10. pramēhanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അശ്മരീനിദാനാദനന്തരം പ്രമേഹനിദാനമാരഭ്യതേ -

Adhikarana pramehanidAnAdhyAyaH, pramehA viMshatiH (2-1) · Śloka 1

അശ്മരീനിദാനാദനന്തരം പ്രമേഹനിദാനമാരഭ്യതേ - - - - അഥാതഃ പ്രമേഹനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨| പ്രമേഹാ വിംശതിസ്തത്ര ശ്ലേഷ്മതോ ദശ, പിത്തതഃ| ഷട്, ചത്വാരോऽനിലാത്|൧|

സ൦-പ്രമേഹാ വിംശതിര്ഭവന്തി| തത്ര-വിംശതിപ്രമേഹേഷു, ദശ ശ്ലേഷ്മതഃ പ്രമേഹാഃ, ഷട് പിത്തതഃ, ചത്വാരോ വാതാത്|

Adhikarana pramehANAM nidAnam (1-3) · Śloka 3

| തേഷാം മേദോമൂത്രകഫാവഹമ്||൧|| അന്നപാനക്രിയാജാതം യത്പ്രായസ്തത്പ്രവര്തകമ്| സ്വാദ്വമ്ലലവണസ്നിഗ്ധഗുരുപിച്ഛിലശീതലമ്||൨|| നവധാന്യസുരാനൂപമാംസേക്ഷുഗുഡഗോരസമ്| ഏകസ്ഥാനാസനരതിഃ ശയനം വിധിവര്ജിതമ്||൩||

സ൦-തേഷാം-പ്രമേഹാണാം, മേദോമൂത്രകഫകരം യദന്നപാനക്രിയാജാതം പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, തത്പ്രവര്തകം-ഉത്പാദകമ്| ജാതശബ്ദഃ പ്രകാരേ| ക്രിയാ-ചേഷ്ടാ ശയ്യാസനനിദ്രാലസ്യാദികാ കഫകാരീ| തദേവാന്നാദി ദര്ശയിതുമാഹ-സ്വാദ്വമ്ലേത്യാദി| ഏകസ്ഥാനാസനേ രതിഃ-പ്രീതിഃ| ശയനം-സ്വപ്നോ, വിധിവര്ജിതം-അയഥോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൭|൫൪) - "അകാലേऽതിപ്രസങ്ഗാഞ്ച ന ച നിദ്രാ നിഷേവിതാ| സുഖായുഷീ പരാകുര്യാത്കാലരാത്രിരിവാപരാ||" ഇത്യാദി|

Adhikarana kaphapramehANAM saMprAptiH (4) · Śloka 4

ബസ്തിമാശ്രിത്യ കുരുതേ പ്രമേഹാന് ദൂഷിതഃ കഫഃ| ദൂഷയിത്വാ വപുഃക്ലേദസ്വേദമേദോരസാമിഷമ്||൪||

സ൦-കഫഃ പ്രമേഹകാരണൈര്ദൂഷിതോ ബസ്തിമാശ്രിത്യ പ്രമേഹാന് കുരുതേ| കിം കൃത്വാ ? വപുരാദീന് ദൂഷയിത്വാ|കഫജപ്രമേഹാണാം സമ്പ്രാപ്തിമുക്ത്വാ പിത്തപ്രമേഹസമ്പ്രാപ്തിമാഹ|

Adhikarana pittapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

പിത്തം രക്തമപി ക്ഷീണേ കഫാദൌ മൂത്രസംശ്രയമ്| |൫|

സ൦-പിത്തം കര്തൃ രക്തം മൂത്രസംശ്രയം ദൂഷയിത്വാ പ്രമേഹാന് കുരുതേ| അപിശബ്ദാദ്വപുരാദീംശ്ച| കദാ ? കഫാദൌ,-സൌമ്യേ ധാതൌ, ക്ഷീണേ സതി|

Adhikarana vAtapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

| ധാതൂന് ബസ്തിമുപാനീയ തത്ക്ഷയേऽപി ച മാരുതഃ||൫||

സ൦-മാരുതശ്ച ദൂഷിതോ ധാതൂന്-വാതപ്രമേഹസമ്പാദനയോഗ്യാന്, ബസ്തിമുപാനീയ-സമന്താന്മൂത്രാധാരസമീപം നീത്വാ, തത്ക്ഷയേऽപി ച പ്രമേഹാന് കുരുതേ| തേഷാം-ധാതൂനാം, ക്ഷയസ്തസ്മിംശ്ച സതി| ന കേവലം ധാതൂന് ബസ്തിമുപാനീയ യാവദധഃക്ഷരണത്വാദിനാ തേഷാമപി സ്വയം കൃത്വേത്യപി ചേത്യസ്യാര്ഥഃ|

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

അഥ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗമാഹ - - - - സാധ്യയാപ്യപരിത്യാജ്യാ മേഹാസ്തേനൈവ തദ്ഭവാഃ| സമാസമക്രിയതയാ മഹാത്യയതയാऽപി ച||൬||

സ൦-സഃ-ശ്ലേഷ്മാദിഃ, ഭവോ-ജന്മ, യേഷാം തേ തദ്ഭവാഃ കഫാദിസമുത്ഥാഃ, തേനൈവ-വിശിഷ്ടേന സമ്പ്രാപ്തിവിശേഷേണ, സാധ്യയാപ്യപരിത്യാജ്യാഃ സ്യുഃ| തഥാ ച,-കഫപ്രമേഹാ വപുരാദിദൂഷണമാത്രോത്ഥിതത്വാത് സാധ്യാഃ, പിത്തപ്രമേഹാണാം സൌമ്യധാതുക്ഷയേ വപുരാദേ രക്തസ്യ ച ദൂഷണേന സമുത്ഥാനാദ്യാപ്യത്വമ്, വാതപ്രമേഹാസ്തു സര്വധാതുക്ഷയോദ്ഭൂതത്വാദസാധ്യാഃ| അന്യദപി ഹേത്വന്തരം സാധ്യയാപ്യാസാധ്യത്വേ വക്തി-സമേത്യാദി| സമം ചാസമം ച സമാസമേ,-സമാനാസമാനേ, സമാസമേ ക്രിയേ യയോസ്താവേവമ്, തയോര്ഭാവഃ സമാസമക്രിയതാ, തയാ| തഥാ, മഹാത്യയതയാ| മഹാംശ്ചാസാവത്യയോ-വിനാശഃ ശരീരവിഘടനരൂപോ മഹാത്യയഃ, തസ്യ ഭാവോ മഹാത്യയതാ, തയാ| തത്ര കഫസ്യ തഥാ ശരീരക്ലേദാദേഃ പ്രമേഹദൂഷ്യസ്യാപ്യതര്പണരൂപയൈകയൈവ ക്രിയയാ സാധ്യത്വാത് കഫപ്രമേഹാഃ സാധ്യാഃ| പിത്തസ്യ ശീതമധുരാദിരൂപാ ക്രിയാ പ്രമേഹാണാം രൂക്ഷതീക്ഷ്ണാദികാ ദൂഷ്യപ്രതിപക്ഷത്വാദൌപയികീതി തസ്മാത്തേ പിത്തപ്രമേഹാ യാപ്യാഃ| വാതപ്രമേഹാണാം രൂക്ഷതീക്ഷ്ണാദി തു പഥ്യമ്| വാതസ്യ സ്നിഗ്ധമധുരാദികം സന്തര്പണരൂപം പഥ്യമ്| തദേവം വിരുദ്ധക്രിയത്വാദ്വാതപ്രമേഹാ അസാധ്യാഃ| അപിചേതി സമുഞ്ചയേ|

Adhikarana pramehANAM sAmAnyalakShaNam (7) · Śloka 7

സാമാന്യം ലക്ഷണം തേഷാം പ്രഭൂതാവിലമൂത്രതാ| |൭|

സ൦-തേഷാം-പ്രമേഹാണാം, സാമാന്യലക്ഷണം പ്രഭൂതമൂത്രതാऽऽവിലമൂത്രതാ ച|

Adhikarana pramehabhedAnAM kAraNam (7-8) · Śloka 8

നനു, ദോഷസ്യ-കഫാദേഃ, ദൂഷ്യസ്യ ച-വപുഃക്ലേദാദേഃ, തുല്യത്വാത് കഥം പ്രതിദോഷം പ്രമേഹാനേകത്വം സ്യാത് ? ഇത്യാഹ - - - - | ദോഷദൂഷ്യാവിശേഷേऽപി തത്സംയോഗവിശേഷതഃ||൭|| മൂത്രവര്ണാദിഭേദേന ഭേദോ മേഹേഷു കല്പ്യതേ| |൮|

സ൦-ദോഷദൂഷ്യാവിശേഷേऽപി-സമാനത്വേऽപി സതി, തത്സംയോഗവിശേഷതോ മേഹേഷു ഭേദഃ-അനേകത്വം കല്പ്യതേ| തയോഃ-ദോഷദൂഷ്യയോഃ, സംയോഗഃ-സംശ്ലേഷഃ, തത്സംയോഗഃ, തസ്യ വിശേഷഃ-പ്രാക്കൃതകര്മവശാദ്ഭേദോ, ദോഷദൂഷ്യയോഃ സംയോഗാനേകത്വമിത്യര്ഥഃ| തസ്മാന്മൂത്രസ്യ യോ വര്ണാദിഭേദോ-വര്ണഗന്ധരസസ്പര്ശാദിവിശേഷഃ, തേന ഭേദേന ഭേദോ മേഹേഷു കല്പ്യതേ-നിരൂപ്യതേ|

Adhikarana udakamehasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

അഥോദകമേഹാദീന് ലക്ഷയതി - - - - | അച്ഛം ബഹു സിതം ശീതം നിര്ഗന്ധമുദകോപമമ്||൮|| മേഹത്യുദകമേഹേന കിഞ്ചിച്ചാവിലപിച്ഛിലമ്| |൯|

സ൦-ഉദകമേഹേനാച്ഛാദിഗുണയുക്തം മേഹതി| കിഞ്ചിച്ചാവിലപിച്ഛിലമിതി ഈഷത്സ്വച്ഛമൂത്രാദാവിലം പിച്ഛലം ച ഭവതി|

Adhikarana ikShumehasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ഇക്ഷോ രസമിവാത്യര്ഥം മധുരം ചേക്ഷുമേഹതഃ||൯||

സ൦-ഇക്ഷോര്മേഹാദിക്ഷുരസസദൃശം മേഹതി| അത്യര്ഥം മധുരം ചേതീക്ഷുരസാദ്വിശേഷമാഹ|

Adhikarana sAndramehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

സാന്ദ്രീഭവേത്പര്യുഷിതം സാന്ദ്രമേഹേന മേഹതി| |൧൦|

സ൦-സാന്ദ്രമേഹേന യന്മേഹതി തത്പര്യുഷിതം-രാത്രിസ്ഥിതം, ഘനീഭവേത്|

Adhikarana surAmehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| സുരാമേഹീ സുരാതുല്യമുപര്യച്ഛമധോ ഘനമ്||൧൦||

സ൦-സുരാമേഹീ സുരാതുല്യം മേഹതി| തച്ച മൂത്രം പര്യുഷിതമേവോപരിഭാഗേऽച്ഛമധഃ-അധസ്താത്, ഘനം ഭവേത്|

Adhikarana piShTamehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

സംഹൃഷ്ടരോമാ പിഷ്ടേന പിഷ്ടവദ്ബഹലം സിതമ്| |൧൧|

സ൦-പിഷ്ടേന-പിഷ്ടമേഹേന, സംഹൃഷ്ടരോമാ സന് പിഷ്ടവത്-പിഷ്ടസദൃശം, ബഹലം ശുക്ലം ച മേഹതി|

Adhikarana shukramehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| ശുക്രാഭം ശുക്രമിശ്രം വാ ശുക്രമേഹി പ്രമേഹതി||൧൧||

സ൦-ശുക്രമേഹീ ശുക്രാഭം ശുക്രമിശ്രം വാ പ്രമേഹതി|

Adhikarana sikatAmehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

മൂര്താണൂന് സികതാമേഹീ സികതാരൂപിണോ മലാന്| |൧൨|

സ൦-സികതാമേഹി മൂര്താണൂന്-സംഹതാന്- സൂക്ഷ്മാംശ്ച, മലാന് സികതാസദൃശാന് മേഹതി| മലാനിതി ബഹുവചനം ജാതൌ, കഫാഖ്യോ ഹ്യേക ഏവ മലോऽത്ര ഗൃഹ്യതേ|

Adhikarana shItamehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| ശീതമേഹീ സുബഹുശോ മധുരം ഭൃശശീതലമ്||൧൨||

സ൦-ശീതമേഹീ സുഷ്ഠു ബഹുശോ മധുരമതിശീതലം ച മേഹതി|

Adhikarana shanairmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ശനൈഃശനൈഃശനൈര്മേഹീ മന്ദംമന്ദം പ്രമേഹതി| |൧൩|

സ൦-ശനൈര്മേഹീ ശനൈഃശനൈര്മേഹതീത്യുദ്ദേശേ മന്ദംമന്ദമിതി നിര്ദേശ ഇത്യപി പൌനരുക്ത്യമ്|

Adhikarana lAlAmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| ലാലാതന്തുയുതം മൂത്രം ലാലാമേഹേന പിച്ഛിലമ്||൧൩||

സ൦-ലാലാമേഹേന ലാലാതന്തുയുതം വിച്ഛിലം ച മൂത്രം പ്രമേഹതി| ഇതി കഫപ്രമേഹാ ദശ|

Adhikarana kShAramehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

പിത്തജാനാഹ - - - - ഗന്ധവര്ണരസസ്പര്ശൈഃ ക്ഷാരേണ ക്ഷാരതോയവത്| |൧൪|

സ൦-ക്ഷാരതോയമിവ ഗന്ധവര്ണരസസ്പര്ശൈഃ ക്ഷാരമേഹേന മേഹതി|

Adhikarana nIlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| നീലമേഹേന നീലാഭം|൧൪|

സ൦-നീലമേഹേന നീലാഭം ഗന്ധാദിഭിര്മേഹതി|

Adhikarana kAlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| കാലമേഹീ മഷീനിഭമ്||൧൪||

സ൦- കാലമേഹീ മഷീസദൃശം മൂത്രം മേഹതി|

Adhikarana hAridramehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ഹാരിദ്രമേഹീ കടുകം ഹരിദ്രാസന്നിഭം ദഹത്| |൧൫|

സ൦-ഹാരിദ്രമേഹി ഹരിദ്രാസദൃശം കടുകം ദഹത്-ദഹദിവ, മൂത്രം മേഹതി|

Adhikarana mA~jjiShThamehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

| വിസ്രം മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹേന മഞ്ജിഷ്ഠാസലിലോപമമ്||൧൫||

സ൦-മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹീ മഞ്ജിഷ്ഠാജലസദൃശം വിസ്രം ച മേഹതി|

Adhikarana raktamehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

വിസ്രമുഷ്ണം സലവണം രക്താഭം രക്തമേഹതഃ| |൧൬|

സ൦-രക്തമേഹേന വിസ്രാദികം മേഹതി|

Adhikarana vasAmehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

അധുനാ വാതജാന് വക്തി - - - - | വസാമേഹീ വസാമിശ്രം വസാം വാ മൂത്രയേന്മുഹുഃ||൧൬||

സ൦-വസാമേഹീ വസാമിശ്രം വസാം വാ പുനഃപുനര്മൂത്രയേത്|

Adhikarana majjamehasya lakShaNam (17) · Śloka 17

മജ്ജാനം മജ്ജമിശ്രം വാ മജ്ജമേഹീ മുഹുര്മുഹുഃ| |൧൭|

സ൦-മജ്ജമേഹീ മജ്ജാനം മജ്ജമിശ്രം വാ പുനഃ പുനര്മേഹതി|

Adhikarana hastimehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| ഹസ്തീ മത്ത ഇവാജസ്രം മൂത്രം വേഗവിവര്ജിതമ്||൧൭|| സലസീകം വിബദ്ധം ച ഹസ്തിമേഹീ പ്രമേഹതി| |൧൮|

സ൦-ഹസ്തിമേഹീ മത്തഗജ ഇവാനവരതം വേഗരഹിതം ലസീകയാ സഹ വിബദ്ധം ച മൂത്രം പ്രമേഹതി|

Adhikarana madhumehasya lakShaNam (18) · Śloka 18

| മധുമേഹീ മധുസമമ്|൧൮|

സ൦-മധുമേഹീ മധുസമം പ്രമേഹതി|

Adhikarana madhumehasya dvaividhyam (18-19) · Śloka 19

| ജായതേ സ കില ദ്വിധാ||൧൮|| ക്രുദ്ധേ ധാതുക്ഷയാദ്വായൌ ദോഷാവൃതപഥേऽഥവാ| |൧൯|

സ൦-സ തു-മധുമേഹോ, വായൌ ധാതുക്ഷയാത്കുപിതേ സതി, അഥവാ ദോഷാവൃതപഥേ മരുതി, കില ദ്വിധാ ജായതേ| അത്ര ച കേചിദേവാചാര്യാ ദ്വിധാ ആഹുഃ| ബഹവസ്ത്വേകമേവ ധാതുക്ഷയവാതകോപജമാഹുഃ, ന തു മാര്ഗാവൃതവാതകോപജമിതി സൂചനാര്ഥഃ കിലശബ്ദഃ| വായോസ്തു ദ്വിധാ കോപഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"വായോര്ധാതുക്ഷയാത്കോപോ മാര്ഗസ്യാവരണേന ച|" ഇതി|

Adhikarana AvRutavAtasya kRucchrasAdhyatvam (19-20) · Śloka 20

| ആവൃതോ ദോഷലിങ്ഗാനി സോऽനിമിത്തം പ്രദര്ശയേത്||൧൯|| ക്ഷീണഃ ക്ഷണാത്ക്ഷണാത് പൂര്ണോ ഭജതേ കൃച്ഛ്രസാധ്യതാമ്| |൨൦|

സ൦-സഃ-വായുഃ, ആവൃതമാര്ഗോ ലിങ്ഗാനി-വാതാവരകദോഷലക്ഷണാനി വാതശോണിതനിദാനോക്താനി, അനിമിത്തം-അകസ്മാത്, പ്രദര്ശയേത് ചലസ്വഭാവത്വാദ്വായോഃ| അത ഏവ ച ക്ഷണാത്ക്ഷീണോ-ബസ്തേരപൂരണാദ്രിക്തഃ| ക്ഷണാച്ച പൂര്ണോ-മൂത്രാശയപൂരണാത്പൂര്ണോ, ന തു രിക്തഃ| അത ഏവ ദോഷാവൃതമാര്ഗവാതകോപജത്വാദസൌ കൃച്ഛ്രസാധ്യതാം ഭജതേ, ന തു ധാതുക്ഷയവാതകോപജവദത്യന്താസാധ്യതാമ്|

Adhikarana upekShayA sarveShAM madhumehatvam (20-21) · Śloka 21

| കാലേനോപേക്ഷിതാഃ സര്വേ യദ്യാന്തി മധുമേഹതാമ്||൨൦|| മധുരം യച്ച സര്വേഷു പ്രായോ മധ്വിവ മേഹതി| സര്വേऽപി മധുമേഹാഖ്യാ മാധുര്യാച്ച തനോരതഃ||൨൧||

സ൦-യത്-യസ്മാത്, സര്വേ മേഹാഃ കാലേനോപേക്ഷിതാഃ സന്തോ മധുമേഹതാം യാന്തി| യച്ച-യസ്മാച്ച, സര്വേഷു മേഹേഷു മധുരം മധ്വിവ-മധുസദൃശം, മേഹതി| തനോഃ-ശരീരസ്യ, ച സ്വഭാവാദേവ മാധുര്യമ് (ര്യാത്)| അതഃ-അസ്മാത്കാരണസന്ദോഹാത്, സര്വേऽപി മധുമേഹസംജ്ഞാഃ|

Adhikarana kaphajAnAM upadravAH (22) · Śloka 22

അവിപാകോऽരുചിശ്ര്ഛര്ദിര്നിദ്രാ കാസഃ സപീനസഃ| ഉപദ്രവാഃ പ്രജായന്തേ മേഹാനാം കഫജന്മനാമ്||൨൨||

സ൦-കഫജാനാം മേഹാനാമവിപാകാദയ ഉപദ്രവാഃ പ്രജായന്തേ|

Adhikarana pittajAnAM upadravAH (23) · Śloka 23

ബസ്തിമേഹനയോസ്തോദോ മുഷ്കാവദരണം ജ്വരഃ| ദാഹസ്തൃഷ്ണാऽമ്ലകോ മൂര്ച്ഛാ വിഡ്ഭേദഃ പിത്തജന്മനാമ്||൨൩||

സ൦-പിത്തജന്മനാം ബസ്ത്യാദിതോദാദയോ ജായന്തേ|

Adhikarana vAtajAnAM upadravAH (24) · Śloka 24

വാതികാനാമുദാവര്തകമ്പഹൃദ്ഗ്രഹലോലതാഃ| ശൂലമുന്നിദ്രതാ ശോഷഃ കാസഃ ശ്വാസശ്ച ജായതേ||൨൪||

സ൦-വാതികാനാമുദാവര്താദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana upekShayA dasha piTikAH (25-26) · Śloka 26

പ്രമേഹിണാം ച പിടികാഃ ശരാവികാദ്യാഃ പ്രായേണ ഭവന്തി, ഇതി താ ഏവാഹ - - - - ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ വിനതാऽലജീ| മസൂരികാ സര്ഷപികാ പുത്രിണീ സവിദാരികാ||൨൫|| വിദ്രധിശ്ചേതി പിടികാഃ പ്രമേഹോപേക്ഷയാ ദശ| സന്ധിമര്മസു ജായന്തേ മാംസലേഷു ച ധാമസു||൨൬||

സ൦-ശരാവികാദയോ ദശ പിടികാഃ പ്രമേഹാണാമുപേക്ഷയാ ജായന്തേ| സന്ധിമര്മസു മാംസലേഷു ച-ബഹുമാംസേഷു സ്ഥാനേഷു|

Adhikarana sharAvikAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

അന്തോന്നതാ മധ്യനിമ്നാ ശ്യാവാ ക്ലേദരുജാന്വിതാ| ശരാവമാനസംസ്ഥാനാ പിടികാ സ്യാച്ഛരാവികാ||൨൭||

സ൦-ശരാവികാസംജ്ഞാ പിടികാऽന്തോന്നതത്വാദിഗുണയുക്താ ഭവതി| തഥാ ശരാവസ്യേവ മാനം-പ്രമാണം, സംസ്ഥാനം-ആകാരശ്ച, യസ്യാഃ സൈവമ്|

Adhikarana kacchapikAyAH lakShaNam (28) · Śloka 28

അവഗാഢാര്തിനിസ്തോദാ മഹാവസ്തുപരിഗ്രഹാ| ശ്ലക്ഷ്ണാ കച്ഛപപൃഷ്ഠാഭാ പിടികാ കച്ഛപീ മതാ||൨൮||

സ൦-അര്തിഃ-പീഡാ| നിസ്തേദോ-വിച്ഛിന്നം വ്യഥനമ്| അവഗാഢാവര്തിനിസ്തോദൌ യസ്യാഃ സൈവമ്| തഥാ, മഹാന് വസ്തുപരിഗ്രഹഃ-ശരീരാവയവവിശേഷ ആശ്രയോ, യസ്യാഃ സൈവമ്| തഥാ, ശ്ലക്ഷ്ണാ കച്ഛപപൃഷ്ഠതുല്യാ ച കച്ഛപീസംജ്ഞാ പിടികാ മതാ| തന്ത്രകൃതാമിതി ശേഷഃ|

Adhikarana jAlinyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

സ്തബ്ധാ സിരാജാലവതീ സ്നിഗ്ധസ്രാവാ മഹാശയാ| രുജാനിസ്തോദബഹുലാ സൂക്ഷ്മച്ഛിദ്രാ ച ജാലിനീ||൨൯||

സ൦-സ്തബ്ധാദിഗുണയുക്താ ജാലിനീസംജ്ഞാ|

Adhikarana vinatAyAH lakShaNam (30) · Śloka 30

അവഗാഢരുജാക്ലേദാ പൃഷ്ഠേ വാ ജഠരേऽപി വാ| മഹതീ പിടികാ നീലാ വിനതാ വിനതാ സ്മൃതാ||൩൦||

സ൦-അവഗാഢരുജാദിയുക്താ പിടികാ മഹതി തഥാ നീലാ-നീലവര്ണാ, വിനതാ ച| സാ ച വിനതാസംജ്ഞാ പൃഷ്ഠേ ജഠരേ വാ സ്യാത്|

Adhikarana alajyAH lakShaNam (31) · Śloka 31

ദഹതി ത്വചമുത്ഥാനേ ഭൃശം കഷ്ടാ വിസര്പിണീ| രക്തകൃഷ്ണാऽതിതൃട്സ്ഫോടദാഹമോഹജ്വരാऽലജീ||൩൧||

സ൦-അലജീസംജ്ഞാ ഉത്ഥാനേ സതി ത്വചം ദഹതി| അതിദുഃസഹാ വിസര്പണശീലാ തഥാ രക്തകൃഷ്ണാऽതിതൃഡാദിയുക്താ ച|

Adhikarana masUrikAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

മാനസംസ്ഥാനയോസ്തുല്യാ മസൂരേണ മസൂരികാ| |൩൨|

സ൦-മസൂരികാസംജ്ഞാ മസൂരേണ പ്രമാണാകൃതിഭ്യാം തുല്യാ|

Adhikarana sarShapikAyAH lakShaNam (32-33) · Śloka 33

| സര്ഷപാമാനസംസ്ഥാനാ ക്ഷിപ്രപാകാ മഹാരുജാ||൩൨|| സര്ഷപീ സര്ഷപാതുല്യപിടികാപരിവാരിതാ| |൩൩|

സ൦-സര്ഷപീസംജ്ഞാ സര്ഷപതുല്യപ്രമാണാകാരാ തഥാ ശീഘ്രപാകാ മഹാരുജാ ച| തഥാ സര്ഷപസദൃശീഭിഃ പിടികാഭിഃ പരിവാരിതാ ച|

Adhikarana putriNyAH lakShaNam (33) · Śloka 33

| പുത്രിണീ മഹതീ ഭൂരിസുസൂക്ഷ്മപിടികാചിതാ||൩൩||

സ൦-പുത്രിണീസംജ്ഞാ പ്രമാണേനാപരപിടികാപേക്ഷയാ മഹതീ| തഥാ ഭൂരിഭിഃ സുസൂക്ഷ്മാഭിഃ പിടികാഭിരാചിതാ ച|

Adhikarana vidArikAyAH lakShaNam (34) · Śloka 34

വിദാരീകന്ദവദ്വൃത്താ കഠിനാ ച വിദാരികാ| |൩൪|

സ൦-വിദാരികാസംജ്ഞാ ശ്രൃഗാലികാകന്ദ ഇവ വര്തുലാ കഠിനാ ച സ്യാത്|

Adhikarana vidradheH lakShaNam (34) · Śloka 34

| വിദ്രധിര്വക്ഷ്യതേऽന്യത്ര|൩൪|

സ൦-വിദ്രധിരന്യത്രേത്യതോऽധ്യായാദന്യസ്മിന്നനന്തരാധ്യായേ വക്ഷ്യതേ-ഭണിഷ്യതേ|

Adhikarana piTikAnAM sAdhyAsAdhyatvam (34-35) · Śloka 35

| തത്രാദ്യം പിടികാത്രയമ്||൩൪|| പുത്രിണീ ച വിദാരീ ച ദുഃസഹാ ബഹുമേദസഃ| സഹ്യാഃ പിത്തോല്ബണാസ്ത്വന്യാഃ സമ്ഭവന്ത്യല്പമേദസഃ||൩൫||

സ൦-തത്ര-താസു പിടികാസു മധ്യേ, ആദ്യം-ശരാവികാകച്ഛപികാജാലിനീത്യേതത, പിടികാത്രയം തഥാ പുത്രിണീ വിദാരികാ ചേതി പഞ്ച ദുഃസഹാഃ, കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വാത്| യതോ ബഹുമേദസ ഏതാഃ സമ്ഭവന്തി|സ൦-അന്യാഃ-ഏതാഭ്യോऽപരാസ്തു, പിത്തോല്ബണാശ്ചതസ്രഃ (ശ്ച താഃ) സഹ്യാഃ-സോഢും ശക്യാഃ, സുഖസാധ്യത്വാത്| താശ്ചാല്പമേദസഃ സമ്ഭവന്തി|

Adhikarana prameheNa vinA~apyetAsAmutpattiH (36) · Śloka 36

താസു മേഹവശാച്ച സ്യാദ്ദോഷോദ്രേകോ യഥായഥമ്| |൩൬|

സ൦-താസു-പിടികാസു, മേഹാനുരോധാദ്ദോഷോദ്രേകോ യഥായഥം-യഥാസ്വം സ്യാത്| വാതമേഹജാസു വാതാധിക്യം പിത്തമേഹജാസു പിത്താധിക്യം കഫമേഹജാസു കഫാധിക്യമ്| ഉദ്രേകശബ്ദേനൈതദ്ऽऽദ്യോതയതി,-ത്രിദോഷജാഃ സര്വാ ഏവൈതാ ഇതി|

Adhikarana prameharaktapittayorbhedakalakShaNam (36) · Śloka 36

പ്രമേഹേണ വിനാऽപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ| താവച്ച നോപലക്ഷ്യന്തേ യാവദ്വസ്തുപരിഗ്രഹഃ||൩൬||

സ൦-ഏതാഃ-പൂര്വോക്താഃ പിടികാഃ, പ്രമേഹേണ വിനാऽപി-അപ്രമേഹിണോऽപി പുംസോ, ദുഷ്ടമേദസോ ജായന്തേ| ജാതാ അപി താസ്തഥാവിധസ്യ നരസ്യ താവന്ന ലക്ഷ്യന്തേ-യഥായഥം ലക്ഷണം നോത്പദ്യതേ, യാവത്-യഥാസ്വം, പൃഷ്ഠോദരാദി വസ്ത്വാസാമാധാരത്വേന തന്ത്രകൃതാ യത്പരിഭാഷിതം തന്ന പരിഗൃഹീതമ്| ഏവം ചിരേണ കാലേനോത്പന്നാ അപി ജ്ഞായന്ത ഇത്യര്ഥഃ |

Adhikarana pramehANAM pUrvarUpam (37-39) · Śloka 39

ഹാരിദ്രവര്ണം രക്തം വാ മേഹപ്രാഗ്രൂപവര്ജിതമ്| യോ മൂത്രയേന്ന തം മേഹം രക്തപിത്തം തു തദ്വിദുഃ||൩൭|| സ്വേദോऽങ്ഗഗന്ധഃ ശിഥിലത്വമങ്ഗേ ശയ്യാസനസ്വപ്നസുഖാഭിഷങ്ഗഃ| ഹൃന്നേത്രജിഹ്വാശ്രവണോപദേഹോ ഘനാങ്ഗതാ കേശനഖാതിവൃദ്ധിഃ||൩൮|| ശീതപ്രിയത്വം ഗലതാലുശോഷോ മാധുര്യമാസ്യേ കരപാദദാഹഃ| ഭവിഷ്യതോ മേഹഗണസ്യ രൂപം മൂത്രേऽഭിധാവന്തി പിപീലികാശ്ച||൩൯||

സ൦-മേഹസ്യ യത് പ്രാഗ്രൂപം തേന വര്ജിതം ഹാരിദ്രവര്ണം രക്തം വാ യോ മൂത്രയേത് തം മേഹം ന വിദുഃ, കിന്തര്ഹി ? തത് രക്തപിത്തമിത്യാഹുഃ| സ൦-ഏതദ്ഭവിഷ്യതോ-ഭാവിനോ, മേഹഗണസ്യ-വിംശതിസങ്ഖ്യസ്യ, സ്വേദ ഇത്യാദി രൂപമ്| ന കേവലമേതത് പ്രാഗ്രൂപം യാവത്പിപീലികാ മൂത്രേऽഭിധാവന്തി| മധുരരസപ്രിയത്വാത്തേഷാം| മുനിസ്ത്വത്ര നഖവൃദ്ധിം ന ജഗാദ (?)|

Adhikarana pramehe dvividho vicAraH (40) · Śloka 40

ദൃഷ്ട്വാ പ്രമേഹം മധുരം സപിച്ഛം മധൂപമം സ്യാദ്ദ്വിവിധോ വിചാരഃ| സമ്പൂരണാദ്വാ കഫസമ്ഭവഃ സ്യാത് ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷ്വനിലാത്മകോ വാ||൪൦||

സ൦-മധൂപമം-മാക്ഷികതുല്യം, മധുരം തഥാ സഹ പിച്ഛയാ-ശാല്മലീനിര്യാസതുല്യയാ, വര്തത ഇതി സപിച്ഛമ്| ഏവംവിധം പ്രമേഹം ദൃഷ്ട്വാ തദാനീം ദ്വിവിധോ വിചാരഃ സ്യാത്| സമ്പൂരണാത്കാരണാത് കിമയം കഫസമ്ഭവോ മേഹോऽപതര്പണസാധ്യഃ ? ഉത ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷു-കഫാദിദോഷക്ഷയാത്, സന്തര്പണസാധ്യോऽനിലാത്മകഃ സ്യാത് ? ഇതി സന്ദേഹോ മന്ദബുദ്ധേഃ| തീക്ഷ്ണമതിസ്തു കഫമേഹാന് വാതമേഹാംശ്ച ലിങ്ഗാന്തരൈഃ സമ്യഗ്വേത്ത്യേവ|

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

അധുനാ യദുക്തം സാധ്യയാപ്യപരിത്യാജ്യാഃ കഫാദിസമ്ഭവാ ഇത്യസ്യാപവാദമാഹ - - - - സപൂര്വരൂപാഃ കഫപിത്തേമേഹാഃ ക്രമേണ യേ വാതകൃതാശ്ച മേഹാഃ| സാധ്യാ ന തേ, പിത്തകൃതാസ്തു യാപ്യാഃ സാധ്യാസ്തു മേദോ യദി നാതിദുഷ്ടമ്||൪൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ പ്രമേഹനിദാനം നാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||

സ൦-സഹ പൂര്വരൂപൈഃ-"സ്വേദോऽങ്ഗഗന്ധഃ" (ശ്ലോ. ൩൮) ഇത്യാദിഭിര്വര്തന്തേऽനവരതം കൃത്വാऽനുബധ്യന്തേ യേ തേ സപൂര്വരൂപാ അസാധ്യാഃ| സര്വേഷാം പൂര്വരൂപാവ്യഭിചാരേऽപി വിശേഷണം സാകല്യപ്രാപണാര്ഥമ്| സര്വൈഃ പൂര്വരൂപൈഃ സഹ യേ വര്തന്തേ തേ കഫമേഹാഃ പിത്തമേഹാശ്ചാസാധ്യാഃ, സാധയിതുമശക്യത്വാത്| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്,-അപരേऽപി ഹി രോഗാഃ സപൂര്വരൂപാഃ പ്രായേണാസാധ്യാ ഏവ| തഥാ ക്രമേണ കഫാനുപൂര്വ്യാ യേ വാതകൃതാ മേഹാസ്തേऽസാധ്യാഃ| നനു, വാതകൃതാ മേഹാ അസാധ്യാ ഇതി പ്രാഗുക്തമേവ, തത്കിമനേന ഗ്രന്ഥേന ? ഇതി| ബ്രൂമഃ| അക്രമേണ പ്രഥമമേവ യേ വാതോത്പന്നാസ്തേ ത്യാജ്യാ ഇതി പൂര്വമുക്തമ്| ഇഹ തു ക്രമേണ പ്രഥമം കഫപ്രമേഹാസ്തതഃ പിത്തപ്രമേഹാസ്തതഃ കാലേന ത ഏവ യേ വാതപ്രമേഹാഃ സമ്പന്നാസ്തേ പൂര്വം കഫപ്രമേഹത്വാത്സാധയിതുമപി ശക്യന്ത ഇത്യാശങ്കായാം ക്രമേണ യേ വാതകൃതാസ്തേऽസാധ്യാ ഇത്യുക്തമ്| പിത്തകൃതാസ്ത്വസപൂര്വരൂപാ അപി യാപ്യാ അസമക്രിയത്വാദിതി പ്രാങ്നിര്ദിഷ്ടമ്| തേഷാം യദി മേദോ നാതിദുഷ്ടം ഭവേത്തദാ തേऽപി യാപ്യാഃ സന്തഃ സാധ്യാ ഭവന്തി| മേദോ നാതിദുഷ്ടമിത്യനേനൈതജ്ജ്ഞാപയതി,-സര്വമേഹേഷു മേദോദുഷ്ടിരവശ്യംഭാവിനീതി| മേഹിനോ രാജയക്ഷ്മിണശ്ച കേശനഖാതിവൃദ്ധിഃ കിട്ടബാഹുല്യാദ്ഭവതി, രോഗസ്വഭാവാദിത്യന്യേ| വൃത്താന്യുപജാതിസംജ്ഞാനി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ പ്രമേഹനിദാനം നാമ ദശമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൦||