12. udaranidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અથોદરનિદાનમારભ્યતે| યતોઽનન્તરેઽધ્યાય આનાહલક્ષણમુક્તમ્| ઉદરં ચ કુક્ષિમાનહ્ય દોષાઃ કુર્વતે|

Adhikarana udaranidAnAdhyAyaH, udarasya nidAnam (2-1) · Śloka 1

તસ્માદતોઽનન્તરમુદરનિદાનમુચ્યતે ઇત્યાહ - - - - અથાત ઉદરનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨| રોગાઃ સર્વેઽપિ મન્દેઽગ્નૌ સુતરામુદરાણિ તુ| અજીર્ણાન્મલિનૈશ્ચાન્નૈર્જાયન્તે મલસઞ્ચયાત્||૧||

સ૦-સર્વેઽપિ-જ્વરાતીસારાદયો, રોગા મન્દેઽગ્નૌ સતિ જાયન્તે, અતિશયેન પુનરુદરાણિ| અન્યેભ્યશ્ચોદરહેતુભ્યો મન્દાગ્નિત્વં પ્રધાનમુદરાણાં કારણમિતિ મન્દેગ્નાવિત્યનેન પ્રાગુદ્દિષ્ટેન દ્યોતયતિ| અજીર્ણાદિત્યાદિ| ચતુર્વિધાદજીર્ણાત્-આમવિષ્ટબ્ધવિદગ્ધરસશેષાખ્યાત્, તથા મલિનૈશ્ચાન્નૈઃ-પૂતિપર્યુષિતસઙ્કીર્ણાદિલક્ષણૈઃ, તથા મલસઞ્ચયાત્-ચિરકાલસમ્ભૃતાદ્દોષાણાં પ્રચયાત્, ઉદરાણિ જાયન્તે|

Adhikarana udarasya samprAptiH (2-3) · Śloka 3

અધુના સમ્પ્રાપ્તિવિશેષમાહ - - - - ઊર્ધ્વાધો ધાતવો રુદ્ધ્વા વાહિનીરમ્બુવાહિનીઃ| પ્રાણાગ્ન્યપાનાન્ સન્દૂષ્ય કુર્યસ્ત્વઙ્માંસસન્ધિગાઃ||૨|| આધ્માપ્ય કુક્ષિમુદરમ્| |૩|

સ૦-અમ્બુવાહિનીર્વાહિનીઃ-જલવાહિની સ્રોતાંસિ, ઊર્ધ્વાધો રુદ્ધ્વા ધાતવો-વાતાદયઃ, ઉદરં કુર્યુઃ| કીદૃશાઃ ? ત્વક્ ચ માંસં ચ ત્વઙ્માંસે, તયોઃ સન્ધિઃ-અન્તરં, તત્ર ગચ્છન્તીતિ ત્વઙ્માંસસન્ધિગાઃ, તત્રસ્થા ઇત્યર્થઃ| કિં કૃત્વા ? કુક્ષિમાધ્માપ્ય-આનહ્ય| તથા, પ્રાણશ્ચાગ્નિશ્ચાપાનશ્ચ તાન્ પ્રાણાગ્ન્યપાનાન્ સન્દૂષ્યદૂષયિત્વા| પ્રકૃત્યા મન્દોઽગ્નિઃ પુનર્વાતાદિભિઃ સન્દૂષિતો જઠરં કરોતીત્યર્થઃ|

Adhikarana udaramaShTavidham (3) · Śloka 3

અષ્ટધા તચ્ચ ભિદ્યતે| પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ પ્લીહબદ્ધક્ષતોદકૈઃ||૩||

સ૦-તચ્ચ-ઉદરં, અષ્ટધા સ્યાત્| પૃથગ્દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ, સમસ્તૈઃ-સન્નિપાતેન ચૈકઃ, પ્લીહોદરં બદ્ધોદરં ક્ષતોદરં જલોદરમિતિ [ ચ ચત્વારઃ, એવમષ્ટૌ ]| વાતાદિકૃતાન્યપિ પ્લીહાદ્યુદરાણિ પ્લીહાદિનિમિત્તસંજ્ઞયોક્તાનિ| યથા, વૃદ્ધ્યાખ્યો રોગઃ| સંજ્ઞાવિશેષશ્ચ ચિકિત્સાવિશેષપ્રતિપત્ત્યર્થઃ|

Adhikarana udarArtAnAM lakShaNam (4-5) · Śloka 5

તેનાર્તાઃ શુષ્કતાલ્વોષ્ઠાઃ શૂનપાદકરોદરાઃ| નષ્ટચેષ્ટાબલાહારાઃ કૃશાઃ પ્રધ્માતકુક્ષયઃ||૪|| સ્યુઃ પ્રેતરૂપાઃ પુરુષાઃ| |૫|

સ૦-તેન-ઉદરેણ, આર્તાઃ-પીડિતાઃ પુરુષાઃ, શુષ્કતાલ્વોષ્ઠાઃ શૂનપાદાદયો નષ્ટચેષ્ટાદિકાઃ કૃશાદયશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana udarasya pUrvarUpam (5-8) · Śloka 8

ભાવિનસ્તસ્ય લક્ષણમ્| ક્ષુન્નાશોઽન્નં ચિરાત્સર્વં સવિદાહં ચ પચ્યતે||૫|| જીર્ણાજીર્ણં ન જાનાતિ સૌહિત્યં સહતે ન ચ| ક્ષીયતે બલતઃ શશ્વચ્છ્વસિત્યલ્પેઽપિ ચેષ્ટિતે||૬|| વૃદ્ધિર્વિશોઽપ્રવૃત્તિશ્ચ કિઞ્ચિચ્છોફશ્ચ પાદયોઃ| રુગ્બસ્તિસન્ધૌ તતતા લઘ્વલ્પાભોજનૈરપિ||૭|| રાજીજન્મ વલીનાશો જઠરે| |૮|

સ૦-તસ્ય ભાવિનો-ભવિષ્યતો, લક્ષણં ક્ષુન્નાશાદિકં સ્યાત્| તથા, બસ્તિસન્ધૌ રુક્-શૂલમ્| તથા, લગુભોજનૈરલ્પભોજનૈરભોજનૈરપિ ચ બસ્તિસન્ધૌ તતતા-વિસ્તીર્ણતા, આધ્માતતેત્યર્થઃ| તથા, રાજીનાં જન્મ-સમ્ભવો, વલીનાં ચ નાશો જઠરે સ્યાત્|

Adhikarana udarasya sAmAnyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

જઠરેષુ તુ| સર્વેષુ તન્દ્રા સદનં મલસઙ્ગોઽલ્પવહ્નિતા||૮|| દાહઃ શ્વયથુરાધ્માનમન્તે સલિલસમ્ભવઃ| |૯|

સ૦-જઠરેષુ-જઠરાખ્યેષુ, સર્વેષુ તુ રોગેષુ તન્દ્રા-આલસ્યં, તથા સદનં દેહસ્ય ભવતિ| તથા, મલસ્ય સઙ્ગઃ-પુરીષસ્યાપ્રવૃત્તિઃ| તથા, અલ્પાગ્નિત્વમ્| તથા, દાહઃ શ્વયથુરાધ્માનં ચ| અન્તે-અવસાને, સલિલસમ્ભવઃ|

Adhikarana atoyasyodarasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12

અતોયમદુરં કિં લક્ષણમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | સર્વં ત્વતોયમરુણમશોફં નાતિભારિકમ્||૯|| ગવાક્ષિતં સિરાજાલૈઃ સદા ગુડગુડાયતે| નાભિમન્ત્રં ચ વિષ્ટભ્ય વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ||૧૦|| મારુતો હૃત્કટીનાભિપાયુવઙ્ક્ષણવેદનાઃ| સશબ્દો નિશ્ચરેદ્વાયુર્વિડ્બદ્ધા મૂત્રમલ્પકમ્||૧૧|| નાતિમન્દોઽનલો લૌલ્પં ન ચ સ્યાદ્વિરસં મુખમ્| |૧૨|

સ૦-સર્વમુદરમતોયં-જલોદરતામપ્રાપ્તં, વર્ણતોઽરુણં, તથાઽશોફં-શોફેનાનાક્રાન્તં, તથા નાતિભારિકં-નાતિશયેન ગુરુ, તથા સિરાજાલૈઃ-સિરાસમૂહૈર્જાલાકૃતિભિઃ, ગવાક્ષિતં-નિરન્તરમાક્રાન્તં, સદા-સર્વકાલં, ગુડગુડાયતે-ગુડગુડ ઈદૃશમવ્યક્તં શબ્દમાચરતિ| તથા, મારુતો નાભિં વિષ્ટભ્ય-સ્તબ્ધતાં નીત્વા, તથાઽન્ત્રં ચ વિષ્ટભ્ય, વેગં કૃત્વા-હૃત્કટીનાભિપાયુવઙ્ક્ષણવેદના ઇત્યેવંરૂપમાત્મીયં સંરમ્ભં પ્રદર્શ્યાનન્તરં, પ્રણશ્યતિ| તથા, સશબ્દો વાયુરન્તર્નિશ્ચરેત્-નિર્યાતિ| તથા વિડ્બદ્ધા, તથા મૂત્રમતિશયેનાલ્પં સ્યાત્| તથા કિઞ્ચિન્મન્દોઽગ્નિઃ, તથા લૌલ્યં-ગૃદ્ધિઃ, ન ચ વિરસં મુખં સ્યાત્| યત્ર તદતોયસમ્ભવં વેદ્યમ્| અસ્માચ્ચ વિપરીતલક્ષણં સામર્થ્યાત્ સતોયમ્|

Adhikarana vAtodarasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15

| તત્ર વાતોદરે શોફઃ પાણિપાન્મુષ્કકુક્ષિષુ||૧૨|| કુક્ષિપાર્શ્વોદરકટીપૃષ્ઠરુક્ પર્વભેદનમ્| શુષ્કકાસોઽઙ્ગમર્દોઽધોગુરુતા મલસઙ્ગ્રહઃ||૧૩|| શ્યાવારુણત્વગાદિત્વમકસ્માદ્વૃદ્ધિહ્લાસવત્| સતોદભેદમુદરં તનુકૃષ્ણસિરાતતમ્||૧૪|| આધ્માતદૃતિવચ્છબ્દમાહતં પ્રકરોતિ ચ| વાયુશ્ચાત્ર સરુક્શબ્દો વિચરેત્સર્વતોગતિઃ||૧૫||

સ૦-તત્ર-તેષૂદરેષુ મધ્યે, વાતોદરે શોફઃ પાણ્યાદિષુ, તથા કુક્ષ્યાદિષુ રુક્ પર્વભેદનં તથા શુષ્કકાસાદયઃ સ્યુઃ| અકસ્માત્-નિમિત્તં વિના, ઉદરં વૃદ્ધિહ્રાસયુતં સ્યાત્, તથા સતોદભેદં, તથા તનુકૃષ્ણસિરાભિસ્તતં-વ્યાપ્તમ્, આહતં ચ તદુદરમાધ્માતભસ્ત્રેવ શબ્દં કરોતિ| અત્ર ચ-વાતોદરે, વાયુઃ સરુક્શબ્દઃ સર્વતોગતિશ્ચ સન્ વિચરેત્-ભ્રમતિ|

Adhikarana pittodarasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

પિત્તોદરે જ્વરો મૂર્ચ્છા દાહસ્તૃટ્ કટુકાસ્યતા| ભ્રમોઽતિસારઃ પીતત્વં ત્વગાદાવુદરં હરિત્||૧૬|| પીતતામ્રસિરાનદ્ધં સસ્વેદં સોશ્મ દહ્યતે| ધૂમાયતિ મૃદુસ્પર્શં ક્ષિપ્રપાકં પ્રદૂયતે||૧૭||

સ૦-પિત્તોદરે જ્વરાદયઃ સ્યુઃ| તથા, ત્વગાદૌ પીતત્વં ભવતિ| જઠરં હરિતવર્ણં તથા પીતતામ્રાભિઃ સિરાભિર્નદ્ધં-યુક્તં, સસ્વેદં શોષ્મ ચ સ્યાત્, દહ્યતે-તપ્યતે ચ| તથા, ધૂમાયતિ| તથા, મૃદુઃ-અકઠિનઃ, સ્પર્શો યસ્ય તદેવમ્| તથા, ક્ષિપ્રપાકં સ્યાત્| પ્રદૂયતે-ઉપતપ્યતે ચ|

Adhikarana kaphodarasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

શ્લેષ્મોદરેઽઙ્ગસદનં સ્વાપઃ શ્વયથુગૌરવમ્| નિદ્રોત્ક્લેશારુચિશ્વાસકાસશુક્લત્વગાદિતા||૧૮|| ઉદરં સ્તિમિતં શ્લક્ષ્ણં શુક્લરાજીતતં મહત્| ચિરાભિવૃદ્ધિ કઠિનં શીતસ્પર્શં ગુરુ સ્થિરમ્||૧૯||

સ૦-શ્લેષ્મોદરેઽઙ્ગસાદાદયઃ સ્યુઃ| તથોદરં સ્તિમિતં-નિશ્ચલમ્, તથા શ્લક્ષ્ણં-કોમલસ્પર્શમ્, તથા શુક્લરાજીભિસ્તતં-વ્યાપ્તમ્, તથા બૃહત્, તથા ચિરાભિવૃદ્ધિ કઠિનં ચ તથા શીતસ્પર્શમ્, તથા ગુરુ, તથા સ્થિરં-ન તુ ચલમ્|

Adhikarana sannipAtodarasya lakShaNam (20-22) · Śloka 22

અધુના સન્નિપાતોદરં લક્ષયિતુમાહ - - - - ત્રિદોષકોપનૈસ્તૈસ્તૈઃ સ્ત્રીદત્તૈશ્ચ રજોમલૈઃ| ગરદૂષીવિષાદ્યૈશ્ચ સરક્તાઃ સઞ્ચિતા મલાઃ||૨૦|| કોષ્ઠં પ્રાપ્ય વિકુર્વાણાઃ શોષમૂર્ચ્છાભ્રમાન્વિતમ્| કુર્યુસ્ત્રિલિઙ્ગમુદરં શીઘ્રપાકં સુદારુણમ્||૨૧|| બાધતે તચ્ચ સુતરાં શીતવાતાભ્રદર્શને| |૨૨|

સ૦-મલાઃ-વાતાદયઃ, સરક્તાઃ સઞ્ચિતાસ્ત્રિલિઙ્ગં-ત્રિદોષલક્ષણં, તથા શોષાદિયુતં, તથા શીઘ્રપાકં, તથા સુદારુણમુદરં કુર્યુઃ| કિમ્ભૂતૈઃ સઞ્ચિતાઃ ? ત્રિદોષકોપનૈઃ-સઙ્કીર્ણાદિભોજનૈઃ, તૈસ્તૈઃ-સર્વરોગનિદાનોક્તૈઃ, તથા સ્ત્રિયા દત્તૈ રજોમલૈઃ-કાર્મણાપરપર્યાયૈર્વશીકરણૈઃ, તથા ગરેણ દૂષીવિષાદ્યૈશ્ચ| આદિશબ્દેન વિરુદ્ધાભ્યવહારાદેર્ગ્રહણમ્| અનેનાસ્ય હેતુવિશેષકથનમ્| કીદૃશા દોષાઃ ? કોષ્ઠં પ્રાપ્ય-આશ્રિત્ય, વિકુર્વાણાઃ-વિક્રિયાં યાતાઃ| તચ્ચ-જઠરં, સુતરાં શીતવાતાભ્રદર્શને બાધતે| ઇત્યનેનાસ્ય વિશેષલક્ષણં કથિતમ્|

Adhikarana plIhodarasya lakShaNam (22-26) · Śloka 26

પ્લીહોદરાદીન્યધુના લક્ષયતિ - - - - | અત્યાશિતસ્ય સઙ્ક્ષોભાદ્યાનયાનાદિચેષ્ટિતૈઃ||૨૨|| અતિવ્યવાયકર્માધ્વવમનવ્યાધિકર્શનૈઃ| વામપાર્શ્વાશ્રિતઃ પ્લીહાચ્યુતઃ સ્થાનાદ્વિવર્દ્ધતે||૨૩|| શોણિતં વા રસાદિભ્યો વિવૃદ્ધં તં વિવર્દ્ધયેત્| સોઽષ્ઠીલેવાતિકઠિનઃ પ્રાક્ તતઃ કૂર્મપૃષ્ઠવત્||૨૪|| ક્રમેણ વર્દ્ધમાનશ્ચ કુક્ષાવુદરમાવહેત્| શ્વાસકાસપિપાસાસ્યવૈરસ્યાધ્માનરુગ્જ્વરૈઃ||૨૫|| પાણ્ડુત્વમૂર્ચ્છાછર્દીભિર્દાહમોહૈશ્ચ સંયુતમ્| અરુણાભં વિવર્ણં વા નીલહારિદ્રરાજિમત્||૨૬||

સ૦-અતિતૃપ્તસ્ય નરસ્ય યાનગમનાદિચેષ્ટિતૈર્યઃ સઙ્ક્ષોભસ્તસ્માત્, તથાઽતિવ્યવાયાદિભિઃ કર્શનૈઃ પ્લીહા સ્થાનાત્-સ્વાશયાત્, ચ્યુતો વિવર્ધતે-વિશેષેણ વૃદ્ધિં ગચ્છતિ| કિમ્ભૂતઃ પ્લીહા ? વામપાર્શ્વાશ્રિતઃ| અથવા રસાદિભ્યો ધાતુભ્યઃ શોણિતં વિવૃદ્ધં-વૃદ્ધિહેતુભિરધિકં કૃત્વા વૃદ્ધિં પ્રાપ્તં, અનન્તરં તં-પ્લીહાનં સ્વસ્થાનાચ્ચ્યુતમચ્યુતં વા, વિશેષેણ વર્ધયેત્-સ્વપ્રમાણાદાધિક્યં જનયેત્| સઃ-પ્લીહા, અષ્ઠીલેવાતિકઠિનઃ પ્રાગ્ભૂત્વા, તતઃ-અનન્તરં, કચ્છપપૃષ્ઠાકૃતિઃ ક્રમેણ-ન સહસૈવ, વર્ધમાનઃ-આધિક્યં ગચ્છન્, કુક્ષૌ-સ્વીયે સ્થાને, ઉદરં વિદધ્યાત્| કીદૃશમ્ ? શ્વાસાદિભિર્દાહમોહપર્યન્તૈઃ સંયુતમ્| તથા, અરુણાભં-અરુણવર્ણમ્, અથવા વિવર્ણં-અનિશ્ચિતવર્ણમ્, તથા નીલહારિદ્રરાજિમત્ એવંવિધા રાજયો વિદ્યન્તે યસ્મિંસ્તદેવમ્|

Adhikarana plIhodare doShAnubandhaH (27) · Śloka 27

ઉદાવર્તરુજાનાહૈર્મોહતૃડ્દહનજ્વરૈઃ| ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈર્વિદ્યાત્તત્ર મલાન્ ક્રમાત્||૨૭||

સ૦-તત્ર-પ્લીહોદરે, પૃથગ્લક્ષણલક્ષિતાન્મલાન્-વાતાદીન્, ક્રમેણોદાવર્તાદિના વિદ્યાત્| તત્રોદાવર્તરુજાનાહૈર્વાતં વિદ્યાત્| મોહતૃડ્દહનજ્વરૈઃ પિત્તં વિદ્યાત્| ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈઃ કફં વિદ્યાત્|

Adhikarana yakRududarasya lakShaNam (28) · Śloka 28

અથ યકૃલ્લક્ષયતિ - - - - પ્લીહવદ્દક્ષિણાત્પાર્શ્વાત્ કુર્યાદ્યકૃદપિ ચ્યુતમ્| |૨૮|

સ૦-યથા પૂર્વોક્તૈર્હેતુભિઃ પ્લીહા વામપાર્શ્વાચ્ચ્યુતો વિવર્ધતે-વિવૃદ્ધો ભૂત્વાઽનન્તરમુદરમાવહેત્, તદ્વદ્યકૃદપિ દક્ષિણાત્ પાર્શ્વાચ્ચ્યુતં સદ્વર્ધતે-વૃદ્ધં સદુદરં કુરુતે| અથવા શોણિતં સ્વહેતુતો વિવૃદ્ધં યકૃદ્વિવર્ધયેત્, તચ્ચ વિવૃદ્ધમુદરમાવહેત્| ઇતિ પ્લીહોદરયકૃદુદરયોઃ સાદૃશ્યમ્|

Adhikarana baddhodarasya lakShaNam (28-32) · Śloka 32

અથ બદ્ધોદરં લક્ષયતિ - - - - | પક્ષ્મવાલૈઃ સહાન્નેન ભુક્તૈર્બદ્ધાયને ગુદે||૨૮|| દુર્નામભિરુદાવતૈરન્યૈર્વાઽન્ત્રોપલોપિભિઃ| વર્ચઃપિત્તકફાન્ રુદ્ધ્વા કરોતિ કુપિતોઽનિલઃ||૨૯|| અપાનો જઠરં તેન સ્યુર્દાહજ્વરતૃટ્ક્ષવાઃ| કાસશ્વાસોરુસદનં શિરોહૃન્નાભિપાયુરુક્||૩૦|| મલસઙ્ગોઽરુચિશ્ચ્છર્દિરુદરં મૂઢમારુતમ્| સ્થિરં નીલારુણસિરારાજિનદ્ધમરાજિ વા||૩૧|| નાભેરુપરિ ચ પ્રાયો ગોપુચ્છાકૃતિ જાયતે| |૩૨|

સ૦-પક્ષ્માણિ ચ વાલાશ્ચ પક્ષ્મવાલાઃ, તૈરન્નેન સહ ભુક્તૈર્બદ્ધાયને ગુદે સત્યપાનો વાયુર્વિગુણઃ-કુપિતો, જઠરં કરોતિ| બદ્ધમયનં-દ્વારં પુરીષાનિલવાહિ, યસ્ય તદેવંવિધે ગુદે| તથા દુર્નામભિર્ગુદે બદ્ધાયને, તથોદાવર્તૈર્બદ્ધાયને, તથાઽન્યૈર્વાઽન્ત્રોપલેપિભિઃ-ઉપદેહિભિર્દધ્યોદનમાશોમાદિભિઃ, ગુદે બદ્ધાયને, અપાનો જઠરં કરોતિ| કિં કૃત્વા ? વર્ચઃપિત્તકફાન્ રુદ્ધ્વા-આવૃત્ય, તદ્બદ્ધોદરમુચ્યતે| તેન-બદ્ધોદરેણ, દાહજ્વરતૃટ્ક્ષવાઃ સ્યુઃ| તથા, કાસશ્વાસાવૂરુસદનં શિરોહુન્નાભિપાયુરુક્ સ્યાત્| તથા, મલાનાં-મૂત્રપુરીષાદીનાં, સઙ્ગઃ-અપ્રવર્તનમ્| અરુચિસ્તથા છર્દિઃ સ્યાત્| તથોદરં મૂઢમારુતં ભવેત્| મૂઢો-બહિરનિઃસરણરૂપો, મારુતો યસ્મિંસ્તદેવમ્| મૂઢમારુતત્વસ્ય સામાન્યલક્ષણેનૈવ ગૃહીતત્વાત્પુનર્ગ્રહણમતિશયાર્થમ્| તથા, સ્થિરં-અચલમ્| તથા, નીલારુણસિરારાજિભિર્નદ્ધં-વ્યાપ્તમ્, અથવાઽરાજિ સ્યાત્| તચ્ચોદરં પ્રાયો નાભેરુપરિષ્ટાદ્ગોપુચ્છાકૃતિ જાયતે| યથાયથોર્ધ્વં તથાતથા સૂક્ષ્મમિત્યર્થઃ| અનેનાસ્ય સંસ્થાનમુક્તમ્|

Adhikarana chidrodarasya lakShaNam (32-36) · Śloka 36

અધુના છિદ્રોદરં લક્ષયતિ - - - - | અસ્થ્યાદિશલ્યૈઃ સાન્નૈશ્ચદ્ભુક્તૈરત્યશનેન વા||૩૨|| ભિદ્યતે પચ્યતે વાઽન્ત્રં તચ્છિદ્રૈશ્ચ સ્રવન્બહિઃ| આમ એવ ગુદાદેતિ તતોઽલ્પાલ્પં સવિડ્રસઃ||૩૩|| તુલ્યઃ કુણપગન્ધેન પિચ્છિલઃ પીતલોહિતઃ| શેષશ્ચાપૂર્ય જઠરં જઠરં ઘોરમાવહેત્||૩૪|| વર્દ્ધયેત્તદધો નાભેરાશુ ચૈતિ જલાત્મતામ્| ઉદ્રિક્તદોષરૂપં ચ વ્યાપ્તં ચ શ્વાસતૃડ્ભ્રમૈઃ||૩૫|| છિદ્રોદરમિદં પ્રાહુઃ પરિસ્રાવીતિ ચાપરે| |૩૬|

સ૦-અસ્થિતૃણકણ્ટકપાષાણધાતુશૃઙ્ગદાર્વાદિશલ્યૈઃ સાન્નૈઃ-સહભોજનેન ભુક્તૈઃ| અથવા, અત્યશનેન-અતિમાત્રભોજનેન, યદાઽન્ત્રં ભિદ્યતે-સચ્છિદ્રં સમ્પદ્યતે, અથવા પચ્યતે-પાકં યાતિ| તચ્છિદ્રૈશ્ચ-અન્ત્રચ્છિદ્રૈર્ભેદોત્પન્નૈઃ, પાકતો વા, બહિરામ એવ-અપરિપક્વ એવ, સવિડ્રસઃ સ્રવન્નલ્પાલ્પમેવ ગુદાદેતિ-આયાતિ| તુલ્યઃ-સદૃશઃ, કુણપગન્ધેન-શવગન્ધેન| તથા પિચ્છિલઃ, પીતલોહિતશ્ચ વર્ણેન| શેષશ્ચ રસો-યો ગુદાન્નાગચ્છતિ, સ જઠરમાપૂર્ય-પૂરયિત્વા, ઘોરં-કષ્ટતરં, જઠરાખ્યં વ્યાધિં કુર્યાત્| તત્-ઉદરં, અધો નાભેર્વર્ધયેત્-વૃદ્ધિં ગચ્છેત્| વર્ધિશ્ચુરાદિઃ| તથા, આશુ-શીઘ્રમેવ, જલાત્મતાં-જલોદરત્વમેતિ, ઉદ્રિક્તદોષરૂપં ચ| ઉદ્રિક્તં-અધિકં, દોષાણાં-વાતપિત્તકફાનાં, રૂપં-આકૃતિઃ, યસ્ય તદેવમ્| તથા, શ્વાસતૃડ્ભ્રમૈર્વ્યાપ્તમિદમુદરં છિદ્રોદરં પ્રાહુરાચાર્યાઃ| અપરે ત્વાચાર્યાઃ પરિસ્રાવીત્યાહુઃ|

Adhikarana udakodarasya lakShaNam (36-40) · Śloka 40

અથોદકોદરદર્શનાર્થમાહ - - - - | પ્રવૃત્તસ્નેહપાનાદેઃ સહસાઽઽમામ્બુપાયિનઃ||૩૬|| અત્યમ્બુપાનાન્મન્દાગ્નેઃ ક્ષીણસ્યાતિકૃશસ્ય વા| રુદ્ધ્વાઽમ્બુમાર્ગાનનિલઃ કફશ્ચ જલમૂર્છિતઃ||૩૭|| વર્ધયેતાં તદેવામ્બુ તત્સ્થાનાદુદરાશ્રિતૌ| તતઃ સ્યાદુદરં તૃષ્ણાગુદસ્રુતિરુજાન્વિતમ્||૩૮|| કાસશ્વાસારુચિયુતં નાનાવર્ણસિરાતતમ્| તોયપૂર્ણદૃતિસ્પર્શશબ્દપ્રક્ષોભવેપથુ||૩૯|| દકોદરં મહત્સ્નિગ્ધં સ્થિરમાવૃત્તનાભિ તત્| |૪૦|

સ૦-પ્રવૃત્તં-આરબ્ધં, સ્નેહપાનાદિ યેન સ પ્રવૃત્તસ્નેહપાનાદિઃ| આદિગ્રહણાદ્વમનાદિકં કર્મ પઞ્ચવિધં ગૃહ્યતે| તસ્ય તથાભૂતસ્ય સહસાઽઽમામ્બુપાયિનઃ-સહસૈવાપક્વપાનીયપસ્ય, તથા મન્દાગ્નેઃ-નષ્ટવહ્નેઃ, તથા ક્ષીણસ્ય-વિશિષ્ટવ્યાધ્યાક્રાન્તતયા ધાત્વપચયવતઃ, તથાઽતિકૃશસ્ય-અનશનાદિના ક્ષીણમેદોમાંસસ્ય, એવંવિધસ્ય પુરુષસ્યાત્યમ્બુપાનાદમ્બુમાર્ગાન્-તોયવાહિનિ સ્રોતાંસિ, રુદ્ધ્વાઽનિલઃ કફશ્ચ| કિમ્ભૂતઃ ? જલમૂર્છિતઃ-તોયમિશ્રિતઃ| તાવુભૌ વાતકફૌ જલમૂર્છિતાવુદરાશ્રિતૌ તદેવામ્બુ તત્સ્થાનાત્-ઉદકસ્થાનાત્ ક્લેમતો, વર્દ્ધયેતામ્| તતઃ-અનન્તરં, ઉદરં સ્યાત્| તૃષ્ણાદિયુતં, તથા કાસાદિયુતં, તથા નાનાવર્ણાભિઃ-અનેકવર્ણાભિઃ સિરાભિઃ, તતં-વ્યાપ્તમ્| તોયેત્યાદિ| શબ્દસ્ય પ્રક્ષોભઃ-સંરમ્ભઃ શબ્દપ્રક્ષોભઃ, વેપથુઃ-કમ્પઃ, સ્પર્શશ્ચ શબ્દપ્રક્ષોભશ્ચ વેપથુશ્ચ ત એવમ્, તોયેન પૂર્ણા તોયપૂર્ણા, સા ચાસૌ દૃતિશ્ચ તોયપૂર્ણદૃતિઃ, તોયપૂર્ણદૃતિવત્ સ્પર્શશબ્દપ્રક્ષોભવેપથવો યસ્મિન્નુદરે તત્તોયપૂર્ણદૃતિસ્પર્શશબ્દપ્રક્ષોભવેપથુ, દકોદરં-જલોદરં, સ્યાત્| તચ્ચ મહત્-અન્યેભ્ય ઉદરેભ્યો વિસ્તીર્ણમ્, તથા સ્નિગ્ધં, તથા સ્થિરં-અચલમ્, આવૃત્તનાભિ તત્, આસમન્તાદ્વૃત્તા-વર્તુલા, નાભિર્યસ્ય તદેવમ્|

Adhikarana upekShayA sarveShUdareShu jalasaMbhave saMprAptirlakShaNaM ca (40-44) · Śloka 44

અધુના જઠરેઽપ્યવસાને યથા જલસમ્ભવઃ સ્યાત્તથાઽઽહ - - - - | ઉપેક્ષયા ચ સર્વેષુ દોષાઃ સ્વસ્થાનતશ્ચ્યુતાઃ||૪૦|| પાકાદ્દ્રવા દ્રવીકુર્યુઃ સન્ધિસ્રોતોમુખાન્યપિ| સ્વદેશ્ચ બાહ્યસ્રોતઃસુ વિહતસ્તિર્યગાસ્થિતઃ||૪૧|| તદેવોદકમાપ્યાય્ય પિચ્છાં કુર્યાત્તદા ભવેત્| ગુરૂદરં સ્થિરં વૃત્તમાહતં ચ ન શબ્દવત્||૪૨|| મૃદુ વ્યપેતરાજીકં નાભ્યાં સ્પૃષ્ટં ચ સર્પતિ| તદનૂદકજન્માસ્મિન્કુક્ષિવૃદ્ધિસ્તતોઽધિકમ્||૪૩|| સિરાન્તર્ધાનમુદકજઠરોક્તં ચ લક્ષણમ્| |૪૪|

સ૦-ઉપેક્ષયા-અચિકિત્સનાત્, સર્વેષૂદરેષુ, દોષાઃ-વાતપિત્તકફાઃ, સ્વસ્થાનતઃ-આત્મીયાત્ સ્થાનાત્, ચ્યુતાઃ-સ્થાનાન્તરં ગતાઃ, તથા પાકાદ્ધેતોસ્તે દોષા દ્રવા અધિકં દ્રવીકુર્યુઃ સન્ધિસ્રોતોમુખાન્યપિ| અન્ધયશ્ચ સ્રોતોમુખાનિ ચ સન્ધિસ્રોતોમુખાનિ-દ્વારાણિ| ન કેવલં સ્વયં દોષા દ્રવત્વં ગતાઃ, યાવત્સન્ધિસ્રોતોમુખાન્યપિ દ્રવીકુર્યુઃ, ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ| સ્વેદશ્ચ બાહ્યસ્રોતઃસુ સંવૃતેષુ વિહતો-નિરુદ્ધઃ, તિર્યગાસ્થિતઃ-તિર્યક્ પ્રવૃત્તશ્ચ, તદેવોદકં પ્રાક્ કુક્ષૌ વૃદ્ધિં ગતમાપ્યાય્ય-વૃદ્ધિં ગમયિત્વા, પિચ્છાં કુર્યાત્| તદા ભવેદ્ગુરૂદરં સ્થિરં-અચલં, વૃત્તં-વર્તુલં, ચ| તથાઽઽહતં ચ પાણ્યાદિના ન શબ્દવત્-નશબ્દયુક્તમ્, તથા મૃદુ-અકઠિનમ્, તથા વ્યપેતા રાજ્યો યસ્માત્ તદ્વ્યપેતરાજીકં સ્યાત્| નાભ્યાં ચ સ્પૃષ્ટં સત્ સર્પતિ-પ્રસારિ સમ્પદ્યતે| તદનુ-તતોઽનન્તરમ્, અસ્મિન્-ઉદરાખ્યે વ્યાધૌ, ઉદકજન્મ-જલસમ્ભવઃ| તતઃ-અનન્તરં, અધિકં કૃત્વા કુક્ષિવૃદ્ધિર્ભવેત્| તથા, સિરાન્તર્ધાનં-સિરાણામદર્શનમ્| કિમેતદેવ લક્ષણમ્? નેત્યાહ-ઉદકજઠરોક્તં ચ લક્ષણમ્| ન કેવલં યદધુનૈવોક્તં લક્ષણમ્, યાવજ્જલોદરોક્તં ચેતિ ચશબ્દસ્યાર્થઃ|

Adhikarana udarANAM kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (44-45) · Śloka 45

ઇદાનીમુદરાણાં સુખસાધ્યત્વાભાવાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યાસાધ્યત્વે વેદયતિ - - - - | વાતપિત્તકફપ્લીહસન્નિપાતોદકોદરમ્||૪૪|| કૃચ્છ્રં યથોત્તરમ્ પક્ષાત્પરં પ્રાયોઽપરે હતઃ| સર્વં ચ જાતસલિલં રિષ્ટોક્તોપદ્રવાન્વિતમ્||૪૫||

સ૦-વાતાદ્યુદ્ભવમુદરં યથોત્તરં કૃચ્છ્રમ્| તેન વાતોદરાત્ પિત્તોદરાત્ પિત્તોદરં યાવદુદકોદરમત્યર્થં કૃચ્છ્રમ્, કૃચ્છ્રસાધ્યત્વાત્| સ૦-પાઠાપેક્ષયા યે દ્વે અપરે-બદ્ધક્ષતોદરે, તે પ્રાયઃ પક્ષાત્પરં-અનન્તરં, હતો-મારયતઃ| પ્રાયોગ્રહણાત્-કદાચિન્નિયતાયુષ્યુત્પન્ને નૈવ મારયતઃ| સ૦-કિલોપેક્ષયા સર્વેષૂદરેષ્વન્તે સલિલસમ્ભવ ઇત્યુક્તમ્| સર્વં ચ જઠરં જાતોદકં યદ્વાતાદિસમુત્થં કૃચ્છ્રમુક્તં તદપિ હન્ત્યેવ| અત્રાપિ પ્રાયોગ્રહણમનુવર્તનીયમ્| કદાચિજ્જાતોદકમપિ ન મારયતિ, અપિ તુ યાપયત્યેવ| તથા, રિષ્ટોક્તોપદ્રવાન્વિતં-રિષ્ટાધ્યાયોક્તૈરુપદ્રવૈર્યુક્તં "જઠરં હન્તિ દુર્બલમ્| શૂનાક્ષં કુટિલોપસ્થં" (હૃ. શા. અ. ૫|૯૦) ઇત્યાદિભિશ્ચ, તદપિ હન્તિ|

Adhikarana udarasya yatnasAdhyatvam (12) · Śloka 12

જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમં મતમ્| બલિનસ્તદજાતામ્બુ યત્નસાધ્યં નવોત્થિતમ્||૪૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને ઉદરનિદાનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||

સ૦-જન્મનૈવ-જાત્યૈવ સ્વભાવેનૈવ, ઉદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમં મતમ્, વ્યાધિસ્વભાવાત્| પ્રાયોગ્રહણાત્કિઞ્ચિદુદરં કૃચ્છ્રમેવ ભવતિ, ન કૃચ્છ્રતમમ્| અત એવાહ-બલિન ઇત્યાદિ| બલિનો-બલવતઃ, તદુદરમુત્થિતં નવં સત્ અજાતોદકં સત્, યત્નસાધ્યમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને ઉદરનિદાનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૨||