'mlakō mūrcchā viḍbhēdaḥ pittajanmanām||23||
View original
बस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः|
दाहस्तृष्णाऽम्लको मूर्च्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम्||२३||
Adhikarana vAtajAnAM upadravAH (24) · Śloka 24
vātikānāmudāvartakampahr̥dgrahalōlatāḥ|
śūlamunnidratā śōṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyatē||24||
View original
वातिकानामुदावर्तकम्पहृद्ग्रहलोलताः|
शूलमुन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते||२४||
Adhikarana upekShayA dasha piTikAH (25-26) · Śloka 26
pramēhiṇāṁ ca piṭikāḥ śarāvikādyāḥ prāyēṇa bhavanti, iti tā ēvāha - - - - śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī|
masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā||25||
vidradhiścēti piṭikāḥ pramēhōpēkṣayā daśa|
sandhimarmasu jāyantē māṁsalēṣu ca dhāmasu||26||
View original
प्रमेहिणां च पिटिकाः शराविकाद्याः प्रायेण भवन्ति, इति ता एवाह - - - - शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी|
मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका||२५||
विद्रधिश्चेति पिटिकाः प्रमेहोपेक्षया दश|
सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु||२६||
Adhikarana sharAvikAyA lakShaNam (27) · Śloka 27
antōnnatā madhyanimnā śyāvā klēdarujānvitā|
śarāvamānasaṁsthānā piṭikā syāccharāvikā||27||
View original
अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुजान्विता|
शरावमानसंस्थाना पिटिका स्याच्छराविका||२७||
Adhikarana kacchapikAyAH lakShaNam (28) · Śloka 28
avagāḍhārtinistōdā mahāvastuparigrahā|
ślakṣṇā kacchapapr̥ṣṭhābhā piṭikā kacchapī matā||28||
View original
अवगाढार्तिनिस्तोदा महावस्तुपरिग्रहा|
श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिटिका कच्छपी मता||२८||
Adhikarana jAlinyAH lakShaNam (29) · Śloka 29
stabdhā sirājālavatī snigdhasrāvā mahāśayā|
rujānistōdabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī||29||
View original
स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धस्रावा महाशया|
रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी||२९||
Adhikarana vinatAyAH lakShaNam (30) · Śloka 30
avagāḍharujāklēdā pr̥ṣṭhē vā jaṭharē'pi vā|
mahatī piṭikā nīlā vinatā vinatā smr̥tā||30||
View original
अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वा जठरेऽपि वा|
महती पिटिका नीला विनता विनता स्मृता||३०||
Adhikarana alajyAH lakShaNam (31) · Śloka 31
dahati tvacamutthānē bhr̥śaṁ kaṣṭā visarpiṇī|
raktakr̥ṣṇā'titr̥ṭsphōṭadāhamōhajvarā'lajī||31||
View original
दहति त्वचमुत्थाने भृशं कष्टा विसर्पिणी|
रक्तकृष्णाऽतितृट्स्फोटदाहमोहज्वराऽलजी||३१||
Adhikarana masUrikAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32
mānasaṁsthānayōstulyā masūrēṇa masūrikā|
|32|
View original
मानसंस्थानयोस्तुल्या मसूरेण मसूरिका|
|३२|
Adhikarana sarShapikAyAH lakShaNam (32-33) · Śloka 33
|
sarṣapāmānasaṁsthānā kṣiprapākā mahārujā||32||
sarṣapī sarṣapātulyapiṭikāparivāritā|
|33|
View original
|
सर्षपामानसंस्थाना क्षिप्रपाका महारुजा||३२||
सर्षपी सर्षपातुल्यपिटिकापरिवारिता|
|३३|
Adhikarana putriNyAH lakShaNam (33) · Śloka 33
|
putriṇī mahatī bhūrisusūkṣmapiṭikācitā||33||
View original
|
पुत्रिणी महती भूरिसुसूक्ष्मपिटिकाचिता||३३||
Adhikarana vidArikAyAH lakShaNam (34) · Śloka 34
vidārīkandavadvr̥ttā kaṭhinā ca vidārikā|
|34|
View original
विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका|
|३४|
Adhikarana vidradheH lakShaNam (34) · Śloka 34
|
vidradhirvakṣyatē'nyatra|34|
View original
|
विद्रधिर्वक्ष्यतेऽन्यत्र|३४|
Adhikarana piTikAnAM sAdhyAsAdhyatvam (34-35) · Śloka 35
|
tatrādyaṁ piṭikātrayam||34||
putriṇī ca vidārī ca duḥsahā bahumēdasaḥ|
sahyāḥ pittōlbaṇāstvanyāḥ sambhavantyalpamēdasaḥ||35||
View original
|
तत्राद्यं पिटिकात्रयम्||३४||
पुत्रिणी च विदारी च दुःसहा बहुमेदसः|
सह्याः पित्तोल्बणास्त्वन्याः सम्भवन्त्यल्पमेदसः||३५||
Adhikarana prameheNa vinA~apyetAsAmutpattiH (36) · Śloka 36
tāsu mēhavaśācca syāddōṣōdrēkō yathāyatham|
|36|
View original
तासु मेहवशाच्च स्याद्दोषोद्रेको यथायथम्|
|३६|
Adhikarana prameharaktapittayorbhedakalakShaNam (36) · Śloka 36
pramēhēṇa vinā'pyētā jāyantē duṣṭamēdasaḥ|
tāvacca nōpalakṣyantē yāvadvastuparigrahaḥ||36||
View original
प्रमेहेण विनाऽप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः|
तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः||३६||
Adhikarana pramehANAM pUrvarUpam (37-39) · Śloka 39
hāridravarṇaṁ raktaṁ vā mēhaprāgrūpavarjitam|
yō mūtrayēnna taṁ mēhaṁ raktapittaṁ tu tadviduḥ||37||
svēdō'ṅgagandhaḥ śithilatvamaṅgē śayyāsanasvapnasukhābhiṣaṅgaḥ|
hr̥nnētrajihvāśravaṇōpadēhō ghanāṅgatā kēśanakhātivr̥ddhiḥ||38||
śītapriyatvaṁ galatāluśōṣō mādhuryamāsyē karapādadāhaḥ|
bhaviṣyatō mēhagaṇasya rūpaṁ mūtrē'bhidhāvanti pipīlikāśca||39||
View original
हारिद्रवर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्|
यो मूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तद्विदुः||३७||
स्वेदोऽङ्गगन्धः शिथिलत्वमङ्गे शय्यासनस्वप्नसुखाभिषङ्गः|
हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदेहो घनाङ्गता केशनखातिवृद्धिः||३८||
शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्यमास्ये करपाददाहः|
भविष्यतो मेहगणस्य रूपं मूत्रेऽभिधावन्ति पिपीलिकाश्च||३९||
Adhikarana pramehe dvividho vicAraH (40) · Śloka 40
dr̥ṣṭvā pramēhaṁ madhuraṁ sapicchaṁ madhūpamaṁ syāddvividhō vicāraḥ|
sampūraṇādvā kaphasambhavaḥ syāt kṣīṇēṣu dōṣēṣvanilātmakō vā||40||
View original
दृष्ट्वा प्रमेहं मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्द्विविधो विचारः|
सम्पूरणाद्वा कफसम्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा||४०||
Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10
adhunā yaduktaṁ sādhyayāpyaparityājyāḥ kaphādisambhavā ityasyāpavādamāha - - - - sapūrvarūpāḥ kaphapittēmēhāḥ kramēṇa yē vātakr̥tāśca mēhāḥ|
sādhyā na tē, pittakr̥tāstu yāpyāḥ sādhyāstu mēdō yadi nātiduṣṭam||41||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē pramēhanidānaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
View original
अधुना यदुक्तं साध्ययाप्यपरित्याज्याः कफादिसम्भवा इत्यस्यापवादमाह - - - - सपूर्वरूपाः कफपित्तेमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः|
साध्या न ते, पित्तकृतास्तु याप्याः साध्यास्तु मेदो यदि नातिदुष्टम्||४१||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम दशमोऽध्यायः||१०||