10. pramēhanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಅಶ್ಮರೀನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಮಾರಭ್ಯತೇ -

Adhikarana pramehanidAnAdhyAyaH, pramehA viMshatiH (2-1) · Śloka 1

ಅಶ್ಮರೀನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಮಾರಭ್ಯತೇ - - - - ಅಥಾತಃ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨| ಪ್ರಮೇಹಾ ವಿಂಶತಿಸ್ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮತೋ ದಶ, ಪಿತ್ತತಃ| ಷಟ್, ಚತ್ವಾರೋಽನಿಲಾತ್|೧|

ಸ೦-ಪ್ರಮೇಹಾ ವಿಂಶತಿರ್ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ-ವಿಂಶತಿಪ್ರಮೇಹೇಷು, ದಶ ಶ್ಲೇಷ್ಮತಃ ಪ್ರಮೇಹಾಃ, ಷಟ್ ಪಿತ್ತತಃ, ಚತ್ವಾರೋ ವಾತಾತ್|

Adhikarana pramehANAM nidAnam (1-3) · Śloka 3

| ತೇಷಾಂ ಮೇದೋಮೂತ್ರಕಫಾವಹಮ್||೧|| ಅನ್ನಪಾನಕ್ರಿಯಾಜಾತಂ ಯತ್ಪ್ರಾಯಸ್ತತ್ಪ್ರವರ್ತಕಮ್| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಪಿಚ್ಛಿಲಶೀತಲಮ್||೨|| ನವಧಾನ್ಯಸುರಾನೂಪಮಾಂಸೇಕ್ಷುಗುಡಗೋರಸಮ್| ಏಕಸ್ಥಾನಾಸನರತಿಃ ಶಯನಂ ವಿಧಿವರ್ಜಿತಮ್||೩||

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ, ಮೇದೋಮೂತ್ರಕಫಕರಂ ಯದನ್ನಪಾನಕ್ರಿಯಾಜಾತಂ ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ತತ್ಪ್ರವರ್ತಕಂ-ಉತ್ಪಾದಕಮ್| ಜಾತಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರೇ| ಕ್ರಿಯಾ-ಚೇಷ್ಟಾ ಶಯ್ಯಾಸನನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಾದಿಕಾ ಕಫಕಾರೀ| ತದೇವಾನ್ನಾದಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ-ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕಸ್ಥಾನಾಸನೇ ರತಿಃ-ಪ್ರೀತಿಃ| ಶಯನಂ-ಸ್ವಪ್ನೋ, ವಿಧಿವರ್ಜಿತಂ-ಅಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೭|೫೪) - "ಅಕಾಲೇಽತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾಞ್ಚ ನ ಚ ನಿದ್ರಾ ನಿಷೇವಿತಾ| ಸುಖಾಯುಷೀ ಪರಾಕುರ್ಯಾತ್ಕಾಲರಾತ್ರಿರಿವಾಪರಾ||" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana kaphapramehANAM saMprAptiH (4) · Śloka 4

ಬಸ್ತಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುರುತೇ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ದೂಷಿತಃ ಕಫಃ| ದೂಷಯಿತ್ವಾ ವಪುಃಕ್ಲೇದಸ್ವೇದಮೇದೋರಸಾಮಿಷಮ್||೪||

ಸ೦-ಕಫಃ ಪ್ರಮೇಹಕಾರಣೈರ್ದೂಷಿತೋ ಬಸ್ತಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ಕುರುತೇ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ವಪುರಾದೀನ್ ದೂಷಯಿತ್ವಾ|ಕಫಜಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮುಕ್ತ್ವಾ ಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ|

Adhikarana pittapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಮಪಿ ಕ್ಷೀಣೇ ಕಫಾದೌ ಮೂತ್ರಸಂಶ್ರಯಮ್| |೫|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಂ ಕರ್ತೃ ರಕ್ತಂ ಮೂತ್ರಸಂಶ್ರಯಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ಕುರುತೇ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ವಪುರಾದೀಂಶ್ಚ| ಕದಾ ? ಕಫಾದೌ,-ಸೌಮ್ಯೇ ಧಾತೌ, ಕ್ಷೀಣೇ ಸತಿ|

Adhikarana vAtapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

| ಧಾತೂನ್ ಬಸ್ತಿಮುಪಾನೀಯ ತತ್ಕ್ಷಯೇಽಪಿ ಚ ಮಾರುತಃ||೫||

ಸ೦-ಮಾರುತಶ್ಚ ದೂಷಿತೋ ಧಾತೂನ್-ವಾತಪ್ರಮೇಹಸಮ್ಪಾದನಯೋಗ್ಯಾನ್, ಬಸ್ತಿಮುಪಾನೀಯ-ಸಮನ್ತಾನ್ಮೂತ್ರಾಧಾರಸಮೀಪಂ ನೀತ್ವಾ, ತತ್ಕ್ಷಯೇಽಪಿ ಚ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ಕುರುತೇ| ತೇಷಾಂ-ಧಾತೂನಾಂ, ಕ್ಷಯಸ್ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಧಾತೂನ್ ಬಸ್ತಿಮುಪಾನೀಯ ಯಾವದಧಃಕ್ಷರಣತ್ವಾದಿನಾ ತೇಷಾಮಪಿ ಸ್ವಯಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯಪಿ ಚೇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಃ|

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

ಅಥ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗಮಾಹ - - - - ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಾ ಮೇಹಾಸ್ತೇನೈವ ತದ್ಭವಾಃ| ಸಮಾಸಮಕ್ರಿಯತಯಾ ಮಹಾತ್ಯಯತಯಾಽಪಿ ಚ||೬||

ಸ೦-ಸಃ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿಃ, ಭವೋ-ಜನ್ಮ, ಯೇಷಾಂ ತೇ ತದ್ಭವಾಃ ಕಫಾದಿಸಮುತ್ಥಾಃ, ತೇನೈವ-ವಿಶಿಷ್ಟೇನ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷೇಣ, ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ಚ,-ಕಫಪ್ರಮೇಹಾ ವಪುರಾದಿದೂಷಣಮಾತ್ರೋತ್ಥಿತತ್ವಾತ್ ಸಾಧ್ಯಾಃ, ಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ಸೌಮ್ಯಧಾತುಕ್ಷಯೇ ವಪುರಾದೇ ರಕ್ತಸ್ಯ ಚ ದೂಷಣೇನ ಸಮುತ್ಥಾನಾದ್ಯಾಪ್ಯತ್ವಮ್, ವಾತಪ್ರಮೇಹಾಸ್ತು ಸರ್ವಧಾತುಕ್ಷಯೋದ್ಭೂತತ್ವಾದಸಾಧ್ಯಾಃ| ಅನ್ಯದಪಿ ಹೇತ್ವನ್ತರಂ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ವಕ್ತಿ-ಸಮೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಂ ಚಾಸಮಂ ಚ ಸಮಾಸಮೇ,-ಸಮಾನಾಸಮಾನೇ, ಸಮಾಸಮೇ ಕ್ರಿಯೇ ಯಯೋಸ್ತಾವೇವಮ್, ತಯೋರ್ಭಾವಃ ಸಮಾಸಮಕ್ರಿಯತಾ, ತಯಾ| ತಥಾ, ಮಹಾತ್ಯಯತಯಾ| ಮಹಾಂಶ್ಚಾಸಾವತ್ಯಯೋ-ವಿನಾಶಃ ಶರೀರವಿಘಟನರೂಪೋ ಮಹಾತ್ಯಯಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವೋ ಮಹಾತ್ಯಯತಾ, ತಯಾ| ತತ್ರ ಕಫಸ್ಯ ತಥಾ ಶರೀರಕ್ಲೇದಾದೇಃ ಪ್ರಮೇಹದೂಷ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯತರ್ಪಣರೂಪಯೈಕಯೈವ ಕ್ರಿಯಯಾ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಫಪ್ರಮೇಹಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಶೀತಮಧುರಾದಿರೂಪಾ ಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಕಾ ದೂಷ್ಯಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾದೌಪಯಿಕೀತಿ ತಸ್ಮಾತ್ತೇ ಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹಾ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ವಾತಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿ ತು ಪಥ್ಯಮ್| ವಾತಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾದಿಕಂ ಸನ್ತರ್ಪಣರೂಪಂ ಪಥ್ಯಮ್| ತದೇವಂ ವಿರುದ್ಧಕ್ರಿಯತ್ವಾದ್ವಾತಪ್ರಮೇಹಾ ಅಸಾಧ್ಯಾಃ| ಅಪಿಚೇತಿ ಸಮುಞ್ಚಯೇ|

Adhikarana pramehANAM sAmAnyalakShaNam (7) · Śloka 7

ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಭೂತಾವಿಲಮೂತ್ರತಾ| |೭|

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ, ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಭೂತಮೂತ್ರತಾಽಽವಿಲಮೂತ್ರತಾ ಚ|

Adhikarana pramehabhedAnAM kAraNam (7-8) · Śloka 8

ನನು, ದೋಷಸ್ಯ-ಕಫಾದೇಃ, ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಚ-ವಪುಃಕ್ಲೇದಾದೇಃ, ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಪ್ರತಿದೋಷಂ ಪ್ರಮೇಹಾನೇಕತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ದೋಷದೂಷ್ಯಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತತ್ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷತಃ||೭|| ಮೂತ್ರವರ್ಣಾದಿಭೇದೇನ ಭೇದೋ ಮೇಹೇಷು ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| |೮|

ಸ೦-ದೋಷದೂಷ್ಯಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ-ಸಮಾನತ್ವೇಽಪಿ ಸತಿ, ತತ್ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷತೋ ಮೇಹೇಷು ಭೇದಃ-ಅನೇಕತ್ವಂ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ತಯೋಃ-ದೋಷದೂಷ್ಯಯೋಃ, ಸಂಯೋಗಃ-ಸಂಶ್ಲೇಷಃ, ತತ್ಸಂಯೋಗಃ, ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಃ-ಪ್ರಾಕ್ಕೃತಕರ್ಮವಶಾದ್ಭೇದೋ, ದೋಷದೂಷ್ಯಯೋಃ ಸಂಯೋಗಾನೇಕತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾನ್ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಯೋ ವರ್ಣಾದಿಭೇದೋ-ವರ್ಣಗನ್ಧರಸಸ್ಪರ್ಶಾದಿವಿಶೇಷಃ, ತೇನ ಭೇದೇನ ಭೇದೋ ಮೇಹೇಷು ಕಲ್ಪ್ಯತೇ-ನಿರೂಪ್ಯತೇ|

Adhikarana udakamehasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

ಅಥೋದಕಮೇಹಾದೀನ್ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಅಚ್ಛಂ ಬಹು ಸಿತಂ ಶೀತಂ ನಿರ್ಗನ್ಧಮುದಕೋಪಮಮ್||೮|| ಮೇಹತ್ಯುದಕಮೇಹೇನ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಾವಿಲಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| |೯|

ಸ೦-ಉದಕಮೇಹೇನಾಚ್ಛಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಮೇಹತಿ| ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಾವಿಲಪಿಚ್ಛಿಲಮಿತಿ ಈಷತ್ಸ್ವಚ್ಛಮೂತ್ರಾದಾವಿಲಂ ಪಿಚ್ಛಲಂ ಚ ಭವತಿ|

Adhikarana ikShumehasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ಇಕ್ಷೋ ರಸಮಿವಾತ್ಯರ್ಥಂ ಮಧುರಂ ಚೇಕ್ಷುಮೇಹತಃ||೯||

ಸ೦-ಇಕ್ಷೋರ್ಮೇಹಾದಿಕ್ಷುರಸಸದೃಶಂ ಮೇಹತಿ| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಮಧುರಂ ಚೇತೀಕ್ಷುರಸಾದ್ವಿಶೇಷಮಾಹ|

Adhikarana sAndramehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

ಸಾನ್ದ್ರೀಭವೇತ್ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹೇನ ಮೇಹತಿ| |೧೦|

ಸ೦-ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹೇನ ಯನ್ಮೇಹತಿ ತತ್ಪರ್ಯುಷಿತಂ-ರಾತ್ರಿಸ್ಥಿತಂ, ಘನೀಭವೇತ್|

Adhikarana surAmehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| ಸುರಾಮೇಹೀ ಸುರಾತುಲ್ಯಮುಪರ್ಯಚ್ಛಮಧೋ ಘನಮ್||೧೦||

ಸ೦-ಸುರಾಮೇಹೀ ಸುರಾತುಲ್ಯಂ ಮೇಹತಿ| ತಚ್ಚ ಮೂತ್ರಂ ಪರ್ಯುಷಿತಮೇವೋಪರಿಭಾಗೇಽಚ್ಛಮಧಃ-ಅಧಸ್ತಾತ್, ಘನಂ ಭವೇತ್|

Adhikarana piShTamehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

ಸಂಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಪಿಷ್ಟೇನ ಪಿಷ್ಟವದ್ಬಹಲಂ ಸಿತಮ್| |೧೧|

ಸ೦-ಪಿಷ್ಟೇನ-ಪಿಷ್ಟಮೇಹೇನ, ಸಂಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಸನ್ ಪಿಷ್ಟವತ್-ಪಿಷ್ಟಸದೃಶಂ, ಬಹಲಂ ಶುಕ್ಲಂ ಚ ಮೇಹತಿ|

Adhikarana shukramehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| ಶುಕ್ರಾಭಂ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಶುಕ್ರಮೇಹಿ ಪ್ರಮೇಹತಿ||೧೧||

ಸ೦-ಶುಕ್ರಮೇಹೀ ಶುಕ್ರಾಭಂ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಪ್ರಮೇಹತಿ|

Adhikarana sikatAmehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

ಮೂರ್ತಾಣೂನ್ ಸಿಕತಾಮೇಹೀ ಸಿಕತಾರೂಪಿಣೋ ಮಲಾನ್| |೧೨|

ಸ೦-ಸಿಕತಾಮೇಹಿ ಮೂರ್ತಾಣೂನ್-ಸಂಹತಾನ್- ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂಶ್ಚ, ಮಲಾನ್ ಸಿಕತಾಸದೃಶಾನ್ ಮೇಹತಿ| ಮಲಾನಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ಜಾತೌ, ಕಫಾಖ್ಯೋ ಹ್ಯೇಕ ಏವ ಮಲೋಽತ್ರ ಗೃಹ್ಯತೇ|

Adhikarana shItamehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| ಶೀತಮೇಹೀ ಸುಬಹುಶೋ ಮಧುರಂ ಭೃಶಶೀತಲಮ್||೧೨||

ಸ೦-ಶೀತಮೇಹೀ ಸುಷ್ಠು ಬಹುಶೋ ಮಧುರಮತಿಶೀತಲಂ ಚ ಮೇಹತಿ|

Adhikarana shanairmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ಶನೈಃಶನೈಃಶನೈರ್ಮೇಹೀ ಮನ್ದಂಮನ್ದಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ| |೧೩|

ಸ೦-ಶನೈರ್ಮೇಹೀ ಶನೈಃಶನೈರ್ಮೇಹತೀತ್ಯುದ್ದೇಶೇ ಮನ್ದಂಮನ್ದಮಿತಿ ನಿರ್ದೇಶ ಇತ್ಯಪಿ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್|

Adhikarana lAlAmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| ಲಾಲಾತನ್ತುಯುತಂ ಮೂತ್ರಂ ಲಾಲಾಮೇಹೇನ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್||೧೩||

ಸ೦-ಲಾಲಾಮೇಹೇನ ಲಾಲಾತನ್ತುಯುತಂ ವಿಚ್ಛಿಲಂ ಚ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ| ಇತಿ ಕಫಪ್ರಮೇಹಾ ದಶ|

Adhikarana kShAramehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ಪಿತ್ತಜಾನಾಹ - - - - ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೈಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಕ್ಷಾರತೋಯವತ್| |೧೪|

ಸ೦-ಕ್ಷಾರತೋಯಮಿವ ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೈಃ ಕ್ಷಾರಮೇಹೇನ ಮೇಹತಿ|

Adhikarana nIlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| ನೀಲಮೇಹೇನ ನೀಲಾಭಂ|೧೪|

ಸ೦-ನೀಲಮೇಹೇನ ನೀಲಾಭಂ ಗನ್ಧಾದಿಭಿರ್ಮೇಹತಿ|

Adhikarana kAlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| ಕಾಲಮೇಹೀ ಮಷೀನಿಭಮ್||೧೪||

ಸ೦- ಕಾಲಮೇಹೀ ಮಷೀಸದೃಶಂ ಮೂತ್ರಂ ಮೇಹತಿ|

Adhikarana hAridramehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ಹಾರಿದ್ರಮೇಹೀ ಕಟುಕಂ ಹರಿದ್ರಾಸನ್ನಿಭಂ ದಹತ್| |೧೫|

ಸ೦-ಹಾರಿದ್ರಮೇಹಿ ಹರಿದ್ರಾಸದೃಶಂ ಕಟುಕಂ ದಹತ್-ದಹದಿವ, ಮೂತ್ರಂ ಮೇಹತಿ|

Adhikarana mA~jjiShThamehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

| ವಿಸ್ರಂ ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹೇನ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಸಲಿಲೋಪಮಮ್||೧೫||

ಸ೦-ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹೀ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಜಲಸದೃಶಂ ವಿಸ್ರಂ ಚ ಮೇಹತಿ|

Adhikarana raktamehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ವಿಸ್ರಮುಷ್ಣಂ ಸಲವಣಂ ರಕ್ತಾಭಂ ರಕ್ತಮೇಹತಃ| |೧೬|

ಸ೦-ರಕ್ತಮೇಹೇನ ವಿಸ್ರಾದಿಕಂ ಮೇಹತಿ|

Adhikarana vasAmehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ಅಧುನಾ ವಾತಜಾನ್ ವಕ್ತಿ - - - - | ವಸಾಮೇಹೀ ವಸಾಮಿಶ್ರಂ ವಸಾಂ ವಾ ಮೂತ್ರಯೇನ್ಮುಹುಃ||೧೬||

ಸ೦-ವಸಾಮೇಹೀ ವಸಾಮಿಶ್ರಂ ವಸಾಂ ವಾ ಪುನಃಪುನರ್ಮೂತ್ರಯೇತ್|

Adhikarana majjamehasya lakShaNam (17) · Śloka 17

ಮಜ್ಜಾನಂ ಮಜ್ಜಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಮಜ್ಜಮೇಹೀ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| |೧೭|

ಸ೦-ಮಜ್ಜಮೇಹೀ ಮಜ್ಜಾನಂ ಮಜ್ಜಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಪುನಃ ಪುನರ್ಮೇಹತಿ|

Adhikarana hastimehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| ಹಸ್ತೀ ಮತ್ತ ಇವಾಜಸ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ವೇಗವಿವರ್ಜಿತಮ್||೧೭|| ಸಲಸೀಕಂ ವಿಬದ್ಧಂ ಚ ಹಸ್ತಿಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ| |೧೮|

ಸ೦-ಹಸ್ತಿಮೇಹೀ ಮತ್ತಗಜ ಇವಾನವರತಂ ವೇಗರಹಿತಂ ಲಸೀಕಯಾ ಸಹ ವಿಬದ್ಧಂ ಚ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ|

Adhikarana madhumehasya lakShaNam (18) · Śloka 18

| ಮಧುಮೇಹೀ ಮಧುಸಮಮ್|೧೮|

ಸ೦-ಮಧುಮೇಹೀ ಮಧುಸಮಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ|

Adhikarana madhumehasya dvaividhyam (18-19) · Śloka 19

| ಜಾಯತೇ ಸ ಕಿಲ ದ್ವಿಧಾ||೧೮|| ಕ್ರುದ್ಧೇ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯೌ ದೋಷಾವೃತಪಥೇಽಥವಾ| |೧೯|

ಸ೦-ಸ ತು-ಮಧುಮೇಹೋ, ವಾಯೌ ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ಕುಪಿತೇ ಸತಿ, ಅಥವಾ ದೋಷಾವೃತಪಥೇ ಮರುತಿ, ಕಿಲ ದ್ವಿಧಾ ಜಾಯತೇ| ಅತ್ರ ಚ ಕೇಚಿದೇವಾಚಾರ್ಯಾ ದ್ವಿಧಾ ಆಹುಃ| ಬಹವಸ್ತ್ವೇಕಮೇವ ಧಾತುಕ್ಷಯವಾತಕೋಪಜಮಾಹುಃ, ನ ತು ಮಾರ್ಗಾವೃತವಾತಕೋಪಜಮಿತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥಃ ಕಿಲಶಬ್ದಃ| ವಾಯೋಸ್ತು ದ್ವಿಧಾ ಕೋಪಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ವಾಯೋರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ಕೋಪೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವರಣೇನ ಚ|" ಇತಿ|

Adhikarana AvRutavAtasya kRucchrasAdhyatvam (19-20) · Śloka 20

| ಆವೃತೋ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸೋಽನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರದರ್ಶಯೇತ್||೧೯|| ಕ್ಷೀಣಃ ಕ್ಷಣಾತ್ಕ್ಷಣಾತ್ ಪೂರ್ಣೋ ಭಜತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾಮ್| |೨೦|

ಸ೦-ಸಃ-ವಾಯುಃ, ಆವೃತಮಾರ್ಗೋ ಲಿಙ್ಗಾನಿ-ವಾತಾವರಕದೋಷಲಕ್ಷಣಾನಿ ವಾತಶೋಣಿತನಿದಾನೋಕ್ತಾನಿ, ಅನಿಮಿತ್ತಂ-ಅಕಸ್ಮಾತ್, ಪ್ರದರ್ಶಯೇತ್ ಚಲಸ್ವಭಾವತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ| ಅತ ಏವ ಚ ಕ್ಷಣಾತ್ಕ್ಷೀಣೋ-ಬಸ್ತೇರಪೂರಣಾದ್ರಿಕ್ತಃ| ಕ್ಷಣಾಚ್ಚ ಪೂರ್ಣೋ-ಮೂತ್ರಾಶಯಪೂರಣಾತ್ಪೂರ್ಣೋ, ನ ತು ರಿಕ್ತಃ| ಅತ ಏವ ದೋಷಾವೃತಮಾರ್ಗವಾತಕೋಪಜತ್ವಾದಸೌ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾಂ ಭಜತೇ, ನ ತು ಧಾತುಕ್ಷಯವಾತಕೋಪಜವದತ್ಯನ್ತಾಸಾಧ್ಯತಾಮ್|

Adhikarana upekShayA sarveShAM madhumehatvam (20-21) · Śloka 21

| ಕಾಲೇನೋಪೇಕ್ಷಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಯದ್ಯಾನ್ತಿ ಮಧುಮೇಹತಾಮ್||೨೦|| ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಸರ್ವೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ಮಧ್ವಿವ ಮೇಹತಿ| ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಚ ತನೋರತಃ||೨೧||

ಸ೦-ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸರ್ವೇ ಮೇಹಾಃ ಕಾಲೇನೋಪೇಕ್ಷಿತಾಃ ಸನ್ತೋ ಮಧುಮೇಹತಾಂ ಯಾನ್ತಿ| ಯಚ್ಚ-ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ, ಸರ್ವೇಷು ಮೇಹೇಷು ಮಧುರಂ ಮಧ್ವಿವ-ಮಧುಸದೃಶಂ, ಮೇಹತಿ| ತನೋಃ-ಶರೀರಸ್ಯ, ಚ ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ಮಾಧುರ್ಯಮ್ (ರ್ಯಾತ್)| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಸನ್ದೋಹಾತ್, ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮಧುಮೇಹಸಂಜ್ಞಾಃ|

Adhikarana kaphajAnAM upadravAH (22) · Śloka 22

ಅವಿಪಾಕೋಽರುಚಿಶ್ರ್ಛರ್ದಿರ್ನಿದ್ರಾ ಕಾಸಃ ಸಪೀನಸಃ| ಉಪದ್ರವಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಮೇಹಾನಾಂ ಕಫಜನ್ಮನಾಮ್||೨೨||

ಸ೦-ಕಫಜಾನಾಂ ಮೇಹಾನಾಮವಿಪಾಕಾದಯ ಉಪದ್ರವಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ|

Adhikarana pittajAnAM upadravAH (23) · Śloka 23

ಬಸ್ತಿಮೇಹನಯೋಸ್ತೋದೋ ಮುಷ್ಕಾವದರಣಂ ಜ್ವರಃ| ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾಽಮ್ಲಕೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ವಿಡ್ಭೇದಃ ಪಿತ್ತಜನ್ಮನಾಮ್||೨೩||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಜನ್ಮನಾಂ ಬಸ್ತ್ಯಾದಿತೋದಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ|

Adhikarana vAtajAnAM upadravAH (24) · Śloka 24

ವಾತಿಕಾನಾಮುದಾವರ್ತಕಮ್ಪಹೃದ್ಗ್ರಹಲೋಲತಾಃ| ಶೂಲಮುನ್ನಿದ್ರತಾ ಶೋಷಃ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||೨೪||

ಸ೦-ವಾತಿಕಾನಾಮುದಾವರ್ತಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana upekShayA dasha piTikAH (25-26) · Śloka 26

ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ಚ ಪಿಟಿಕಾಃ ಶರಾವಿಕಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಭವನ್ತಿ, ಇತಿ ತಾ ಏವಾಹ - - - - ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ವಿನತಾಽಲಜೀ| ಮಸೂರಿಕಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಪುತ್ರಿಣೀ ಸವಿದಾರಿಕಾ||೨೫|| ವಿದ್ರಧಿಶ್ಚೇತಿ ಪಿಟಿಕಾಃ ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯಾ ದಶ| ಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಜಾಯನ್ತೇ ಮಾಂಸಲೇಷು ಚ ಧಾಮಸು||೨೬||

ಸ೦-ಶರಾವಿಕಾದಯೋ ದಶ ಪಿಟಿಕಾಃ ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಮುಪೇಕ್ಷಯಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಮಾಂಸಲೇಷು ಚ-ಬಹುಮಾಂಸೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷು|

Adhikarana sharAvikAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

ಅನ್ತೋನ್ನತಾ ಮಧ್ಯನಿಮ್ನಾ ಶ್ಯಾವಾ ಕ್ಲೇದರುಜಾನ್ವಿತಾ| ಶರಾವಮಾನಸಂಸ್ಥಾನಾ ಪಿಟಿಕಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛರಾವಿಕಾ||೨೭||

ಸ೦-ಶರಾವಿಕಾಸಂಜ್ಞಾ ಪಿಟಿಕಾಽನ್ತೋನ್ನತತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ ಭವತಿ| ತಥಾ ಶರಾವಸ್ಯೇವ ಮಾನಂ-ಪ್ರಮಾಣಂ, ಸಂಸ್ಥಾನಂ-ಆಕಾರಶ್ಚ, ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್|

Adhikarana kacchapikAyAH lakShaNam (28) · Śloka 28

ಅವಗಾಢಾರ್ತಿನಿಸ್ತೋದಾ ಮಹಾವಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಾ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಕಚ್ಛಪಪೃಷ್ಠಾಭಾ ಪಿಟಿಕಾ ಕಚ್ಛಪೀ ಮತಾ||೨೮||

ಸ೦-ಅರ್ತಿಃ-ಪೀಡಾ| ನಿಸ್ತೇದೋ-ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ವ್ಯಥನಮ್| ಅವಗಾಢಾವರ್ತಿನಿಸ್ತೋದೌ ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| ತಥಾ, ಮಹಾನ್ ವಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ-ಶರೀರಾವಯವವಿಶೇಷ ಆಶ್ರಯೋ, ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| ತಥಾ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಕಚ್ಛಪಪೃಷ್ಠತುಲ್ಯಾ ಚ ಕಚ್ಛಪೀಸಂಜ್ಞಾ ಪಿಟಿಕಾ ಮತಾ| ತನ್ತ್ರಕೃತಾಮಿತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana jAlinyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

ಸ್ತಬ್ಧಾ ಸಿರಾಜಾಲವತೀ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ರಾವಾ ಮಹಾಶಯಾ| ರುಜಾನಿಸ್ತೋದಬಹುಲಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿದ್ರಾ ಚ ಜಾಲಿನೀ||೨೯||

ಸ೦-ಸ್ತಬ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ ಜಾಲಿನೀಸಂಜ್ಞಾ|

Adhikarana vinatAyAH lakShaNam (30) · Śloka 30

ಅವಗಾಢರುಜಾಕ್ಲೇದಾ ಪೃಷ್ಠೇ ವಾ ಜಠರೇಽಪಿ ವಾ| ಮಹತೀ ಪಿಟಿಕಾ ನೀಲಾ ವಿನತಾ ವಿನತಾ ಸ್ಮೃತಾ||೩೦||

ಸ೦-ಅವಗಾಢರುಜಾದಿಯುಕ್ತಾ ಪಿಟಿಕಾ ಮಹತಿ ತಥಾ ನೀಲಾ-ನೀಲವರ್ಣಾ, ವಿನತಾ ಚ| ಸಾ ಚ ವಿನತಾಸಂಜ್ಞಾ ಪೃಷ್ಠೇ ಜಠರೇ ವಾ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana alajyAH lakShaNam (31) · Śloka 31

ದಹತಿ ತ್ವಚಮುತ್ಥಾನೇ ಭೃಶಂ ಕಷ್ಟಾ ವಿಸರ್ಪಿಣೀ| ರಕ್ತಕೃಷ್ಣಾಽತಿತೃಟ್ಸ್ಫೋಟದಾಹಮೋಹಜ್ವರಾಽಲಜೀ||೩೧||

ಸ೦-ಅಲಜೀಸಂಜ್ಞಾ ಉತ್ಥಾನೇ ಸತಿ ತ್ವಚಂ ದಹತಿ| ಅತಿದುಃಸಹಾ ವಿಸರ್ಪಣಶೀಲಾ ತಥಾ ರಕ್ತಕೃಷ್ಣಾಽತಿತೃಡಾದಿಯುಕ್ತಾ ಚ|

Adhikarana masUrikAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

ಮಾನಸಂಸ್ಥಾನಯೋಸ್ತುಲ್ಯಾ ಮಸೂರೇಣ ಮಸೂರಿಕಾ| |೩೨|

ಸ೦-ಮಸೂರಿಕಾಸಂಜ್ಞಾ ಮಸೂರೇಣ ಪ್ರಮಾಣಾಕೃತಿಭ್ಯಾಂ ತುಲ್ಯಾ|

Adhikarana sarShapikAyAH lakShaNam (32-33) · Śloka 33

| ಸರ್ಷಪಾಮಾನಸಂಸ್ಥಾನಾ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಾ ಮಹಾರುಜಾ||೩೨|| ಸರ್ಷಪೀ ಸರ್ಷಪಾತುಲ್ಯಪಿಟಿಕಾಪರಿವಾರಿತಾ| |೩೩|

ಸ೦-ಸರ್ಷಪೀಸಂಜ್ಞಾ ಸರ್ಷಪತುಲ್ಯಪ್ರಮಾಣಾಕಾರಾ ತಥಾ ಶೀಘ್ರಪಾಕಾ ಮಹಾರುಜಾ ಚ| ತಥಾ ಸರ್ಷಪಸದೃಶೀಭಿಃ ಪಿಟಿಕಾಭಿಃ ಪರಿವಾರಿತಾ ಚ|

Adhikarana putriNyAH lakShaNam (33) · Śloka 33

| ಪುತ್ರಿಣೀ ಮಹತೀ ಭೂರಿಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಪಿಟಿಕಾಚಿತಾ||೩೩||

ಸ೦-ಪುತ್ರಿಣೀಸಂಜ್ಞಾ ಪ್ರಮಾಣೇನಾಪರಪಿಟಿಕಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಮಹತೀ| ತಥಾ ಭೂರಿಭಿಃ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಾಭಿಃ ಪಿಟಿಕಾಭಿರಾಚಿತಾ ಚ|

Adhikarana vidArikAyAH lakShaNam (34) · Śloka 34

ವಿದಾರೀಕನ್ದವದ್ವೃತ್ತಾ ಕಠಿನಾ ಚ ವಿದಾರಿಕಾ| |೩೪|

ಸ೦-ವಿದಾರಿಕಾಸಂಜ್ಞಾ ಶ್ರೃಗಾಲಿಕಾಕನ್ದ ಇವ ವರ್ತುಲಾ ಕಠಿನಾ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana vidradheH lakShaNam (34) · Śloka 34

| ವಿದ್ರಧಿರ್ವಕ್ಷ್ಯತೇಽನ್ಯತ್ರ|೩೪|

ಸ೦-ವಿದ್ರಧಿರನ್ಯತ್ರೇತ್ಯತೋಽಧ್ಯಾಯಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನನನ್ತರಾಧ್ಯಾಯೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ-ಭಣಿಷ್ಯತೇ|

Adhikarana piTikAnAM sAdhyAsAdhyatvam (34-35) · Śloka 35

| ತತ್ರಾದ್ಯಂ ಪಿಟಿಕಾತ್ರಯಮ್||೩೪|| ಪುತ್ರಿಣೀ ಚ ವಿದಾರೀ ಚ ದುಃಸಹಾ ಬಹುಮೇದಸಃ| ಸಹ್ಯಾಃ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾಸ್ತ್ವನ್ಯಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯಲ್ಪಮೇದಸಃ||೩೫||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಾಸು ಪಿಟಿಕಾಸು ಮಧ್ಯೇ, ಆದ್ಯಂ-ಶರಾವಿಕಾಕಚ್ಛಪಿಕಾಜಾಲಿನೀತ್ಯೇತತ, ಪಿಟಿಕಾತ್ರಯಂ ತಥಾ ಪುತ್ರಿಣೀ ವಿದಾರಿಕಾ ಚೇತಿ ಪಞ್ಚ ದುಃಸಹಾಃ, ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಯತೋ ಬಹುಮೇದಸ ಏತಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ|ಸ೦-ಅನ್ಯಾಃ-ಏತಾಭ್ಯೋಽಪರಾಸ್ತು, ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾಶ್ಚತಸ್ರಃ (ಶ್ಚ ತಾಃ) ಸಹ್ಯಾಃ-ಸೋಢುಂ ಶಕ್ಯಾಃ, ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ತಾಶ್ಚಾಲ್ಪಮೇದಸಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana prameheNa vinA~apyetAsAmutpattiH (36) · Śloka 36

ತಾಸು ಮೇಹವಶಾಚ್ಚ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷೋದ್ರೇಕೋ ಯಥಾಯಥಮ್| |೩೬|

ಸ೦-ತಾಸು-ಪಿಟಿಕಾಸು, ಮೇಹಾನುರೋಧಾದ್ದೋಷೋದ್ರೇಕೋ ಯಥಾಯಥಂ-ಯಥಾಸ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ವಾತಮೇಹಜಾಸು ವಾತಾಧಿಕ್ಯಂ ಪಿತ್ತಮೇಹಜಾಸು ಪಿತ್ತಾಧಿಕ್ಯಂ ಕಫಮೇಹಜಾಸು ಕಫಾಧಿಕ್ಯಮ್| ಉದ್ರೇಕಶಬ್ದೇನೈತದ್ಽಽದ್ಯೋತಯತಿ,-ತ್ರಿದೋಷಜಾಃ ಸರ್ವಾ ಏವೈತಾ ಇತಿ|

Adhikarana prameharaktapittayorbhedakalakShaNam (36) · Śloka 36

ಪ್ರಮೇಹೇಣ ವಿನಾಽಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ| ತಾವಚ್ಚ ನೋಪಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಾವದ್ವಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ||೩೬||

ಸ೦-ಏತಾಃ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ ಪಿಟಿಕಾಃ, ಪ್ರಮೇಹೇಣ ವಿನಾಽಪಿ-ಅಪ್ರಮೇಹಿಣೋಽಪಿ ಪುಂಸೋ, ದುಷ್ಟಮೇದಸೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ಜಾತಾ ಅಪಿ ತಾಸ್ತಥಾವಿಧಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ತಾವನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ-ಯಥಾಯಥಂ ಲಕ್ಷಣಂ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ, ಯಾವತ್-ಯಥಾಸ್ವಂ, ಪೃಷ್ಠೋದರಾದಿ ವಸ್ತ್ವಾಸಾಮಾಧಾರತ್ವೇನ ತನ್ತ್ರಕೃತಾ ಯತ್ಪರಿಭಾಷಿತಂ ತನ್ನ ಪರಿಗೃಹೀತಮ್| ಏವಂ ಚಿರೇಣ ಕಾಲೇನೋತ್ಪನ್ನಾ ಅಪಿ ಜ್ಞಾಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ |

Adhikarana pramehANAM pUrvarUpam (37-39) · Śloka 39

ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣಂ ರಕ್ತಂ ವಾ ಮೇಹಪ್ರಾಗ್ರೂಪವರ್ಜಿತಮ್| ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇನ್ನ ತಂ ಮೇಹಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ತು ತದ್ವಿದುಃ||೩೭|| ಸ್ವೇದೋಽಙ್ಗಗನ್ಧಃ ಶಿಥಿಲತ್ವಮಙ್ಗೇ ಶಯ್ಯಾಸನಸ್ವಪ್ನಸುಖಾಭಿಷಙ್ಗಃ| ಹೃನ್ನೇತ್ರಜಿಹ್ವಾಶ್ರವಣೋಪದೇಹೋ ಘನಾಙ್ಗತಾ ಕೇಶನಖಾತಿವೃದ್ಧಿಃ||೩೮|| ಶೀತಪ್ರಿಯತ್ವಂ ಗಲತಾಲುಶೋಷೋ ಮಾಧುರ್ಯಮಾಸ್ಯೇ ಕರಪಾದದಾಹಃ| ಭವಿಷ್ಯತೋ ಮೇಹಗಣಸ್ಯ ರೂಪಂ ಮೂತ್ರೇಽಭಿಧಾವನ್ತಿ ಪಿಪೀಲಿಕಾಶ್ಚ||೩೯||

ಸ೦-ಮೇಹಸ್ಯ ಯತ್ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ತೇನ ವರ್ಜಿತಂ ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣಂ ರಕ್ತಂ ವಾ ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇತ್ ತಂ ಮೇಹಂ ನ ವಿದುಃ, ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ? ತತ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಸ೦-ಏತದ್ಭವಿಷ್ಯತೋ-ಭಾವಿನೋ, ಮೇಹಗಣಸ್ಯ-ವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಸ್ಯ, ಸ್ವೇದ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಮ್| ನ ಕೇವಲಮೇತತ್ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಯಾವತ್ಪಿಪೀಲಿಕಾ ಮೂತ್ರೇಽಭಿಧಾವನ್ತಿ| ಮಧುರರಸಪ್ರಿಯತ್ವಾತ್ತೇಷಾಂ| ಮುನಿಸ್ತ್ವತ್ರ ನಖವೃದ್ಧಿಂ ನ ಜಗಾದ (?)|

Adhikarana pramehe dvividho vicAraH (40) · Śloka 40

ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಮೇಹಂ ಮಧುರಂ ಸಪಿಚ್ಛಂ ಮಧೂಪಮಂ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವಿವಿಧೋ ವಿಚಾರಃ| ಸಮ್ಪೂರಣಾದ್ವಾ ಕಫಸಮ್ಭವಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೀಣೇಷು ದೋಷೇಷ್ವನಿಲಾತ್ಮಕೋ ವಾ||೪೦||

ಸ೦-ಮಧೂಪಮಂ-ಮಾಕ್ಷಿಕತುಲ್ಯಂ, ಮಧುರಂ ತಥಾ ಸಹ ಪಿಚ್ಛಯಾ-ಶಾಲ್ಮಲೀನಿರ್ಯಾಸತುಲ್ಯಯಾ, ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಪಿಚ್ಛಮ್| ಏವಂವಿಧಂ ಪ್ರಮೇಹಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತದಾನೀಂ ದ್ವಿವಿಧೋ ವಿಚಾರಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸಮ್ಪೂರಣಾತ್ಕಾರಣಾತ್ ಕಿಮಯಂ ಕಫಸಮ್ಭವೋ ಮೇಹೋಽಪತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯಃ ? ಉತ ಕ್ಷೀಣೇಷು ದೋಷೇಷು-ಕಫಾದಿದೋಷಕ್ಷಯಾತ್, ಸನ್ತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯೋಽನಿಲಾತ್ಮಕಃ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತಿ ಸನ್ದೇಹೋ ಮನ್ದಬುದ್ಧೇಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಮತಿಸ್ತು ಕಫಮೇಹಾನ್ ವಾತಮೇಹಾಂಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗಾನ್ತರೈಃ ಸಮ್ಯಗ್ವೇತ್ತ್ಯೇವ|

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

ಅಧುನಾ ಯದುಕ್ತಂ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಾಃ ಕಫಾದಿಸಮ್ಭವಾ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಪವಾದಮಾಹ - - - - ಸಪೂರ್ವರೂಪಾಃ ಕಫಪಿತ್ತೇಮೇಹಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಯೇ ವಾತಕೃತಾಶ್ಚ ಮೇಹಾಃ| ಸಾಧ್ಯಾ ನ ತೇ, ಪಿತ್ತಕೃತಾಸ್ತು ಯಾಪ್ಯಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಸ್ತು ಮೇದೋ ಯದಿ ನಾತಿದುಷ್ಟಮ್||೪೧|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಂ ನಾಮ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೦||

ಸ೦-ಸಹ ಪೂರ್ವರೂಪೈಃ-"ಸ್ವೇದೋಽಙ್ಗಗನ್ಧಃ" (ಶ್ಲೋ. ೩೮) ಇತ್ಯಾದಿಭಿರ್ವರ್ತನ್ತೇಽನವರತಂ ಕೃತ್ವಾಽನುಬಧ್ಯನ್ತೇ ಯೇ ತೇ ಸಪೂರ್ವರೂಪಾ ಅಸಾಧ್ಯಾಃ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾವ್ಯಭಿಚಾರೇಽಪಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಸಾಕಲ್ಯಪ್ರಾಪಣಾರ್ಥಮ್| ಸರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವರೂಪೈಃ ಸಹ ಯೇ ವರ್ತನ್ತೇ ತೇ ಕಫಮೇಹಾಃ ಪಿತ್ತಮೇಹಾಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯಾಃ, ಸಾಧಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್,-ಅಪರೇಽಪಿ ಹಿ ರೋಗಾಃ ಸಪೂರ್ವರೂಪಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣಾಸಾಧ್ಯಾ ಏವ| ತಥಾ ಕ್ರಮೇಣ ಕಫಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಯೇ ವಾತಕೃತಾ ಮೇಹಾಸ್ತೇಽಸಾಧ್ಯಾಃ| ನನು, ವಾತಕೃತಾ ಮೇಹಾ ಅಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮೇವ, ತತ್ಕಿಮನೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ? ಇತಿ| ಬ್ರೂಮಃ| ಅಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಥಮಮೇವ ಯೇ ವಾತೋತ್ಪನ್ನಾಸ್ತೇ ತ್ಯಾಜ್ಯಾ ಇತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಇಹ ತು ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಥಮಂ ಕಫಪ್ರಮೇಹಾಸ್ತತಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹಾಸ್ತತಃ ಕಾಲೇನ ತ ಏವ ಯೇ ವಾತಪ್ರಮೇಹಾಃ ಸಮ್ಪನ್ನಾಸ್ತೇ ಪೂರ್ವಂ ಕಫಪ್ರಮೇಹತ್ವಾತ್ಸಾಧಯಿತುಮಪಿ ಶಕ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕಾಯಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಯೇ ವಾತಕೃತಾಸ್ತೇಽಸಾಧ್ಯಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಪಿತ್ತಕೃತಾಸ್ತ್ವಸಪೂರ್ವರೂಪಾ ಅಪಿ ಯಾಪ್ಯಾ ಅಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದಿತಿ ಪ್ರಾಙ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ತೇಷಾಂ ಯದಿ ಮೇದೋ ನಾತಿದುಷ್ಟಂ ಭವೇತ್ತದಾ ತೇಽಪಿ ಯಾಪ್ಯಾಃ ಸನ್ತಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ| ಮೇದೋ ನಾತಿದುಷ್ಟಮಿತ್ಯನೇನೈತಜ್ಜ್ಞಾಪಯತಿ,-ಸರ್ವಮೇಹೇಷು ಮೇದೋದುಷ್ಟಿರವಶ್ಯಂಭಾವಿನೀತಿ| ಮೇಹಿನೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಶ್ಚ ಕೇಶನಖಾತಿವೃದ್ಧಿಃ ಕಿಟ್ಟಬಾಹುಲ್ಯಾದ್ಭವತಿ, ರೋಗಸ್ವಭಾವಾದಿತ್ಯನ್ಯೇ| ವೃತ್ತಾನ್ಯುಪಜಾತಿಸಂಜ್ಞಾನಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಂ ನಾಮ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೦||