12. udaranidānādhyāyaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

athōdaranidānamārabhyatē| yatō'nantarē'dhyāya ānāhalakṣaṇamuktam| udaraṁ ca kukṣimānahya dōṣāḥ kurvatē|

Adhikarana udaranidAnAdhyAyaH, udarasya nidAnam (2-1) · Śloka 1

tasmādatō'nantaramudaranidānamucyatē ityāha - - - - athāta udaranidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2| rōgāḥ sarvē'pi mandē'gnau sutarāmudarāṇi tu| ajīrṇānmalinaiścānnairjāyantē malasañcayāt||1||

View original

तस्मादतोऽनन्तरमुदरनिदानमुच्यते इत्याह - - - - अथात उदरनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२| रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि तु| अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात्||१||

🔊 Audio coming soon

sa0-sarvē'pi-jvarātīsārādayō, rōgā mandē'gnau sati jāyantē, atiśayēna punarudarāṇi| anyēbhyaścōdarahētubhyō mandāgnitvaṁ pradhānamudarāṇāṁ kāraṇamiti mandēgnāvityanēna prāguddiṣṭēna dyōtayati| ajīrṇādityādi| caturvidhādajīrṇāt-āmaviṣṭabdhavidagdharasaśēṣākhyāt, tathā malinaiścānnaiḥ-pūtiparyuṣitasaṅkīrṇādilakṣaṇaiḥ, tathā malasañcayāt-cirakālasambhr̥tāddōṣāṇāṁ pracayāt, udarāṇi jāyantē|

Adhikarana udarasya samprAptiH (2-3) · Śloka 3

adhunā samprāptiviśēṣamāha - - - - ūrdhvādhō dhātavō ruddhvā vāhinīrambuvāhinīḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryastvaṅmāṁsasandhigāḥ||2|| ādhmāpya kukṣimudaram| |3|

View original

अधुना सम्प्राप्तिविशेषमाह - - - - ऊर्ध्वाधो धातवो रुद्ध्वा वाहिनीरम्बुवाहिनीः| प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य कुर्यस्त्वङ्मांससन्धिगाः||२|| आध्माप्य कुक्षिमुदरम्| |३|

🔊 Audio coming soon

sa0-ambuvāhinīrvāhinīḥ-jalavāhinī srōtāṁsi, ūrdhvādhō ruddhvā dhātavō-vātādayaḥ, udaraṁ kuryuḥ| kīdr̥śāḥ ? tvak ca māṁsaṁ ca tvaṅmāṁsē, tayōḥ sandhiḥ-antaraṁ, tatra gacchantīti tvaṅmāṁsasandhigāḥ, tatrasthā ityarthaḥ| kiṁ kr̥tvā ? kukṣimādhmāpya-ānahya| tathā, prāṇaścāgniścāpānaśca tān prāṇāgnyapānān sandūṣyadūṣayitvā| prakr̥tyā mandō'gniḥ punarvātādibhiḥ sandūṣitō jaṭharaṁ karōtītyarthaḥ|

Adhikarana udaramaShTavidham (3) · Śloka 3

aṣṭadhā tacca bhidyatē| pr̥thagdōṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatōdakaiḥ||3||

View original

अष्टधा तच्च भिद्यते| पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः||३||

🔊 Audio coming soon

sa0-tacca-udaraṁ, aṣṭadhā syāt| pr̥thagdōṣaiḥ-vātapittakaphaistrayaḥ, samastaiḥ-sannipātēna caikaḥ, plīhōdaraṁ baddhōdaraṁ kṣatōdaraṁ jalōdaramiti [ ca catvāraḥ, ēvamaṣṭau ]| vātādikr̥tānyapi plīhādyudarāṇi plīhādinimittasaṁjñayōktāni| yathā, vr̥ddhyākhyō rōgaḥ| saṁjñāviśēṣaśca cikitsāviśēṣapratipattyarthaḥ|

Adhikarana udarArtAnAM lakShaNam (4-5) · Śloka 5

tēnārtāḥ śuṣkatālvōṣṭhāḥ śūnapādakarōdarāḥ| naṣṭacēṣṭābalāhārāḥ kr̥śāḥ pradhmātakukṣayaḥ||4|| syuḥ prētarūpāḥ puruṣāḥ| |5|

View original

तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः शूनपादकरोदराः| नष्टचेष्टाबलाहाराः कृशाः प्रध्मातकुक्षयः||४|| स्युः प्रेतरूपाः पुरुषाः| |५|

🔊 Audio coming soon

sa0-tēna-udarēṇa, ārtāḥ-pīḍitāḥ puruṣāḥ, śuṣkatālvōṣṭhāḥ śūnapādādayō naṣṭacēṣṭādikāḥ kr̥śādayaśca syuḥ|

Adhikarana udarasya pUrvarUpam (5-8) · Śloka 8

bhāvinastasya lakṣaṇam| kṣunnāśō'nnaṁ cirātsarvaṁ savidāhaṁ ca pacyatē||5|| jīrṇājīrṇaṁ na jānāti sauhityaṁ sahatē na ca| kṣīyatē balataḥ śaśvacchvasityalpē'pi cēṣṭitē||6|| vr̥ddhirviśō'pravr̥ttiśca kiñcicchōphaśca pādayōḥ| rugbastisandhau tatatā laghvalpābhōjanairapi||7|| rājījanma valīnāśō jaṭharē| |8|

View original

भाविनस्तस्य लक्षणम्| क्षुन्नाशोऽन्नं चिरात्सर्वं सविदाहं च पच्यते||५|| जीर्णाजीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च| क्षीयते बलतः शश्वच्छ्वसित्यल्पेऽपि चेष्टिते||६|| वृद्धिर्विशोऽप्रवृत्तिश्च किञ्चिच्छोफश्च पादयोः| रुग्बस्तिसन्धौ ततता लघ्वल्पाभोजनैरपि||७|| राजीजन्म वलीनाशो जठरे| |८|

🔊 Audio coming soon

sa0-tasya bhāvinō-bhaviṣyatō, lakṣaṇaṁ kṣunnāśādikaṁ syāt| tathā, bastisandhau ruk-śūlam| tathā, lagubhōjanairalpabhōjanairabhōjanairapi ca bastisandhau tatatā-vistīrṇatā, ādhmātatētyarthaḥ| tathā, rājīnāṁ janma-sambhavō, valīnāṁ ca nāśō jaṭharē syāt|

Adhikarana udarasya sAmAnyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

jaṭharēṣu tu| sarvēṣu tandrā sadanaṁ malasaṅgō'lpavahnitā||8|| dāhaḥ śvayathurādhmānamantē salilasambhavaḥ| |9|

View original

जठरेषु तु| सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसङ्गोऽल्पवह्निता||८|| दाहः श्वयथुराध्मानमन्ते सलिलसम्भवः| |९|

🔊 Audio coming soon

sa0-jaṭharēṣu-jaṭharākhyēṣu, sarvēṣu tu rōgēṣu tandrā-ālasyaṁ, tathā sadanaṁ dēhasya bhavati| tathā, malasya saṅgaḥ-purīṣasyāpravr̥ttiḥ| tathā, alpāgnitvam| tathā, dāhaḥ śvayathurādhmānaṁ ca| antē-avasānē, salilasambhavaḥ|

Adhikarana atoyasyodarasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12

atōyamaduraṁ kiṁ lakṣaṇam ? ityāha - - - - | sarvaṁ tvatōyamaruṇamaśōphaṁ nātibhārikam||9|| gavākṣitaṁ sirājālaiḥ sadā guḍaguḍāyatē| nābhimantraṁ ca viṣṭabhya vēgaṁ kr̥tvā praṇaśyati||10|| mārutō hr̥tkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavēdanāḥ| saśabdō niścarēdvāyurviḍbaddhā mūtramalpakam||11|| nātimandō'nalō laulpaṁ na ca syādvirasaṁ mukham| |12|

View original

अतोयमदुरं किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - | सर्वं त्वतोयमरुणमशोफं नातिभारिकम्||९|| गवाक्षितं सिराजालैः सदा गुडगुडायते| नाभिमन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति||१०|| मारुतो हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः| सशब्दो निश्चरेद्वायुर्विड्बद्धा मूत्रमल्पकम्||११|| नातिमन्दोऽनलो लौल्पं न च स्याद्विरसं मुखम्| |१२|

🔊 Audio coming soon

sa0-sarvamudaramatōyaṁ-jalōdaratāmaprāptaṁ, varṇatō'ruṇaṁ, tathā'śōphaṁ-śōphēnānākrāntaṁ, tathā nātibhārikaṁ-nātiśayēna guru, tathā sirājālaiḥ-sirāsamūhairjālākr̥tibhiḥ, gavākṣitaṁ-nirantaramākrāntaṁ, sadā-sarvakālaṁ, guḍaguḍāyatē-guḍaguḍa īdr̥śamavyaktaṁ śabdamācarati| tathā, mārutō nābhiṁ viṣṭabhya-stabdhatāṁ nītvā, tathā'ntraṁ ca viṣṭabhya, vēgaṁ kr̥tvā-hr̥tkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavēdanā ityēvaṁrūpamātmīyaṁ saṁrambhaṁ pradarśyānantaraṁ, praṇaśyati| tathā, saśabdō vāyurantarniścarēt-niryāti| tathā viḍbaddhā, tathā mūtramatiśayēnālpaṁ syāt| tathā kiñcinmandō'gniḥ, tathā laulyaṁ-gr̥ddhiḥ, na ca virasaṁ mukhaṁ syāt| yatra tadatōyasambhavaṁ vēdyam| asmācca viparītalakṣaṇaṁ sāmarthyāt satōyam|

Adhikarana vAtodarasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15

| tatra vātōdarē śōphaḥ pāṇipānmuṣkakukṣiṣu||12|| kukṣipārśvōdarakaṭīpr̥ṣṭharuk parvabhēdanam| śuṣkakāsō'ṅgamardō'dhōgurutā malasaṅgrahaḥ||13|| śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvr̥ddhihlāsavat| satōdabhēdamudaraṁ tanukr̥ṣṇasirātatam||14|| ādhmātadr̥tivacchabdamāhataṁ prakarōti ca| vāyuścātra sarukśabdō vicarētsarvatōgatiḥ||15||

View original

| तत्र वातोदरे शोफः पाणिपान्मुष्ककुक्षिषु||१२|| कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम्| शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः||१३|| श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्लासवत्| सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम्||१४|| आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च| वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत्सर्वतोगतिः||१५||

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-tēṣūdarēṣu madhyē, vātōdarē śōphaḥ pāṇyādiṣu, tathā kukṣyādiṣu ruk parvabhēdanaṁ tathā śuṣkakāsādayaḥ syuḥ| akasmāt-nimittaṁ vinā, udaraṁ vr̥ddhihrāsayutaṁ syāt, tathā satōdabhēdaṁ, tathā tanukr̥ṣṇasirābhistataṁ-vyāptam, āhataṁ ca tadudaramādhmātabhastrēva śabdaṁ karōti| atra ca-vātōdarē, vāyuḥ sarukśabdaḥ sarvatōgatiśca san vicarēt-bhramati|

Adhikarana pittodarasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

pittōdarē jvarō mūrcchā dāhastr̥ṭ kaṭukāsyatā| bhramō'tisāraḥ pītatvaṁ tvagādāvudaraṁ harit||16|| pītatāmrasirānaddhaṁ sasvēdaṁ sōśma dahyatē| dhūmāyati mr̥dusparśaṁ kṣiprapākaṁ pradūyatē||17||

View original

पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता| भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्||१६|| पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोश्म दह्यते| धूमायति मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते||१७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphodarasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

ślēṣmōdarē'ṅgasadanaṁ svāpaḥ śvayathugauravam| nidrōtklēśāruciśvāsakāsaśuklatvagāditā||18|| udaraṁ stimitaṁ ślakṣṇaṁ śuklarājītataṁ mahat| cirābhivr̥ddhi kaṭhinaṁ śītasparśaṁ guru sthiram||19||

View original

श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापः श्वयथुगौरवम्| निद्रोत्क्लेशारुचिश्वासकासशुक्लत्वगादिता||१८|| उदरं स्तिमितं श्लक्ष्णं शुक्लराजीततं महत्| चिराभिवृद्धि कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्||१९||

🔊 Audio coming soon

sa0-ślēṣmōdarē'ṅgasādādayaḥ syuḥ| tathōdaraṁ stimitaṁ-niścalam, tathā ślakṣṇaṁ-kōmalasparśam, tathā śuklarājībhistataṁ-vyāptam, tathā br̥hat, tathā cirābhivr̥ddhi kaṭhinaṁ ca tathā śītasparśam, tathā guru, tathā sthiraṁ-na tu calam|

Adhikarana sannipAtodarasya lakShaNam (20-22) · Śloka 22

adhunā sannipātōdaraṁ lakṣayitumāha - - - - tridōṣakōpanaistaistaiḥ strīdattaiśca rajōmalaiḥ| garadūṣīviṣādyaiśca saraktāḥ sañcitā malāḥ||20|| kōṣṭhaṁ prāpya vikurvāṇāḥ śōṣamūrcchābhramānvitam| kuryustriliṅgamudaraṁ śīghrapākaṁ sudāruṇam||21|| bādhatē tacca sutarāṁ śītavātābhradarśanē| |22|

View original

अधुना सन्निपातोदरं लक्षयितुमाह - - - - त्रिदोषकोपनैस्तैस्तैः स्त्रीदत्तैश्च रजोमलैः| गरदूषीविषाद्यैश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः||२०|| कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्च्छाभ्रमान्वितम्| कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम्||२१|| बाधते तच्च सुतरां शीतवाताभ्रदर्शने| |२२|

🔊 Audio coming soon

sa0-malāḥ-vātādayaḥ, saraktāḥ sañcitāstriliṅgaṁ-tridōṣalakṣaṇaṁ, tathā śōṣādiyutaṁ, tathā śīghrapākaṁ, tathā sudāruṇamudaraṁ kuryuḥ| kimbhūtaiḥ sañcitāḥ ? tridōṣakōpanaiḥ-saṅkīrṇādibhōjanaiḥ, taistaiḥ-sarvarōganidānōktaiḥ, tathā striyā dattai rajōmalaiḥ-kārmaṇāparaparyāyairvaśīkaraṇaiḥ, tathā garēṇa dūṣīviṣādyaiśca| ādiśabdēna viruddhābhyavahārādērgrahaṇam| anēnāsya hētuviśēṣakathanam| kīdr̥śā dōṣāḥ ? kōṣṭhaṁ prāpya-āśritya, vikurvāṇāḥ-vikriyāṁ yātāḥ| tacca-jaṭharaṁ, sutarāṁ śītavātābhradarśanē bādhatē| ityanēnāsya viśēṣalakṣaṇaṁ kathitam|

Adhikarana plIhodarasya lakShaNam (22-26) · Śloka 26

plīhōdarādīnyadhunā lakṣayati - - - - | atyāśitasya saṅkṣōbhādyānayānādicēṣṭitaiḥ||22|| ativyavāyakarmādhvavamanavyādhikarśanaiḥ| vāmapārśvāśritaḥ plīhācyutaḥ sthānādvivarddhatē||23|| śōṇitaṁ vā rasādibhyō vivr̥ddhaṁ taṁ vivarddhayēt| sō'ṣṭhīlēvātikaṭhinaḥ prāk tataḥ kūrmapr̥ṣṭhavat||24|| kramēṇa varddhamānaśca kukṣāvudaramāvahēt| śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānarugjvaraiḥ||25|| pāṇḍutvamūrcchāchardībhirdāhamōhaiśca saṁyutam| aruṇābhaṁ vivarṇaṁ vā nīlahāridrarājimat||26||

View original

प्लीहोदरादीन्यधुना लक्षयति - - - - | अत्याशितस्य सङ्क्षोभाद्यानयानादिचेष्टितैः||२२|| अतिव्यवायकर्माध्ववमनव्याधिकर्शनैः| वामपार्श्वाश्रितः प्लीहाच्युतः स्थानाद्विवर्द्धते||२३|| शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्द्धयेत्| सोऽष्ठीलेवातिकठिनः प्राक् ततः कूर्मपृष्ठवत्||२४|| क्रमेण वर्द्धमानश्च कुक्षावुदरमावहेत्| श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानरुग्ज्वरैः||२५|| पाण्डुत्वमूर्च्छाछर्दीभिर्दाहमोहैश्च संयुतम्| अरुणाभं विवर्णं वा नीलहारिद्रराजिमत्||२६||

🔊 Audio coming soon

sa0-atitr̥ptasya narasya yānagamanādicēṣṭitairyaḥ saṅkṣōbhastasmāt, tathā'tivyavāyādibhiḥ karśanaiḥ plīhā sthānāt-svāśayāt, cyutō vivardhatē-viśēṣēṇa vr̥ddhiṁ gacchati| kimbhūtaḥ plīhā ? vāmapārśvāśritaḥ| athavā rasādibhyō dhātubhyaḥ śōṇitaṁ vivr̥ddhaṁ-vr̥ddhihētubhiradhikaṁ kr̥tvā vr̥ddhiṁ prāptaṁ, anantaraṁ taṁ-plīhānaṁ svasthānāccyutamacyutaṁ vā, viśēṣēṇa vardhayēt-svapramāṇādādhikyaṁ janayēt| saḥ-plīhā, aṣṭhīlēvātikaṭhinaḥ prāgbhūtvā, tataḥ-anantaraṁ, kacchapapr̥ṣṭhākr̥tiḥ kramēṇa-na sahasaiva, vardhamānaḥ-ādhikyaṁ gacchan, kukṣau-svīyē sthānē, udaraṁ vidadhyāt| kīdr̥śam ? śvāsādibhirdāhamōhaparyantaiḥ saṁyutam| tathā, aruṇābhaṁ-aruṇavarṇam, athavā vivarṇaṁ-aniścitavarṇam, tathā nīlahāridrarājimat ēvaṁvidhā rājayō vidyantē yasmiṁstadēvam|

Adhikarana plIhodare doShAnubandhaH (27) · Śloka 27

udāvartarujānāhairmōhatr̥ḍdahanajvaraiḥ| gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt||27||

View original

उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः| गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात्||२७||

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-plīhōdarē, pr̥thaglakṣaṇalakṣitānmalān-vātādīn, kramēṇōdāvartādinā vidyāt| tatrōdāvartarujānāhairvātaṁ vidyāt| mōhatr̥ḍdahanajvaraiḥ pittaṁ vidyāt| gauravārucikāṭhinyaiḥ kaphaṁ vidyāt|

Adhikarana yakRududarasya lakShaNam (28) · Śloka 28

atha yakr̥llakṣayati - - - - plīhavaddakṣiṇātpārśvāt kuryādyakr̥dapi cyutam| |28|

View original

अथ यकृल्लक्षयति - - - - प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात् कुर्याद्यकृदपि च्युतम्| |२८|

🔊 Audio coming soon

sa0-yathā pūrvōktairhētubhiḥ plīhā vāmapārśvāccyutō vivardhatē-vivr̥ddhō bhūtvā'nantaramudaramāvahēt, tadvadyakr̥dapi dakṣiṇāt pārśvāccyutaṁ sadvardhatē-vr̥ddhaṁ sadudaraṁ kurutē| athavā śōṇitaṁ svahētutō vivr̥ddhaṁ yakr̥dvivardhayēt, tacca vivr̥ddhamudaramāvahēt| iti plīhōdarayakr̥dudarayōḥ sādr̥śyam|

Adhikarana baddhodarasya lakShaNam (28-32) · Śloka 32

atha baddhōdaraṁ lakṣayati - - - - | pakṣmavālaiḥ sahānnēna bhuktairbaddhāyanē gudē||28|| durnāmabhirudāvatairanyairvā'ntrōpalōpibhiḥ| varcaḥpittakaphān ruddhvā karōti kupitō'nilaḥ||29|| apānō jaṭharaṁ tēna syurdāhajvaratr̥ṭkṣavāḥ| kāsaśvāsōrusadanaṁ śirōhr̥nnābhipāyuruk||30|| malasaṅgō'ruciścchardirudaraṁ mūḍhamārutam| sthiraṁ nīlāruṇasirārājinaddhamarāji vā||31|| nābhērupari ca prāyō gōpucchākr̥ti jāyatē| |32|

View original

अथ बद्धोदरं लक्षयति - - - - | पक्ष्मवालैः सहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे||२८|| दुर्नामभिरुदावतैरन्यैर्वाऽन्त्रोपलोपिभिः| वर्चःपित्तकफान् रुद्ध्वा करोति कुपितोऽनिलः||२९|| अपानो जठरं तेन स्युर्दाहज्वरतृट्क्षवाः| कासश्वासोरुसदनं शिरोहृन्नाभिपायुरुक्||३०|| मलसङ्गोऽरुचिश्च्छर्दिरुदरं मूढमारुतम्| स्थिरं नीलारुणसिराराजिनद्धमराजि वा||३१|| नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते| |३२|

🔊 Audio coming soon

sa0-pakṣmāṇi ca vālāśca pakṣmavālāḥ, tairannēna saha bhuktairbaddhāyanē gudē satyapānō vāyurviguṇaḥ-kupitō, jaṭharaṁ karōti| baddhamayanaṁ-dvāraṁ purīṣānilavāhi, yasya tadēvaṁvidhē gudē| tathā durnāmabhirgudē baddhāyanē, tathōdāvartairbaddhāyanē, tathā'nyairvā'ntrōpalēpibhiḥ-upadēhibhirdadhyōdanamāśōmādibhiḥ, gudē baddhāyanē, apānō jaṭharaṁ karōti| kiṁ kr̥tvā ? varcaḥpittakaphān ruddhvā-āvr̥tya, tadbaddhōdaramucyatē| tēna-baddhōdarēṇa, dāhajvaratr̥ṭkṣavāḥ syuḥ| tathā, kāsaśvāsāvūrusadanaṁ śirōhunnābhipāyuruk syāt| tathā, malānāṁ-mūtrapurīṣādīnāṁ, saṅgaḥ-apravartanam| arucistathā chardiḥ syāt| tathōdaraṁ mūḍhamārutaṁ bhavēt| mūḍhō-bahiraniḥsaraṇarūpō, mārutō yasmiṁstadēvam| mūḍhamārutatvasya sāmānyalakṣaṇēnaiva gr̥hītatvātpunargrahaṇamatiśayārtham| tathā, sthiraṁ-acalam| tathā, nīlāruṇasirārājibhirnaddhaṁ-vyāptam, athavā'rāji syāt| taccōdaraṁ prāyō nābhērupariṣṭādgōpucchākr̥ti jāyatē| yathāyathōrdhvaṁ tathātathā sūkṣmamityarthaḥ| anēnāsya saṁsthānamuktam|

Adhikarana chidrodarasya lakShaNam (32-36) · Śloka 36

adhunā chidrōdaraṁ lakṣayati - - - - | asthyādiśalyaiḥ sānnaiścadbhuktairatyaśanēna vā||32|| bhidyatē pacyatē vā'ntraṁ tacchidraiśca sravanbahiḥ| āma ēva gudādēti tatō'lpālpaṁ saviḍrasaḥ||33|| tulyaḥ kuṇapagandhēna picchilaḥ pītalōhitaḥ| śēṣaścāpūrya jaṭharaṁ jaṭharaṁ ghōramāvahēt||34|| varddhayēttadadhō nābhērāśu caiti jalātmatām| udriktadōṣarūpaṁ ca vyāptaṁ ca śvāsatr̥ḍbhramaiḥ||35|| chidrōdaramidaṁ prāhuḥ parisrāvīti cāparē| |36|

View original

अधुना छिद्रोदरं लक्षयति - - - - | अस्थ्यादिशल्यैः सान्नैश्चद्भुक्तैरत्यशनेन वा||३२|| भिद्यते पच्यते वाऽन्त्रं तच्छिद्रैश्च स्रवन्बहिः| आम एव गुदादेति ततोऽल्पाल्पं सविड्रसः||३३|| तुल्यः कुणपगन्धेन पिच्छिलः पीतलोहितः| शेषश्चापूर्य जठरं जठरं घोरमावहेत्||३४|| वर्द्धयेत्तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम्| उद्रिक्तदोषरूपं च व्याप्तं च श्वासतृड्भ्रमैः||३५|| छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे| |३६|

🔊 Audio coming soon

sa0-asthitr̥ṇakaṇṭakapāṣāṇadhātuśr̥ṅgadārvādiśalyaiḥ sānnaiḥ-sahabhōjanēna bhuktaiḥ| athavā, atyaśanēna-atimātrabhōjanēna, yadā'ntraṁ bhidyatē-sacchidraṁ sampadyatē, athavā pacyatē-pākaṁ yāti| tacchidraiśca-antracchidrairbhēdōtpannaiḥ, pākatō vā, bahirāma ēva-aparipakva ēva, saviḍrasaḥ sravannalpālpamēva gudādēti-āyāti| tulyaḥ-sadr̥śaḥ, kuṇapagandhēna-śavagandhēna| tathā picchilaḥ, pītalōhitaśca varṇēna| śēṣaśca rasō-yō gudānnāgacchati, sa jaṭharamāpūrya-pūrayitvā, ghōraṁ-kaṣṭataraṁ, jaṭharākhyaṁ vyādhiṁ kuryāt| tat-udaraṁ, adhō nābhērvardhayēt-vr̥ddhiṁ gacchēt| vardhiścurādiḥ| tathā, āśu-śīghramēva, jalātmatāṁ-jalōdaratvamēti, udriktadōṣarūpaṁ ca| udriktaṁ-adhikaṁ, dōṣāṇāṁ-vātapittakaphānāṁ, rūpaṁ-ākr̥tiḥ, yasya tadēvam| tathā, śvāsatr̥ḍbhramairvyāptamidamudaraṁ chidrōdaraṁ prāhurācāryāḥ| aparē tvācāryāḥ parisrāvītyāhuḥ|

Adhikarana udakodarasya lakShaNam (36-40) · Śloka 40

athōdakōdaradarśanārthamāha - - - - | pravr̥ttasnēhapānādēḥ sahasā''māmbupāyinaḥ||36|| atyambupānānmandāgnēḥ kṣīṇasyātikr̥śasya vā| ruddhvā'mbumārgānanilaḥ kaphaśca jalamūrchitaḥ||37|| vardhayētāṁ tadēvāmbu tatsthānādudarāśritau| tataḥ syādudaraṁ tr̥ṣṇāgudasrutirujānvitam||38|| kāsaśvāsāruciyutaṁ nānāvarṇasirātatam| tōyapūrṇadr̥tisparśaśabdaprakṣōbhavēpathu||39|| dakōdaraṁ mahatsnigdhaṁ sthiramāvr̥ttanābhi tat| |40|

View original

अथोदकोदरदर्शनार्थमाह - - - - | प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसाऽऽमाम्बुपायिनः||३६|| अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा| रुद्ध्वाऽम्बुमार्गाननिलः कफश्च जलमूर्छितः||३७|| वर्धयेतां तदेवाम्बु तत्स्थानादुदराश्रितौ| ततः स्यादुदरं तृष्णागुदस्रुतिरुजान्वितम्||३८|| कासश्वासारुचियुतं नानावर्णसिराततम्| तोयपूर्णदृतिस्पर्शशब्दप्रक्षोभवेपथु||३९|| दकोदरं महत्स्निग्धं स्थिरमावृत्तनाभि तत्| |४०|

🔊 Audio coming soon

sa0-pravr̥ttaṁ-ārabdhaṁ, snēhapānādi yēna sa pravr̥ttasnēhapānādiḥ| ādigrahaṇādvamanādikaṁ karma pañcavidhaṁ gr̥hyatē| tasya tathābhūtasya sahasā''māmbupāyinaḥ-sahasaivāpakvapānīyapasya, tathā mandāgnēḥ-naṣṭavahnēḥ, tathā kṣīṇasya-viśiṣṭavyādhyākrāntatayā dhātvapacayavataḥ, tathā'tikr̥śasya-anaśanādinā kṣīṇamēdōmāṁsasya, ēvaṁvidhasya puruṣasyātyambupānādambumārgān-tōyavāhini srōtāṁsi, ruddhvā'nilaḥ kaphaśca| kimbhūtaḥ ? jalamūrchitaḥ-tōyamiśritaḥ| tāvubhau vātakaphau jalamūrchitāvudarāśritau tadēvāmbu tatsthānāt-udakasthānāt klēmatō, varddhayētām| tataḥ-anantaraṁ, udaraṁ syāt| tr̥ṣṇādiyutaṁ, tathā kāsādiyutaṁ, tathā nānāvarṇābhiḥ-anēkavarṇābhiḥ sirābhiḥ, tataṁ-vyāptam| tōyētyādi| śabdasya prakṣōbhaḥ-saṁrambhaḥ śabdaprakṣōbhaḥ, vēpathuḥ-kampaḥ, sparśaśca śabdaprakṣōbhaśca vēpathuśca ta ēvam, tōyēna pūrṇā tōyapūrṇā, sā cāsau dr̥tiśca tōyapūrṇadr̥tiḥ, tōyapūrṇadr̥tivat sparśaśabdaprakṣōbhavēpathavō yasminnudarē tattōyapūrṇadr̥tisparśaśabdaprakṣōbhavēpathu, dakōdaraṁ-jalōdaraṁ, syāt| tacca mahat-anyēbhya udarēbhyō vistīrṇam, tathā snigdhaṁ, tathā sthiraṁ-acalam, āvr̥ttanābhi tat, āsamantādvr̥ttā-vartulā, nābhiryasya tadēvam|

Adhikarana upekShayA sarveShUdareShu jalasaMbhave saMprAptirlakShaNaM ca (40-44) · Śloka 44

adhunā jaṭharē'pyavasānē yathā jalasambhavaḥ syāttathā''ha - - - - | upēkṣayā ca sarvēṣu dōṣāḥ svasthānataścyutāḥ||40|| pākāddravā dravīkuryuḥ sandhisrōtōmukhānyapi| svadēśca bāhyasrōtaḥsu vihatastiryagāsthitaḥ||41|| tadēvōdakamāpyāyya picchāṁ kuryāttadā bhavēt| gurūdaraṁ sthiraṁ vr̥ttamāhataṁ ca na śabdavat||42|| mr̥du vyapētarājīkaṁ nābhyāṁ spr̥ṣṭaṁ ca sarpati| tadanūdakajanmāsminkukṣivr̥ddhistatō'dhikam||43|| sirāntardhānamudakajaṭharōktaṁ ca lakṣaṇam| |44|

View original

अधुना जठरेऽप्यवसाने यथा जलसम्भवः स्यात्तथाऽऽह - - - - | उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्वस्थानतश्च्युताः||४०|| पाकाद्द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि| स्वदेश्च बाह्यस्रोतःसु विहतस्तिर्यगास्थितः||४१|| तदेवोदकमाप्याय्य पिच्छां कुर्यात्तदा भवेत्| गुरूदरं स्थिरं वृत्तमाहतं च न शब्दवत्||४२|| मृदु व्यपेतराजीकं नाभ्यां स्पृष्टं च सर्पति| तदनूदकजन्मास्मिन्कुक्षिवृद्धिस्ततोऽधिकम्||४३|| सिरान्तर्धानमुदकजठरोक्तं च लक्षणम्| |४४|

🔊 Audio coming soon

sa0-upēkṣayā-acikitsanāt, sarvēṣūdarēṣu, dōṣāḥ-vātapittakaphāḥ, svasthānataḥ-ātmīyāt sthānāt, cyutāḥ-sthānāntaraṁ gatāḥ, tathā pākāddhētōstē dōṣā dravā adhikaṁ dravīkuryuḥ sandhisrōtōmukhānyapi| andhayaśca srōtōmukhāni ca sandhisrōtōmukhāni-dvārāṇi| na kēvalaṁ svayaṁ dōṣā dravatvaṁ gatāḥ, yāvatsandhisrōtōmukhānyapi dravīkuryuḥ, ityapiśabdārthaḥ| svēdaśca bāhyasrōtaḥsu saṁvr̥tēṣu vihatō-niruddhaḥ, tiryagāsthitaḥ-tiryak pravr̥ttaśca, tadēvōdakaṁ prāk kukṣau vr̥ddhiṁ gatamāpyāyya-vr̥ddhiṁ gamayitvā, picchāṁ kuryāt| tadā bhavēdgurūdaraṁ sthiraṁ-acalaṁ, vr̥ttaṁ-vartulaṁ, ca| tathā''hataṁ ca pāṇyādinā na śabdavat-naśabdayuktam, tathā mr̥du-akaṭhinam, tathā vyapētā rājyō yasmāt tadvyapētarājīkaṁ syāt| nābhyāṁ ca spr̥ṣṭaṁ sat sarpati-prasāri sampadyatē| tadanu-tatō'nantaram, asmin-udarākhyē vyādhau, udakajanma-jalasambhavaḥ| tataḥ-anantaraṁ, adhikaṁ kr̥tvā kukṣivr̥ddhirbhavēt| tathā, sirāntardhānaṁ-sirāṇāmadarśanam| kimētadēva lakṣaṇam? nētyāha-udakajaṭharōktaṁ ca lakṣaṇam| na kēvalaṁ yadadhunaivōktaṁ lakṣaṇam, yāvajjalōdarōktaṁ cēti caśabdasyārthaḥ|

Adhikarana udarANAM kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (44-45) · Śloka 45

idānīmudarāṇāṁ sukhasādhyatvābhāvāt kr̥cchrasādhyāsādhyatvē vēdayati - - - - | vātapittakaphaplīhasannipātōdakōdaram||44|| kr̥cchraṁ yathōttaram pakṣātparaṁ prāyō'parē hataḥ| sarvaṁ ca jātasalilaṁ riṣṭōktōpadravānvitam||45||

View original

इदानीमुदराणां सुखसाध्यत्वाभावात् कृच्छ्रसाध्यासाध्यत्वे वेदयति - - - - | वातपित्तकफप्लीहसन्निपातोदकोदरम्||४४|| कृच्छ्रं यथोत्तरम् पक्षात्परं प्रायोऽपरे हतः| सर्वं च जातसलिलं रिष्टोक्तोपद्रवान्वितम्||४५||

🔊 Audio coming soon

sa0-vātādyudbhavamudaraṁ yathōttaraṁ kr̥cchram| tēna vātōdarāt pittōdarāt pittōdaraṁ yāvadudakōdaramatyarthaṁ kr̥cchram, kr̥cchrasādhyatvāt| sa0-pāṭhāpēkṣayā yē dvē aparē-baddhakṣatōdarē, tē prāyaḥ pakṣātparaṁ-anantaraṁ, hatō-mārayataḥ| prāyōgrahaṇāt-kadācinniyatāyuṣyutpannē naiva mārayataḥ| sa0-kilōpēkṣayā sarvēṣūdarēṣvantē salilasambhava ityuktam| sarvaṁ ca jaṭharaṁ jātōdakaṁ yadvātādisamutthaṁ kr̥cchramuktaṁ tadapi hantyēva| atrāpi prāyōgrahaṇamanuvartanīyam| kadācijjātōdakamapi na mārayati, api tu yāpayatyēva| tathā, riṣṭōktōpadravānvitaṁ-riṣṭādhyāyōktairupadravairyuktaṁ "jaṭharaṁ hanti durbalam| śūnākṣaṁ kuṭilōpasthaṁ" (hr̥. śā. a. 5|90) ityādibhiśca, tadapi hanti|

Adhikarana udarasya yatnasAdhyatvam (12) · Śloka 12

janmanaivōdaraṁ sarvaṁ prāyaḥ kr̥cchratamaṁ matam| balinastadajātāmbu yatnasādhyaṁ navōtthitam||46|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē udaranidānaṁ nāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12||

View original

जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्| बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्||४६|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने उदरनिदानं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||

🔊 Audio coming soon

sa0-janmanaiva-jātyaiva svabhāvēnaiva, udaraṁ sarvaṁ prāyaḥ kr̥cchratamaṁ matam, vyādhisvabhāvāt| prāyōgrahaṇātkiñcidudaraṁ kr̥cchramēva bhavati, na kr̥cchratamam| ata ēvāha-balina ityādi| balinō-balavataḥ, tadudaramutthitaṁ navaṁ sat ajātōdakaṁ sat, yatnasādhyamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē udaranidānaṁ nāma dvādaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 12||

← 11. vidradhivr̥ddhigulmanidānādhyāyaḥ 13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ →