Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
śvāsahidhmanidānādanantaraṁ rājayakṣmādinidānārambhē'yaṁ sambandhaḥ| kāsādupēkṣayā "śvāsakṣayacchardi" (hr̥. ni. a. 3|38) ityuktam| hidhmāśvāsayōścaikayōgakṣēmatvāt śvāsahidhmānidānānantaraṁ rājayakṣmanidānamārabhyatē -
Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō rājayakṣmādinidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē||2||
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
sa0-pūrvavadatra vyākhyā| ādiśabdēna svarabhēdādīnāṁ grahaṇam|
Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1
rājayakṣmā ka ucyatē ? yasyēdaṁ nidānam, ityāha - - - - atha rājayakṣmanidānam| anēkarōgānugatō bahurōgapurōgamaḥ| rājayakṣmā kṣayaḥ śōṣō rōgarāḍiti ca smr̥taḥ||1||
राजयक्ष्मा क उच्यते ? यस्येदं निदानम्, इत्याह - - - - अथ राजयक्ष्मनिदानम्| अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-anēkaiḥjvarātīsārādibhiḥ, parivr̥taḥ| tathā, bahūnāṁ rōgāṇāṁ-gulmātīsārādīnāṁ, purōgamaḥ-pradhānaśca| yathā hi rājā prāk paścāt rathēbhāśvajanairanugamyatē, tathā'yaṁ rōgō rōgaiḥ| rājayakṣmētyādayaścatasraḥ saṁjñāḥ|
Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3
tatrādyāṁ saṁjñāṁ vyutpādayannāha - - - - nakṣatrāṇāṁ dvijānāṁ ca rājñō'bhūdyadayaṁ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tatō mataḥ||2|| dēhauṣadhakṣayakr̥tēḥ kṣayastatsambhavācca saḥ| rasādiśōṣaṇācchōṣō rōgarāṭ tēṣu rājanāt||3||
तत्राद्यां संज्ञां व्युत्पादयन्नाह - - - - नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः||२|| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||
🔊 Audio coming soon
sa0-nakṣatrāṇāṁ-aścinyādīnāṁ, tathā dvijānāṁ-brāhmaṇānāṁ ca, yō rājā-candraḥ, tasya purā-pūrvaṁ, abhavat| pūrvakalpē hi rōhiṇyāmatisaktasya candrasya śvaśuraṁ dakṣamanr̥tavādēna vañcayatō'pamānitaduhitr̥snēhavaśādudbhūtakrōdhāt prajāpatērdakṣataḥ rājayakṣmā'bhavaditi śrūyatē| tasmādrājñō yakṣmā rājayakṣmētyucyatē ṣaṣṭhīsamāsavyutpattyā| yacca-yasmācca, rājā ca yakṣmā ca-rājāca rōgāṇāṁ madhyē anēkarōgānīkaparivr̥tatvēna yakṣmā ca, tatō rājā cāsau yakṣmā ca rājayakṣmā'bhimatō munīnāmiti śēṣaḥ| tathā dēhaścauṣadhaṁ ca, tayōḥ kṣayaḥ, tasya kr̥tiḥ-kāraṇaṁ, tatō dēhauṣadhakṣayakr̥tēḥ kṣaya ityucyatē| anēna cāsya vyādhērbahukālasthāyitvaṁ dyōtayati| kilāyaṁ vyādhirbahutaraṁ kālamavatiṣṭhatē na ca śāntiṁ gacchati| yāvaddēhaḥ kṣīyatē, auṣadhānyapi kṣīyantē, na punarayaṁ vyādhiḥ, iti dēhauṣadhakṣayakr̥tēḥ kṣaya ityucyatē| tatsambhāvācca saḥ| tadityanēna dēhauṣadhakṣayaḥ pratyavamr̥śyatē| sa sambhavō-janma, yasyāsau tatsambhavaḥ, tasmādapi kṣaya ityucyatē| ēvamanyō'pi yō vyādhirdēhauṣadhakṣayakārī, sō'pi kṣayākhyasya vyādhēḥ sambhavaḥ-kāraṇam, tasmājjāyata ityarthaḥ| rasādīnāṁ śōṣaṇāt śōṣa iti bhaṇyatē| rōgētyādi| bahuṣu rōgēṣu madhyē rōgatvēnaiṣa ēva bhrājatē, tasmādrōgarāḍityucyatē|
Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4
sāhasaṁ vēgasaṁrōdhaḥ śukraujaḥsnēhasaṅkṣayaḥ| annapānavidhityāgaścatvārastasya hētavaḥ||4||
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसङ्क्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||
🔊 Audio coming soon
sa0-sāhasaṁ-kāyēna vācā vā'yathābalamārambhaḥ| vēgasaṁrōdhō-vātaviṇmūtrādīnāmunmukhībhūtānāṁ dhāraṇam| śukraṁ ca ōjaśca snēhaśca tēṣāṁ saṅkṣayō-vināśaḥ| atra snēhaśabdēna dēhasnēhō grāhyaḥ, dēhaśabdalōpaṁ kr̥tvā'yaṁ nirdiṣṭaḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 8|2)- "dēhasnēhaparikṣayāt" iti| tathā, annapānayōryathāśāstraṁ yō vidhistasya tyāgō-anyathāsēvanamanyathā'bhyavahāraḥ| tasya-rājayakṣmaṇaḥ, catvāraḥ sāhasādayō hētavaḥ| pāṭhādēva catuḥsaṅkhyātvē labdhē caturgrahaṇaṁ niyamārtham| yadyapi sāhasādaya ētē pratyēkamanēkaprakāratayā bhinnāḥ, tathā'pi sāhasādicatuṣṭayaṁ nātikrāmantītyarthaḥ| tathā'smin rājayakṣmākhyē sāhasajē vēgasaṁrōdhajē śukraujaḥsnēhasaṅkṣayajē'nnapānavidhityāgajē vā caturvidhē viśēṣēṇa pavanō hētuḥ|
Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6
ata ēvāha - - - - tairudīrṇō'nilaḥ pittaṁ kaphaṁ cōdīrya sarvataḥ| śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan||5|| mukhāni srōtasāṁ ruddhvā tathaivātivivr̥tya vā| sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṁ janayēdgadān||6||
अत एवाह - - - - तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्||५|| मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्य वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्यग्यथास्वं जनयेद्गदान्||६||
🔊 Audio coming soon
sa0-taiḥ-sāhasādibhiḥ, udīrṇō'nila idamidaṁ kurvan yathāsvaṁ gadān janayēt| udīrṇaḥ-ulbaṇaḥ pittaślēṣmabhyāmadhikaḥ| ata ēva pittamudīrya-svasthānāccyāvayitvā, tathā kaphaṁ sarvataḥ-sarvasmāt udīrya, tathā śarīrasandhīn-daśādhikaśatadvayasaṅkhyātān ātrēyamatēna tu dvisahasrasaṅkhyātān, āviśya-tēṣāmantaḥ-pravēśaṁ kr̥tvā, tāścaṁ-sandhīn, prapīḍayan-prakarṣēṇa mardayanniva, tathā sirā api sakalaśarīragāḥ prapīḍayan, tathā'nyēṣāṁ srōtasāṁ mukhāni-dvārāṇi ruddhvā, tathaiva tāni vā ativivr̥tya-prasārya srōtōmukhāni| sarpannityādi| ūrdhvaṁ sarpan vāyuḥ pīnasādīn vyādhīn janayēt, adhaḥ sarpan viḍbhraṁśaṁ viṭśōṣaṁ vā kuryāt, tiryak sarpan pārśvarujaṁ vā kuryāt, iti yathāsvaṁśabdasyārthaḥ|
Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13
rūpaṁ bhaviṣyatastasya pratiśyāyō bhr̥śaṁ kṣavaḥ| prasēkō mukhamādhuryaṁ sadanaṁ vahnidēhayōḥ||7|| sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam| makṣikātr̥ṇakēśādipātaḥ prāyō'nnapānayōḥ||8|| hr̥llāsaśchardiraruciraśnatō'pi balakṣayaḥ| pāṇyōravēkṣā pādāsyaśōphō'kṣṇōratiśuklatā||9|| bāhvōḥ pramāṇajijñāsā kāyē baibhatsyadarśanam| strīmadyamāṁsapriyatā ghr̥ṇitvaṁ mūrddhaguṇṭhanam||10|| nakhakēśātivr̥ddhiśca, svapnē cābhibhavō bhavēt| pataṅgakr̥kalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ||11|| kēśasthituṣabhasmādirāśau samadhirōhaṇam| śūnyānāṁ grāmadēśānāṁ darśanaṁ śuṣyatō'mbhasaḥ||12|| jyōtirgirīṇāṁ patatāṁ jvalatāṁ ca mahīruhām| |13|
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्यं सदनं वह्निदेहयोः||७|| स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः||८|| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादास्यशोफोऽक्ष्णोरतिशुक्लता||९|| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्द्धगुण्ठनम्||१०|| नखकेशातिवृद्धिश्च, स्वप्ने चाभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः||११|| केशस्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः||१२|| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
sa0-tasya-rājayakṣmaṇaḥ, bhaviṣyataḥ utpitsōḥ, rūpaṁ-agrarūpaṁ, pratiśyāyādi| vahnēḥ sadanaṁ-pākāsāmarthyam| dēhasya sādō-nirbalatā| sthālyamatrānnapānādīnāṁ śuddhānāmapyaśucidarśanamiti tadānīṁ puruṣasya mithyājñānaṁ jāyata ityarthaḥ| pāṇyōravēkṣā-bhūyasā svapāṇī paśyati| bāhvōḥ pramāṇajijñāsā-kiyatpramāṇau mē bāhū iti jñātumicchati| kāyē-śarīrē śōbhanē'pi, baibhatsyadarśanamiti mithyājñānaṁ tadānīṁ rōgasvabhāvādasyōtpadyatē| mūrdhraḥ-mastakasya, guṇṭhanaṁ-vastrādinā sañchādanam| svapnē ca tasya yakṣmiṇaḥ pataṅgādibhirabhibhavō bhavēt-pataṅgādyaiḥ parābhūyatē| pataṅgaḥ-kīṭabhēdaḥ| tathā, kēśādirāśiṣvadhirōhaṇaṁ tathā śūnyagrāmadēśādīnāṁ darśanaṁ svapnē bhavēt|
Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15
prāgrūpamuktvā sampratyēkādaśarūpamadhikr̥tyāha - - - - | pīnasaśvāsakāsāṁ samūrddhasvararujō'ruciḥ||13|| ūrdhvaṁ, viḍbhraṁśasaṁśōṣāvadhaḥ, cchardiśca kōṣṭhagē| tiryaksthē pārśvarudgōṣē, sandhigē bhavati jvaraḥ||14|| rūpāṇyēkādaśaitāni jāyantē rājayakṣmiṇaḥ| |15|
प्राग्रूपमुक्त्वा सम्प्रत्येकादशरूपमधिकृत्याह - - - - | पीनसश्वासकासां समूर्द्धस्वररुजोऽरुचिः||१३|| ऊर्ध्वं, विड्भ्रंशसंशोषावधः, च्छर्दिश्च कोष्ठगे| तिर्यक्स्थे पार्श्वरुद्गोषे, सन्धिगे भवति ज्वरः||१४|| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः| |१५|
🔊 Audio coming soon
sa0-aṁsau ca mūrddhā ca svaraśca tēṣāṁ rujōṁ'samūrddhasvararujaḥ| pīnasaśca śvāsaścāṁsamūrddhasvararujaśca tāḥ, tathā aruciḥ, ityūrdhvaṁ-ūrdhvasthitē dōṣē, bhavati| arucērēṣaḥ pr̥thagupanyāsaḥ prādhānyakhyāpanārthaḥ| yathā,-asmin vyādhāvatibhayāvahō'rucyākhya upadravō na tathā pīnasādaya iti| adhaḥsthitē dōṣē viśaḥ-purīṣasya, bhraṁśasaṁśōṣau viḍbhraṁśasaṁśōṣau bhavataḥ| "viḍbhraṁśō-bhinnavarcastvaṁ, viṭśōṣō-baddhaviṭkatā|" ētayōśca parasparaṁ viruddhatvānna tulyakālaṁ sambhavaḥ| tasmātkadācidviḍbhraṁśaḥ kadācidviṭśōṣō bhavati| chardistu kōṣṭhasthitē dōṣē syāt| tiryaksthē dōṣē pārśvaruk bhavati| sandhigē jvarō bhavati| ētāni pīnasādīnyēkādaśa rūpāṇi śōṣiṇa utpadyantē| munistvēvamavōcat (ca. ci. a. 8|23)- "pratiśyāyaṁ jvaraṁ kāsamaṅgamardaṁ śirōrujam| śvāsaṁ viḍbhēdamaruciṁ pārśvaśūlaṁ svarakṣayam|| kurutē cāṁsasantāpamēkādaśaṁ" ityādi|
Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16
| tēṣāmupadravān vidyātkaṇṭhōddhvaṁsamurōrujam||15|| jr̥mbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ| |16|
| तेषामुपद्रवान् विद्यात्कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्||१५|| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः| |१६|
🔊 Audio coming soon
sa0-tēṣāṁ-ēkādaśasaṅkhyānāṁ pīnasādīnāṁ pūrvōtpannānāṁ, kaṇṭhōddhvaṁsādīn paścādutthitān saptōpadravān jānīyāt| "vyādhērupari yō vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramavighātī ca sa hyupadrava ucyatē||" ityupadravalakṣaṇam|
Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17
| tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṁsāṅgamardanam||16|| kaṇṭhōddhvaṁsaḥ svarabhraṁśaḥ| |17|
| तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्||१६|| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः| |१७|
🔊 Audio coming soon
sa0-tatra-tasmin rājayakṣmākhyē vyādhau, vātādadhikāt śiraḥśūlādayaḥ syuḥ|
Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17
pittātpādāṁsapāṇiṣu| dāhō'tisārōsr̥k''chardirmukhagandhō jvarō madaḥ||17||
पित्तात्पादांसपाणिषु| दाहोऽतिसारोसृक्ऽऽछर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१७||
🔊 Audio coming soon
sa0-pittādadhikāt pādādiṣu dāhaḥ syāt| tathā, atīsārādayaśca syuḥ|
Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18
kaphādarōcakaśchardiḥ kāsō mūrddhāṅgagauravam| prasēkaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādō'lpavahnitā||18||
कफादरोचकश्छर्दिः कासो मूर्द्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||१८||
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphādadhikādarōcakādayō daśa syuḥ|
Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22
yakṣmiṇō māṁsā(annā)dyabhyavahāratō'pi dhātukṣayō jāyatē, na dhātupuṣṭiḥ, ityatra yuktimāha - - - - dōṣairmandānalatvēna sōpalēpaiḥ kaphōlbaṇaiḥ| srōtōmukhēṣu ruddhēṣu dhātūṣmasvalpakēṣu ca||19|| vidahyamānaḥ svasthānē rasastāṁstānupadravān| kuryādagacchanmāṁsādīnasr̥k cōrdhvaṁ pradhāvati||20|| pacyatē kōṣṭha ēvānnamannapaktraiva cāsya yat| prāyō'smānmalatāṁ yātaṁ naivālaṁ dhātupuṣṭayē||21|| rasō'pyasya na raktāya māṁsāya kuta ēva tu| upastabdhaḥ sa śakr̥tā kēvalaṁ vartatē kṣayī||22||
यक्ष्मिणो मांसा(अन्ना)द्यभ्यवहारतोऽपि धातुक्षयो जायते, न धातुपुष्टिः, इत्यत्र युक्तिमाह - - - - दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः| स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च||१९|| विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्यादगच्छन्मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति||२०|| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नपक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये||२१|| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी||२२||
🔊 Audio coming soon
sa0-dōṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, kaphōlbaṇatvāt srōtōdvārēṣu ruddhēṣu-pihitēṣu satsu, rasaḥ svasthāna ēva vidahyamānō-na samyagraktatāṁ prāpnuvan, tāṁstān-anēkān kaṇṭhōddhvaṁsādīn, upadravān kuryāt| kimbhūtairdōṣaiḥ ? kaphōlbaṇaiḥ-ślēṣmādhikaiḥ| ata ēva kaphādhikatvāt sahōpalēpēna ślēṣmalēpēna saha vartantē sōpalēpāḥ, taistathāvidhairdōṣaistadānīṁ mandānalatvaṁ kriyatē| tēnaiva ca mandānalatvēna hētunā dhātūṣmasu-rasādyagniṣu, alpakēṣu-atiśayēnālpēṣu| ēvamanēkakāraṇasadbhāvādrasaḥ svasthāna ēva vidahyamānaḥ-pittakāriṇīṁ madhyamāṁ pākāvasthāmanubhavan samyak pākamagacchan, yathōcitān vikārāṁstāṁstān kurvan, māṁsādīn-māṁsaprabhr̥tikān dhātūn, agacchan-aprāpnuvan, vidahyamānatayā raktatāmāpannaḥ, tadasr̥k cōrdhvaṁ pradhāvati-ūrdhvaṁ prasarpati, kēvalaṁ niṣṭhīvanasahitaṁ vā| tasmāt kṣayiṇō na tanmāṁsādidhātupuṣṭayē| kiñcāsmādapi hētōḥ sa rasō na dhātupuṣṭayē| [yat-] yasmāt, [annaṁ] pacyatē-annaṁ sārakiṭṭatvaṁ nīyatē, annapaktraiva-jāṭharāgninā, kōṣṭha ēva-āmapakvāśayākhyē| ubhayatrēvakārō'vadhāraṇē| kōṣṭha ēva-na dhātuṣu, jāṭharāgninaiva-na dhātvagnibhiḥ, iti| yata ēvaṁ tatō'smāt-prāṅnirūpitāddhētukadambakāt, prāyō malatāṁ-ādhikyēna mūtrapurīṣatāṁ, prāptamannaṁ naiva dhātupuṣṭayē'laṁ-samartham| dhātupuṣṭigrahaṇēnaitatsūcayati,-abhinavamr̥tkumbhajalalavasyandananyāyēna sūkṣmasrōtōnupravēśitayā sō'nnarasō dhātvāpyāyanamātraṁ karōtyēva, anyathā varṣagaṇānubandhi jīvitaṁ kṣayiṇō na sambhāvyēta| tasmāddhātusthitimātraṁ bhavati na tu dhātupōṣaṇamiti sthitam| rasaḥ-ubhayarūpō'nnarasō dhāturasō vā, asya-kṣayiṇaḥ, nikaṭasya raktadhātōrna puṣṭayē, māṁsadhātōrviprakr̥ṣṭasya tu kuta ēva syāt ? ēvaṁ na sambhāvyata ityapiśabdārthaḥ| nanu, yadyēvaṁ tatkathamanyēbhyō dhātubhyō viśēṣēṇa dhāraṇasvabhāvēbhyō vinā kṣayī jīvēt? ityāśaṅkyāha-upastabdha iti| saḥ-kṣayī, śakr̥tā-purīṣēṇa, kēvalamupastabdhaḥ-kr̥tāvaṣṭambhō, vartatē-prāṇiti, pūrvōktanyāyēna kiñcidāhārarasāpyāyitairdhātubhirdhāraṇasvabhāvairdhr̥tamātraḥ| nanu, "vidahyamānaḥ svasthānē rasastāṁstānupadravān| kuryādagacchanmāṁsādīnasr̥k cōrdhvaṁ pradhāvati||" ityanēna raktasya sattā pradipāditā| "rasō'pyasya na raktāya" ityanēna kṣayiṇō raktasYābhāvaḥ pratyapādi| tadimē vākyē parasparaṁ vyāghnātē| atrōcyatē| nānayōrvākyayōḥ parasparaṁ virōdhaḥ| yataḥ " asr̥k cōrdhvaṁ pradhāvati" ityanēna na taddhāturūpatāṁ prāptamuktam| kintarhi ? rasasya vidahyamānatayā svasthānasthitasya raktadhātvāśayamagacchatō raktōdbhūtiruktā| anēnaivābhiprāyēṇōttaratra vākyē "rasō'pyasya na raktāya" ityuvāca| anēna hi rasō dhāturūpāya raktāya śōṣiṇō na sampadyatē iti pratyapādi|
Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
athāsya kṣayiṇaḥ sādhyāsādhyatām nirūpayati - - - - liṅgēṣvalpēṣvapi kṣīṇaṁ vyādhyauṣadhabalākṣamam| varjayēt|23|
अथास्य क्षयिणः साध्यासाध्यताम् निरूपयति - - - - लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्|२३|
🔊 Audio coming soon
sa0-kṣayiṇaṁ balamāṁsābhyāṁ kṣīṇaṁ liṅgēṣu-pīnasādiṣu, alpēṣvapi satsu-na sarvēṣūtpannēṣu, varjayēt-nōpakramēt| ki tam ? vyādhyauṣadhabalākṣamam| vyādhyauṣadhayōrbalaṁ vyādhyauṣadhabalam, tasyākṣamam| kṣayākhyasya vyādhēryadbalaṁ tathā'sya śamanōpāyasyauṣadhasya yadbalaṁ tatrākṣamaṁ-asahaṁ, yatastatō varjayēdityarthaḥ|
Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1
| sādhayēdēva liṅgēṣu sarvēṣvapi tatō'nyathā||23|| iti rājayakṣmanidānam||1||
| साधयेदेव लिङ्गेषु सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||२३|| इति राजयक्ष्मनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-a(ta)tō'nyathā-viparītalakṣaṇaṁ rājayakṣmiṇaṁ balamāṁsābhyāmakṣīṇamata ēva vyādhyauṣadhabalakṣamaṁ, sarvēṣvapi-pīnasādiṣu liṅgēṣvapi satsu, sādhayēdēva| kiṁpunardvitrādiṣvēṣu sādhayēdityapiśabdārthaḥ|
Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24
athāsya vyādhērupadravabhūtānāmādiśabdagr̥hītānāṁ pañcānāṁ svarabhēdādīnāṁ rōgāṇāṁ nidānānyāha - - - - atha svarabhēdanidānam| dōṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca mēdasā| svarabhēdō bhavēt|24|
अथास्य व्याधेरुपद्रवभूतानामादिशब्दगृहीतानां पञ्चानां स्वरभेदादीनां रोगाणां निदानान्याह - - - - अथ स्वरभेदनिदानम्| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरभेदो भवेत्|२४|
🔊 Audio coming soon
sa0-dōṣaiḥ-pr̥thagvātapittakaphaiḥ, samastaiḥ-sannipatitaiḥ, tathā kṣayāt, tathā ṣaṣṭhaḥ svarabhēdō mēdasā, syāt|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| tatra kṣāmō rūkṣaścalaḥ svaraḥ||24|| śūkaparṇābhakaṇṭhatvaṁ snigdhōṣṇōpaśayō'nilāt| |25|
| तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः||२४|| शूकपर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्| |२५|
🔊 Audio coming soon
sa0-tatra-tēṣu ṣaṭsu svarabhēdēṣu madhyē, vātātsvarabhēdē sati kṣāmādimān svaraḥ syāt| tathā, śūkapūrṇasadr̥śagalatvaṁ snigdhōṣṇōpaśayaśca bhavati|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
| pittāttālugalē dāhaḥ śōṣa uktāvasūyanam||25||
| पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
sa0-pittāt svarabhēdē sati tāluni galē ca dāhaḥ, tathā śōṣaḥ, prakr̥tatvāttālugalayōrēva| tathā, uktāvasūyanaṁ-vākyaviṣayē'sahanam, pittasvarabhēdī vākyaṁ vaktumasamartha ityarthaḥ|
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26
limpanniva kaphātkaṇṭhaṁ mandaḥ khurakhurāyatē| svarō vibaddhaḥ|26|
लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते| स्वरो विबद्धः|२६|
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphātsvarabhēdē kaṇṭhaṁ limpanniva-upalēpamiva galasya kurvan, khurakhurāyatē-prakr̥tatvāt kaṇṭhasyaiva khurakhuramityavyaktaṁ śabdaṁ karōti| tathā, sarvēbhyaḥ svarabhēdēbhyō'yaṁ mandaḥ svarō-nōccaiḥ śrūyatē| tathā, vibaddhō-vadatō madhyē skhalanarūpaḥ|
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26
| sarvaistu sarvaliṅgaḥ|26|
| सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः|२६|
🔊 Audio coming soon
sa0-sarvaiḥ-tribhirdōṣaiḥ samuditaiḥ, sarvaliṅgaḥ-tridōṣalakṣaṇaḥ, sarvabhēdō bhavati|
Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
| kṣayātkaṣēt||26|| dhūmāyatīva cātyartham| |27|
| क्षयात्कषेत्||२६|| धूमायतीव चात्यर्थम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
sa0-kṣayāt svarabhēdaḥ kaṣēt-hiṁsyāt, kaṇṭhamarmaghaṭanādityarthaḥ| anuktamapi prakr̥tatvāt kaṇṭhamiti labhyatē| tathā, kṣayasvarabhēdī dhūmāyatīvātiśayēna| atyarthaśabdēna pittasvarabhēdē'pi dhūmāyanaṁ bhavatīti gamayati| dhūmāyatīti dhūmaniḥsaraṇamiva nāsikādidēśēṣvanubhavati|
Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27
mēdasā ślēṣmalakṣaṇaḥ| kr̥cchralakṣyākṣaraśca|27|
मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च|२७|
🔊 Audio coming soon
sa0-mēdasā svarabhēdaḥ ślēṣmasvarabhēdalakṣaṇaḥ| tathā, kr̥cchrēṇa-kathañcit, lakṣyāṇi-jñēyāni, akṣarāṇi yatra sa ēvam| ētadēva kr̥cchralakṣyākṣaratvaṁ kaphasvarabhēdādadhikam|
Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2
| atra sarvairantyaṁ ca varjayēt||27|| iti svarabhēdanidānam||2||
| अत्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत्||२७|| इति स्वरभेदनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
sa0-sarvairdōṣairyaḥ svarabhēdaḥ, tathā'ntē paṭhitatvānmēdaḥsvarabhēdaḥ-antyaḥ, taṁ ca varjayēt| caturastvanyān sādhayēdityarthādavagamyatē|
Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28
athārōcakanidānam| arōcakō bhavēddōṣairjihvāhr̥dayasaṁśrayaiḥ| sannipātēna manasaḥ santāpēna ca pañcamaḥ||28||
अथारोचकनिदानम्| अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः||२८||
🔊 Audio coming soon
sa0-jihvā ca hr̥dayaṁ ca jihvāhr̥dayam, tatsaṁśrayaḥ-āśrayō, yēṣāṁ taistatrasthaiḥ pr̥thagvātapittakaphairarōcakaḥ syāt| tathā, sannipātēnārthājjihvāhr̥dayasaṁśritēnārōcakaḥ syāditi yōjyam| tathā, manasaḥ santāpēna-anēkavidhēna krōdhaśōkādinōpataptēna, pañcamō'rōcaka āganturbhavēt| atrāpi yathāsvaṁ dōṣāṇāṁ jihvāhr̥dayasaṁśritatvamavaśyamāśrayaṇīyam| upādānādēva pañcatvē labdhē manaḥsantāpajaḥ pañcama ēvēti niyamārthaṁ pañcamagrahaṇam| manyuśōkādyanēkaprakāramanaḥsantāpatvē'pyēka ēva manaḥsantāpajō'rōcaka ityarthaḥ|
Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3
kaṣāyatiktamadhuraṁ vātādiṣu mukhaṁ kramāt| sarvōtthē virasaṁ śōkakrōdhādiṣu yathāmalam||29|| ityarōcakanidānam||3||
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२९|| इत्यरोचकनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
sa0-vātādyudbhavēṣvarōcakēṣu mukhaṁ-āsyaṁ, kramēṇa kaṣāyatiktamadhuraṁ bhavati| vyādhisvabhāvāt pittārōcakē'pi tiktavaktratā bhavati, na kaṭukāsyatvam| sarvōtthē-sannipātajē'rōcakē, virasamāsyaṁ bhavati-niścitarasājñānam| śōkakrōdhādisamutthēṣvarōcakēṣu yathāmalaṁ-yathādōṣaṁ, mukhaṁ bhavēt| tatra śōkabhayakāmalōbhērṣyādisantaptamanaḥsamutthē vātaprakōpāt kaṣāyam, krōdhasantaptamanaḥsamutthē vātaprakōpāt tiktam, grahōpataptamanaḥsamutthē sannipātaprakōpāt virasāsyatvam, iti yathāmalaśabdasyārthaḥ|
Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30
atha chardinidānam| chardirdōṣaiḥ pr̥thaksarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī| |30|
अथ छर्दिनिदानम्| छर्दिर्दोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी| |३०|
🔊 Audio coming soon
sa0-pr̥thak-pratyēkaṁ, dōṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, chardirbhavēt| sannipatitaistribhirapi chardiḥ syāt| tathā, dviṣṭaiḥ-anabhiprētaiḥ śabdādibhiśca, pañcamī chardirbhavēt| pūrvavat pañcamītyētanniyamārtham| dviṣṭānāṁ hyarthānāṁ bahutvāt bahvyaśchardayō bhavantītyāśaṅkyatē tathā śaṅkānivr̥ttayē dviṣṭārthayōgajā ēkaiva chardirityuktam|
Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30
| udānō vikr̥tō dōṣān sarvāsvapyūrdhvamasyati||30||
| उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||३०||
🔊 Audio coming soon
sa0-udānākhyō vāyurvikr̥taḥ sarvānapi dōṣān-vātapittakaphān, ūrdhvamasyati-kṣipati| apiśabda ēvārthē, sarvāsvēva chardiṣvityarthaḥ|
Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31
tāsūtklēśāsyalāvaṇyaprasēkārucayō'gragāḥ| |31|
तासूत्क्लेशास्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः| |३१|
🔊 Audio coming soon
sa0-tāsu-chardiṣu, utklēśādayō'gragāḥ-agrē gacchanti prāgrūpatayōdbhavanti| utklēśaḥ-svasthāna ēva mūrtasya dōṣasyōdayō budbudavadutthānam|
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33
| nābhipr̥ṣṭhaṁ rujan vāyuḥ pārśvē cāhāramutkṣipēt||31|| tatō vicchinnamalpālpaṁ kaṣāyaṁ phēnilaṁ vamēt| śabdōdgārayutaṁ kr̥ṣṇamacchaṁ kr̥cchrēṇa vēgavat||32|| kāsasyāśōṣahr̥nmūrddhasvarapīḍāklamānvitaḥ| |33|
| नाभिपृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत्||३१|| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्||३२|| कासस्याशोषहृन्मूर्द्धस्वरपीडाक्लमान्वितः| |३३|
🔊 Audio coming soon
sa0-vāyuḥ kāsādimān idamidaṁ kurvan vamēt-chardiṁ karōti| nābhiṁ pr̥ṣṭhaṁ ca rujan-pīḍayan, pārśvē ca rujan, āhāramutkṣipēt-ūrdhvaṁ prērayēt| tataḥ-tasmādāhārasyōrdhvagamanādanantaraṁ, vicchinnaṁ kr̥tvā-na nirantaraṁ, alpālpaṁ-alpaṁ kr̥tvā, kaṣāyaṁ vamēt-na madhurādyanyatamam| tathā, phēnilaṁ-phēnayuktam| phēnilamiti "phēnādilacca" itīlac| tathā, śabdayutamudgārayutam| tathā, kr̥ṣṇaṁ-kr̥ṣṇavarṇam| tathā, acchaṁ-tanu| tathā, kr̥cchrēṇa-kathaṁkathañcit na yathāsukham| tathā, vēgavat-vēgayutam|
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34
| pittātkṣārōdakanibhaṁ dhūmraṁ haritapītakam||33|| sāsr̥gamlaṁ kaṭūṣṇaṁ ca tr̥ṇmūrcchātāpadāhavat| |34|
| पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्||३३|| सासृगम्लं कटूष्णं च तृण्मूर्च्छातापदाहवत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
sa0-pittāt kṣārōdakasadr̥śādikaṁ vamēt| tathā, tr̥ṇmūrchātāpadāhā vidyantē yasmiṁstadēvaṁ tr̥ṣṇādiyuktaṁ yathā bhavati tathā vamēt|
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35
| kaphāt snigdhaṁ ghanaṁ śītaṁ ślēṣmatantugavākṣitam||34|| madhuraṁ lavaṇaṁ bhūri prasaktaṁ lōmaharṣaṇam| mukhaśvayathumādhuryatandrāhr̥llāsakāsavān||35||
| कफात् स्निग्धं घनं शीतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्||३४|| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||३५||
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphātsnigdhādikaṁ vamēt| tathā, ślēṣmaṇaḥ sambandhinā tantujālēna gavākṣitam| tathā, mukhaśvayathvādimān| tathā, madhurādikaṁ vamēt|
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36
sarvaliṅgā malaiḥ sarvai riṣṭōktā yā ca tāṁ tyajēt| |36|
सर्वलिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
sa0-sarvaliṅgā chardiḥ sarvairmalaiḥ-vātapittakaphaiḥ sannipatitaiḥ, bhavēt| na kēvalaṁ tribhirdōṣaiḥ sarvaliṅgā, yā ca riṣṭōktā-vikr̥tivijñānīyādhyāyē (hr̥. śā. a. 5|77) - "chardirvēgavatī" ityādinā granthēnōktā, sā'pi sarvaliṅgā-dōṣatrayalakṣaṇōpētā, tāṁ tyajēt-na cikitsēt| na tu riṣṭōktā yā chardistāṁ tyajēditi vyākhyēyam, tasyā riṣṭatvēnaivāsādhyatvasya pratipāditatvāt|
Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37
| pūtyamēdhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ||36|| taptē cittē hr̥di kliṣṭē chardirdviṣṭārthayōgajā| |37|
| पूत्यमेध्याशुचिद्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः||३६|| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा| |३७|
🔊 Audio coming soon
sa0-pūtyādibhistaptē cittē-upataptē manasi, tathā tairēva pūtyādibhiḥ kliṣṭē-pīḍitē, hr̥di yā jāyatē chardiḥ sā dviṣṭārthayōgajā chardirucyatē| ādiḥ-prakārē, yathā-ākr̥tigaṇēṣu|
Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4
nanu, kr̥myādijānyanyāni chardīṁṣi sambhavantyēva| tēṣāṁ lakṣaṇaṁ kasmānnōktam ? ityāha - - - - | vātādīnēva vimr̥śētkr̥mitr̥ṣṇāmadauhr̥dē||37|| śūlavēpathuhr̥llāsairviśēṣāt kr̥mijāṁ vadēt| kr̥mihr̥drōgaliṅgaiśca|38| iti chardinidānam||4||
ननु, कृम्यादिजान्यन्यानि छर्दींषि सम्भवन्त्येव| तेषां लक्षणं कस्मान्नोक्तम् ? इत्याह - - - - | वातादीनेव विमृशेत्कृमितृष्णामदौहृदे||३७|| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात् कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च|३८| इति छर्दिनिदानम्||४||
🔊 Audio coming soon
sa0-kāraṇē kāryōpacārāt kr̥myādiśabdairēva chardaya ucyantē| kr̥mitr̥ṣṇāmagarbhiṇīdauhr̥dajē chardiṣi vātādīnēva yathā yathaṁ svalakṣaṇairvimr̥śēt-vicārayēllakṣayēt| na hi vātādīnantarēṇaitāḥ chardayaḥ kathañcidapi sambhavanti| ata ēvaivakārō'vadhāraṇārthō'tra vyadhāyi| ēvaṁ kr̥mijāṁ kadācidvāyucchardilakṣaṇōpētāmathavā pittacchardilakṣaṇōpētāṁ kaphacchardilakṣaṇōpētāṁ vā yathāyathaṁ lakṣayēt| ēvaṁ tr̥ṣṇāmadauhr̥dacchardiṣi vātādīn vimr̥śēt| viśēṣēṇa śūlavēpathuhr̥llāsaiḥ kr̥mijāṁ vadēt| kr̥mihr̥drōgalakṣaṇaiśca-anantaramēva vakṣyamāṇaiḥ, kr̥mijāṁ vadēt|
Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39
adhunā hr̥drōgaṁ lilakṣayiṣurāha - - - - atha hr̥drōganidānam| | smr̥tāḥ pañca tu hr̥dgadāḥ||38|| tēṣāṁ gulmanidānōktaiḥ samutthānaiśca sambhavaḥ| |39|
अधुना हृद्रोगं लिलक्षयिषुराह - - - - अथ हृद्रोगनिदानम्| | स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः||३८|| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्थानैश्च सम्भवः| |३९|
🔊 Audio coming soon
sa0-hr̥dgadāḥ pañca smr̥tāḥ, tantrakr̥dbhiriti śēṣaḥ| [tēṣāṁ-hr̥drōgāṇāṁ, gulmanidānōktaiḥ-vakṣyamāṇaiḥ, samutthānaiḥ-kāraṇaiḥ, sambhavaḥ-utpattiḥ| ]
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41
| vātēna śūlyatē'tyarthaṁ yudyatē sphuṭatīva ca||39|| bhidyatē śuṣyati stabdhaṁ hr̥dayaṁ śūnyatā dravaḥ| akasmāddīnatā śōkō bhayaṁ śabdāsahiṣṇutā||40|| vēpathurvēṣṭanaṁ mōhaḥ śvāsarōdhō'lpanidratā| |41|
| वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं युद्यते स्फुटतीव च||३९|| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता||४०|| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता| |४१|
🔊 Audio coming soon
sa0-vātēna hr̥drōgē'tyarthaṁ hr̥dayaṁ śūlyatē| atyarthaśabdēnēdaṁ gamayati,-anyēṣvapi hr̥drōgēṣu hr̥dayaṁ śūlyatē'tiśayēna tu vātajē hr̥drōgē iti| tathā, tudyatē-prājanēnēva| śūlaṁ-santatā pīḍā| tōdō-vicchinnō'tiśayēna rugudbhavaḥ| tathā, hr̥dayaṁ sphuṭatītyādikriyādiyutaṁ bhavati| tathā, śūnyatā dravatvaṁ ca, prakr̥tatvāddhr̥dayasyaiva syāditi bōdhyam|
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42
| pittā ttr̥ṣṇā bhramō mūrcchā dāhaḥ svēdō'mlakaḥ klamaḥ||41|| chardanaṁ cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ| |42|
| पित्ता त्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा दाहः स्वेदोऽम्लकः क्लमः||४१|| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः| |४२|
🔊 Audio coming soon
sa0-pittāt-pittēna, tr̥ṣṇādaya syuḥ|
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43
| ślēṣmaṇā hr̥dayaṁ stabdhaṁ bhārikaṁ sāśmagarbhavat||42|| kāsāgnisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ| |43|
| श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत्||४२|| कासाग्निसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः| |४३|
🔊 Audio coming soon
sa0-ślēṣmaṇā hr̥drōgē hr̥dayaṁ stabdhaṁ, tathā bhārikaṁ-guru, bhavati| katham ? sāśmagarbhavat-vidyamānāśmagarbhasadr̥śam| tathā, kāsādayaḥ syuḥ|
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43
| sarvaliṅgastribhirdōṣaiḥ|43|
| सर्वलिङ्गस्त्रिभिर्दोषैः|४३|
🔊 Audio coming soon
sa0-sarvaliṅgō hr̥drōgastribhirdōṣaiḥ syāt|
Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5
| kr̥mibhiḥ śyāvanētratā||43|| tamaḥpravēśō hr̥llāsaḥ śōṣaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ| hr̥dayaṁ pratataṁ cātra krakacēnēva dāryatē||44|| cikitsēdāmayaṁ ghōraṁ taṁ śīghraṁ śīghrakāriṇam| |45| iti hr̥drōganidānam||5||
| कृमिभिः श्यावनेत्रता||४३|| तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफस्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्यते||४४|| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्| |४५| इति हृद्रोगनिदानम्||५||
🔊 Audio coming soon
sa0-kr̥mibhiśca hr̥drōgē śyāvākṣitādyāḥ syuḥ| atra-kr̥mihr̥drōgē, hr̥dayaṁ krakacēnēva-karapatrēṇēva, [ pratataṁ- ] santataṁ, dāryatē| taṁ-kr̥mihr̥drōgākhyamāmayaṁ, ghōraṁ-atiduḥsahaṁ, śīghrakāriṇaṁ-āśuvighātakāriṇaṁ, śīghraṁ-āśvēva, cikitsēt| mahāmarmaṇō hr̥dayasya kr̥mibhirbhakṣaṇāt|
Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48
uktā hr̥drōgāḥ| śīghrakāritvasāmānyāt tr̥ṣṇā'ntaraṁ vyākhyāyatē - - - - atha tr̥ṣṇānidānam| | vātātpittātkaphāttr̥ṣṇā sannipātādrasakṣayāt||45|| ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapittē tu kāraṇam| sarvāsu tē ēva vātapittē hētuḥ| kuta ēvam ? ityāha - - - - tatprakōpō hi saumyadhātupraśōṣaṇāt||46|| sarvadēhabhramōtkampatāpatr̥ḍdāhamōhakr̥t| saumyadhātupraśōṣaṇapūrvakaṁ tr̥ṣṇānāṁ yatō janma, tasmādidamāha - - - - jihvāmūlagalaklōmatālutōyavahāḥ sirāḥ||47|| saṁśōṣya tr̥ṣṇā jāyantē| |48|
उक्ता हृद्रोगाः| शीघ्रकारित्वसामान्यात् तृष्णाऽन्तरं व्याख्यायते - - - - अथ तृष्णानिदानम्| | वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्||४५|| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु ते एव वातपित्ते हेतुः| कुत एवम् ? इत्याह - - - - तत्प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्||४६|| सर्वदेहभ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोहकृत्| सौम्यधातुप्रशोषणपूर्वकं तृष्णानां यतो जन्म, तस्मादिदमाह - - - - जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः||४७|| संशोष्य तृष्णा जायन्ते| |४८|
🔊 Audio coming soon
sa0-vātādibhiḥ pañca tr̥ṣṇāḥ syuḥ| ṣaṣṭhī syādupasargācca| upādānādēva ṣaṭsaṅkhyāyā labdhatvāt ṣaṣṭhītyētadvacanaṁ niyamārtham| āmōdbhavādyā yā vakṣyamāṇāstr̥ṣṇāstāḥ sarvāstr̥ṣṇānāṁ ṣaṭtvaṁ nātikrāmanti, vātapittajatvāt| prāyēṇa tāsāmāsvēvāntarbhāvaḥ| sa0-sarvāsu-pūrvōktāsu vakṣyamāṇāsu ca tr̥ṣṇāsu, vātapittē kāraṇam| sa0-hi-yasmāt, saumyasya śarīragatasya dhātōḥ-ślēṣmaṇō rasādērdhātōḥ, āhāravihārādinā yatpraśōṣaṇaṁ tasmāt, tayōḥ-vātapittayōḥ, prakōpō 'jāyatē' ityadhyāhāryam| kimbhūtaḥ prakōpaḥ ? sarvadēhabhramōtkampatāpatr̥ḍdāhamōhakr̥t| sa0-jihvādisirāḥ saṁśōṣya tr̥ṣṇāḥ samutpadyantē|
Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49
tāsāṁ sāmānyalakṣaṇam| mukhaśōṣō jalātr̥ptirannadvēṣaḥ svarakṣayaḥ||48|| kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṁ jihvāniṣkramaṇaṁ klamaḥ| pralāpaścittavibhraṁśastr̥ṅgrahōktāstathā''mayāḥ||49||
तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः||४८|| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृङ्ग्रहोक्तास्तथाऽऽमयाः||४९||
🔊 Audio coming soon
sa0-mukhaśōṣādikaṁ tr̥ṅgrahōktāmayaparyantaṁ nirdiṣṭaṁ tāsāṁ-tr̥ṣṇānāṁ, sāmānyalakṣaṇam| tr̥ṅgrahōktāḥ-rōgānutpādanīyōktāḥ (hr̥. sū. a. 4|10) śōṣāṅgasādabādhiryādayaḥ|
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51
mārutāt kṣāmatā dainyaṁ śaṅkhatōdaḥ śirōbhramaḥ| gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ||50|| śītāmbupānāddr̥ddhiśca| |51|
मारुतात् क्षामता दैन्यं शङ्ख़तोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः||५०|| शीताम्बुपानाद्दृद्धिश्च| |५१|
🔊 Audio coming soon
sa0-vātāttr̥ṣṇāyāṁ kṣāmatādyāḥ syuḥ|
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51
pittānmūrcchāsyatiktatā| raktēkṣaṇatvaṁ pratataṁ śōṣō dāhō'tidhūmakaḥ||51||
पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||५१||
🔊 Audio coming soon
sa0-pittāttr̥ṣṇāyāṁ mūrcchādayō bhavanti|
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54
kaphatr̥ṣṇāmāha - - - - kaphō ruṇaddhi kupitastōyavāhiṣu mārutam| srōtaḥsu sa kaphastēna paṅkavacchōṣyatē tataḥ||52|| śukairivācitaḥ kaṇṭhō nidrā madhuravakkratā| ādhmānaṁ śirasō jāḍyaṁ staimityacchardyarōcakāḥ||53|| ālasyamavipākaśca| |54|
कफतृष्णामाह - - - - कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्रोतःसु स कफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः||५२|| शुकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्क्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकाः||५३|| आलस्यमविपाकश्च| |५४|
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphaḥ kupitō jalavāhiṣu srōtaḥsu yadā mārutaṁ ruṇaddhi tadā sa ca kaphastēna-marutā, paṅka iva śōṣyatē| tataḥ-tasminkaphē śuṣkē sati, kaṇṭhaḥ śūkairivācitō-vyāptaḥ, syāt| tathā, nidrādayaśca syuḥ|
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54
sarvaiḥ syātsarvalakṣaṇā| |54|
सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणा| |५४|
🔊 Audio coming soon
sa0-sarvaiḥ-sannipatitaiḥ, sarvaliṅgā tr̥ṣṇā syāt|
Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56
| āmōdbhavā ca, bhaktasya saṁrōdhādvātapittajā||54|| uṣṇaklāntasya sahasā śītāmbhō bhajatastr̥ṣam| ūṣmā ruddhō gataḥ kōṣṭhaṁ yāṁ kuryātpittajaiva sā||55|| yā ca pānātipānōtthā, tīkṣṇāgnēḥ snēhajā ca yā| snigdhagurvamlalavaṇabhōjanēna kaphōdbhavā||56||
| आमोद्भवा च, भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||५४|| उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात्पित्तजैव सा||५५|| या च पानातिपानोत्था, तीक्ष्णाग्नेः स्नेहजा च या| स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५६||
🔊 Audio coming soon
sa0-āmōdbhavā ca tr̥ṣṇā bhaktasyāhārasya saṁrōdhāt syāt| sā ca vātapittajā| uṣṇēna mlānasya narasya sahasā-jhaṭityēva, śītaṁ jalaṁ sēvamānasyōṣmā ruddhaḥ kōṣṭhaṁ gatō yāṁ tr̥ṣaṁ-tr̥ṣṇāṁ, kuryāt sā pittajaiva tr̥ṣṇā, na tvanyā bōdhyā| yā ca tr̥ṭ pānasya-madyapānasya, atipānōdbhavā sā'pi pittajaiva| yā ca tīkṣṇāgnēḥ puruṣasya snēhajā tr̥ṭ sā'pi pittajaiva| snigdhādiguṇayuktēna bhōjanēna yā tr̥ṭ syāt sā kaphasambhavā vēdyā|
Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57
tr̥ṣṇā rasakṣayōktēna lakṣaṇēna kṣayātmikā| |57|
तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका| |५७|
🔊 Audio coming soon
sa0-rasakṣayōktēna lakṣaṇēna-"rasē raukṣyaṁ śramaḥ" (hr̥. sū. a. 11|17) ityādigranthanirdiṣṭēna lakṣaṇēna, kṣayātmikā tr̥ṣṇā bōdhyā|
Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5
| śōṣamēhajvarādyanyadīrgharōgōpasargataḥ||57|| yā tr̥ṣṇā jāyatē tīvrā sōpasargātmikā smr̥tā| 57 1/2| iti tr̥ṣṇānidānam| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē śarīrasthānē rājayakṣmādinidānaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
| शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः||५७|| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता| ५७ १/२| इति तृष्णानिदानम्| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये शरीरस्थाने राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
sa0-śōṣamēhajvarādyanyatamadīrgharōgōpasargāt-dīrghakālānubandhāt, yā tr̥ṣṇā syāt sōpasargātmikā smr̥tā, munīndrairiti śēṣaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē rājayakṣmādinidānaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||