10. pramēhanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అశ్మరీనిదానాదనంతరం ప్రమేహనిదానమారభ్యతే -

Adhikarana pramehanidAnAdhyAyaH, pramehA viMshatiH (2-1) · Śloka 1

అశ్మరీనిదానాదనంతరం ప్రమేహనిదానమారభ్యతే - - - - అథాతః ప్రమేహనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2| ప్రమేహా వింశతిస్తత్ర శ్లేష్మతో దశ, పిత్తతః| షట్, చత్వారోఽనిలాత్|1|

స0-ప్రమేహా వింశతిర్భవంతి| తత్ర-వింశతిప్రమేహేషు, దశ శ్లేష్మతః ప్రమేహాః, షట్ పిత్తతః, చత్వారో వాతాత్|

Adhikarana pramehANAM nidAnam (1-3) · Śloka 3

| తేషాం మేదోమూత్రకఫావహం||1|| అన్నపానక్రియాజాతం యత్ప్రాయస్తత్ప్రవర్తకం| స్వాద్వమ్లలవణస్నిగ్ధగురుపిచ్ఛిలశీతలం||2|| నవధాన్యసురానూపమాంసేక్షుగుడగోరసం| ఏకస్థానాసనరతిః శయనం విధివర్జితం||3||

స0-తేషాం-ప్రమేహాణాం, మేదోమూత్రకఫకరం యదన్నపానక్రియాజాతం ప్రాయో-బాహుల్యేన, తత్ప్రవర్తకం-ఉత్పాదకం| జాతశబ్దః ప్రకారే| క్రియా-చేష్టా శయ్యాసననిద్రాలస్యాదికా కఫకారీ| తదేవాన్నాది దర్శయితుమాహ-స్వాద్వమ్లేత్యాది| ఏకస్థానాసనే రతిః-ప్రీతిః| శయనం-స్వప్నో, విధివర్జితం-అయథోక్తం (హృ. సూ. అ. 7|54) - "అకాలేఽతిప్రసంగాంచ న చ నిద్రా నిషేవితా| సుఖాయుషీ పరాకుర్యాత్కాలరాత్రిరివాపరా||" ఇత్యాది|

Adhikarana kaphapramehANAM saMprAptiH (4) · Śloka 4

బస్తిమాశ్రిత్య కురుతే ప్రమేహాన్ దూషితః కఫః| దూషయిత్వా వపుఃక్లేదస్వేదమేదోరసామిషం||4||

స0-కఫః ప్రమేహకారణైర్దూషితో బస్తిమాశ్రిత్య ప్రమేహాన్ కురుతే| కిం కృత్వా ? వపురాదీన్ దూషయిత్వా|కఫజప్రమేహాణాం సంప్రాప్తిముక్త్వా పిత్తప్రమేహసంప్రాప్తిమాహ|

Adhikarana pittapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

పిత్తం రక్తమపి క్షీణే కఫాదౌ మూత్రసంశ్రయం| |5|

స0-పిత్తం కర్తృ రక్తం మూత్రసంశ్రయం దూషయిత్వా ప్రమేహాన్ కురుతే| అపిశబ్దాద్వపురాదీంశ్చ| కదా ? కఫాదౌ,-సౌమ్యే ధాతౌ, క్షీణే సతి|

Adhikarana vAtapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5

| ధాతూన్ బస్తిముపానీయ తత్క్షయేఽపి చ మారుతః||5||

స0-మారుతశ్చ దూషితో ధాతూన్-వాతప్రమేహసంపాదనయోగ్యాన్, బస్తిముపానీయ-సమంతాన్మూత్రాధారసమీపం నీత్వా, తత్క్షయేఽపి చ ప్రమేహాన్ కురుతే| తేషాం-ధాతూనాం, క్షయస్తస్మింశ్చ సతి| న కేవలం ధాతూన్ బస్తిముపానీయ యావదధఃక్షరణత్వాదినా తేషామపి స్వయం కృత్వేత్యపి చేత్యస్యార్థః|

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

అథ సాధ్యాసాధ్యవిభాగమాహ - - - - సాధ్యయాప్యపరిత్యాజ్యా మేహాస్తేనైవ తద్భవాః| సమాసమక్రియతయా మహాత్యయతయాఽపి చ||6||

స0-సః-శ్లేష్మాదిః, భవో-జన్మ, యేషాం తే తద్భవాః కఫాదిసముత్థాః, తేనైవ-విశిష్టేన సంప్రాప్తివిశేషేణ, సాధ్యయాప్యపరిత్యాజ్యాః స్యుః| తథా చ,-కఫప్రమేహా వపురాదిదూషణమాత్రోత్థితత్వాత్ సాధ్యాః, పిత్తప్రమేహాణాం సౌమ్యధాతుక్షయే వపురాదే రక్తస్య చ దూషణేన సముత్థానాద్యాప్యత్వం, వాతప్రమేహాస్తు సర్వధాతుక్షయోద్భూతత్వాదసాధ్యాః| అన్యదపి హేత్వంతరం సాధ్యయాప్యాసాధ్యత్వే వక్తి-సమేత్యాది| సమం చాసమం చ సమాసమే,-సమానాసమానే, సమాసమే క్రియే యయోస్తావేవం, తయోర్భావః సమాసమక్రియతా, తయా| తథా, మహాత్యయతయా| మహాంశ్చాసావత్యయో-వినాశః శరీరవిఘటనరూపో మహాత్యయః, తస్య భావో మహాత్యయతా, తయా| తత్ర కఫస్య తథా శరీరక్లేదాదేః ప్రమేహదూష్యస్యాప్యతర్పణరూపయైకయైవ క్రియయా సాధ్యత్వాత్ కఫప్రమేహాః సాధ్యాః| పిత్తస్య శీతమధురాదిరూపా క్రియా ప్రమేహాణాం రూక్షతీక్ష్ణాదికా దూష్యప్రతిపక్షత్వాదౌపయికీతి తస్మాత్తే పిత్తప్రమేహా యాప్యాః| వాతప్రమేహాణాం రూక్షతీక్ష్ణాది తు పథ్యం| వాతస్య స్నిగ్ధమధురాదికం సంతర్పణరూపం పథ్యం| తదేవం విరుద్ధక్రియత్వాద్వాతప్రమేహా అసాధ్యాః| అపిచేతి సముంచయే|

Adhikarana pramehANAM sAmAnyalakShaNam (7) · Śloka 7

సామాన్యం లక్షణం తేషాం ప్రభూతావిలమూత్రతా| |7|

స0-తేషాం-ప్రమేహాణాం, సామాన్యలక్షణం ప్రభూతమూత్రతాఽఽవిలమూత్రతా చ|

Adhikarana pramehabhedAnAM kAraNam (7-8) · Śloka 8

నను, దోషస్య-కఫాదేః, దూష్యస్య చ-వపుఃక్లేదాదేః, తుల్యత్వాత్ కథం ప్రతిదోషం ప్రమేహానేకత్వం స్యాత్ ? ఇత్యాహ - - - - | దోషదూష్యావిశేషేఽపి తత్సంయోగవిశేషతః||7|| మూత్రవర్ణాదిభేదేన భేదో మేహేషు కల్ప్యతే| |8|

స0-దోషదూష్యావిశేషేఽపి-సమానత్వేఽపి సతి, తత్సంయోగవిశేషతో మేహేషు భేదః-అనేకత్వం కల్ప్యతే| తయోః-దోషదూష్యయోః, సంయోగః-సంశ్లేషః, తత్సంయోగః, తస్య విశేషః-ప్రాక్కృతకర్మవశాద్భేదో, దోషదూష్యయోః సంయోగానేకత్వమిత్యర్థః| తస్మాన్మూత్రస్య యో వర్ణాదిభేదో-వర్ణగంధరసస్పర్శాదివిశేషః, తేన భేదేన భేదో మేహేషు కల్ప్యతే-నిరూప్యతే|

Adhikarana udakamehasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

అథోదకమేహాదీన్ లక్షయతి - - - - | అచ్ఛం బహు సితం శీతం నిర్గంధముదకోపమం||8|| మేహత్యుదకమేహేన కించిచ్చావిలపిచ్ఛిలం| |9|

స0-ఉదకమేహేనాచ్ఛాదిగుణయుక్తం మేహతి| కించిచ్చావిలపిచ్ఛిలమితి ఈషత్స్వచ్ఛమూత్రాదావిలం పిచ్ఛలం చ భవతి|

Adhikarana ikShumehasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ఇక్షో రసమివాత్యర్థం మధురం చేక్షుమేహతః||9||

స0-ఇక్షోర్మేహాదిక్షురససదృశం మేహతి| అత్యర్థం మధురం చేతీక్షురసాద్విశేషమాహ|

Adhikarana sAndramehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

సాంద్రీభవేత్పర్యుషితం సాంద్రమేహేన మేహతి| |10|

స0-సాంద్రమేహేన యన్మేహతి తత్పర్యుషితం-రాత్రిస్థితం, ఘనీభవేత్|

Adhikarana surAmehasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| సురామేహీ సురాతుల్యముపర్యచ్ఛమధో ఘనం||10||

స0-సురామేహీ సురాతుల్యం మేహతి| తచ్చ మూత్రం పర్యుషితమేవోపరిభాగేఽచ్ఛమధః-అధస్తాత్, ఘనం భవేత్|

Adhikarana piShTamehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

సంహృష్టరోమా పిష్టేన పిష్టవద్బహలం సితం| |11|

స0-పిష్టేన-పిష్టమేహేన, సంహృష్టరోమా సన్ పిష్టవత్-పిష్టసదృశం, బహలం శుక్లం చ మేహతి|

Adhikarana shukramehasya lakShaNam (11) · Śloka 11

| శుక్రాభం శుక్రమిశ్రం వా శుక్రమేహి ప్రమేహతి||11||

స0-శుక్రమేహీ శుక్రాభం శుక్రమిశ్రం వా ప్రమేహతి|

Adhikarana sikatAmehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

మూర్తాణూన్ సికతామేహీ సికతారూపిణో మలాన్| |12|

స0-సికతామేహి మూర్తాణూన్-సంహతాన్- సూక్ష్మాంశ్చ, మలాన్ సికతాసదృశాన్ మేహతి| మలానితి బహువచనం జాతౌ, కఫాఖ్యో హ్యేక ఏవ మలోఽత్ర గృహ్యతే|

Adhikarana shItamehasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| శీతమేహీ సుబహుశో మధురం భృశశీతలం||12||

స0-శీతమేహీ సుష్ఠు బహుశో మధురమతిశీతలం చ మేహతి|

Adhikarana shanairmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

శనైఃశనైఃశనైర్మేహీ మందంమందం ప్రమేహతి| |13|

స0-శనైర్మేహీ శనైఃశనైర్మేహతీత్యుద్దేశే మందంమందమితి నిర్దేశ ఇత్యపి పౌనరుక్త్యం|

Adhikarana lAlAmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| లాలాతంతుయుతం మూత్రం లాలామేహేన పిచ్ఛిలం||13||

స0-లాలామేహేన లాలాతంతుయుతం విచ్ఛిలం చ మూత్రం ప్రమేహతి| ఇతి కఫప్రమేహా దశ|

Adhikarana kShAramehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

పిత్తజానాహ - - - - గంధవర్ణరసస్పర్శైః క్షారేణ క్షారతోయవత్| |14|

స0-క్షారతోయమివ గంధవర్ణరసస్పర్శైః క్షారమేహేన మేహతి|

Adhikarana nIlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| నీలమేహేన నీలాభం|14|

స0-నీలమేహేన నీలాభం గంధాదిభిర్మేహతి|

Adhikarana kAlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| కాలమేహీ మషీనిభం||14||

స0- కాలమేహీ మషీసదృశం మూత్రం మేహతి|

Adhikarana hAridramehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

హారిద్రమేహీ కటుకం హరిద్రాసన్నిభం దహత్| |15|

స0-హారిద్రమేహి హరిద్రాసదృశం కటుకం దహత్-దహదివ, మూత్రం మేహతి|

Adhikarana mA~jjiShThamehasya lakShaNam (15) · Śloka 15

| విస్రం మాంజిష్ఠమేహేన మంజిష్ఠాసలిలోపమం||15||

స0-మాంజిష్ఠమేహీ మంజిష్ఠాజలసదృశం విస్రం చ మేహతి|

Adhikarana raktamehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

విస్రముష్ణం సలవణం రక్తాభం రక్తమేహతః| |16|

స0-రక్తమేహేన విస్రాదికం మేహతి|

Adhikarana vasAmehasya lakShaNam (16) · Śloka 16

అధునా వాతజాన్ వక్తి - - - - | వసామేహీ వసామిశ్రం వసాం వా మూత్రయేన్ముహుః||16||

స0-వసామేహీ వసామిశ్రం వసాం వా పునఃపునర్మూత్రయేత్|

Adhikarana majjamehasya lakShaNam (17) · Śloka 17

మజ్జానం మజ్జమిశ్రం వా మజ్జమేహీ ముహుర్ముహుః| |17|

స0-మజ్జమేహీ మజ్జానం మజ్జమిశ్రం వా పునః పునర్మేహతి|

Adhikarana hastimehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| హస్తీ మత్త ఇవాజస్రం మూత్రం వేగవివర్జితం||17|| సలసీకం విబద్ధం చ హస్తిమేహీ ప్రమేహతి| |18|

స0-హస్తిమేహీ మత్తగజ ఇవానవరతం వేగరహితం లసీకయా సహ విబద్ధం చ మూత్రం ప్రమేహతి|

Adhikarana madhumehasya lakShaNam (18) · Śloka 18

| మధుమేహీ మధుసమం|18|

స0-మధుమేహీ మధుసమం ప్రమేహతి|

Adhikarana madhumehasya dvaividhyam (18-19) · Śloka 19

| జాయతే స కిల ద్విధా||18|| క్రుద్ధే ధాతుక్షయాద్వాయౌ దోషావృతపథేఽథవా| |19|

స0-స తు-మధుమేహో, వాయౌ ధాతుక్షయాత్కుపితే సతి, అథవా దోషావృతపథే మరుతి, కిల ద్విధా జాయతే| అత్ర చ కేచిదేవాచార్యా ద్విధా ఆహుః| బహవస్త్వేకమేవ ధాతుక్షయవాతకోపజమాహుః, న తు మార్గావృతవాతకోపజమితి సూచనార్థః కిలశబ్దః| వాయోస్తు ద్విధా కోపః| తథా చోక్తం-"వాయోర్ధాతుక్షయాత్కోపో మార్గస్యావరణేన చ|" ఇతి|

Adhikarana AvRutavAtasya kRucchrasAdhyatvam (19-20) · Śloka 20

| ఆవృతో దోషలింగాని సోఽనిమిత్తం ప్రదర్శయేత్||19|| క్షీణః క్షణాత్క్షణాత్ పూర్ణో భజతే కృచ్ఛ్రసాధ్యతాం| |20|

స0-సః-వాయుః, ఆవృతమార్గో లింగాని-వాతావరకదోషలక్షణాని వాతశోణితనిదానోక్తాని, అనిమిత్తం-అకస్మాత్, ప్రదర్శయేత్ చలస్వభావత్వాద్వాయోః| అత ఏవ చ క్షణాత్క్షీణో-బస్తేరపూరణాద్రిక్తః| క్షణాచ్చ పూర్ణో-మూత్రాశయపూరణాత్పూర్ణో, న తు రిక్తః| అత ఏవ దోషావృతమార్గవాతకోపజత్వాదసౌ కృచ్ఛ్రసాధ్యతాం భజతే, న తు ధాతుక్షయవాతకోపజవదత్యంతాసాధ్యతాం|

Adhikarana upekShayA sarveShAM madhumehatvam (20-21) · Śloka 21

| కాలేనోపేక్షితాః సర్వే యద్యాంతి మధుమేహతాం||20|| మధురం యచ్చ సర్వేషు ప్రాయో మధ్వివ మేహతి| సర్వేఽపి మధుమేహాఖ్యా మాధుర్యాచ్చ తనోరతః||21||

స0-యత్-యస్మాత్, సర్వే మేహాః కాలేనోపేక్షితాః సంతో మధుమేహతాం యాంతి| యచ్చ-యస్మాచ్చ, సర్వేషు మేహేషు మధురం మధ్వివ-మధుసదృశం, మేహతి| తనోః-శరీరస్య, చ స్వభావాదేవ మాధుర్యం (ర్యాత్)| అతః-అస్మాత్కారణసందోహాత్, సర్వేఽపి మధుమేహసంజ్ఞాః|

Adhikarana kaphajAnAM upadravAH (22) · Śloka 22

అవిపాకోఽరుచిశ్ర్ఛర్దిర్నిద్రా కాసః సపీనసః| ఉపద్రవాః ప్రజాయంతే మేహానాం కఫజన్మనాం||22||

స0-కఫజానాం మేహానామవిపాకాదయ ఉపద్రవాః ప్రజాయంతే|

Adhikarana pittajAnAM upadravAH (23) · Śloka 23

బస్తిమేహనయోస్తోదో ముష్కావదరణం జ్వరః| దాహస్తృష్ణాఽమ్లకో మూర్చ్ఛా విడ్భేదః పిత్తజన్మనాం||23||

స0-పిత్తజన్మనాం బస్త్యాదితోదాదయో జాయంతే|

Adhikarana vAtajAnAM upadravAH (24) · Śloka 24

వాతికానాముదావర్తకంపహృద్గ్రహలోలతాః| శూలమున్నిద్రతా శోషః కాసః శ్వాసశ్చ జాయతే||24||

స0-వాతికానాముదావర్తాదయః స్యుః|

Adhikarana upekShayA dasha piTikAH (25-26) · Śloka 26

ప్రమేహిణాం చ పిటికాః శరావికాద్యాః ప్రాయేణ భవంతి, ఇతి తా ఏవాహ - - - - శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ వినతాఽలజీ| మసూరికా సర్షపికా పుత్రిణీ సవిదారికా||25|| విద్రధిశ్చేతి పిటికాః ప్రమేహోపేక్షయా దశ| సంధిమర్మసు జాయంతే మాంసలేషు చ ధామసు||26||

స0-శరావికాదయో దశ పిటికాః ప్రమేహాణాముపేక్షయా జాయంతే| సంధిమర్మసు మాంసలేషు చ-బహుమాంసేషు స్థానేషు|

Adhikarana sharAvikAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

అంతోన్నతా మధ్యనిమ్నా శ్యావా క్లేదరుజాన్వితా| శరావమానసంస్థానా పిటికా స్యాచ్ఛరావికా||27||

స0-శరావికాసంజ్ఞా పిటికాఽంతోన్నతత్వాదిగుణయుక్తా భవతి| తథా శరావస్యేవ మానం-ప్రమాణం, సంస్థానం-ఆకారశ్చ, యస్యాః సైవం|

Adhikarana kacchapikAyAH lakShaNam (28) · Śloka 28

అవగాఢార్తినిస్తోదా మహావస్తుపరిగ్రహా| శ్లక్ష్ణా కచ్ఛపపృష్ఠాభా పిటికా కచ్ఛపీ మతా||28||

స0-అర్తిః-పీడా| నిస్తేదో-విచ్ఛిన్నం వ్యథనం| అవగాఢావర్తినిస్తోదౌ యస్యాః సైవం| తథా, మహాన్ వస్తుపరిగ్రహః-శరీరావయవవిశేష ఆశ్రయో, యస్యాః సైవం| తథా, శ్లక్ష్ణా కచ్ఛపపృష్ఠతుల్యా చ కచ్ఛపీసంజ్ఞా పిటికా మతా| తంత్రకృతామితి శేషః|

Adhikarana jAlinyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

స్తబ్ధా సిరాజాలవతీ స్నిగ్ధస్రావా మహాశయా| రుజానిస్తోదబహులా సూక్ష్మచ్ఛిద్రా చ జాలినీ||29||

స0-స్తబ్ధాదిగుణయుక్తా జాలినీసంజ్ఞా|

Adhikarana vinatAyAH lakShaNam (30) · Śloka 30

అవగాఢరుజాక్లేదా పృష్ఠే వా జఠరేఽపి వా| మహతీ పిటికా నీలా వినతా వినతా స్మృతా||30||

స0-అవగాఢరుజాదియుక్తా పిటికా మహతి తథా నీలా-నీలవర్ణా, వినతా చ| సా చ వినతాసంజ్ఞా పృష్ఠే జఠరే వా స్యాత్|

Adhikarana alajyAH lakShaNam (31) · Śloka 31

దహతి త్వచముత్థానే భృశం కష్టా విసర్పిణీ| రక్తకృష్ణాఽతితృట్స్ఫోటదాహమోహజ్వరాఽలజీ||31||

స0-అలజీసంజ్ఞా ఉత్థానే సతి త్వచం దహతి| అతిదుఃసహా విసర్పణశీలా తథా రక్తకృష్ణాఽతితృడాదియుక్తా చ|

Adhikarana masUrikAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

మానసంస్థానయోస్తుల్యా మసూరేణ మసూరికా| |32|

స0-మసూరికాసంజ్ఞా మసూరేణ ప్రమాణాకృతిభ్యాం తుల్యా|

Adhikarana sarShapikAyAH lakShaNam (32-33) · Śloka 33

| సర్షపామానసంస్థానా క్షిప్రపాకా మహారుజా||32|| సర్షపీ సర్షపాతుల్యపిటికాపరివారితా| |33|

స0-సర్షపీసంజ్ఞా సర్షపతుల్యప్రమాణాకారా తథా శీఘ్రపాకా మహారుజా చ| తథా సర్షపసదృశీభిః పిటికాభిః పరివారితా చ|

Adhikarana putriNyAH lakShaNam (33) · Śloka 33

| పుత్రిణీ మహతీ భూరిసుసూక్ష్మపిటికాచితా||33||

స0-పుత్రిణీసంజ్ఞా ప్రమాణేనాపరపిటికాపేక్షయా మహతీ| తథా భూరిభిః సుసూక్ష్మాభిః పిటికాభిరాచితా చ|

Adhikarana vidArikAyAH lakShaNam (34) · Śloka 34

విదారీకందవద్వృత్తా కఠినా చ విదారికా| |34|

స0-విదారికాసంజ్ఞా శ్రృగాలికాకంద ఇవ వర్తులా కఠినా చ స్యాత్|

Adhikarana vidradheH lakShaNam (34) · Śloka 34

| విద్రధిర్వక్ష్యతేఽన్యత్ర|34|

స0-విద్రధిరన్యత్రేత్యతోఽధ్యాయాదన్యస్మిన్ననంతరాధ్యాయే వక్ష్యతే-భణిష్యతే|

Adhikarana piTikAnAM sAdhyAsAdhyatvam (34-35) · Śloka 35

| తత్రాద్యం పిటికాత్రయం||34|| పుత్రిణీ చ విదారీ చ దుఃసహా బహుమేదసః| సహ్యాః పిత్తోల్బణాస్త్వన్యాః సంభవంత్యల్పమేదసః||35||

స0-తత్ర-తాసు పిటికాసు మధ్యే, ఆద్యం-శరావికాకచ్ఛపికాజాలినీత్యేతత, పిటికాత్రయం తథా పుత్రిణీ విదారికా చేతి పంచ దుఃసహాః, కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వాత్| యతో బహుమేదస ఏతాః సంభవంతి|స0-అన్యాః-ఏతాభ్యోఽపరాస్తు, పిత్తోల్బణాశ్చతస్రః (శ్చ తాః) సహ్యాః-సోఢుం శక్యాః, సుఖసాధ్యత్వాత్| తాశ్చాల్పమేదసః సంభవంతి|

Adhikarana prameheNa vinA~apyetAsAmutpattiH (36) · Śloka 36

తాసు మేహవశాచ్చ స్యాద్దోషోద్రేకో యథాయథం| |36|

స0-తాసు-పిటికాసు, మేహానురోధాద్దోషోద్రేకో యథాయథం-యథాస్వం స్యాత్| వాతమేహజాసు వాతాధిక్యం పిత్తమేహజాసు పిత్తాధిక్యం కఫమేహజాసు కఫాధిక్యం| ఉద్రేకశబ్దేనైతద్ఽఽద్యోతయతి,-త్రిదోషజాః సర్వా ఏవైతా ఇతి|

Adhikarana prameharaktapittayorbhedakalakShaNam (36) · Śloka 36

ప్రమేహేణ వినాఽప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః| తావచ్చ నోపలక్ష్యంతే యావద్వస్తుపరిగ్రహః||36||

స0-ఏతాః-పూర్వోక్తాః పిటికాః, ప్రమేహేణ వినాఽపి-అప్రమేహిణోఽపి పుంసో, దుష్టమేదసో జాయంతే| జాతా అపి తాస్తథావిధస్య నరస్య తావన్న లక్ష్యంతే-యథాయథం లక్షణం నోత్పద్యతే, యావత్-యథాస్వం, పృష్ఠోదరాది వస్త్వాసామాధారత్వేన తంత్రకృతా యత్పరిభాషితం తన్న పరిగృహీతం| ఏవం చిరేణ కాలేనోత్పన్నా అపి జ్ఞాయంత ఇత్యర్థః |

Adhikarana pramehANAM pUrvarUpam (37-39) · Śloka 39

హారిద్రవర్ణం రక్తం వా మేహప్రాగ్రూపవర్జితం| యో మూత్రయేన్న తం మేహం రక్తపిత్తం తు తద్విదుః||37|| స్వేదోఽంగగంధః శిథిలత్వమంగే శయ్యాసనస్వప్నసుఖాభిషంగః| హృన్నేత్రజిహ్వాశ్రవణోపదేహో ఘనాంగతా కేశనఖాతివృద్ధిః||38|| శీతప్రియత్వం గలతాలుశోషో మాధుర్యమాస్యే కరపాదదాహః| భవిష్యతో మేహగణస్య రూపం మూత్రేఽభిధావంతి పిపీలికాశ్చ||39||

స0-మేహస్య యత్ ప్రాగ్రూపం తేన వర్జితం హారిద్రవర్ణం రక్తం వా యో మూత్రయేత్ తం మేహం న విదుః, కింతర్హి ? తత్ రక్తపిత్తమిత్యాహుః| స0-ఏతద్భవిష్యతో-భావినో, మేహగణస్య-వింశతిసంఖ్యస్య, స్వేద ఇత్యాది రూపం| న కేవలమేతత్ ప్రాగ్రూపం యావత్పిపీలికా మూత్రేఽభిధావంతి| మధురరసప్రియత్వాత్తేషాం| మునిస్త్వత్ర నఖవృద్ధిం న జగాద (?)|

Adhikarana pramehe dvividho vicAraH (40) · Śloka 40

దృష్ట్వా ప్రమేహం మధురం సపిచ్ఛం మధూపమం స్యాద్ద్వివిధో విచారః| సంపూరణాద్వా కఫసంభవః స్యాత్ క్షీణేషు దోషేష్వనిలాత్మకో వా||40||

స0-మధూపమం-మాక్షికతుల్యం, మధురం తథా సహ పిచ్ఛయా-శాల్మలీనిర్యాసతుల్యయా, వర్తత ఇతి సపిచ్ఛం| ఏవంవిధం ప్రమేహం దృష్ట్వా తదానీం ద్వివిధో విచారః స్యాత్| సంపూరణాత్కారణాత్ కిమయం కఫసంభవో మేహోఽపతర్పణసాధ్యః ? ఉత క్షీణేషు దోషేషు-కఫాదిదోషక్షయాత్, సంతర్పణసాధ్యోఽనిలాత్మకః స్యాత్ ? ఇతి సందేహో మందబుద్ధేః| తీక్ష్ణమతిస్తు కఫమేహాన్ వాతమేహాంశ్చ లింగాంతరైః సమ్యగ్వేత్త్యేవ|

Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

అధునా యదుక్తం సాధ్యయాప్యపరిత్యాజ్యాః కఫాదిసంభవా ఇత్యస్యాపవాదమాహ - - - - సపూర్వరూపాః కఫపిత్తేమేహాః క్రమేణ యే వాతకృతాశ్చ మేహాః| సాధ్యా న తే, పిత్తకృతాస్తు యాప్యాః సాధ్యాస్తు మేదో యది నాతిదుష్టం||41|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే ప్రమేహనిదానం నామ దశమోఽధ్యాయః||10||

స0-సహ పూర్వరూపైః-"స్వేదోఽంగగంధః" (శ్లో. 38) ఇత్యాదిభిర్వర్తంతేఽనవరతం కృత్వాఽనుబధ్యంతే యే తే సపూర్వరూపా అసాధ్యాః| సర్వేషాం పూర్వరూపావ్యభిచారేఽపి విశేషణం సాకల్యప్రాపణార్థం| సర్వైః పూర్వరూపైః సహ యే వర్తంతే తే కఫమేహాః పిత్తమేహాశ్చాసాధ్యాః, సాధయితుమశక్యత్వాత్| ఉపలక్షణం చేదం,-అపరేఽపి హి రోగాః సపూర్వరూపాః ప్రాయేణాసాధ్యా ఏవ| తథా క్రమేణ కఫానుపూర్వ్యా యే వాతకృతా మేహాస్తేఽసాధ్యాః| నను, వాతకృతా మేహా అసాధ్యా ఇతి ప్రాగుక్తమేవ, తత్కిమనేన గ్రంథేన ? ఇతి| బ్రూమః| అక్రమేణ ప్రథమమేవ యే వాతోత్పన్నాస్తే త్యాజ్యా ఇతి పూర్వముక్తం| ఇహ తు క్రమేణ ప్రథమం కఫప్రమేహాస్తతః పిత్తప్రమేహాస్తతః కాలేన త ఏవ యే వాతప్రమేహాః సంపన్నాస్తే పూర్వం కఫప్రమేహత్వాత్సాధయితుమపి శక్యంత ఇత్యాశంకాయాం క్రమేణ యే వాతకృతాస్తేఽసాధ్యా ఇత్యుక్తం| పిత్తకృతాస్త్వసపూర్వరూపా అపి యాప్యా అసమక్రియత్వాదితి ప్రాఙ్నిర్దిష్టం| తేషాం యది మేదో నాతిదుష్టం భవేత్తదా తేఽపి యాప్యాః సంతః సాధ్యా భవంతి| మేదో నాతిదుష్టమిత్యనేనైతజ్జ్ఞాపయతి,-సర్వమేహేషు మేదోదుష్టిరవశ్యంభావినీతి| మేహినో రాజయక్ష్మిణశ్చ కేశనఖాతివృద్ధిః కిట్టబాహుల్యాద్భవతి, రోగస్వభావాదిత్యన్యే| వృత్తాన్యుపజాతిసంజ్ఞాని| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే ప్రమేహనిదానం నామ దశమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 10||