10. pramēhanidānādhyāyaḥ

Adhikarana pramehanidAnAdhyAyaH, pramehA viMshatiH (2-1) · Śloka 1

ಅಶ್ಮರೀನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಮಾರಭ್ಯತೇ - - - - ಅಥಾತಃ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨| ಪ್ರಮೇಹಾ ವಿಂಶತಿಸ್ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮತೋ ದಶ, ಪಿತ್ತತಃ| ಷಟ್, ಚತ್ವಾರೋಽನಿಲಾತ್|೧|

Adhikarana pramehANAM nidAnam (1-3) · Śloka 3

| ತೇಷಾಂ ಮೇದೋಮೂತ್ರಕಫಾವಹಮ್||೧|| ಅನ್ನಪಾನಕ್ರಿಯಾಜಾತಂ ಯತ್ಪ್ರಾಯಸ್ತತ್ಪ್ರವರ್ತಕಮ್| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಪಿಚ್ಛಿಲಶೀತಲಮ್||೨|| ನವಧಾನ್ಯಸುರಾನೂಪಮಾಂಸೇಕ್ಷುಗುಡಗೋರಸಮ್| ಏಕಸ್ಥಾನಾಸನರತಿಃ ಶಯನಂ ವಿಧಿವರ್ಜಿತಮ್||೩||

Adhikarana kaphapramehANAM saMprAptiH (4) · Śloka 4

ಬಸ್ತಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುರುತೇ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ದೂಷಿತಃ ಕಫಃ| ದೂಷಯಿತ್ವಾ ವಪುಃಕ್ಲೇದಸ್ವೇದಮೇದೋರಸಾಮಿಷಮ್||೪||

Adhikarana pittapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಮಪಿ ಕ್ಷೀಣೇ ಕಫಾದೌ ಮೂತ್ರಸಂಶ್ರಯಮ್| |೫|

Adhikarana vAtapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

| ಧಾತೂನ್ ಬಸ್ತಿಮುಪಾನೀಯ ತತ್ಕ್ಷಯೇಽಪಿ ಚ ಮಾರುತಃ||೫||

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

ಅಥ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗಮಾಹ - - - - ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಾ ಮೇಹಾಸ್ತೇನೈವ ತದ್ಭವಾಃ| ಸಮಾಸಮಕ್ರಿಯತಯಾ ಮಹಾತ್ಯಯತಯಾಽಪಿ ಚ||೬||

Adhikarana pramehANAM sAmAnyalakShaNam (7) · Śloka 7

ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಭೂತಾವಿಲಮೂತ್ರತಾ| |೭|

Adhikarana pramehabhedAnAM kAraNam (7-8) · Śloka 8

ನನು, ದೋಷಸ್ಯ-ಕಫಾದೇಃ, ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಚ-ವಪುಃಕ್ಲೇದಾದೇಃ, ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಪ್ರತಿದೋಷಂ ಪ್ರಮೇಹಾನೇಕತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ದೋಷದೂಷ್ಯಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತತ್ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷತಃ||೭|| ಮೂತ್ರವರ್ಣಾದಿಭೇದೇನ ಭೇದೋ ಮೇಹೇಷು ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| |೮|

Adhikarana udakamehasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

ಅಥೋದಕಮೇಹಾದೀನ್ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಅಚ್ಛಂ ಬಹು ಸಿತಂ ಶೀತಂ ನಿರ್ಗನ್ಧಮುದಕೋಪಮಮ್||೮|| ಮೇಹತ್ಯುದಕಮೇಹೇನ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಾವಿಲಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| |೯|

Adhikarana ikShumehasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ಇಕ್ಷೋ ರಸಮಿವಾತ್ಯರ್ಥಂ ಮಧುರಂ ಚೇಕ್ಷುಮೇಹತಃ||೯||

Adhikarana sAndramehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

ಸಾನ್ದ್ರೀಭವೇತ್ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹೇನ ಮೇಹತಿ| |೧೦|

Adhikarana surAmehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| ಸುರಾಮೇಹೀ ಸುರಾತುಲ್ಯಮುಪರ್ಯಚ್ಛಮಧೋ ಘನಮ್||೧೦||

Adhikarana piShTamehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

ಸಂಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಪಿಷ್ಟೇನ ಪಿಷ್ಟವದ್ಬಹಲಂ ಸಿತಮ್| |೧೧|

Adhikarana shukramehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| ಶುಕ್ರಾಭಂ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಶುಕ್ರಮೇಹಿ ಪ್ರಮೇಹತಿ||೧೧||

Adhikarana sikatAmehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

ಮೂರ್ತಾಣೂನ್ ಸಿಕತಾಮೇಹೀ ಸಿಕತಾರೂಪಿಣೋ ಮಲಾನ್| |೧೨|

Adhikarana shItamehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| ಶೀತಮೇಹೀ ಸುಬಹುಶೋ ಮಧುರಂ ಭೃಶಶೀತಲಮ್||೧೨||

Adhikarana shanairmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ಶನೈಃಶನೈಃಶನೈರ್ಮೇಹೀ ಮನ್ದಂಮನ್ದಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ| |೧೩|

Adhikarana lAlAmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| ಲಾಲಾತನ್ತುಯುತಂ ಮೂತ್ರಂ ಲಾಲಾಮೇಹೇನ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್||೧೩||

Adhikarana kShAramehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ಪಿತ್ತಜಾನಾಹ - - - - ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೈಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಕ್ಷಾರತೋಯವತ್| |೧೪|

Adhikarana nIlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| ನೀಲಮೇಹೇನ ನೀಲಾಭಂ|೧೪|

Adhikarana kAlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| ಕಾಲಮೇಹೀ ಮಷೀನಿಭಮ್||೧೪||

Adhikarana hAridramehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ಹಾರಿದ್ರಮೇಹೀ ಕಟುಕಂ ಹರಿದ್ರಾಸನ್ನಿಭಂ ದಹತ್| |೧೫|

Adhikarana mA~jjiShThamehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

| ವಿಸ್ರಂ ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹೇನ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಸಲಿಲೋಪಮಮ್||೧೫||

Adhikarana raktamehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ವಿಸ್ರಮುಷ್ಣಂ ಸಲವಣಂ ರಕ್ತಾಭಂ ರಕ್ತಮೇಹತಃ| |೧೬|

Adhikarana vasAmehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ಅಧುನಾ ವಾತಜಾನ್ ವಕ್ತಿ - - - - | ವಸಾಮೇಹೀ ವಸಾಮಿಶ್ರಂ ವಸಾಂ ವಾ ಮೂತ್ರಯೇನ್ಮುಹುಃ||೧೬||

Adhikarana majjamehasya lakShaNam (17) · Śloka 17

ಮಜ್ಜಾನಂ ಮಜ್ಜಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಮಜ್ಜಮೇಹೀ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| |೧೭|

Adhikarana hastimehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| ಹಸ್ತೀ ಮತ್ತ ಇವಾಜಸ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ವೇಗವಿವರ್ಜಿತಮ್||೧೭|| ಸಲಸೀಕಂ ವಿಬದ್ಧಂ ಚ ಹಸ್ತಿಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ| |೧೮|

Adhikarana madhumehasya lakShaNam (18) · Śloka 18

| ಮಧುಮೇಹೀ ಮಧುಸಮಮ್|೧೮|

Adhikarana madhumehasya dvaividhyam (18-19) · Śloka 19

| ಜಾಯತೇ ಸ ಕಿಲ ದ್ವಿಧಾ||೧೮|| ಕ್ರುದ್ಧೇ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯೌ ದೋಷಾವೃತಪಥೇಽಥವಾ| |೧೯|

Adhikarana AvRutavAtasya kRucchrasAdhyatvam (19-20) · Śloka 20

| ಆವೃತೋ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸೋಽನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರದರ್ಶಯೇತ್||೧೯|| ಕ್ಷೀಣಃ ಕ್ಷಣಾತ್ಕ್ಷಣಾತ್ ಪೂರ್ಣೋ ಭಜತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾಮ್| |೨೦|

Adhikarana upekShayA sarveShAM madhumehatvam (20-21) · Śloka 21

| ಕಾಲೇನೋಪೇಕ್ಷಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಯದ್ಯಾನ್ತಿ ಮಧುಮೇಹತಾಮ್||೨೦|| ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಸರ್ವೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ಮಧ್ವಿವ ಮೇಹತಿ| ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಚ ತನೋರತಃ||೨೧||

Adhikarana kaphajAnAM upadravAH (22) · Śloka 22

ಅವಿಪಾಕೋಽರುಚಿಶ್ರ್ಛರ್ದಿರ್ನಿದ್ರಾ ಕಾಸಃ ಸಪೀನಸಃ| ಉಪದ್ರವಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಮೇಹಾನಾಂ ಕಫಜನ್ಮನಾಮ್||೨೨||

Adhikarana pittajAnAM upadravAH (23) · Śloka 23

ಬಸ್ತಿಮೇಹನಯೋಸ್ತೋದೋ ಮುಷ್ಕಾವದರಣಂ ಜ್ವರಃ| ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾಽಮ್ಲಕೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ವಿಡ್ಭೇದಃ ಪಿತ್ತಜನ್ಮನಾಮ್||೨೩||

Adhikarana vAtajAnAM upadravAH (24) · Śloka 24

ವಾತಿಕಾನಾಮುದಾವರ್ತಕಮ್ಪಹೃದ್ಗ್ರಹಲೋಲತಾಃ| ಶೂಲಮುನ್ನಿದ್ರತಾ ಶೋಷಃ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||೨೪||

Adhikarana upekShayA dasha piTikAH (25-26) · Śloka 26

ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ಚ ಪಿಟಿಕಾಃ ಶರಾವಿಕಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಭವನ್ತಿ, ಇತಿ ತಾ ಏವಾಹ - - - - ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ವಿನತಾಽಲಜೀ| ಮಸೂರಿಕಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಪುತ್ರಿಣೀ ಸವಿದಾರಿಕಾ||೨೫|| ವಿದ್ರಧಿಶ್ಚೇತಿ ಪಿಟಿಕಾಃ ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯಾ ದಶ| ಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಜಾಯನ್ತೇ ಮಾಂಸಲೇಷು ಚ ಧಾಮಸು||೨೬||

Adhikarana sharAvikAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

ಅನ್ತೋನ್ನತಾ ಮಧ್ಯನಿಮ್ನಾ ಶ್ಯಾವಾ ಕ್ಲೇದರುಜಾನ್ವಿತಾ| ಶರಾವಮಾನಸಂಸ್ಥಾನಾ ಪಿಟಿಕಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛರಾವಿಕಾ||೨೭||

Adhikarana kacchapikAyAH lakShaNam (28) · Śloka 28

ಅವಗಾಢಾರ್ತಿನಿಸ್ತೋದಾ ಮಹಾವಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಾ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಕಚ್ಛಪಪೃಷ್ಠಾಭಾ ಪಿಟಿಕಾ ಕಚ್ಛಪೀ ಮತಾ||೨೮||

Adhikarana jAlinyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

ಸ್ತಬ್ಧಾ ಸಿರಾಜಾಲವತೀ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ರಾವಾ ಮಹಾಶಯಾ| ರುಜಾನಿಸ್ತೋದಬಹುಲಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿದ್ರಾ ಚ ಜಾಲಿನೀ||೨೯||

Adhikarana vinatAyAH lakShaNam (30) · Śloka 30

ಅವಗಾಢರುಜಾಕ್ಲೇದಾ ಪೃಷ್ಠೇ ವಾ ಜಠರೇಽಪಿ ವಾ| ಮಹತೀ ಪಿಟಿಕಾ ನೀಲಾ ವಿನತಾ ವಿನತಾ ಸ್ಮೃತಾ||೩೦||

Adhikarana alajyAH lakShaNam (31) · Śloka 31

ದಹತಿ ತ್ವಚಮುತ್ಥಾನೇ ಭೃಶಂ ಕಷ್ಟಾ ವಿಸರ್ಪಿಣೀ| ರಕ್ತಕೃಷ್ಣಾಽತಿತೃಟ್ಸ್ಫೋಟದಾಹಮೋಹಜ್ವರಾಽಲಜೀ||೩೧||

Adhikarana masUrikAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

ಮಾನಸಂಸ್ಥಾನಯೋಸ್ತುಲ್ಯಾ ಮಸೂರೇಣ ಮಸೂರಿಕಾ| |೩೨|

Adhikarana sarShapikAyAH lakShaNam (32-33) · Śloka 33

| ಸರ್ಷಪಾಮಾನಸಂಸ್ಥಾನಾ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಾ ಮಹಾರುಜಾ||೩೨|| ಸರ್ಷಪೀ ಸರ್ಷಪಾತುಲ್ಯಪಿಟಿಕಾಪರಿವಾರಿತಾ| |೩೩|

Adhikarana putriNyAH lakShaNam (33) · Śloka 33

| ಪುತ್ರಿಣೀ ಮಹತೀ ಭೂರಿಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಪಿಟಿಕಾಚಿತಾ||೩೩||

Adhikarana vidArikAyAH lakShaNam (34) · Śloka 34

ವಿದಾರೀಕನ್ದವದ್ವೃತ್ತಾ ಕಠಿನಾ ಚ ವಿದಾರಿಕಾ| |೩೪|

Adhikarana vidradheH lakShaNam (34) · Śloka 34

| ವಿದ್ರಧಿರ್ವಕ್ಷ್ಯತೇಽನ್ಯತ್ರ|೩೪|

Adhikarana piTikAnAM sAdhyAsAdhyatvam (34-35) · Śloka 35

| ತತ್ರಾದ್ಯಂ ಪಿಟಿಕಾತ್ರಯಮ್||೩೪|| ಪುತ್ರಿಣೀ ಚ ವಿದಾರೀ ಚ ದುಃಸಹಾ ಬಹುಮೇದಸಃ| ಸಹ್ಯಾಃ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾಸ್ತ್ವನ್ಯಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯಲ್ಪಮೇದಸಃ||೩೫||

Adhikarana prameheNa vinA~apyetAsAmutpattiH (36) · Śloka 36

ತಾಸು ಮೇಹವಶಾಚ್ಚ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷೋದ್ರೇಕೋ ಯಥಾಯಥಮ್| |೩೬|

Adhikarana prameharaktapittayorbhedakalakShaNam (36) · Śloka 36

ಪ್ರಮೇಹೇಣ ವಿನಾಽಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ| ತಾವಚ್ಚ ನೋಪಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಾವದ್ವಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ||೩೬||

Adhikarana pramehANAM pUrvarUpam (37-39) · Śloka 39

ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣಂ ರಕ್ತಂ ವಾ ಮೇಹಪ್ರಾಗ್ರೂಪವರ್ಜಿತಮ್| ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇನ್ನ ತಂ ಮೇಹಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ತು ತದ್ವಿದುಃ||೩೭|| ಸ್ವೇದೋಽಙ್ಗಗನ್ಧಃ ಶಿಥಿಲತ್ವಮಙ್ಗೇ ಶಯ್ಯಾಸನಸ್ವಪ್ನಸುಖಾಭಿಷಙ್ಗಃ| ಹೃನ್ನೇತ್ರಜಿಹ್ವಾಶ್ರವಣೋಪದೇಹೋ ಘನಾಙ್ಗತಾ ಕೇಶನಖಾತಿವೃದ್ಧಿಃ||೩೮|| ಶೀತಪ್ರಿಯತ್ವಂ ಗಲತಾಲುಶೋಷೋ ಮಾಧುರ್ಯಮಾಸ್ಯೇ ಕರಪಾದದಾಹಃ| ಭವಿಷ್ಯತೋ ಮೇಹಗಣಸ್ಯ ರೂಪಂ ಮೂತ್ರೇಽಭಿಧಾವನ್ತಿ ಪಿಪೀಲಿಕಾಶ್ಚ||೩೯||

Adhikarana pramehe dvividho vicAraH (40) · Śloka 40

ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಮೇಹಂ ಮಧುರಂ ಸಪಿಚ್ಛಂ ಮಧೂಪಮಂ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವಿವಿಧೋ ವಿಚಾರಃ| ಸಮ್ಪೂರಣಾದ್ವಾ ಕಫಸಮ್ಭವಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೀಣೇಷು ದೋಷೇಷ್ವನಿಲಾತ್ಮಕೋ ವಾ||೪೦||

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

ಅಧುನಾ ಯದುಕ್ತಂ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಾಃ ಕಫಾದಿಸಮ್ಭವಾ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಪವಾದಮಾಹ - - - - ಸಪೂರ್ವರೂಪಾಃ ಕಫಪಿತ್ತೇಮೇಹಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಯೇ ವಾತಕೃತಾಶ್ಚ ಮೇಹಾಃ| ಸಾಧ್ಯಾ ನ ತೇ, ಪಿತ್ತಕೃತಾಸ್ತು ಯಾಪ್ಯಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಸ್ತು ಮೇದೋ ಯದಿ ನಾತಿದುಷ್ಟಮ್||೪೧|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಂ ನಾಮ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೦||