15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

குஷ்டநிதாநாதநந்தரஂ வாதவ்யாதிநிதாநமாரப்யதே, வாதரோகாணாஂ குஷ்டவத்பஹுப்ரகாரத்வாத்விவிததுஃகதாயித்வாச்ச| இத்யத ஆஹ -

Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1

அதாதோ வாதவ்யாதிநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே)|௨| ஸர்வார்தாநர்தகரணே விஶ்வஸ்யாஸ்யைககாரணம்| அதுஷ்டதுஷ்டஃ பவநஃ, ஶரீரஸ்ய விஶேஷதஃ||௧||

ஸ௦-அர்தாஶ்சாநர்தாஶ்சார்தாநர்தாஃ-ஶுபாஶுபாஃ| ஸர்வே ச தேऽர்தாநர்தாஶ்ச ஸர்வார்தாநர்தாஃ, தேஷாஂ கரணஂ-நிவத்திஃ, தஸ்மிந்| அஸ்ய விஶ்வஸ்ய-ஜகதஃ, ஏகஂ-ப்ரதாநஂ, காரணஂ வாதஃ| கிம்பூதஃ ? அதுஷ்டதுஷ்டஃ, யதாக்ரமம்,-அதுஷ்டஃ ஸர்வார்தகரணே-ஜகத்ஸ்திதிலக்ஷணே, வாயுஃ ப்ரதாநஂ காரணம்| ஸர்வாநர்தகரணே-ஜகத்விநாஶலக்ஷணே, துஷ்டஃ பவநஃ ப்ரதாநோ ஹேதுஃ| ஶரீரஸ்ய புநர்விஶேஷதஃ-அதிஶயேந, அர்தாநர்தகரணே ப்ரதாநஂ காரணமிதி ஶேஷஃ| பஞ்சதாத்வஂ கதேந ப்ராணாதிதயா ஶரீரஜநநாத்தாரணாச்ச| அதஸ்தததுஷ்டௌ யதிதவ்யமிதி ஸம்பந்தஃ|

Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3

கதஂ வாயுஃ காரணமித்யவகம்யதே ? இத்யாஹ - - - - ஸ விஶ்வகர்மா விஶ்வாத்மா விஶ்வரூபஃ ப்ரஜாபதிஃ| ஸ்ரஷ்டா தாதா விபுர்விஷ்ணுஃ ஸஂஹர்தா மத்யுரந்தகஃ||௨|| தததுஷ்டௌ ப்ரயத்நேந யதிதவ்யமதஃ ஸதா| |௩|

ஸ௦-யதோऽஸௌ வாயுர்விஶ்வகர்மா, விஶ்வாநி-ஶரீரஜநநவர்தநதாரணபஞ்ஜநஶோஷணாதீந்யர்தாநர்தகரணாநி, கர்மாணி யஸ்ய ஸ விஶ்வகர்மா| கஸ்மாத்விஶ்வகர்மா ? இத்யாஹ-விஶ்வாத்மா, விஶ்வேஷாஂ-ஶுபாஶுபாநாஂ, ஆத்மா-ஹேதுஃ| ஹேத்வர்தோऽத்ராத்மஶப்தஃ| நநு, விஶ்வாத்மேதி கதஂ ஜ்ஞாயதே ? இத்யாஹ-விஶ்வரூப இதி| யதோ விஶ்வரூபஂ-பாஹ்யாத்யாத்மிகாக்யஂ, யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, ப்ரஜாபதிஃ-ப்ரஜாநாஂ பாலகஃ| ததா, ஸ்ரஷ்டா-ப்ரகதத்வாத்விஶ்வஸ்ய| ததா, தாதா-விஶ்வஸ்ய தாரகஃ, ததா ஹி-பாஹ்யோ லோகோ வாயுமண்டலேந தார்யதே, ஸத்யலோகோऽபி ப்ராணாபாநாதிபிஃ| கஸ்மாத்விஶ்வரூபஃ ? யஸ்மாத்விபுஃ, அதஸ்ததர்தாநர்தகரணே ப்ரபுரிவேத்யர்தஃ| கஸ்மாத்ப்ரஜாபதிஃ ? யஸ்மாத்விஷ்ணுஃ,-வ்யாபீ| "விஷ்ல்ற்-வ்யாப்தௌ" இத்யஸ்யௌணாதிகே நுப்ரத்யயே விஷ்ணுஶப்தஃ| ஸஂஹர்தா-பாஹ்யாத்யாத்மிகஸர்கஸஂஹரணாத்| மத்யுஃ-யமரூபஃ, தத்கார்யகரணாத்| ததா, அந்தகோ-யமபட்டாரக ஏவ ஸாக்ஷாத்| யதஶ்சைவமதஸ்தததுஷ்டௌ-தஸ்யாப்ரகோபே, ஸதா-ஸர்வகாலஂ, யதிதவ்யம்|

Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4

| தஸ்யோக்தஂ தோஷவிஜ்ஞாநே கர்ம ப்ராகதவைகதம்||௩|| ஸமாஸாத்வ்யாஸதோ தோஷபேதீயே நாம தாம ச| ப்ரத்யேகஂ பஞ்சதா சாரோ வ்யாபாரஶ்ச|௪|

ஸ௦-தஸ்ய-பவநஸ்ய, கர்மோக்தம்| க்வ? தோஷவிஜ்ஞாநே,-தோஷவிஜ்ஞாநீயாத்யாயே (ஹ. ஸூ. அ. ௧௧)| கிம்பூதஂ கர்ம ? ப்ராகதவைகதம்| ப்ராகதௌ பவஂ ப்ராகதஂ-ஸ்வாபாவிகமுத்ஸாஹோச்ச்வாஸாதிலக்ஷணம்| வைகதஂ து-"வத்தஸ்து குருதேऽநிலஃ| கார்ஶ்யகார்ஷ்யோஷ்ண" இத்யாதிக்ரந்தநிர்திஷ்டம்| ஏதத்ஸமாஸாத்-ஸங்க்ஷேபதோ, வாயோஃ கர்ம| வ்யாஸதோ-விஸ்தரதஃ புநஃ, தோஷபேதீயே நாம தாம சோக்தமித்யநுவர்தநீயம்| ப்ரத்யேகஂ பஞ்சதா| ஏகமேகஂ ப்ரதி ப்ரத்யேகஂ நாம தாம ச| ப்ராணாதிபேதேந நாம பஞ்சதா| தாம-ஸ்தாநமபி, பஞ்சதா மூர்தாதிபேதேந| ப்ராணஸ்ய முர்தா ஸ்தாநம், "ப்ராணோऽத்ர மூர்தகஃ" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௨|௪) இதி வசநாத்| ததா, "உரஃ ஸ்தாநமுதாநஸ்ய" இதி| ததா, "வ்யாநோ ஹதி ஸ்திதஃ" இதி| ததா, "ஸமாநோऽக்நிஸமீபஸ்தஃ" இதி| ததா, "அபாநோऽபாநகஃ" இதி| ததா, சாரோऽபி பஞ்சதா| சரணஂ-சாரோ கதிஃ| ததா சோக்தம் (ஹ. ஸூ. அ. ௧௨|௪) -"ப்ராண உரஃகண்டசரஃ" "உதாநோ நாஸாநாபிகலசரஃ" "வ்யாநஃ கத்ஸ்நதேஹசரஃ" "ஸமாநஃ கோஷ்டசரஃ" "அபாநோ பஸ்திமேட்ரோருகோசரஃ" இதி| வ்யாபாரோऽபி வாயோஃ ப்ராணாதிபேதேந பஞ்சதா| தத்ர ப்ராணாஸ்ய வ்யாபாரோ "புத்திஹதயேந்த்ரியசித்ததக்" இத்யாதிஃ, உதாநஸ்ய வ்யாபாரோ "வாக்ப்ரவத்திஃ" இத்யாதிஃ, வ்யாநஸ்ய வ்யாபாரோ "கத்யபக்ஷேபணோத்க்ஷேபணாதிகஃ", ஸமாநஸ்ய வ்யாபாரோऽந்நக்ரஹணாதிகஃ, அபாநஸ்ய வ்யாபாரஃ ஶுக்ரார்தவாதீநாஂ நிஷ்க்ரமணரூபத்வம், ஏவஂ விஸ்தரேண தோஷபேதீயே வாதஃ ப்ராணாதிபேதேந பஞ்சதா நாமாதிபிருக்தஃ|

Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1

| இஹ வைகதம்||௪|| தஸ்யோச்யதே விபாகேந ஸநிதாநஂ ஸலக்ஷணம்| |௫| |அஸங்க்யமபி ஸங்க்யாய யதஶீத்யா புரேரிதம்]||௧||

ஸ௦-இஹ-அஸ்மிந்நத்யாயே, தஸ்ய-வாதஸ்ய, வைகதஂ கர்ம விபாகேந-பதக்ரூபதயா, உச்யதே| கிம்பூதம் ? ஸநிதாநஂ ஸலக்ஷணம்| ஸஹ நிதாநேந ஸநிதாநம்| ததா, ஸஹ லக்ஷணேந ஸலக்ஷணம்|

Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6

வாயோஶ்சோபயதாऽபி கோபஃ ஸம்பவதி| தமிதாநீஂ தர்ஶயந்நாஹ - - - - | தாதுக்ஷயகரைர்வாயுஃ குப்யத்யதிநிஷேவிதைஃ||௫|| சரந் ஸ்ரோதஃஸு ரிக்தேஷு பஶஂ தாந்யேவ பூரயந்| தேப்யோऽந்யதோஷபூர்ணேப்யஃ ப்ராப்ய வாऽऽவரணஂ பலீ||௬||

ஸ௦-தாதுக்ஷயகரைராஹாரவிஹாராதிபிரதிநிஷேவிதைஃ-அதிமாத்ரஸேவிதைஶ்சிரகாலஸேவிதைஶ்ச, பவநஃ குப்யதி| கிஂ குர்வந் ? ஸ்ரோதஃஸு ரிக்தேஷு சரந்,-தாதுக்ஷயகராதிஸேவநாத், யதஸ்ததாநீஂ ஸ்ரோதஸாஂ ஶூந்யதா பவதி| ததாபூதேஷு ஸ்ரோதஃஸு ப்ரபஞ்ஜநஸ்ததந்தஃ ப்ரவிஶஂஸ்தாந்யேவ ஸ்ரோதாஂஸி ரிக்தாநி பஶஂ பூரயந்நேவஂ தாதுக்ஷயாத் குப்யதி மருத்| ததா தேப்யஃ ஸ்ரோதோப்யோऽந்யதோஷபூர்ணேப்ய ஆவரணஂ ப்ராப்ய பலீ வாயுரேவஂ வா குப்யதி|

Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

தத்ர பக்வாஶயே க்ருத்தஃ ஶூலாநாஹாந்த்ரகூஜநம்| மலரோதாஶ்மவர்த்மார்ஶஸ்த்ரிகபஷ்டகடீக்ரஹம்||௭|| கரோத்யதரகாயே ச தாஂஸ்தாந் கச்ச்ராநுபத்ரவாந்| |௮|

ஸ௦-ஏவமுபயதா வாயுஃ பக்வாஶயே க்ருத்தஃ ஶூலாநாஹாவந்த்ரகூஜநாதீஂஶ்ச கரோதி| ததா, அதரகாயே ச-ஶரீரஸ்யாதஸ்தாத், தாஂஸ்தாந்-நாநாவிதாந், உபத்ரவாந்-வ்யாதீந், கச்ச்ராந்-கச்ச்ரஸாத்யாந், கரோதி| காயஸ்யாதர இதி பூர்வாபரேத்யாதிநா ஸமாஸஃ|

Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ஆமாஶயே தட்வமதுஶ்வாஸகாஸவிஸூசிகாஃ||௮|| கண்டோபரோதமுத்காராந் வ்யாதீநூர்த்வஂ ச நாபிதஃ| |௯|

ஸ௦-ஆமாஶயே க்ருத்தஸ்தடாதீஂஸ்ததாऽந்யாநப்யநுக்தாந் வ்யாதீந்நாபேரூர்த்வஂ-ஊர்த்வகாயே, கரோதி|

Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ஶ்ரோத்ராதிஷ்விந்த்ரியவதஂ|௯|

ஸ௦-ஶ்ரோத்ராதிஷு-இந்த்ரியாதாரேஷு, க்ருத்தஃ இந்த்ரியாணாஂ வதஂ-விநாஶஂ, கரோதி|

Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| த்வசி ஸ்புடநரூக்ஷதே||௯||

ஸ௦-த்வசி க்ருத்தஸ்தஸ்யாஸ்த்வசஃ ஸ்புடநஂ ரூக்ஷதாஂ ச கரோதி|

Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

ரக்தே தீவ்ரா ருஜஃ ஸ்வாபஂ தாபஂ ராகஂ விவர்ணதாம்| அரூஂஷ்யந்நஸ்ய விஷ்டம்பருசிஂ கஶதாஂ ப்ரமம்||௧௦||

ஸ௦-ரக்தே க்ருத்தஸ்தீவ்ர ருஜஸ்ததா ஸ்வாபாதீந் கரோதி|

Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

மாஂஸமேதோகதோ க்ரந்தீஂஸ்தோதாட்யாந் கர்கஶாந் ஶ்ரமம்| குர்வங்கஂ சாதிருக்ஸ்தப்தஂ முஷ்டிதண்டஹதோபமம்||௧௧||

ஸ௦-மாஂஸமேதோகதஸ்தத்ரஸ்தஃ க்ருத்தோ க்ரந்தீஂஸ்தோதாதியுதாஂஸ்ததா ஶ்ரமாதீஂஶ்ச கரோதி| ஸுஶ்ருதே சாத்ர விஶேஷ உக்தஃ| ததா ச தத்க்ரந்தஃ- (ஸு. நி. அ. ௧|௨௬) - கர்கஶாஂஸ்தோதபஹுலாந் க்ரந்தீந் மாஂஸஸமாஶ்ரிதஃ| வாயுர்மேதோயுதஃ குர்யாத்க்ரந்தீந் மந்தருஜோऽவ்ரணாந்||" இதி|

Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

அஸ்திஸ்தஃ ஸக்திஸந்த்யாஸ்திஶூலஂ தீவ்ரஂ பலக்ஷயம்| |௧௨|

ஸ௦-அஸ்திஸ்தஃ க்ருத்தஃ ஸக்திஸந்த்யஸ்திஶூலஂ தீவ்ரஂ-தாருணஂ, பலக்ஷயஂ ச கரோதி|

Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| மஜ்ஜஸ்தோऽஸ்திஷு ஸௌஷிர்யமஸ்வப்நஂ ஸந்ததாஂ ருஜம்||௧௨||

ஸ௦-மஜ்ஜஸ்தஃ க்ருத்தோऽஸ்திஸௌஷிர்யாதீந் கரோதி|

Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ஶுக்ரஸ்ய ஶீக்ரமுத்ஸர்கஂ ஸங்கஂ விகதிமேவ வா| தத்வத்கர்பஸ்ய ஶுக்ரஸ்தஃ|௧௩|

ஸ௦-ஶுக்ரஸ்தஃ க்ருத்தஃ ஶுக்ரஸ்ய ஶீக்ரமுத்ஸர்கஂ ஸங்காதீந்வா கரோதி| தத்வத்-ததைவ, கர்பஸ்யாபி ததாபூதபீஜோத்பந்நத்வாத் ஶீக்ரோத்ஸர்காதீந் கரோதி|

Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| ஸிராஸ்வாத்மாநரிக்ததே||௧௩|| தத்ஸ்தஃ| |௧௪|

ஸ௦-தத்ஸ்தஃ-ஸிராஸ்திதஃ, க்ருத்தஸ்தாஸ்வேவ ஸிராஸ்வாத்மாநரிக்ததே கரோதி|

Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ஸ்நாவஸ்திதஃ குர்யாத்கத்ரஸ்யாயாமகுப்ஜதாஃ| |௧௪|

ஸ௦-ஸ்நாவஸ்திதஃ க்ருத்தோ கத்ரஸ்யாதீந் கரோதி|

Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| வாதபூர்ணததிஸ்பர்ஶஂ ஶோபஂ ஸந்திகதோऽநிலஃ||௧௪|| ப்ரஸாரணாகுஞ்சநயோஃ ப்ரவத்திஂ ச ஸவேதநாம்| |௧௫|

ஸ௦-ஸந்திகதோऽநிலஃ க்ருத்தஃ ஶோபஂ குர்யாத்| கிம்பூதம் ? வாதபூர்ணததிஸ்பர்ஶஂ-தத்துல்யம்| ததா, ப்ரஸாரண ஆகுஞ்சநே ச ஸவேதநாஂ ப்ரவத்திஂ கரோதி|

Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| ஸர்வாங்கஸஂஶ்ரயஸ்தோதபேதஸ்புரணபஞ்ஜநம்||௧௫|| ஸ்தம்பநாக்ஷேபணஸ்வாபஸந்த்யாகுஞ்சநகம்பநம்| |௧௬|

ஸ௦-ஸர்வாங்கஸஂஶ்ரயோऽநிலஸ்தத்ரஸ்தஃ க்ருத்தஸ்தோதாதீந் கரோதி|

Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| யதா து தமநீஃ ஸர்வாஃ க்ருத்தோऽப்யேதி முஹுர்முஹுஃ||௧௬|| ததாऽங்கமாக்ஷிபத்யேஷ வ்யாதிராக்ஷேபகஃ ஸ்மதஃ| |௧௭|

ஸ௦-யதா து ஸர்வா தமநீர்வாயுஃ க்ருத்தோऽப்யேதி-ஆபிமுக்யேநாகச்சதி, புநஃபுநஸ்ததாऽங்கஂ-ஶரீரஂ, ஆக்ஷிபதி-ஆக்ரமதி, ஏஷ வாதவ்யாதிராக்ஷேபகஃ ஸ்மதஃ|

Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20

அதாபதந்த்ரகஂ லக்ஷயதி - - - - | அதஃ ப்ரதிஹதோ வாயுர்வ்ரஜந்நூர்த்வஂ ஹதாஶ்ரிதாஃ||௧௭|| நாடீஃ ப்ரவிஶ்ய ஹதயஂ ஶிரஃ ஶங்கௌ ச பீடயந்| ஆக்ஷிபேத்பரிதோ காத்ரஂ தநுர்வச்சாஸ்ய நாமயேத்||௧௮|| கச்ச்ராதுச்ச்வஸிதி ஸ்தப்தஸ்ரஸ்தமீலிததக்ததஃ| கபோத இவ கஜேச்ச நிஃஸஂஜ்ஞஃ ஸோऽபதந்த்ரகஃ||௧௯|| ஸ ஏவ சாபதாநாக்யோ முக்தே து மருதா ஹதி| அஶ்ர்நுவீத முஹுஃ ஸ்வாஸ்த்யஂ முஹுரஸ்வாஸ்த்யமாவதே||௨௦||

ஸ௦-அதஃ ப்ரதிஹத ஊர்த்வஂ வ்ரஜந் மாருதோ ஹதாஶ்ரிதாஃ-ஹதயஸ்தாஃ, நாடீரந்தஃ ப்ரவிஶ்ய ஹதயஂ ததா ஶிரஶ்ச ஶங்கௌ ச பீட்யந், ஆக்ஷிபேத்பரிதோ காத்ரஂ-ஸமந்தாத்காயமாக்ஷிபேத்,-ஸஂஹரேத்| ததா, தநுர்வச்சாஸ்ய-அபதந்த்ரகவதஃ, ப்ரகதத்வாத்காத்ரஂ நாமயேத்| ததா ஸ புமாந் கச்ச்ராதுச்ச்வஸிதி-கதஞ்சிச்ச்வஸிதி| தக்-சக்ஷுரிந்த்ரியாதிஷ்டாநஂ தக்ஶப்தேநேஹ கஹ்யதே| ஸ்தப்தா ஸ்ரஸ்தா மீலிதா ச தக்யஸ்யாஸௌ ஸ்தப்தஸ்ரஸ்தமீலிததக்| ததஃ-அநந்தரஂ, கபோத இவ கூஜேத்-அவ்யக்தஂ ஶப்தஂ விதத்யாத்| ததா, நிஃஸஂஜ்ஞோ-விசேதநஃ ஸம்பத்யதே| ஸஃ-ஏவஂரூபோ வாதவ்யாதிஃ, அபதந்த்ரகாக்யோ பண்யதே| ஸ ஏவ சாபதாநகஸஂஜ்ஞோ நிகத்யதே| முக்தே த்வித்யாதி| வாயுநாऽநாக்ராந்தே ஹதயே க்ஷணஂ ஸ்வாஸ்த்யஂ ப்ராப்நுயாத்| முஹுரஸ்வாஸ்த்யஂ-தேநாவதே ஹத்யஸ்வாஸ்த்யமஶ்நுவீத|

Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21

கர்பபாதஸமுத்பந்நஃ ஶோணிதாதிஸ்ரவோத்திதஃ| அபிகாதஸமுத்தஶ்ச துஶ்சிகித்ஸ்யதமோ ஹி ஸஃ||௨௧||

ஸ௦-ஸ சாகாலகர்பபாதாத்ஸமநந்தரஂ யோஷிதாஂ ப்ராயோ ஜாயதே| கதாசிச்சோணிதாதிஸ்ரவாத் ஸ்த்ரீணாஂ புருஷாணாஂ ச, அபிகாதாச்ச ஸ்யாத்| ஸஃ-அபதந்த்ரகோ, கர்பபாதஸமுத்பந்நோ துஶ்சிகித்ஸ்யஃ ஸ்யாத், ஶோணிதாதிஸ்ரவோத்திதோ துஶ்சிகித்ஸ்யதரஃ, அபிகாதஸமுத்தோ துஶ்சிகித்ஸ்யதமஃ|

Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

மந்யே ஸஂஸ்தப்ய வாதோऽந்தராயச்சந் தமநீர்யதா| வ்யாப்நோதி ஸகலஂ தேஹஂ ஜத்ருராயம்யதே ததா||௨௨|| அந்தர்தநுரிவாங்கஂ ச வேகைஃ ஸ்தம்பஂ ச நேத்ரயோஃ| கரோதி ஜம்பாஂ தஶநஂ தஶநாநாஂ கபோத்வமம்||௨௩|| பார்ஶ்வயோர்வேதநாஂ வாக்யஹநுபஷ்டஶிரோக்ரஹம்| அந்தராயாம இத்யேஷ|௨௪|

ஸ௦-மந்யே த்வே-க்ரீவாபார்ஶ்வாஶ்ரிதே நாட்யௌ, வாயுஃ ஸஂஸ்தப்ய, அந்தராயச்சந் தமநீர்யதா கஹ்ணந் ஸகலஂ தேஹஂ வ்யாப்நோதி ததா ஜத்ருராயம்யதே-வக்ரீக்ரியதே| ஜத்ருஶப்தஸ்ய புஂஸ்த்வஂ லோகாஶ்ரயத்வால்லிங்கஸ்யேதி| அந்தர்தநுரிவாங்கஂ ச,-ததாऽந்தஃ-முகதோ பாகாத், அங்கஂ-ஶரீரஂ ச, தநுரிவாயம்யத இதி சார்தஃ| வேகைஃ-விச்சித்ய புநருத்பவைர்பஜ்யத இவ துத்யத இவ இதி ச நாநாவ்யதாரூபைஃ| ததா ஸ்தம்பஂ ச நேத்ரயோஃ கரோதி| ததா ஜம்பாம்| ததா, தஶநாநாஂ-தந்தாநாஂ, தஶநஂ-காதநம்| தஶநமித்யத்ர "தாம்நீஶஸயுயுஜ" இத்யாதௌ தஂஶேரநுநாஸிகலோபநிர்தேஶோ ஜ்ஞாபநார்தஃ, கதோऽந்யஸ்மிந்நபி ப்ரத்யயே லோபோ பவதீதி தேந ல்யுட்யபி பவதி| தஶநமிதி வசநாதத்ர நலோபஃ| ப்ராயிகஂ சைதஜ்ஜ்ஞாபகமிதி "ஹிதஂ கீடைஶ்ச தஂஶநம்" இத்யபி பவதி| ததா கபஸ்யோத்வமநம்| ததா, பார்ஶ்வயோர்த்வயோர்வேதநாஂ-ஶூலம்| ததா, வாக்யாதீநாஂ க்ரஹஂ-ஸ்தம்பம்| இத்யேஷஃ-வாதவ்யாதிஃ, அந்தராயாமஸஂஜ்ஞோऽங்கஸ்யாந்தராயமநாத்-வக்ரீகரணாத், உச்யத இதி ஶேஷஃ|

Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| பாஹ்யாயாமஶ்ச தத்விதஃ||௨௪|| தேஹஸ்ய பஹிராயாமாத் பஷ்டதோ நீயதே ஶிரஃ| உரஶ்சோத்க்ஷிப்யதே தத்ர கந்தரா சாவமத்யதே||௨௫|| தந்தேஷ்வாஸ்யே ச வைவர்ண்யஂ ப்ரஸ்வேதஃ ஸ்ரஸ்தகாத்ரதா| பாஹ்யாயாமஂ தநுஷ்கம்பஂ ப்ருவதே வேகிநஂ ச தம்||௨௬||

ஸ௦-பாஹ்யாயாமஶ்ச தத்விதஃ-தாதஶஃ| தேஹஸ்ய பஹிராயாமாத்-அங்கஸ்ய தநுர்வத்பஹிர்வக்ரீகரணாத், பஹிராயாம உச்யத இதி ஶேஷஃ| தமேவ ப்ரதர்ஶயிதுமாஹ - பஷ்டத இத்யாதி| ஶிரஃ (பஷ்டதஃ-) பஷ்டாபிமுகஂ நீயதே| ததா, தத்ர-பாஹ்யாயாமே, உரோ-வக்ஷஃ, உத்க்ஷிப்யதே-உந்நதிஂ நீயதே| ததா, கந்தரா-க்ரீவா ச, அவமத்யதே-க்ஷுத்யதே| ததா, தந்தேஷு வக்த்ரே ச வைவர்ண்யஂ-ப்ராகதாத்வர்ணாத்வர்ணாந்தராபத்திஃ| ததா, ப்ரகர்ஷேண ஸ்வேதஃ| ததா, ஸ்ரஸ்தகாத்ரதா-ஶ்லதாங்கதா| தஂ-ததாபூதஂ வாதவ்யாதிஂ, பாஹ்யாயாமஂ தநுஷ்கம்பஂ ச ப்ருவதே| தமேவ கேசித்வேகிநமித்யாசக்ஷதே|

Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

அதுநா வ்ரணாயாமமாஹ - - - - வ்ரணஂ மர்மாஶ்ரிதஂ ப்ராப்ய ஸமீரணஸமீரணாத்| வ்யாயச்சந்தி தநுஂ தோஷாஃ ஸர்வாமாபாதமஸ்தகம்||௨௭|| தஷ்யதஃ பாண்டுகாத்ரஸ்ய வ்ரணாயாமஃ ஸ வர்ஜிதஃ| |௨௮|

ஸ௦-தோஷா வ்ரணஂ மர்மாஶ்ரிதஂ ப்ராப்யாநந்தரஂ ஸமீரணஸ்ய ஸமீரணாத்-ப்ரேரணாத், ஸர்வாஂ தநுஂ-ஸகலஂ தேஹமாபாதமஸ்தகஂ, வ்யாயச்சந்தி-விஶேஷேணாக்ராமந்தி| [ ஸஃ- ] ஏஷ வ்ரணாயாமஃ, தஷ்யதஸ்ததா பாண்டுகாத்ரஸ்ய நரஸ்ய வர்ஜிதஃ, அஸாத்யத்வாத்|

Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28

| கதே வேகே பவேத்ஸ்வாஸ்த்யஂ ஸர்வேஷ்வாக்ஷேபகேஷு ச||௨௮||

ஸ௦-ஸர்வேஷு சாக்ஷேபகேஷு- "யதா து தமநீஃ ஸர்வா" (ஶ்லோ. ௧௬) - இத்யாதிக்ரந்தநிர்திஷ்டேஷு வ்ரணாயாமபர்யந்தேஷு, வேகே கதே ஸதி-வேகாநாஂ ஶாந்தௌ ஸத்யாஂ, ஸ்வாஸ்த்யஂ பவேத்-நாந்யதா|

Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

ஜிஹ்வாதிலேகநாச்சுஷ்கபக்ஷணாதபிகாததஃ| குபிதோ ஹநுமூலஸ்தஃ ஸ்ரஂஸயித்வாऽநிலோ ஹநூ||௨௯|| கரோதி விவதாஸ்யத்வமதவா ஸஂவதாஸ்யதாம்| ஹநுஸ்ரஂஸஃ ஸ தேந ஸ்யாத்கச்ச்ராச்சர்வணபாஷணாம்||௩௦||

ஸ௦-ஜிஹ்வாதிலேகநாதிபிஃ குபிதோ ஹந்வோர்மூலே ஸ்திதோ வாயுர்ஹநூ ஸ்ரஂஸயித்வா-ஸ்தாநாச்சாலயித்வா, விவதாஸ்யத்வஂ-ப்ரஸாரிதமுகத்வஂ, அதவா ஸஂவதாஸ்யத்வஂ கரோதி| ஸஃ-ஏவஂபூதோ, ஹநுஸ்ரஂஸ உச்யதே| தேந ச-ஹநுஸ்ரஂஸேந, கச்ச்ராத்-கதமபி, சர்வணஂ பாஷணஂ ச ஸ்யாத்|

Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31

வாக்வாஹிநீஸிராஸஂஸ்தோ ஜிஹ்வாஂ ஸ்தம்பயதேऽநிலஃ| ஜிஹ்வாஸ்தம்பஃ ஸ தேநாந்நபாநவாக்யேஷ்வநீஶதா||௩௧||

ஸ௦-வாக்வாஹிநீஸிராஸஂஸ்தோ வாயுர்ஜிஹ்வாஂ ஸ்தம்பயதே| ஸஃ-ஏவஂவிதோ, ஜிஹ்வாஸ்தம்ப உச்யதே| தேந-ஜிஹ்வாஸ்தம்பேந, அந்நபாநவாக்யேஷு அநீஶதா-அஸமர்ததா, பவதி|

Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37

ஶிரஸா பாரஹரணாததிஹாஸ்யப்ரபாஷணாத்| உத்த்ராஸவக்த்ரக்ஷவதோஃ கரகார்முககர்ஷணாத்||௩௨|| விஷமாதுபதாநாச்ச கடிநாநாஂ ச சர்வணாத்| வாயுர்விவத்தஸ்தைஸ்தைஶ்ச வாதலைரூர்த்வமாஸ்திதஃ||௩௩|| வக்ரீகரோதி வக்த்ரார்தமுக்தஂ ஹஸிதமீக்ஷிதம்| ததோऽஸ்ய கம்பதே மூர்த்தா வாக்ஸங்கஃ ஸ்தப்தநேத்ரதா||௩௪|| தந்தசாலஃ ஸ்வரப்ரஂஶஃ ஶ்ருதிஹாநிஃ க்ஷவக்ரஹஃ| கந்தாஜ்ஞாநஂ ஸ்மதேர்மோஹஸ்த்ராஸஃ ஸுப்தஸ்ய ஜாயதே||௩௫|| நிஷ்டீவஃ பார்ஶ்வதோ யாயாதேகஸ்யாக்ஷ்ணோ நிமீலநம்| ஜத்ரோரூர்த்வஂ ருஜா தீவ்ரா ஶரீரார்தேऽதரேऽபி வா||௩௬|| தமாஹுரர்திதஂ கேசிதேகாயாமமதாபரே| |௩௭|

ஸ௦-ஶிரோபாரஹரணாதிபிர்வாயுர்விவத்தோ-விஶேஷேண வத்திஂ கதஃ, ததா தைஸ்தைஶ்ச வாதலைஃ-ஸர்வரோகநிதாநாத்யுக்தைஃ, ஊர்த்வமாத்ஸ்திதஃ-ஶரீரஸ்யோபரிபாகே ஆஸமந்தாத்ஸ்திதோ , வக்த்ரார்தஂ வக்ரீகரோதி| ததா, உக்தஂஹஸிதமீக்ஷிதஂ ச வக்ரீகரோதி| ததா, உக்தஂ ஹஸிதமீக்ஷிதஂ ச வக்ரீகரோதி| ததஃ-அநந்தரஂ, அஸ்ய-நரஸ்ய,மூர்தா கம்பதே| ததா, வாக்ஸங்கோ ஜாயதே| ததா, ஸ்தப்தநேத்ரதாதயஶ்ச| ததா, நிஷ்டீவோ-நிஷ்டீவநஂ, பார்ஶ்வேந கச்சேத்| ஏகஸ்ய சாக்ஷ்ணோ நிமீலநஂ ஸ்யாத்| ஜத்ரோரூர்த்வஂ தீவ்ரா ருஜா-தாருணா பீடா, பவதி| ஶரீரார்தேऽதரேऽபி வா-அதஸ்தாத்வா, தஂ-ஈதஶஂ வாதவ்யாதிஂ, கேசிதர்திதமாஹுஃ, அபரே தந்த்ரகத ஏகாயாமஂ வதந்தி|

Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| ரக்தமாஶ்ரித்ய பவநஃ குர்யாந்மூர்த்ததராஃ ஸிராஃ||௩௭|| ரூக்ஷாஃ ஸவேதநாஃ கஷ்ணாஃ ஸோऽஸாத்யஃ ஸ்யாத்ஸிராக்ரஹஃ| |௩௮|

ஸ௦-பவநோ ரக்தமாஶ்ரித்ய-ஶ்ரயித்வா, மூர்த்தாஶ்ரிதாஃ ஸிரா ரூக்ஷாதிகுணயுக்தாஃ குர்யாத்| ஸ ஸிராக்ரஹ உச்யதே| ஸ சாஸாத்யஃ|

Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

| கஹீத்வாऽர்தஂ தநோர்வாயுஃ ஸிராஃ ஸ்நாயூர்விஶோஷ்ய ச||௩௮|| பக்ஷமந்யதரஂ ஹந்தி ஸந்திபந்தாந் விமோக்ஷயந்| கத்ஸ்நோऽர்தகாயஸ்தஸ்ய ஸ்யாதகர்மண்யோ விசேதநஃ||௩௯|| ஏகாங்கரோகஂ தஂ கேசிதந்யே பக்ஷவதஂ விதுஃ| |௪௦|

ஸ௦-வாயுஸ்தநோஃ-ஶரீரஸ்ய, அர்தஂ கஹீத்வா ஸிராஃ ஸ்நாயூஶ்ச விஶோஷ்ய ததோऽந்யதரஂ-வாமஂ தக்ஷிணஂ வா, பக்ஷஂ ஹந்தி| கிஂ குர்வந் ? ஸந்தீநாஂ பந்தாந் விமோக்ஷயந்-விகட்டயந்| தஸ்யைவ ச-வ்யாதிமதஃ, கத்ஸ்நஃ-ஸர்வோऽர்தகாயஃ, அகர்மண்யஃ-க்ரியாயாமஶக்தோ, விசேதநஶ்ச ஸ்யாத்| தஂ-ஈதஶஂ வாதவ்யாதிஂ, கேசிதேகாங்கரோகஂ வதந்தி, அந்யே பக்ஷவதமித்யாஹுஃ| அர்தகாய இதி "அர்தஂ நபுஂஸகம்" இதி ஸமாஸஃ|

Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| ஸர்வாங்கரோகஂ தத்வச்ச ஸர்வகாயாஶ்ரிதேऽநிலே||௪௦||

ஸ௦-ஸர்வகாயாஶ்ரிதே வாயௌ தேந-பூர்வோக்தேநைகாங்கரோகோக்தேந லக்ஷணேந, துல்யஂ வர்ததே தத்வத், ஸர்வாங்கரோகமித்யாஹுஃ|

Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41

ஶுத்தவாதஹதஃ பக்ஷஃ கச்ச்ரஸாத்யதமோ மதஃ| கச்ச்ரஸ்த்வந்யேந ஸஂஸஷ்டோ விவர்ஜ்யஃ க்ஷயஹேதுகஃ||௪௧||

ஸ௦-ஶுத்தவாதேந ஹதஃ பக்ஷஃ-ஏகாங்கரோகஃ கச்ச்ரஸாத்யதமோ மதஃ-அதிஶயேந கச்ச்ரஸாத்யஃ| அந்யேந ஸஂயுக்தோ வாதஃ கச்ச்ரஃ-கச்ச்ரஸாத்யஃ| க்ஷயஹேதுகஃ பக்ஷோ விவர்ஜ்யோ-நோபக்ரம்யஃ, அஸாத்யத்வாத்|

Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

ஆமபத்தாயநஃ குர்யாத்ஸஂஸ்தப்யாங்கஂ கபாந்விதஃ| அஸாத்யஂ ஹதஸர்வேஹஂ தண்டவத்தண்டகஂ மருத்||௪௨||

ஸ௦-ஆமேந பத்தாநி-ஸ்தகிதாநி, அயநாநி-த்வாராணி ப்ரகதத்வாத் ஸ்ரோதஸாஂ, யேந ஸ ஆமபத்தாயநஃ, கபாந்விதோ மாருதோங்கஂ ஸஂஸ்தப்ய-ஸ்தம்பயித்வா தண்டவத் தண்டகாக்யஂ வாதவ்யாதிவிஶேஷஂ குர்யாத்| தமஸாத்யம்| ததா ஹதாஃ ஸர்வா ஈஹாஃ-சேஷ்டாஃ, யஸ்மிஂஸ்தமேவஂபூதம்|

Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43

அஂஸமூலஸ்திதோ வாயுஃ ஸிராஃ ஸங்கோச்ய தத்ரகாஃ| பாஹுப்ரஸ்பந்திதஹரஂ ஜநயத்யவபாஹுகம்||௪௩||

ஸ௦-வாயுரஂஸமூலே ஸ்திதஃ, தத்ரகாஃ-அஂஸமூலாஶ்ரிதாஃ, ஸிராஃ ஸங்கோச்யாவபாஹுகாக்யஂ வாதவ்யாதிஂ ஜநயதி| கிம்பூதம் ? பாஹுப்ரஸ்பந்திதஂ ஹரதீதி பாஹுப்ரஸ்பந்திதஹரம், " ஹரதேரநுத்யமநேऽச்" இத்யச்|

Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44

தலஂ ப்ரத்யங்குலீநாஂ யா கண்டரா பாஹுபஷ்டதஃ| பாஹுசேஷ்டாபஹரணீ விஶ்வாசீ நாம ஸா ஸ்மதா||௪௪||

ஸ௦-தலஂ-ஹஸ்ததலஂ, ப்ரதி-லக்ஷணீ (லக்ஷ்யீ) கத்ய, யா கண்டரா-ஸுமஹாந் ஸ்நாயுஸங்காதஃ, ஸா பாஹுபஷ்டதோ கதா, ததா மாருதார்திதா-வாதேந பீடீதா ஸதீ, பாஹுசேஷ்டாஂ-புஜவ்யாபாரஂ, அபஹரதி [ இதி ] பாஹுசேஷ்டாபஹரணீ| பாஹுலகாதத்ர கர்தரீ ல்யுட் ஸ்த்ரீத்வஂ ச| ஏவஂபூதா விஶ்வாசீ ஸஂஜ்ஞா ஸ்மதா, முநிபிரிதி ஶேஷஃ|

Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45

வாயுஃ கட்யாஂ ஸ்திதஃ ஸக்த்நஃ கண்டராமாக்ஷிபேத்யதா| ததா கஞ்ஜோ பவேஜ்ஜந்துஃ பங்குஃ ஸக்த்நோர்த்வயோரபி||௪௫||

ஸ௦-கட்யாஂ ஸ்திதோ மாருதோ யதா ஸக்த்நஃ-ஊரோஃ ஸம்பந்திநீஂ, கண்டராமாக்ஷிபேத்-ஆகர்ஷேத், ததா ப்ராணீ கஞ்ஜோ பவேத்| த்வயோரபி ஸக்த்நோஃ ஸம்பந்திநீஂ கண்டராஂ யதாऽऽக்ஷிபேத்ததா பங்குஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46

கம்பதே கமநாரம்பே கஞ்ஜந்நிவ ச யாதி யஃ| கலாயகஞ்ஜஂ தஂ வித்யாந்முக்தஸந்திப்ரபந்தநம்||௪௬||

ஸ௦-ததா யோ கமநாரம்பே கம்பதே-வேபதே, கஞ்ஜந்நிவ ச யாதி| தஂ-ஏவஂபூதஂ, கலாயகஞ்ஜாக்யஂ வ்யாதிஂ வித்யாத்| கிம்பூதம் ? முக்தஂ ஸந்திப்ரபந்தநஂ யத்ர, தஂ ததாவிதம்|

Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51

ஶீதோஷ்ணத்ரவஸஂஶுஷ்ககுருஸ்நிக்தைர்நிஷேவிதைஃ| ஜீர்ணாஜீர்ணே ததாऽऽயாஸஸங்க்ஷோபஸ்வப்நஜாகரைஃ||௪௭|| ஸஶ்லேஷ்மமேதஃபவநமாமமத்யர்தஸஞ்சிதம்| அபிபூயேதரஂ தோஷமூரு சேத்ப்ரதிபத்யதே||௪௮|| ஸக்த்யஸ்தீநி ப்ரபூர்யாந்தஃ ஶ்லேஷ்மணா ஸ்திமிதேந தத்| ததா ஸ்கப்நாதி தேநோரூ ஸ்தப்தௌ ஶீதாவசேதநௌ||௪௯|| பரகீயாவிவ குரூ ஸ்யாதாமதிபஶவ்யதௌ| த்யாநாங்கமர்தஸ்தைமித்யதந்த்ராச்சர்த்யருசிஜ்வரைஃ||௫௦|| ஸஂயுதௌ பாதஸதநகச்ச்ரோத்தரணஸுப்திபிஃ| தமூருஸ்தம்பமித்யாஹுராட்யவாதமதாபரே||௫௧||

ஸ௦-ஜீர்ணேந ஸஹிதமஜீர்ணஂ ஜீர்ணாஜீர்ணஂ-பக்வாபக்வமாஹாரகதம்பகஂ, கேநசிந்நிமித்தேந ஜாடராக்நிஸஂயோகாதாஹாரராஶேஃ கஶ்சித்பாகஃ பக்வஃ கஶ்சிதபக்வ இதி ஜீர்ணாஜீர்ணம், தஸ்மிந்ஸதி| ஶீதோஷ்ணாதிபிஸ்ததாऽऽயாஸஸங்க்ஷோபாதிபிர்நிஷேவிதைஃ-சிரமப்யஸ்தைஃ, ஆமமத்யர்தஂ ஸஞ்சிதஂ-பஹு ஸம்பதஂ, ஊரு யதா ப்ரதிபத்யதே-உபாவாஶ்ரித்யாஸ்தே, ததா-தஸ்மிந்காயே, தேந-யதோக்தேந ஹேதுநா, தாவூரு ஸ்கப்நாதி-ஸ்தம்பயதி| கிம்பூதமாமம் ? ஸஶ்லேஷ்மமேதஃபவநம்| ஸஹ ஶ்லேஷ்மணா மேதஸா பவநேந ச வர்தத இதி ஸஶ்லேஷ்மமேதஃபவநம், ந து கேவலமேவ| ததா, இதரஂ தோஷஂ-வாதஶ்லேஷ்மாபேக்ஷயா பித்தாக்யஂ, அபிபூய-ஆக்ரம்ய, ந வாதஂ கபஂ வா| தேந ஹி தயோரபிபவோ ந யுக்தஃ, தத்ஸஹவர்தமாநத்வாத்| ததா, தேந ஸஹவர்தமாநேநாபி ஶ்லேஷ்மணா ச ஸ்திமிதேந-ஸ்த்யாநேந, ஸக்திஸம்பந்தீந்யஸ்தீந்யந்தஃ ப்ரபூர்ய-தாநி நிர்பராணி கத்வா, ததா தத்-ஆமஂ, ஊரு ஸ்கப்நாதீதி யோஜ்யம்| தேந ஹேதுநா ததா-தஸ்மிந்காலே, தாவூரு ஸ்தப்தௌ-நிஶ்சலௌ, ததா ஸ்பர்ஶதஃ ஶீதௌ, ததாऽசேதநௌ-ஸூச்யாதிபிஸ்துத்யமாநாவபி பீடாஂ ந வேதயேதாம், அத ஏவ பரகீயாவிவ குரு ஸ்யாதாம்| ததாऽதிபஶவ்யதௌ-அத்யந்தஶூலாந்விதௌ| பரகீயாவிதி "குக்ஜநஸ்ய பரஸ்ய ச" இதி ஈயஃ குகாகமஶ்ச| ததா த்யாநாதிபிஃ ஸஂயுதௌ| த்யாநஂ-சிந்தா தௌர்மநஸ்யமித்யர்தஃ| ததா பாதஸதநாதிபிஃ ஸஂயுதௌ| ஏவஂலக்ஷணோ யோ வ்யாதிவிஶேஷஸ்தமூருஸ்தம்பமாஹுஃ, தந்த்ரகத இதி ஶேஷஃ| அபரே ஆசார்யா ஆட்யவாதமிதி தமாஹுஃ| ஆமஶப்தஸ்ய நபுஂஸகத்வஂ லோகாஶ்ரயத்வால்லிங்கஸ்யேதி போத்யம்|

Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52

வாதஶோணிதஜஃ ஶோபோ ஜாநுமத்யே மஹாருஜஃ| ஜ்ஞேயஃ க்ரோஷ்டுகஶீர்ஷஶ்ச ஸ்தூலஃ க்ரோஷ்டுகஶீர்ஷவத்||௫௨||

ஸ௦-ஜாநுமத்யே மஹாருஜஃ ஶோபோ வாதஶோணிதாஜ்ஜாதஃ க்ரோஷ்டுகஶீர்ஷாக்யோ வாதவ்யாதிபேதஃ| ஸ ச ஸ்தூலஃ ஶகாலஶிரஃஸதஶோ பவதி|

Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53

ருக் பாதே விஷமந்யஸ்தே ஶ்ரமாத்வா ஜாயதே யதா| வாதேந குல்பமாஶ்ரித்ய தமாஹுர்வாதகண்டகம்||௫௩||

ஸ௦-பாதே-சரணே விஷமந்யஸ்தே ஸதி, அதவா ஶ்ரமேண யதா குல்பமாஶ்ரித்ய வாதேந ருக்ஜாயதே, தஂ வாதகண்டகாக்யஂ வாதவ்யாதிமாஹுஃ|

Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

பார்ஷ்ணிஂ ப்ரத்யங்குலீநாஂ யா கண்டரா மாருதார்திதா| ஸக்த்யுத்க்ஷேபஂ நிகஹ்ணாதி கத்ரஸீஂ தாஂ ப்ரசக்ஷதே||௫௪||

ஸ௦-பார்ஷ்ணிஂ ப்ரதி-பார்ஷ்ண்யபிமுகஂ, யா அங்குலீநாஂ கண்டரா ஸா மாருதேந-வாயுநா, அர்திதா-வ்யதிதா, சரணோத்தரணாவஸரே யஃ ஸக்த்யுத்க்ஷேபஃ-ஊர்த்வஂ ப்ரேரணஂ, தஂ நிகஹ்ணாதி-அவமத்காதி ஸக்த்நோர்நிஶ்சலத்வமிவோத்பாதயதி| தாஂ-கண்டராஂ, வ்யாதிவிஶேஷஸஂஜ்ஞாஂ கத்ரஸீஂ ப்ரசக்ஷதே, தந்த்ரகத இதி ஶேஷஃ|

Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55

விஶ்வாசீ கத்ரஸீ சோக்தா கல்லீ தீவ்ரருஜாந்விதே| |௫௫|

ஸ௦-விஶ்வாசீ சோக்தா "பாஹுசேஷ்டாபஹரணீ" (ஶ்லோ. ௪௪) இத்யாதிநா க்ரந்தேந, கத்ரஸீ சாதுநைவோக்தா| தே த்வே தீவ்ரருஜாந்விதே ஸத்யௌ கல்லீ பண்யதே|

Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56

| ஹஷ்யேதே சரணௌ யஸ்ய பவேதாஂ ச ப்ரஸுப்தவத்||௫௫|| பாதஹர்ஷஃ ஸ விஜ்ஞேயஃ கபமாருதகோபஜஃ| |௫௬|

ஸ௦-யஸ்ய புஂஸஶ்சரணௌ ஹஷ்யேதே ப்ரஸுப்தாவிவ ச ஸ்யாதாம், ஸஃ-ஏவஂபூதோ வாதவ்யாதிஃ, பாதஹர்ஷாக்யஃ| ஸ ச வாதஶ்லேஷ்மகோபஜோ வேத்யஃ|

Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15

பாதயோஃ குருதே தாஹஂ பித்தாஸக்ஸஹிதோऽநிலஃ||௫௬|| விஶேஷதஶ்சங்க்ரமிதே பாததாஹஂ தமாதிஶேத்| ௫௬ ௧/௨| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே வாதவ்யாதிநிதாநஂ நாம பஞ்சதஶோऽத்யாயஃ||௧௫||

ஸ௦-அநிலஃ பித்தரக்தஸஹிதஃ பாதயோர்தாஹஂ குருதே, விஶேஷேண து சங்க்ரமிதே ஸதி| தஂ-ஏவஂபூதஂ, பாததாஹமாதிஶேத்-ப்ரூயாத், பிஷகிதி ஶேஷஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே வாதவ்யாதிநிதாநஂ நாம பஞ்சதஶோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௫||