1. sarvarōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ஸ௦-ஶ்ரீகணேஶாய நமஃ| அத ஶரீரஸ்தாநாதநந்தரஂ நிதாநஸ்தாநாரம்பஃ| அஸ்ய சாயஂ ஸம்பந்தஃ| ஹேதுலிங்கௌஷதஸ்கந்தலக்ஷணோऽயமாயுர்வேதஃ ப்ரணீதஃ| தாநி ச ஹேதுலிங்கௌஷதாநி ஸூத்ரஸ்தாநே ஸூசிதாநி| ஶரீரலக்ஷணஂ சாதாரஂ ஸமுத்பாத்ய தாநி விஸ்தாரேணோபதேஷ்டுஂ ஶக்யந்தே| தஸ்மாச்சாரீரஸ்தாநஂ பூர்வமாரப்தவாந்| நநு, ஏவஂ ஸத்யௌஷதஸ்கந்த ஏவ ப்ராக் ப்ராதாந்யாதுபதேஷ்டுஂ ந்யாய்யஃ| நைவம்| ஹேதுலிங்காப்யாஂ ஹ்யாமயஂ பரீக்ஷ்யாநந்தரஂ யதாயோகமாமயப்ரஶமநார்தமௌஷதஂ தாதுமுசிதம்| தஸ்மாத்தேதுலிங்கயோரேவோபாதாநஂ ப்ராக்யுக்தம், ந த்வௌஷதஸ்ய, இதி சிகித்ஸிதஸ்தாநாத் ப்ராகிதமேவ ஸ்தாநமுபதேஷ்டுஂ யுக்தம்| ததா சோக்தஂ முநிநா (ச. ஸூ. அ. ௨௦|௨௪)- "ரோகமாதௌ பரீக்ஷேத ததோऽநந்தரமௌஷதம்|" இதி| தஸ்மாதௌஷதாத்தேதுலிங்கயோரேவாமயஂ ப்ரதி ப்ராதாந்யம்| அதோ நிதாநஸ்தாநாரம்பஃ| தத்ர ச பூர்வஂ ஸர்வரோகநிதாநமேவாரப்துஂ யுக்தம், ப்ராதாந்யாத்| ப்ராதாந்யஂ ச ஸர்வரோககாரணநிர்தேஶாத்| ததா ஹி வாதாதய ஏவ ப்ரகுபிதாஃ ஸர்வரோககாரணம்| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶ்லோ. ௧௨)- "ஸர்வேஷாமேவ ரோகாணாஂ நிதாநஂ குபிதா மலாஃ|" இதி|

Adhikarana sarvaroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

தேஷாஂ ச ப்ரகோபகாரணமஸ்மிந்நிர்திஶ்யத இத்யாஹ - அதாதஃ ஸர்வரோகநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| கத்யஸூத்ரே||௨||

ஸ௦-அதாத இத்யாதி| ஸர்வே ச தே ரோகாஶ்ச ஸர்வரோகாஃ, தேஷாஂ நிதாநஂ ஸர்வரோகநிதாநம்| ஶேஷமாயுஷ்காமீயாத்யாயவத்வ்யாக்யேயம்| இதீத்யாதிஶப்தாநாமபி பூர்வவத்வ்யாக்யா|

Adhikarana rogaparyAyAH (1) · Śloka 1

தத்ர ரோகாணாஂ ஸாமாந்யஂ நிதாநஂ பிபணிஷுஸ்தாவத்ரோகாணாமேவ பர்யாயாந் வததி| ரோகபர்யாயஶ்ரவணேந ஹி ஶிஷ்யாணாஂ தத்ர தத்ர ஶாஸ்த்ரப்ரதேஶேஷு ஸம்மோஹோ ந பவதி ரோகஃ பாப்மா ஜ்வரோ வ்யாதிர்விகாரோ துஃகமாமயஃ| யக்ஷ்மாதங்ககதாபாதாஃ ஶப்தாஃ பர்யாயவாசிநஃ||௧||

ஸ௦-ரோகாதயஃ ஶப்தாஃ பர்யாயவாசிநஃ-ஏகார்தா இத்யர்தஃ| நநு ச, ஏஷாஂ ரோகாதிஶப்தாநாஂ ப்ரவத்திநிமித்தஂ ப்ரத்யர்தபேதோऽபி தஶ்யதே| யதா,-ருஜதீதி ரோகஃ, துஃகஸ்ய கர்தத்வாத்துஃகஸ்யாபிதாயகஃ| பாப்மேதி கில ஸர்வே ரோகாஃ பாபஸ்ய கர்மணஃ பலமிதி கத்வா பாப்மேத்யுச்யதே| "ஜ்வரஃ ப்ரதாநோ ரோகாணாமுக்தஃ" (ச. சி. அ. ௩|௪)| ப்ராதாந்யஂ சாஸ்ய துருபக்ரமத்வாததிதுஃஸஹத்வாச்ச| அத ஏவ ஸர்வகாயமநஃஸந்தாபகத்வஂ ஜ்வரஸ்யாஹுஃ| ததா, "ஜ்யாவயோஹாநௌ" இத்யஸ்ய தாதோரௌணாதிகே வரப்ரத்யயே ஸதி ஜ்வரஶப்தஸ்யார்தாந்தரத்வமப்யாபததி| விவிதமாதிஂ-துஃகஂ, ஆததாதி ஶரீரே மநஸி சேதி-வ்யாதிஃ| விகாரோ புத்தீந்த்ரியமநஃஶரீராணாஂ விகதிஂ-அந்யதாத்வஂ, ஜநயதீத்யர்தஃ| துஃகமித்யநேநோபதாபகத்வமநுபவஂ கமயதி| ஆமய இத்யஸ்யார்தஃ-கிலாऽऽமஸமுத்தாஃ ஸர்வே வ்யாதயஃ| ப்ராயேண ஹி லோகோऽகில ஏவ லௌல்யாததேஶகாலாபத்யாதிமாத்ராஶீ பவதி| தஸ்ய சாவஶ்யமாமஸம்பவாத்பாஹுல்யேநாமஸமுத்தா வ்யாதயஃ| பாஹுல்யஂ சாங்கீகத்ய ஶப்தப்ரவத்திஃ| யக்ஷ்மேவ யக்ஷ்மா, யதா-"யக்ஷ்மா ரோகஸமூஹாநாம்" (ச. ஸூ. அ. ௨௫|௩௯, ஸஂ. ஸூ. அ. ௧௩) இத்யுக்தஃ| ஏவஂ ஸர்வோऽபி ரோகோ ரோகஸமூஹ இத்யநேந த்யோதயதி| ததா ச, ஸர்வோ விகார உத்பத்யமாநோऽநேகைர்வ்யாதிலக்ஷணபூதைஶ்ச யுக்த உத்பத்யதே| யதா,-ஜ்வரஸ்யாலஸ்யாரோசகாதயஃ| ஆதங்க இதி "தகி கச்ச்ரஜீவநே" இத்யஸ்ய தாதோராங்பூர்வஸ்ய ரூபம்| ரோகோபதப்தத்வாத்தி ஸ்த்ரீபாநபோஜநாதிப்யோ நிவத்தாஃ கச்ச்ரேண ஜீவந்தி| கத இவ கதோऽநேககாரணஜந்யத்வாத்| யதா ஹி கதோऽநேககாரணஜஸ்ததா கதோऽபீதி கதஶப்தஸ்யார்தஃ| ஆபாத இதி ஆஸமந்தாத் காயமநஸோர்பாதநஂ-பீடேத்யர்தஃ| ஏவஂ ப்ரவத்திநிமித்தஂ ப்ரத்யர்தபேததர்ஶநாத் கதமுக்தஂ பர்யாயவாசிநஃ இதி| அத்ராசக்ஷ்மஹே| ஏவமேவைதத்| கிந்து பீடாகாரித்வஸாமாந்யஂ ப்ரவத்திநிமித்தமுரரீகத்ய பர்யாயவாசிநஃ இத்யுக்தம்|

Adhikarana rogavij~jAnaBedAH (2) · Śloka 2

நிதாநஂ பூர்வரூபாணி ரூபாண்யுபஶயஸ்ததா| ஸம்ப்ராப்திஶ்சேதி விஜ்ஞாநஂ ரோகாணாஂ பஞ்சதா ஸ்மதம்||௨||

ஸ௦-நிதாநாதயஃ ஸம்ப்ராப்த்யந்தா ரோகாணாஂ விஜ்ஞாநஂ பஞ்சதா ஸ்மதம், முநீந்த்ரைரிதி ஶேஷஃ| நிதாநாதிவிஜ்ஞாநேந ஸர்வே ரோகா விஶேஷேண புத்யந்த இத்யர்தஃ| உபஶயஸ்ததேதி யதா நிதாநாதயோ ரோகாணாஂ விஜ்ஞாநஂ ததோபஶயோऽபீதி தத்துல்யகக்ஷதாஂ த்யோதயிதுஂ ததாஶப்தஂ தந்த்ரகத் ப்ரத்யுக்தவாந்| ஏவஂ ஸம்ப்ராப்திஶ்சேத்யத்ர சகாரமபி| இதி-பரிஸமாப்தௌ, ஏதாவதேவ ரோகாணாஂ விஜ்ஞாநம்| நிதாநஂ த்விதா,-ரோகாணாமாஸந்நஂ விப்ரகஷ்டஂ ச| தத்ராஸந்நஂ யதா-வாதாதயஃ ப்ரகுபிதாஃ| விப்ரகஷ்டஂ காரணஂ யதா-வாதாதிசயப்ரகோபகரமாஹாரவிஹாராதி| தத்ர நிதாநஂ-கடுகாம்லதத்யாதிகஂ ஜ்வரஸ்ய| பூர்வரூபஂ யதா-ஜ்வரஸ்யைவாலஸ்யாதயஃ| ரூபஂ யதா-"ஆகமாபகமக்ஷோபமதுதாவேதநோஷ்மணாம்| வைஷம்யஂ தத்ரதத்ராங்கே தாஸ்தாஃ ஸ்யுர்வேதநாஶ்சலாஃ||" (ஹ. நி. அ. ௨|௧௦) இத்யாதி| உபஶயோ யதா ஜ்வரஂ ஸ்நேஹமர்தநாதிநோபஶாம்யந்தமுபலப்ய ஸ தஸ்யோபஶய இத்யுச்யதே| ஸம்ப்ராப்திஸ்து-"யதாதுஷ்டேந" (ஶ்லோ. ௮) இத்யாதிலக்ஷணா| விநிஶ்சிதஜ்ஞாநகாரணத்வாத்விஜ்ஞாநம், காரணே கார்யோபசாராத்| நிதாநாதீநாமஸமாஸநிர்தேஶ ஏகைகஸ்யாபி ப்ராதாந்யமிதி த்யோதநாய| ஏவமேகைகஸ்யோபலப்திகாரணத்வஂ பவதி| உபசாராதேவ ஸங்க்யாயாஂ லப்தாயாஂ பஞ்சதேத்யுக்தஂ நியமார்தம்| பஞ்சதைவைதாநி தத்த்வதோ நாந்யே ரோகாவபோதஹேதவஃ ஸந்தீத்யர்தஃ|

Adhikarana nidAnaparyAyAH (3) · Śloka 3

நிமித்தஹேத்வாயதநப்ரத்யயோத்தாநகாரணைஃ| நிதாநமாஹுஃ பர்யாயைஃ|௩|

ஸ௦-நிமித்தாதிபிஃ ஷட்பிஃ பர்யாயைர்நிதாநமாஹுஃ-வதந்தி, முநய இதி ஶேஷஃ| தத்ர தத்ர ஶாஸ்த்ரப்ரதேஶே நிதாநமேதைஃ பர்யாயைர்வேத்யமித்யர்தஃ|

Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (3-4) · Śloka 4

| ப்ராக்ரூபஂ யேந லக்ஷ்யதே||௩|| உத்பித்ஸுராமயோ தோஷவிஶேஷேணாநதிஷ்டிதஃ| |௪|

ஸ௦-யேந-ஆலஸ்யாருச்யாதிநா, உத்பித்ஸுஃ-உத்புபூஷுஃ, ஆமயோ-ஜ்வராதிஃ, லக்ஷ்யதே-ஜ்ஞாயதே, தத்ப்ராக்ரூபம்| தோஷவிஶேஷேண-வாதாதிநா, அநதிஷ்டிதஃ-அநாஸாதிதோ, 'வ்யக்தரூபேண' இத்யத்ராநுக்தமபி கம்யமாநத்வாதுக்தஂ போத்யம்| ததா ஹி-வாதாதிதோஷேணாநதிஷ்டிதத்வாத்வ்யாதேருத்பித்ஸுதைவ ந கடதே, வ்யாதிகாரணாபாவாத்| ந ஹி வாதாதீந் விமுச்ய வ்யாதேஃ ப்ராயேணாந்யதஃ ஸம்பவஃ ஸம்பாவ்யதே| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶ்லோ. ௧௨)- "ஸர்வேஷாமேவ ரோகாணாஂ நிதாநஂ குபிதா மலாஃ|" இதி| தஸ்மாத்தோஷவிஶேஷாநதிஷ்டிதத்வமுத்பித்ஸோராமயஸ்ய யதுச்யதே, தத்வ்யக்தரூபதோஷாபேக்ஷமவகந்தவ்யம்|

Adhikarana pUrvarUpasya sAmAnyarUpatvam (4) · Śloka 4

அத ஏவாஹ | லிங்கமவ்யக்தமல்பத்வாத்வ்யாதீநாஂ தத்யதாயதம்||௪||

ஸ௦-ததித்யநேந ப்ராக்ரூபஂ பராமஶ்யதே| தத்-ப்ராக்ரூபஂ, உத்பித்ஸூநாஂ ஜ்வராதீநாமல்பத்வாத்-அநாஸாதிதபலத்வாத், அவ்யக்தஂ லிங்கஂ-அஸ்பஷ்டஂ லக்ஷணம்| யதாயதஂ-யத்யஸ்ய வ்யாதேர்ஜ்வராத்யந்யதமஸ்யாத்மீயமாத்மீயம்| தச்ச ப்ராக்ரூபஂ த்ரிதா தஷ்யதே,- கிஞ்சிச்சாரீரஂ கிஞ்சிந்மாநஸஂ கிஞ்சிச்சாரீரமாநஸஂ ச| தத்ர ஶாரீரஂ யதா-ஜ்வரஸ்யாலஸ்யாஸ்யவைரஸ்யகாத்ரகௌரவஜம்பாஸாஸ்ராகுலாக்ஷிதேத்யேவஂப்ராயம்| மாநஸஂ ச-அரதிர்ஹிதோபதேஶேஷ்வக்ஷாந்திரித்யேவஂப்ராயம்| கிஞ்சிச்சாரீரமாநஸஂ யதா-"ப்ரீதிரம்லபடூஷணே| த்வேஷஃ ஸ்வாதுஷு பக்ஷ்யேஷு" (ஹ. நி. அ. ௨|௮) இத்யேவஂப்ராயம், ஶாரீரமாநஸதோஷஜநிதத்வாத்|

Adhikarana rUpalakShaNam (5) · Śloka 5

இதாநீஂ ரூபஂ லக்ஷயிதுமாஹ ததேவ வ்யக்ததாஂ யாதஂ ரூபமித்யபிதீயதே| ஸஂஸ்தாநஂ வ்யஞ்ஜநஂ லிங்கஂ லக்ஷணஂ சிஹ்நமாகதிஃ||௫||

ஸ௦-ததேவ-ப்ராக்ரூபஂ, வ்யக்ததாஂ யாதஂ-வ்யக்ததோஷாதிஷ்டிதஂ ஸத், ரூபமித்யபிதீயதே| ததேவேத்யேவஶப்தேநைதத் த்யோதயதி,-யதேவ ஶாரீரஂ ப்ராக்ரூபஂ பூர்வோபவர்ணிதஂ ததேவேஹ கஹீதவ்யம், ஸ்தாயித்வாத்| தத்த்யாமயாநுபந்தி| மாநஸஂ ஶாரீரமாநஸஂ சாஸ்தாயித்வாந்ந கஹீதவ்யம்| தத்தி த்வயமப்யுத்பந்நவ்யாதிஸமநந்தரஂ ப்ராயேண நஶ்யதீதி தத்வ்யக்ததாஂ ந யாதி| அதஃ ஶாரீரமேவோத்பித்ஸுவ்யாதிப்ராக்ரூபமிஹ பராம்ரஷ்டுஂ யுக்தம்| ஸஂஸ்தாநாதயஃ ஷட் ரூபஸ்ய பர்யாயா இத்யர்தஃ| இமே ச பர்யாயாஃ ப்ராக்ரூபஸ்யாபி யோஜ்யாஃ| யதா-பூர்வஸஂஸ்தாநஂ பூர்வவ்யஞ்ஜநஂ பூர்வலிங்கமித்யாதி|

Adhikarana upaSayalakShaNam (6-7) · Śloka 7

ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தவிபர்யஸ்தார்தகாரிணாம்| ஔஷதாந்நவிஹாராணாமுபயோகஂ ஸுகாவஹம்||௬|| வித்யாதுபஶயஂ வ்யாதேஃ ஸ ஹி ஸாத்ம்யமிதி ஸ்மதஃ| |௭|

ஸ௦-உபயுஜ்யத இத்யுபயோகஃ-ஸேவநம்| ஸுகமாவஹதி-உத்பாதயதீதி ஸுகாவஹஃ,-தேஹஸ்ய ஸுகஂ கரோதீத்யர்தஃ| ய உபயோகஃ ஸுகாவஹஸ்தமுபஶயஂ வித்யாத்-ஜாநீயாத், முநீந்த்ர இதி ஶேஷஃ| கேஷாமுபயோகஃ ? ஔஷதாந்நவிஹாராணாம்| ஔஷதஂ-ஹரீதக்யாதி| அந்நஂ-ரக்தஶால்யாதி| விஹாரோ-வாக்தேஹமநோநிர்வர்திதஶ்சேஷ்டாவிஶேஷோ வ்யாயாமவ்யவாயஜாகரணாத்யயநகீதபாஷணத்யாநதாரணாதிரூபஃ| ஔஷதஂ சாந்நஂ ச விஹாரஶ்சௌஷதாந்நவிஹாராஃ, தேஷாமௌஷதாந்நவிஹாராணாம்| தேஷாஂ கிம்பூதாநாம் ? ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தவிபர்யஸ்தார்தகாரிணாம்| ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தாநாஂ விபர்யஸ்தார்தகாரிணாஂ ச| விபர்யஸ்தாஃ-விபரீதாஃ, ஹேதுவ்யாத்யோர்விபர்யஸ்தாஃ| ஹேதுஶ்ச வ்யாதிஶ்ச ஹேதுவ்யாதீ, தயோர்விபர்யஸ்தா ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தாஃ,-நிதாநரோகயோர்விபரீதாஃ| ததா விபர்யஸ்தாநாமர்தோ விபர்யஸ்தார்தஃ, தஂ குர்வந்தீதி விபர்யஸ்தார்தகாரிணஃ| ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தாஶ்ச விபர்யஸ்தார்தகாரிணஶ்ச ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தவிபர்யஸ்தார்தகாரிணஃ, தேஷாம்| கேஷாஂ விபர்யஸ்தாநாமர்தஂ குர்வந்தி ? அத்ர ப்ரகதத்வாத்தேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தாநாம்| ததயமர்தஃ-ஹேதுவ்யாத்யோரவிபரீதா அபி ஹேதுரூபா இவ பாஸமாநா வ்யார்திரூபா இவ பாஸமாநா ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தாநாமர்தஂ வ்யாத்யுபஶமலக்ஷணஂ குர்வந்தி| யதா ஹேதுவிபரீதைர்வ்யாதிவிபரீதைஶ்சௌஷதாந்நவிஹாரைர்வ்யாத்யுபஶமஃ க்ரியதே ப்ரதிபக்ஷத்வாத், ததா விபர்யஸ்தார்தகாரிபிரபீத்யர்தஃ| ஸங்க்ரஹே து ஜகாத (ஸூ. அ. ௧௨)- "உபயார்தகாரி புநர்தைவவ்யபாஶ்ரயம்| ததா சர்த்யாஂ சர்தநமித்யாதி| ஏவஂவிதஂ ஹ்யவிபரீதமேவ ஸத் பேஷஜஂ விபரீதமர்தஂ கரோதி|" இதி| தத்ர ஹேதுவிபரீதா ஔஷதாந்நவிஹாரா யதா-குருஸ்நிக்தஶீதஜே வ்யாதௌ லகுரூக்ஷோஷ்ணமௌஷதமந்நஂ வா| ததா, ஸந்தர்பணோத்தேऽபதர்பணம், அபதர்பணோத்தே ஸந்தர்பணம், ஜாகரணோத்தே வ்யாதௌ ஸ்வாபஃ, ஸ்வாபோத்தே ஜாகரணம், வ்யாயாமோத்தே ஆஸநா, இத்யாதி| ததா, வ்யாதிவிபர்யஸ்தா ஔஷதாந்நவிஹாரா யதா-வாதஜே ஜ்வரே ஸர்பிஃபாநமௌஷதம்| தஸ்மிந்நேவ ஜ்வரேऽந்நஂ பேயா| விஹாரஶ்ச தஸ்மிந்நேவ ஜ்வரே தேஹமநோவ்யாபாரோபரமஃ| ததா, பாசநஸாத்யே ஜ்வரே தோஷாநபேக்ஷமௌஷதஂ முஸ்தாபர்படகம்| அந்நஂ ரக்தஶால்யாதி| ப்ரமேஹே ரஜநீ யவாந்நஂ ச| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. சி. அ. ௧|௭௨)- "ரக்தாத்யாஃ ஶாலயோ ஜீர்ணாஃ ஷஷ்டிகாஶ்ச ஜ்வரே ஹிதாஃ|" இத்யாதி| விஹாரஶ்ச யதா (ஹ. சி. அ. ௧|௧௭௧)- "ஜ்வரகாலஸ்மதிஂ சாஸ்ய ஹாரிபிர்விஷயைர்ஹரேத்|" இதி| ததா முநிரப்யவோசத் (ச. சி. அ. ௩|௩௧௯)- "ஜ்வரகாலஂ ச வேகஂ ச சிந்தயந் ஜ்வர்யதே து யஃ| தஸ்யேஷ்டைஶ்ச விசித்ரைஶ்ச விஷயைர்நாஶயேத்ஸ்மதிம்||" இதி| விபர்யஸ்தார்தகாரிணஶ்ச த்வேதா பவந்தி,-வ்யாதிவிபர்யஸ்தார்தகாரிணோ ஹேதுவிபர்யஸ்தார்தகாரிணஶ்ச| தத்ர வ்யாதிவிபர்யஸ்தார்தகாருணோ யதா-சர்திவ்யாதௌ ததர்தகார்யௌஷதஂ மதநாதி| அந்நஂ ச ததுபஸஷ்டஂ ஶால்யாதி| அதவா யதஹத்யமஸாத்ம்யமபரிஶுஷ்கஂ குரு ச| விஹாரோऽங்குல்யுத்பலநாலாதிநா ததுத்வமநம்| யதா சாதிஸாரே விரேசநம்| வமநேந விரேசநேந ச சர்த்யதீஸாரயோர்வத்திரேவ கர்துஂ யுக்தா, தத்தேதுகத்வாத்தஸ்ய| இஹ ச ஶமநகரணாத்விபர்யஸ்தார்தகாரித்வம்| ஹேதுவிபர்யஸ்தார்தகாரிணஶ்ச யதா-மத்யோத்தே வ்யாதௌ மத்யமேவோயுக்தஂ வ்யாதிஂ ஶமயத்யௌஷதத்வேந| ஏவமந்நவிஹாராவப்யூஹ்யௌ| மத்யேந மதாத்யயஸ்ய வத்திரேவ கர்துஂ யுக்தா, தத்தேதுகத்வாத்தஸ்ய| இஹ து ஶமநகரணாத்விபர்யஸ்தார்தகாரித்வம்| ஏததேவ ச ததர்தகாரீதி வதந்தி| தச்ச மாத்ராஶிதீயே (ஹ. ஸூ. அ. ௮|௨௪) வ்யாக்யாதமேவ| ஹி-யஸ்மாத், ஸஃ-உபஶயோ, வ்யாதேஃ-ஆமயஸ்ய, ஸாத்ம்யமிதி ஸ்மதஃ| முநீந்த்ரைரிதி வாக்யஶேஷஃ| ஏவஂ வ்யாதிகுணவிபரீதோ ய ஆஹாரோ விஹாரஶ்ச ப்ராயேண நிதாநவிபரீதஃ ஸ வ்யாதிஸாத்ம்யம்| முநிஸ்த்வவோசத் (ச. ஸூ. அ. ௬|௫௦)- "தேஶாநாமாமயாநாஂ ச விபரீதகுணஂ குணைஃ| ஸாத்ம்யமிச்சந்தி ஸாத்ம்யஜ்ஞாஶ்சேஷ்டிதஂ சாத்யமேவ ச||" இதி|

Adhikarana anupaSayalakShaNam (7) · Śloka 7

உபஶயலக்ஷணகதநப்ரஸ்தாவாதநுபஶயோऽபி லக்ஷ்ய இத்யாஹ | விபரீதோऽநுபஶயோ வ்யாத்யஸாத்ம்யாபிஸஂஜ்ஞிதஃ||௭||

ஸ௦-அதோ யதாநிர்திஷ்டலக்ஷணாதுபஶயாக்யாத் யோ விபரீதலக்ஷண ஔஷதாந்நவிஹாராணாமுபயோகஃ-ஸேவநமஸுகாவஹஃ, ஸோऽநுபஶய உச்யதே| ஸ ஏவ வ்யாதேரஸாத்ம்யமித்யபிஸஂஜ்ஞிதஃ-ஆபிமுக்யேந ஸங்கேதிதஃ|

Adhikarana saMprAptilakShaNam (8) · Śloka 8

நிதாநப்ராக்ரூபரூபோபஶயாநுக்த்வா, ஸம்ப்ரதி ஸம்ப்ராப்திஂ லக்ஷயிதுமாஹ யதாதுஷ்டேந தோஷேண யதா சாநுவிஸர்பதா| நிர்வத்திராமயஸ்யாஸௌ ஸம்ப்ராப்திர்ஜாதிராகதிஃ||௮||

ஸ௦-யேந ப்ரகாரேண துஷ்டஃ-குபிதோ, வாதாத்யந்யதமோ தோஷோ-யதாதுஷ்டஃ, தேந யதாதுஷ்டேந தோஷேண யதா சாநுவிஸர்பதா-தேஹமநுதாவதா ஸந்நிவேஶவிஶேஷேண கச்சதா, ப்ரத்யாமயஂ வா நிர்வத்திஃ-நிஷ்பத்திருத்பவ இதி யாவத், நிர்திஷ்டா ஸா ஸம்ப்ராப்திஃ| ஸா ச ஜாதிராகதிஶ்ச கத்யதே| யதா ஜ்வரஸ்ய-"மலாஸ்தத்ர (ஹ. நி. அ. ௨|௩) இத்யாதிலக்ஷணலக்ஷிதா| தத்ர மலாநாமாமாஶயப்ரவேஶநேந, ததாऽऽமாநுகமநேந, ததா ஸ்ரோதோரோதேந, ததா பக்திஸ்தாநாஜ்ஜ்வலநநிரஸநேந, ததா தேநைவ ஜாடரேண வஹ்நிநா தேஷாமபிஸர்பணேந, ததா ஸகலதேஹதாபேந, காத்ரஂ சாத்யுஷ்ணஂ குர்வதா, ஏவஂவிதயா ஸம்ப்ராப்த்யா ஜ்வரோऽயமிதி நிஶ்சீயதே| ஏவஂ ரக்தபித்தாதிஷ்வபி சிந்த்யா ஸம்ப்ராப்திஃ|

Adhikarana saMprAptiBedAH (9-11) · Śloka 11

ஸங்க்யாவிகல்பப்ராதாந்யபலகாலவிஶேஷதஃ| ஸா பித்யதே, யதாऽத்ரைவ வக்ஷ்யந்தேऽஷ்டௌ ஜ்வரா இதி||௯|| தோஷாணாஂ ஸமவேதாநாஂ விகல்போஂऽஶாஂஶகல்பநா| ஸ்வாதந்த்ர்யபாரதந்த்ர்யாப்யாஂ வ்யாதேஃ ப்ராதாந்யமாதிஶேத்||௧௦|| ஹேத்வாதிகார்த்ஸ்ந்யாவயவைர்பலாபலவிஶேஷணம்| நக்தஂதிநர்துபுக்தாஂஶைர்வ்யாதிகாலோ யதாமலம்||௧௧||

ஸ௦-ஸா ச-ஸம்ப்ராப்திஃ, ஸங்க்யாதிவிஶேஷேண பித்யதே,- ஸங்க்யா ச விகல்பஶ்ச ப்ராதாந்யஂ ச பலஂ ச காலஶ்ச த ஏவம், தேஷாஂ விஶேஷஃ ஸங்க்யாவிகல்பப்ராதாந்யபலகாலவிஶேஷஃ, தஸ்மாத்ஸா ஸம்ப்ராப்திர்பஹுதா ஸம்பத்யதே| தத்ர ஸங்க்யாவிஶேஷோ யதா-[அத்ரைவ-]இஹைவ, வக்ஷ்யந்தேऽஷ்டௌ ஜ்வராஃ, இதி| ஏவமந்யத்ர பஞ்ச காஸாஃ, பஞ்ச ஶ்வாஸாஃ, அஷ்டௌ குல்மாஃ, இத்யேவமாதயஃ ஸங்க்யாவிஶேஷாஃ ஸம்ப்ராப்திபேதாஃ| தோஷாணாஂ-வாதாதீநாஂ, ஸமவேதாநாஂ-ஏகஸ்மிந் வ்யாதௌ ஸங்கட்டிதாநாஂ, யா அஂஶாஂஶகல்பநா-பாகேந பாகேந கார்யாநுமேயேந நிரூபணா, ஸ விகல்பஃ| அஂஶஶ்சாஂஶஶ்சாஂஶாஂஶௌ, தாப்யாஂ கல்பநா-அநேகவிதோ விஶேஷஃ| யதா-அஸ்மிந் வ்யாதௌ வாதஃ குபிதஃ கதாசிதேகேந குணேநாதிகேந ரூக்ஷேண கதாசில்லகுநா கதாசிச்சீதேந கதாசித்த்வாப்யாஂ த்ரிபிர்வாऽதிகைர்துஷ்யதி| ஏவஂ பித்தஂ கட்வம்லாதிநா குபிதஂ கதாசிதேகேந குணேந தீக்ஷ்ணேந கதாசிதுஷ்ணேந கதாசித்த்வாப்யாஂ பஹுபிர்வாऽதிகைர்துஷ்யதி| ஏவஂ கபேऽபி நிரூப்யம்| ததேவஂரூபோ யோ நிஶ்சயஃ ஸ விகல்ப இதி| யதஶ்சைவஂ ததஃ ஸர்வேஷு ரோகேஷு துல்யாஃ கோபநப்ரகாரா ந பவந்தி| ததா ஹி-ரூக்ஷாதயோ குணா வாதஸ்ய ஸதா கோபகாஃ, கிந்து கதாசித் கஸ்யசித்குணஸ்ய ப்ரகஷ்டத்வஂ கோபநே கஸ்யசிந்ந்யூநத்வமிதி| அத ஏவ ஹேதோர்கதாநந்த்யஂ சிகித்ஸாநந்த்யஂ ச| தோஷாணாமிதி பஹுவசநோபாதாநாதேவ ஸமவேதாநாமித்யர்தே லப்தே ஸமவேதக்ரஹணஂ பதக்த்வந்த்வஸமஸ்தாநாமபி சாஂஶாஂஶகல்பநா விகல்ப உச்யத இதி ப்ரதிபாதநார்தம்| ஸ்வாதந்த்ர்யஂ ச பாரதந்த்ர்யஂ ச, தாப்யாஂ வ்யாதேஃ ப்ராதாந்யமாதிஶேத்-ஜாநீயாத்| தத்ர ஸ்வதந்த்ரஸ்ய வ்யாதேஃ ப்ராதாந்யம், யதா ஸ்வநிர்திஷ்டோபக்ரமஸாத்யத்வாத்| அஸ்வதந்த்ரஸ்ய வ்யாதேரப்ராதாந்யம், ப்ரதாநவ்யாத்யுபக்ரமேண ப்ராயஸ்தஸ்யாப்யுபக்ரம்யத்வாத்| யத்யபி ப்ராதாந்யவிஶேஷாதஸௌ ஸம்ப்ராப்திர்பித்யத இத்யுக்தம், ததாऽப்யப்ராதாந்யவிஶேஷாதப்யஸௌ ஸம்ப்ராப்திர்பித்யத இத்யர்தாதுக்தஂ பவத்யேவ| ப்ராதாந்யாப்ராதாந்யயோஃ பரஸ்பரஂ ஸாபேக்ஷத்வாத்| ததா ஹி-அப்ராதாந்யஂ ப்ராதாந்யமபேக்ஷ்ய வக்துஂ யுஜ்யதே, அப்ரதாந்யஂ சாபேக்ஷ்ய ப்ராதாந்யமிதி| கத்ஸ்நஸ்ய பாவஃ கார்த்ஸ்ந்யம்| கார்த்ஸ்ந்ய சாவயவாஶ்ச கார்த்ஸ்ந்யாவயவாஃ| ஹேத்வாதிநா கார்த்ஸ்ந்யாவயவாஃ| ஆதிஶப்தேந ப்ராக்ரூபாதயோ கஹ்யந்தே| பலஂ சாபலஂ ச பலாபலே வ்யாதேஃ ஸம்பந்திநீ, தயோர்விஶேஷேணஂ-விஶிஷ்டதா, பலாபலவிஶேஷணம்| தத்யதாஸங்க்யேந ஹேத்வாதிகார்த்ஸ்ந்யாவயவைராதிஶேத்| தத்ர ப்ரதிரோகஂ யந்நிதாநத்வேநோபதிஷ்டஂ, தத்கிஂ கார்த்ஸ்ந்யேநாஸ்ய வ்யாதேருத்பாதகமுதாவயவேந ? ஏவஂ ப்ராக்ரூபமபி| ததா லக்ஷணமபி கிஂ ஸமஸ்தமஸ்ய வ்யாதேர்லக்ஷ்யத உதாவயவேந ? உபஶயோऽப்யஸ்ய வ்யாதேஃ ஸந்தர்பணாபதர்பணரூபஃ, ஸ கிஂ கார்த்ஸ்ந்யேந ஸுகாநுபந்தஂ கரோத்யுதாவயவேந ? தத்ர கார்த்ஸ்ந்யேந யதா-ரக்தஶால்யாதிமாஂஸகதக்ஷீரததிவஸாமஜ்ஜதைலாதிநா| அவயவேந து-ரக்தஶால்யாதிமாஂஸாத்யந்யதமேந சைகைகேந| ததாऽபதர்பணரூபோऽபி யவஶ்யாமாககவேதுககோரதூஷநீவாரதக்ராரநாலாதிஃ, ஸ கிஂ கார்த்ஸ்ந்யேந ஸுகாநுபந்தஂ கரோத்யுதாவயவேந யவாதிநைகைகேந ? ஏவமந்யதபி சிந்த்யம்| யதா ச ஜ்வரஸ்ய-ஆமாஶயஂ ப்ரவிஶ்ய கிஂ கார்த்ஸ்ந்யேநாதாஂஶேந ? ததாऽऽமமநுகம்ய கிஂ கார்த்ஸ்ந்யேநாதாஂஶேந ? இத்யாதி| ததேவஂபூதைர்மலைரயஂ ஜ்வரோ நிர்வர்தித இத்யேவஂ பலாபலவிஶேஷணமாதிஶேதிதி| நக்தஂ ச திநஂ ச துஶ்ச புக்தஂ ச, தாநி நக்தஂதிநர்துபுக்தாநி| தேஷாமஂஶாஃ-அவயவாஃ, நக்தஂதிநர்துபுக்தாஂஶாஃ| வ்யாதேஃ காலோ வ்யாதிகாலஃ| யதாமலஂ-யதாதோஷம்| யோ யஸ்ய தோஷஸ்யாத்மீயஃ காலஸ்தஂ நக்தஂதிநர்துபுக்தாஂஶைர்வ்யாதிகாலமாதிஶேத்| யதா-ஶ்லேஷ்மஜ்வரஸ்ய ராத்ரிமுகே பூர்வாஹ்ணே வா வஸந்தே தாவாஹாரே ச புக்தமாத்ரே பலலாபோ பவதி| ஏவஂ மாருதபித்தயோரபி பலலாபோ நிரூப்யஃ|

Adhikarana iti samAsena nidAnArthaH (12) · Śloka 12

இதி ப்ரோக்தோ நிதாநார்தஃ| |௧௨|

ஸ௦-இதிஶப்தஃ ப்ரகாரே, அநேந ஸங்க்ஷேபாக்யேந ப்ரகாரேண யதாநிர்திஷ்டேந, நிதாநார்தோ-நிதாநாபிதேயஃ, ஸமாஸதஃ [ ப்ரோக்தஃ- ] ப்ரகர்ஷேணோக்தோ, ந து வ்யாஸதஃ|

Adhikarana tasya vistareNopadeSaH (12) · Śloka 12

அத ஏவாஹ - தஂ வ்யாஸேநோபதேக்ஷ்யதி| |௧௨|

ஸ௦-ய ஏவ நிதாநார்தஃ ஸமாஸேந ப்ரோக்தஃ, தமேவ வ்யாஸேநோபதேக்ஷ்யதி-தந்த்ரகதபிதாஸ்யதி|

Adhikarana sarveShAmeva rogANAM nidAnam (12-13) · Śloka 13

| ஸர்வேஷாமேவ ரோகாணாஂ நிதாநஂ குபிதா மலாஃ||௧௨|| தத்ப்ரகோபஸ்ய து ப்ரோக்தஂ விவிதாஹிதஸேவநம்| |௧௩|

ஸ௦-ஸர்வேஷாமபி ரோகாணாஂ குபிதா மலாஃ-க்ருத்தா வாதபித்தகபாஃ, நிதாநஂ-ஹேதுஃ| ததித்யநேந வாதாதயஃ பராமஶ்யந்தே| தஸ்ய-வாதாதிப்ரகோபஸ்ய, நிதாநஂ விவிதஂ-நாநாப்ரகாரஂ, அஹிதஸேவநஂ-அஹிதாநுஷ்டாநஂ, ப்ரோக்தம்|

Adhikarana tridoShANAM prakopasya nidAnam (13) · Śloka 13

கிஂ தத் ? இத்யாஹ- | அஹிதஂ த்ரிவிதோ யோகஸ்த்ரயாணாஂ ப்ராகுதாஹதஃ||௧௩||

ஸ௦-த்ரயாணாஂ-காலார்தகர்மணாஂ, த்ரிவிதோ-ஹீநமித்யாதிமாத்ரலக்ஷணோ, யோகோऽஹிதமிதி ப்ராக்-ஸூத்ரஸ்தாநே, உதாஹதஃ-உக்தஃ| யதா (ஹ.ஸூ.அ.௧௨|௩௫)- "அர்தைரஸாத்ம்யைஃ ஸஂயோகஃ காலஃ கர்ம ச துஷ்கதம்|" இத்யாதி|

Adhikarana vAtaprakopasya nidAnam (14-15) · Śloka 15

இதாநீஂ வாதாதீநாமந்நபாநவிஹாரஸஹிதஂ கோபகாரணமாஹ திக்தோஷணகஷாயால்பரூக்ஷப்ரமிதபோஜநைஃ| தாரணோதீரணநிஶாஜாகராத்யுச்சபாஷணைஃ||௧௪|| க்ரியாதியோகபீஶோகசிந்தாவ்யாயாமமைதுநைஃ| க்ரீஷ்மாஹோராத்ரிபுக்தாந்தே ப்ரகுப்யதி ஸமீரணஃ||௧௫||

ஸ௦-திக்தாதிபிஃ ஸமீரணஃ குப்யதி| நநு, அல்பப்ரமிதபோஜநஶப்தயோஃ பர்யாயஶப்தத்வாத்த்வயோருபாதாநமயுக்தம்| நைததஸ்தி| பிந்நார்தத்வாதநயோஃ| ததா ஹி-அல்பபோஜநஂ ஹீநபோஜநமுச்யதே| ப்ரமிதபோஜநஂ து ததுச்யதே யததிக்ராந்தவேலஂ புக்தம்| ததா சாகமஃ-"தாந்யஂ புலாகநிஷ்பந்நஂ ஜ்ஞேயஂ தத்ப்ரமிதாஶநம்| அதீதகாலஂ யத்புக்தஂ" இத்யாதி| தாரணோதீரணே-வாதவேகாதீநாம்| க்ரியாதியோகே-வமநவிரேசநாஸ்தாபநாதிக்ரியாணாமதிஸேவநம்| நநு, ஆஸ்தாபநேந ச வாயோஃ கோபோऽநுபபந்நஃ| ததா ஹி-"வாதே பஸ்திரிஷ்யதே " (ஹ. ஸூ. அ. ௧௯|௧) இத்யுக்தம்| நைவம்| ஆஸ்தாபநாதியோகோ ஹி பித்தஶ்லேஷ்மாதீநாஂ தாதூநாமபசயகத்| ததபசயாச்ச வாயோஃ கோபஃ| ததா சோக்தம்-"வாயோர்தாதுக்ஷயாத் கோபோ மார்கஸ்யாவரணேந ச|" இதி| தஸ்மாத்யுக்தோ வாயோராஸ்தாபநாதியோகேந கோபஃ| தந்த்ரகதாऽப்யுக்தம் (ஹ. ஸூ. அ. ௧௯|௬௫)- "ஸ்நேஹபஸ்திஂ நிரூஹஂ வா நைகமேவாதிஶீலயேத்| உத்க்லேஶாக்நிவதௌ ஸ்நேஹாந்நிரூஹாந்மருதோ பயம்||" இதி| க்ரீஷ்மாந்த இத்யந்தஶப்தஃ ஸமீபவசநோ வேத்யஃ| தேந க்ரீஷ்மஸமீபே வர்ஷாக்யே காலே ப்ரகோப இதி யுஜ்யதே| அந்யதா "சயப்ரகோபப்ரஶமா வாயோர்கீஷ்மாதிஷு த்ரிஷு|" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௨|௨௪) இத்யேதத்வ்யாஹந்யேத|

Adhikarana pittaprakopasya nidAnam (16) · Śloka 16

பித்தஂ கட்வம்லதீக்ஷ்ணோஷ்ணபடுக்ரோதவிதாஹிபிஃ| ஶரந்மத்யாஹ்நராத்ர்யர்தவிதாஹஸமயேஷு ச||௧௬||

ஸ௦-பித்தஂ கட்வாதிபிஃ குப்யதி| அர்தராத்ரே பித்தஸ்ய காலஸ்வபாவாத்கோபஃ|

Adhikarana kaPaprakopasya nidAnam (17-18) · Śloka 18

ஸ்வாத்வம்லலவணஸ்நிக்தகுர்வபிஷ்யந்திஶீதலைஃ| ஆஸ்யாஸ்வப்நஸுகாஜீர்ணதிவாஸ்வப்நாதிபஂஹணைஃ||௧௭|| ப்ரச்சர்தநாத்யயோகேந புக்தமாத்ரவஸந்தயோஃ| பூர்வாஹ்ணே பூர்வராத்ரே ச ஶ்லேஷ்மா|௧௮|

ஸ௦-ஸ்வாத்வாதிபிஃ கபஃ குப்யதி|

Adhikarana dvandvaprakopasya nidAnam (18) · Śloka 18

| த்வந்த்வஂ து ஸங்கராத்||௧௮||

ஸ௦-த்வந்த்வஂ-த்வயஂ, வாதபித்தே வாதகபௌ பித்தகபாவிதி| ஸங்கராத்-மிஶ்ரீபாவாத்திக்தாதீநாஂ, குப்யதி| ஏததுக்தஂ பவதி,-யேந திக்தாதிர்வாதஹேதுஃ ஸேவிதஃ கட்வம்லாதிஶ்ச பித்தஹேதுஃ, தஸ்ய வாதபித்தே ப்ரகுப்யதஃ| ஏவஂ ஶேஷயோர்யோஜ்யம்|

Adhikarana sannipAtaprakopasya nidAnam (19-23) · Śloka 23

மிஶ்ரீபாவாத்ஸமஸ்தாநாஂ ஸந்நிபாதஸ்ததா புநஃ| ஸங்கீர்ணாஜீர்ணவிஷமவிருத்தாத்யஶநாதிபிஃ||௧௯|| வ்யாபந்நமத்யபாநீயஶுஷ்கஶாகாமமூலகைஃ| பிண்யாகமத்யவஸுராபூதிஶுஷ்ககஶாமிஷைஃ||௨௦|| தோஷத்ரயகரைஸ்தைஸ்தைஸ்ததாऽந்நபரிவர்தநாத்| தோர்துஷ்டாத்புரோவாதாத்க்ரஹாவேஶாத்விஷாத்கராத்||௨௧|| துஷ்டாந்நாத் பர்வதாஶ்லேஷாத்க்ரஹைர்ஜந்மர்க்ஷபீடநாத்| மித்யாயோகாச்ச விவிதாத்பாபாநாஂ ச நிஷேவணாத்||௨௨|| ஸ்த்ரீணாஂ ப்ரஸவவைஷம்யாத்ததா மித்யோபசாரதஃ| |௨௩|

ஸ௦-ஸமஸ்தாநாஂ-திக்தாதீநாஂ, மிஶ்ரீபாவாத் ஸந்நிபாதஃ குப்யதி| ததேதி ஸமுச்சயே| ஸங்கீர்ணாஶநாதிபிஶ்ச ஸந்நிபாதஃ குப்யதி| ஆதிஶப்தேந பர்யுஷிதக்லிந்நாதிபோஜநாதயோ கஹ்யந்தே| ஸங்கீர்ணாஶநாதீநாஂ லக்ஷணஂ ப்ராகுக்தம்| தோஷத்ரயகரைஸ்தைஸ்தைரிதி பூர்வோக்தைர்மந்தகததிபாணிதயவகபாடலவ்ரீஹிஸர்ஷபஶாகாதிபிஃ| ததேதி ந கேவலமைதேஃ, அந்நபரிவர்தநாதிபிஶ்சேதி ததாஶப்தஸ்யார்தஃ|

Adhikarana rogasaMprAptiH (1) · Śloka 1

ப்ரதிரோகமிதி க்ருத்தா ரோகாதிஷ்டாநகாமிநீஃ||௨௩|| ரஸாயநீஃ ப்ரபத்யாஶு தோஷா தேஹே விகுர்வதே| ௨௩ ௧/௨| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ஸர்வரோகநிதாநஂ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||

ஸ௦-ப்ரத்யாமயமிதி-அநேந ப்ரகாரேண, க்ருத்தாஃ-குபிதாஃ, தோஷா ஆஶு-த்ராகேவ, தேஹே விகுர்வதே-ஶரீரே விகாரஂ ஜநயந்தி| கிஂ கத்வா ? ரஸாயநீஃ-நாடீஃ, ப்ரபத்ய-ப்ராப்ய| கிம்பூதாஃ ? ரோகஸ்யாதிஷ்டாநாநி-ஸ்தாநாநி ரஸருதிராதீநி, தாநி கந்துஂ ஶீலஂ யாஸாஂ தா ரோகாதிஷ்டாநகாமிந்யஃ, தாஸ்ததாவிதா நாடீஃ ப்ராப்ய விகதிபாஜோ தோஷாஃ ஸம்பத்யந்த இத்யர்தஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ஸர்வரோகநிதாநஂ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௧||