Adhikarana pramehanidAnAdhyAyaH, pramehA viMshatiH (2-1) · Śloka 1
అశ్మరీనిదానాదనంతరం ప్రమేహనిదానమారభ్యతే - - - - అథాతః ప్రమేహనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2| ప్రమేహా వింశతిస్తత్ర శ్లేష్మతో దశ, పిత్తతః| షట్, చత్వారోఽనిలాత్|1|
अश्मरीनिदानादनन्तरं प्रमेहनिदानमारभ्यते - - - - अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२| प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मतो दश, पित्ततः| षट्, चत्वारोऽनिलात्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM nidAnam (1-3) · Śloka 3
| తేషాం మేదోమూత్రకఫావహం||1|| అన్నపానక్రియాజాతం యత్ప్రాయస్తత్ప్రవర్తకం| స్వాద్వమ్లలవణస్నిగ్ధగురుపిచ్ఛిలశీతలం||2|| నవధాన్యసురానూపమాంసేక్షుగుడగోరసం| ఏకస్థానాసనరతిః శయనం విధివర్జితం||3||
| तेषां मेदोमूत्रकफावहम्||१|| अन्नपानक्रियाजातं यत्प्रायस्तत्प्रवर्तकम्| स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतलम्||२|| नवधान्यसुरानूपमांसेक्षुगुडगोरसम्| एकस्थानासनरतिः शयनं विधिवर्जितम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphapramehANAM saMprAptiH (4) · Śloka 4
బస్తిమాశ్రిత్య కురుతే ప్రమేహాన్ దూషితః కఫః| దూషయిత్వా వపుఃక్లేదస్వేదమేదోరసామిషం||4||
बस्तिमाश्रित्य कुरुते प्रमेहान् दूषितः कफः| दूषयित्वा वपुःक्लेदस्वेदमेदोरसामिषम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5
పిత్తం రక్తమపి క్షీణే కఫాదౌ మూత్రసంశ్రయం| |5|
पित्तं रक्तमपि क्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम्| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtapramehANAM saMprAptiH (5) · Śloka 5
| ధాతూన్ బస్తిముపానీయ తత్క్షయేఽపి చ మారుతః||5||
| धातून् बस्तिमुपानीय तत्क्षयेऽपि च मारुतः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6
అథ సాధ్యాసాధ్యవిభాగమాహ - - - - సాధ్యయాప్యపరిత్యాజ్యా మేహాస్తేనైవ తద్భవాః| సమాసమక్రియతయా మహాత్యయతయాఽపి చ||6||
अथ साध्यासाध्यविभागमाह - - - - साध्ययाप्यपरित्याज्या मेहास्तेनैव तद्भवाः| समासमक्रियतया महात्ययतयाऽपि च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM sAmAnyalakShaNam (7) · Śloka 7
సామాన్యం లక్షణం తేషాం ప్రభూతావిలమూత్రతా| |7|
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehabhedAnAM kAraNam (7-8) · Śloka 8
నను, దోషస్య-కఫాదేః, దూష్యస్య చ-వపుఃక్లేదాదేః, తుల్యత్వాత్ కథం ప్రతిదోషం ప్రమేహానేకత్వం స్యాత్ ? ఇత్యాహ - - - - | దోషదూష్యావిశేషేఽపి తత్సంయోగవిశేషతః||7|| మూత్రవర్ణాదిభేదేన భేదో మేహేషు కల్ప్యతే| |8|
ननु, दोषस्य-कफादेः, दूष्यस्य च-वपुःक्लेदादेः, तुल्यत्वात् कथं प्रतिदोषं प्रमेहानेकत्वं स्यात् ? इत्याह - - - - | दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः||७|| मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakamehasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
అథోదకమేహాదీన్ లక్షయతి - - - - | అచ్ఛం బహు సితం శీతం నిర్గంధముదకోపమం||8|| మేహత్యుదకమేహేన కించిచ్చావిలపిచ్ఛిలం| |9|
अथोदकमेहादीन् लक्षयति - - - - | अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्||८|| मेहत्युदकमेहेन किञ्चिच्चाविलपिच्छिलम्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ikShumehasya lakShaNam (9) · Śloka 9
| ఇక్షో రసమివాత్యర్థం మధురం చేక్షుమేహతః||9||
| इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAndramehasya lakShaNam (10) · Śloka 10
సాంద్రీభవేత్పర్యుషితం సాంద్రమేహేన మేహతి| |10|
सान्द्रीभवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana surAmehasya lakShaNam (10) · Śloka 10
| సురామేహీ సురాతుల్యముపర్యచ్ఛమధో ఘనం||10||
| सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधो घनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piShTamehasya lakShaNam (11) · Śloka 11
సంహృష్టరోమా పిష్టేన పిష్టవద్బహలం సితం| |11|
संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहलं सितम्| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukramehasya lakShaNam (11) · Śloka 11
| శుక్రాభం శుక్రమిశ్రం వా శుక్రమేహి ప్రమేహతి||11||
| शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेहि प्रमेहति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sikatAmehasya lakShaNam (12) · Śloka 12
మూర్తాణూన్ సికతామేహీ సికతారూపిణో మలాన్| |12|
मूर्ताणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItamehasya lakShaNam (12) · Śloka 12
| శీతమేహీ సుబహుశో మధురం భృశశీతలం||12||
| शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shanairmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13
శనైఃశనైఃశనైర్మేహీ మందంమందం ప్రమేహతి| |13|
शनैःशनैःशनैर्मेही मन्दंमन्दं प्रमेहति| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lAlAmehasya lakShaNam (13) · Śloka 13
| లాలాతంతుయుతం మూత్రం లాలామేహేన పిచ్ఛిలం||13||
| लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAramehasya lakShaNam (14) · Śloka 14
పిత్తజానాహ - - - - గంధవర్ణరసస్పర్శైః క్షారేణ క్షారతోయవత్| |14|
पित्तजानाह - - - - गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nIlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14
| నీలమేహేన నీలాభం|14|
| नीलमेहेन नीलाभं|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlamehasya lakShaNam (14) · Śloka 14
| కాలమేహీ మషీనిభం||14||
| कालमेही मषीनिभम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hAridramehasya lakShaNam (15) · Śloka 15
హారిద్రమేహీ కటుకం హరిద్రాసన్నిభం దహత్| |15|
हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत्| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mA~jjiShThamehasya lakShaNam (15) · Śloka 15
| విస్రం మాంజిష్ఠమేహేన మంజిష్ఠాసలిలోపమం||15||
| विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktamehasya lakShaNam (16) · Śloka 16
విస్రముష్ణం సలవణం రక్తాభం రక్తమేహతః| |16|
विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vasAmehasya lakShaNam (16) · Śloka 16
అధునా వాతజాన్ వక్తి - - - - | వసామేహీ వసామిశ్రం వసాం వా మూత్రయేన్ముహుః||16||
अधुना वातजान् वक्ति - - - - | वसामेही वसामिश्रं वसां वा मूत्रयेन्मुहुः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjamehasya lakShaNam (17) · Śloka 17
మజ్జానం మజ్జమిశ్రం వా మజ్జమేహీ ముహుర్ముహుః| |17|
मज्जानं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hastimehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
| హస్తీ మత్త ఇవాజస్రం మూత్రం వేగవివర్జితం||17|| సలసీకం విబద్ధం చ హస్తిమేహీ ప్రమేహతి| |18|
| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम्||१७|| सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhumehasya lakShaNam (18) · Śloka 18
| మధుమేహీ మధుసమం|18|
| मधुमेही मधुसमम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhumehasya dvaividhyam (18-19) · Śloka 19
| జాయతే స కిల ద్విధా||18|| క్రుద్ధే ధాతుక్షయాద్వాయౌ దోషావృతపథేఽథవా| |19|
| जायते स किल द्विधा||१८|| क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AvRutavAtasya kRucchrasAdhyatvam (19-20) · Śloka 20
| ఆవృతో దోషలింగాని సోఽనిమిత్తం ప్రదర్శయేత్||19|| క్షీణః క్షణాత్క్షణాత్ పూర్ణో భజతే కృచ్ఛ్రసాధ్యతాం| |20|
| आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयेत्||१९|| क्षीणः क्षणात्क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम्| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShayA sarveShAM madhumehatvam (20-21) · Śloka 21
| కాలేనోపేక్షితాః సర్వే యద్యాంతి మధుమేహతాం||20|| మధురం యచ్చ సర్వేషు ప్రాయో మధ్వివ మేహతి| సర్వేఽపి మధుమేహాఖ్యా మాధుర్యాచ్చ తనోరతః||21||
| कालेनोपेक्षिताः सर्वे यद्यान्ति मधुमेहताम्||२०|| मधुरं यच्च सर्वेषु प्रायो मध्विव मेहति| सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAnAM upadravAH (22) · Śloka 22
అవిపాకోఽరుచిశ్ర్ఛర్దిర్నిద్రా కాసః సపీనసః| ఉపద్రవాః ప్రజాయంతే మేహానాం కఫజన్మనాం||22||
अविपाकोऽरुचिश्र्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः| उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAnAM upadravAH (23) · Śloka 23
బస్తిమేహనయోస్తోదో ముష్కావదరణం జ్వరః| దాహస్తృష్ణాఽమ్లకో మూర్చ్ఛా విడ్భేదః పిత్తజన్మనాం||23||
बस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः| दाहस्तृष्णाऽम्लको मूर्च्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAnAM upadravAH (24) · Śloka 24
వాతికానాముదావర్తకంపహృద్గ్రహలోలతాః| శూలమున్నిద్రతా శోషః కాసః శ్వాసశ్చ జాయతే||24||
वातिकानामुदावर्तकम्पहृद्ग्रहलोलताः| शूलमुन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShayA dasha piTikAH (25-26) · Śloka 26
ప్రమేహిణాం చ పిటికాః శరావికాద్యాః ప్రాయేణ భవంతి, ఇతి తా ఏవాహ - - - - శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ వినతాఽలజీ| మసూరికా సర్షపికా పుత్రిణీ సవిదారికా||25|| విద్రధిశ్చేతి పిటికాః ప్రమేహోపేక్షయా దశ| సంధిమర్మసు జాయంతే మాంసలేషు చ ధామసు||26||
प्रमेहिणां च पिटिकाः शराविकाद्याः प्रायेण भवन्ति, इति ता एवाह - - - - शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी| मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका||२५|| विद्रधिश्चेति पिटिकाः प्रमेहोपेक्षया दश| सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharAvikAyA lakShaNam (27) · Śloka 27
అంతోన్నతా మధ్యనిమ్నా శ్యావా క్లేదరుజాన్వితా| శరావమానసంస్థానా పిటికా స్యాచ్ఛరావికా||27||
अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुजान्विता| शरावमानसंस्थाना पिटिका स्याच्छराविका||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kacchapikAyAH lakShaNam (28) · Śloka 28
అవగాఢార్తినిస్తోదా మహావస్తుపరిగ్రహా| శ్లక్ష్ణా కచ్ఛపపృష్ఠాభా పిటికా కచ్ఛపీ మతా||28||
अवगाढार्तिनिस्तोदा महावस्तुपरिग्रहा| श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिटिका कच्छपी मता||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jAlinyAH lakShaNam (29) · Śloka 29
స్తబ్ధా సిరాజాలవతీ స్నిగ్ధస్రావా మహాశయా| రుజానిస్తోదబహులా సూక్ష్మచ్ఛిద్రా చ జాలినీ||29||
स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धस्रावा महाशया| रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vinatAyAH lakShaNam (30) · Śloka 30
అవగాఢరుజాక్లేదా పృష్ఠే వా జఠరేఽపి వా| మహతీ పిటికా నీలా వినతా వినతా స్మృతా||30||
अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वा जठरेऽपि वा| महती पिटिका नीला विनता विनता स्मृता||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alajyAH lakShaNam (31) · Śloka 31
దహతి త్వచముత్థానే భృశం కష్టా విసర్పిణీ| రక్తకృష్ణాఽతితృట్స్ఫోటదాహమోహజ్వరాఽలజీ||31||
दहति त्वचमुत्थाने भृशं कष्टा विसर्पिणी| रक्तकृष्णाऽतितृट्स्फोटदाहमोहज्वराऽलजी||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana masUrikAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32
మానసంస్థానయోస్తుల్యా మసూరేణ మసూరికా| |32|
मानसंस्थानयोस्तुल्या मसूरेण मसूरिका| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarShapikAyAH lakShaNam (32-33) · Śloka 33
| సర్షపామానసంస్థానా క్షిప్రపాకా మహారుజా||32|| సర్షపీ సర్షపాతుల్యపిటికాపరివారితా| |33|
| सर्षपामानसंस्थाना क्षिप्रपाका महारुजा||३२|| सर्षपी सर्षपातुल्यपिटिकापरिवारिता| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana putriNyAH lakShaNam (33) · Śloka 33
| పుత్రిణీ మహతీ భూరిసుసూక్ష్మపిటికాచితా||33||
| पुत्रिणी महती भूरिसुसूक्ष्मपिटिकाचिता||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidArikAyAH lakShaNam (34) · Śloka 34
విదారీకందవద్వృత్తా కఠినా చ విదారికా| |34|
विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidradheH lakShaNam (34) · Śloka 34
| విద్రధిర్వక్ష్యతేఽన్యత్ర|34|
| विद्रधिर्वक्ष्यतेऽन्यत्र|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piTikAnAM sAdhyAsAdhyatvam (34-35) · Śloka 35
| తత్రాద్యం పిటికాత్రయం||34|| పుత్రిణీ చ విదారీ చ దుఃసహా బహుమేదసః| సహ్యాః పిత్తోల్బణాస్త్వన్యాః సంభవంత్యల్పమేదసః||35||
| तत्राद्यं पिटिकात्रयम्||३४|| पुत्रिणी च विदारी च दुःसहा बहुमेदसः| सह्याः पित्तोल्बणास्त्वन्याः सम्भवन्त्यल्पमेदसः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prameheNa vinA~apyetAsAmutpattiH (36) · Śloka 36
తాసు మేహవశాచ్చ స్యాద్దోషోద్రేకో యథాయథం| |36|
तासु मेहवशाच्च स्याद्दोषोद्रेको यथायथम्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prameharaktapittayorbhedakalakShaNam (36) · Śloka 36
ప్రమేహేణ వినాఽప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః| తావచ్చ నోపలక్ష్యంతే యావద్వస్తుపరిగ్రహః||36||
प्रमेहेण विनाऽप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः| तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM pUrvarUpam (37-39) · Śloka 39
హారిద్రవర్ణం రక్తం వా మేహప్రాగ్రూపవర్జితం| యో మూత్రయేన్న తం మేహం రక్తపిత్తం తు తద్విదుః||37|| స్వేదోఽంగగంధః శిథిలత్వమంగే శయ్యాసనస్వప్నసుఖాభిషంగః| హృన్నేత్రజిహ్వాశ్రవణోపదేహో ఘనాంగతా కేశనఖాతివృద్ధిః||38|| శీతప్రియత్వం గలతాలుశోషో మాధుర్యమాస్యే కరపాదదాహః| భవిష్యతో మేహగణస్య రూపం మూత్రేఽభిధావంతి పిపీలికాశ్చ||39||
हारिद्रवर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्| यो मूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तद्विदुः||३७|| स्वेदोऽङ्गगन्धः शिथिलत्वमङ्गे शय्यासनस्वप्नसुखाभिषङ्गः| हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदेहो घनाङ्गता केशनखातिवृद्धिः||३८|| शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्यमास्ये करपाददाहः| भविष्यतो मेहगणस्य रूपं मूत्रेऽभिधावन्ति पिपीलिकाश्च||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehe dvividho vicAraH (40) · Śloka 40
దృష్ట్వా ప్రమేహం మధురం సపిచ్ఛం మధూపమం స్యాద్ద్వివిధో విచారః| సంపూరణాద్వా కఫసంభవః స్యాత్ క్షీణేషు దోషేష్వనిలాత్మకో వా||40||
दृष्ट्वा प्रमेहं मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्द्विविधो विचारः| सम्पूरणाद्वा कफसम्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10
అధునా యదుక్తం సాధ్యయాప్యపరిత్యాజ్యాః కఫాదిసంభవా ఇత్యస్యాపవాదమాహ - - - - సపూర్వరూపాః కఫపిత్తేమేహాః క్రమేణ యే వాతకృతాశ్చ మేహాః| సాధ్యా న తే, పిత్తకృతాస్తు యాప్యాః సాధ్యాస్తు మేదో యది నాతిదుష్టం||41|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే ప్రమేహనిదానం నామ దశమోఽధ్యాయః||10||
अधुना यदुक्तं साध्ययाप्यपरित्याज्याः कफादिसम्भवा इत्यस्यापवादमाह - - - - सपूर्वरूपाः कफपित्तेमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते, पित्तकृतास्तु याप्याः साध्यास्तु मेदो यदि नातिदुष्टम्||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon