11. vidradhivr̥ddhigulmanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਪ੍ਰਮੇਹਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭਃ, ਯਤੋਨਨ੍ਤਰੇਧ੍ਯਾਯੇ ਪਿਟਿਕਾਲਕ੍ਸਣਾਵਸਰੇ "ਵਿਦ੍ਰਧਿਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੪) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3

ਅਤਸ੍ਤਮੇਵ ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਸ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਵਿਦ੍ਰਧਿਵਦ੍ਧਿਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)||੨|| ਭੁਕ੍ਤੈਃ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਸ਼ੁਸ੍ਕਵਿਦਾਹਿਭਿਃ| ਜਿਹ੍ਮਸ਼ਯ੍ਯਾਵਿਚੇਸ੍ਟਾਭਿਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚਾਸਕ੍ਪ੍ਰਦੂਸਣੈਃ||੧|| ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸਕ੍ਕਣ੍ਡਰਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਯਃ ਸ਼ੋਫੋ ਬਹਿਰਨ੍ਤਰ੍ਵਾ ਮਹਾਮੂਲੋ ਮਹਾਰੁਜਃ||੨|| ਸੋਢੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਥ ਤਦੇਵ ਸੋਢਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮਾਹ - - - - ਵਤ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਾਯਤੋ ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਮਤਃ ਸੋਢਾ ਸ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ| ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ਸਮੁਦਿਤੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਕ੍ਸਤੇਨ ਚ||੩||

ਸ੦-ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਾਦਿਭਿਰ੍ਭੁਕ੍ਤੈਃ, ਤਥਾ ਜਿਹ੍ਮਸ਼ਯ੍ਯਾਵਿਚੇਸ੍ਟਾਭਿਃ, ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾ ਵਿਚੇਸ੍ਟਾਃ, ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਚ ਵਿਚੇਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਯ੍ਯਾਵਿਚੇਸ੍ਟਾਃ, ਜਿਹ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਸ਼ਯ੍ਯਾਵਿਚੇਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ, ਤਾਭਿਃ| ਜਿਹ੍ਮਾਃ ਕੁਟਿਲਾ ਵਕ੍ਰਾ ਇਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ| ਤਥਾ ਤੈਸ੍ਤੈਃ-ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰਾਸਕ੍ਪ੍ਰਦੂਸਣੈਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੈਃ, ਯਃ ਸ਼ੋਫੋ ਜਾਯਤੇ ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਗਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੋ ਬਹਿਃ-ਬਹਿਰ੍ਭਾਗੇ, ਅਨ੍ਤਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗੇ ਵਾ, ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਫਃ ਸੋਢਾ-ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਾਰੋ, ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ-ਅਭਿਹਿਤਃ| ਸ਼ੋਫਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਸੋਦਰਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਾਧੁਃ| ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਮਾਂਸਂ ਚ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਅਸ੍ਥਿ ਚ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼੍ਚਾਸਕ੍ ਚ ਕਣ੍ਡਰਾ ਚ, ਤਾ ਏਵਮ੍| "ਸੁਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਨਾਯੁਸਙ੍ਘਾਤਃ ਕਣ੍ਡਰੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ|" ਦੁਸ੍ਟਾਃ-ਦੋਸੈਰ੍ਦੂਸਿਤਾਃ, ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਦਯ ਆਧਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸਕ੍ਕਣ੍ਡਰਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਤਥਾ, ਮਹਮੂਲਸ੍ਤਥਾ ਮਹਾਰੁਜਃ, ਅਨੇਨਾਸ੍ਯ ਦੁਰੁਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਵਤ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਥਵਾ ਆਯਤੋ-ਨ ਵਰ੍ਤੁਲਃ, ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ੦-ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਮੁਦਿਤੈਃ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਚੈਕਃ, ਤਥਾ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ-ਦੋਸਾਧਿਸ੍ਠਿਤੇਨ, ਕ੍ਸਤੇਨ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਘਾਤਾਦਿਨਾ, ਚੇਤਿ|

Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5

ਸਡ੍ਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹੀਰੂਪਤਯਾ ਦ੍ਵਿਧਾਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ - - - - ਬਾਹ੍ਯੋਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ ਦਾਰੁਣੋ ਗ੍ਰਥਿਤੋਨ੍ਨਤਃ| ਆਨ੍ਤਰੋ ਦਾਰੁਣਤਰੋ ਗਮ੍ਭੀਰੋ ਗੁਲ੍ਮਵਦ੍ਧਨਃ||੪|| ਵਲ੍ਮੀਕਵਤ੍ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯੀ ਸ਼ੀਘ੍ਰਘਾਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਤ੍| |੫|

ਸ੦-ਅਤ੍ਰ-ਅਨਯੋਰ੍ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਭੇਦਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਾਤ੍, ਬਾਹ੍ਯੋ ਵਿਦ੍ਰਧਿਸ੍ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰ-ਨਾਭ੍ਯਾਦਾਵਙ੍ਗੇ, ਜਾਯਤੇ| ਤਥਾ, ਦਾਰੁਣੋ ਗ੍ਰਥਿਤੋਨ੍ਨਤਃ| ਗ੍ਰਥਿਤ ਇਵ ਗ੍ਰਥਿਤਃ| ਉਨ੍ਨਤਃ-ਉਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਃ| ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵਾਦੁਨ੍ਨਤਗ੍ਰਹਣਮਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਆਨ੍ਤਰੋ ਦਾਰੁਣਤਰਃ ਤਥਾ, ਗਮ੍ਭੀਰਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਨਿਗੂਢਃ| ਤਥਾ, ਗੁਲ੍ਮਵਦ੍ਧਨੋ-ਗੁਲ੍ਮੇਨ ਤੁਲ੍ਯਃ| ਤਥਾ, ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯੀ-ਉਨ੍ਨਤੋ ਵਲ੍ਮੀਕਸ਼ਿਖਰਵਤ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਘਾਤੀ-ਬਾਹ੍ਯਵਿਦ੍ਰਧਿਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵ੍ਯਾਪਾਦਕਃ| ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਤ੍-ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁਲ੍ਯਃ|

Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6

| ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਕ੍ਲੋਮਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ||੫|| ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਕ੍ਕਯੋਰਪਾਨੇ ਚ| |੬|

ਸ੦-ਨਾਭ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੇ ਦੇਸ਼ੇ ਚਾਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ਵਾਤਾਤ੍ਤਤ੍ਰਾਤਿਤੀਵ੍ਰਰੁਕ੍| ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਸ਼੍ਚਿਰੋਤ੍ਥਾਨਪਾਕੋ ਵਿਸਮਸਂਸ੍ਥਿਤਃ||੬|| ਵ੍ਯਧਚ੍ਛੇਦਭ੍ਰਮਾਨਾਹਸ੍ਪਨ੍ਦਸਰ੍ਪਣਸ਼ਬ੍ਦਵਾਨ੍| |੭|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਵਿਦ੍ਰਧਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਵਾਤਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਗਾਦਿਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਨਿਤ੍ਯੇਤਦਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ਰਕ੍ਤਤਾਮ੍ਰਾਸਿਤਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਣ੍ਮੋਹਜ੍ਵਰਦਾਹਵਾਨ੍||੭|| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਪਾਕਸ਼੍ਚ| |੮|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਤਾਮ੍ਰਾਸਿਤਾਦਿਕਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਪਾਕਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕਣ੍ਡੂਯੁਤਃ ਕਫਾਤ੍| ਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਸ਼ੀਤਕਸ੍ਤਮ੍ਭਜਮ੍ਭਾਰੋਚਕਗੌਰਵਃ||੮|| ਚਿਰੋਤ੍ਥਾਨਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ| |੯|

ਸ੦-ਕਫਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਃ-ਵਰ੍ਣੇਨ| ਤਥਾ, ਕਣ੍ਡੂਯੁਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਚਿਰੋਤ੍ਥਾਨਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9

ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਤਃ| |੯|

ਸ੦-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣੋ-ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਃ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਚ੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਭਜੇਦ੍ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਲਕ੍ਸਣਮ੍||੯|| ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਾਵਤਃ ਸ਼੍ਯਾਵਸ੍ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਜਾਜ੍ਵਰਃ| ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋਸਜਾ ਬਾਹ੍ਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਵ ਤਥਾਨ੍ਤਰਃ||੧੦||

ਸ੦-ਅਤ੍ਰ-ਵਿਦ੍ਰਧੌ, ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਦ੍ਦਾਰੁਣਾਦ੍ਦਾ(ਣਦਾ)ਰੁਣਤਰਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਤ੍-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍, ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਭਜੇਤ੍-ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਰਧੇਸ੍ਤਥਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਦੇਤ੍| ਸ੦-ਰਕ੍ਤੇਨ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟੈਰਾਵਤਃ-ਚਿਤੋ, ਯਾਵਤ੍ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਜਾਜ੍ਵਰਃ| ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋ-"ਰਕ੍ਤਤਾਮ੍ਰਾਸਿਤਃ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਃ ਸ ਚ ਬਾਹ੍ਯੋ-ਬਾਹ੍ਯ ਏਵ ਨਾਨ੍ਤਰੋ ਨਰਾਣਾਮ੍, ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਾਭਾਵ੍ਯਾਤ੍| ਆਨ੍ਤਰੋ ਯੋ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰਸਜਾ ਜਾਯਤੇ, ਸ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਵ-ਨ ਨਰਾਣਾਮ੍, ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਾਭਾਵ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

ਅਥ ਕ੍ਸਤਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰਭਿਘਾਤੇਨ ਕ੍ਸਤੇ ਵਾਪਥ੍ਯਕਾਰਿਣਃ| ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਾ ਵਾਯੁਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ ਸਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮੀਰਯਨ੍||੧੧|| ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਭੂਰ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਮ੍| |੧੨|

ਸ੦-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਲੋਸ੍ਟਾਦ੍ਯੈਰ੍ਯੋਭਿਘਾਤਸ੍ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਯਃ ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਾ, ਅਥਵਾਭਿਘਾਤਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਵ੍ਰਣਾਦ੍ਯੁਦ੍ਭਵਾਤ੍ ਕ੍ਸਤੇ ਜਾਤੇ ਸਤ੍ਯਪਥ੍ਯਕਾਰਿਣਃ ਪੁਂਸੋ ਯਃ ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਾ-ਅਗ੍ਨਿਃ, ਸ ਵਾਯੁਨਾ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ ਪਿਤ੍ਤਮੀਰਯਨ੍-ਕੋਪਯਨ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍ ? ਸਰਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਯੋਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯੋਰ੍ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ਸਮਾਨਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਭੂਰ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਮ੍| ਇਯਾਨੇਵ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯੋਃ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍|

Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16

| ਤੇਸੂਪਦ੍ਰਵਭੇਦਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮਤੋਧਿਸ੍ਠਾਨਭੇਦਤਃ||੧੨|| ਤਮੇਵੋਪਦ੍ਰਵਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - - - - ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਧ੍ਮਾ, ਭਵੇਦ੍ਬਸ੍ਤੌ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਪੂਤਿ ਚ| ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਯਕਤਿ, ਰੋਧਸ੍ਤੁ ਪ੍ਲੀਹ੍ਨ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਯ, ਤਟ੍ ਪੁਨਃ||੧੩|| ਗਲਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ ਕ੍ਲੋਮ੍ਨਿ, ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰਗ੍ਰਹੋ ਹਦਿ| ਪ੍ਰਮੋਹਸ੍ਤਮਕਃ ਕਾਸੋ ਹਦਯੇ ਘਟ੍ਟਨਂ ਵ੍ਯਥਾ||੧੪|| ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨ੍ਤਰਾਂਸਾਰ੍ਤਿਃ ਕੁਕ੍ਸਾਵਾਟੋਪਜਨ੍ਮ ਚ| ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਗ੍ਰਹੋ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਯੋਰ੍ਵਕ੍ਕਯੋਃ ਕਟਿਪਸ੍ਠਯੋਃ||੧੫|| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਥਾ ਪਾਯੌ ਪਵਨਸ੍ਯ ਨਿਰੋਧਨਮ੍| |੧੬|

ਸ੦-ਤੇਸੁ-ਵਿਦ੍ਰਧਿਸੁ, ਉਪਦ੍ਰਵਵਿਸ਼ੇਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਸ੦-ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਤੇ ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਹਿਧ੍ਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵੇਤ੍| ਬਸ੍ਤੌ ਜਾਤੇ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪੂਤਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਚ ਭਵੇਤ੍| ਯਕਤਿ ਜਾਤੇ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਲੀਹ੍ਨਿ ਜਾਤ ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਰੋਧਃ| ਕ੍ਲੋਮ੍ਨਿ ਜਾਤੇ ਗਲਗ੍ਰਹ ਇਵ ਗਲਗ੍ਰਹੋ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਚ| ਹਦਿ ਜਾਤੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਗ੍ਰਹਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਮੋਹਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਮਕਃ-ਸ਼੍ਵਾਸਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਹਦਯੇ ਘਟ੍ਟਨਂ ਵ੍ਯਥਾ ਚ| ਕੁਕ੍ਸੌ ਜਾਤੇ ਸਤਿ ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਨ੍ਤਰੇਂਸਯੋਸ਼੍ਚ ਪੀਡਾ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਕੁਕ੍ਸਾਵਾਟੋਪਸਮ੍ਭਵਃ| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਯੋਰ੍ਜਾਤੇ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਗ੍ਰਹੋ ਨਿਸ਼੍ਚਲ ਇਵ ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਜਾਯੇਤੇ| ਵਕ੍ਕਯੋਰ੍ਜਾਤੇ ਕਟ੍ਯਾਃ ਪਸ੍ਠਸ੍ਯ ਚ ਗ੍ਰਹਃ, ਪੀਡਾ ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪਾਯੌ-ਗੁਦੇ ਜਾਤੇ, ਪਵਨਸ੍ਯ-ਅਪਾਨਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ, ਨਿਰੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16

| ਆਮਪਕ੍ਵਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਤੇਸਾਂ ਸ਼ੋਫਵਦਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||੧੬||

ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਵਿਦ੍ਰਧੀਨਾਂ, ਆਮਤ੍ਵਂ ਪਕ੍ਵਤ੍ਵਂ ਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਂ-ਪਾਕਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਸ਼ੋਫਵਦਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਸ਼ੋਫਾਨਾਮਿਵ ਸ਼ੋਫਵਤ੍, ਸਸ੍ਠ੍ਯਨ੍ਤਾਦ੍ਵਤਿਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਵਿਧੌ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੨੯|੨) - "ਸ਼ੋਫੋਲ੍ਪੋਲ੍ਪੋਸ੍ਮਰੁਕ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨਾਮਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਥੈਵ ਵਿਦ੍ਰਧਿਸੁ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|

Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17

ਨਾਭੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮੁਖਾਤ੍ਪਕ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯਧਰੇ ਗੁਦਾਤ੍| ਗੁਦਾਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਭਿਜੋ|੧੭|

ਸ੦-ਨਾਭੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੂਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ, ਪਕ੍ਵਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਮੁਖਾਤ੍-ਆਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ੍ਰਾਵਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ| ਨਾਭੇਰਧਰੇ-ਅਧਸ੍ਤਾਤ੍, ਪਕ੍ਵਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਗੁਦਾਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ| ਨਾਭਿਜਃ ਪੁਨਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਗੁਦਾਸ੍ਯਾਤ੍-ਉਭਯਤਃ, ਸ੍ਰਾਵਂ ਸ੍ਰਵਤਿ| ਗੁਦਂ ਚਾਸ੍ਯਂ ਚ ਗੁਦਾਸ੍ਯਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਤ੍|

Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18

| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਂ ਕ੍ਲੇਦਾਚ੍ਚ ਵਿਦ੍ਰਧੌ||੧੭|| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵ੍ਰਣਵਤ੍| |੧੮|

ਸ੦-ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਵ੍ਰਣ ਇਵ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਂ ਕ੍ਲੇਦਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋਕ੍ਤਯਾ ਰੀਤ੍ਯਾ (ਹ. ਉ. ਅ. ੨੫|੬) ਮਸ੍ਤੁਮਾਂਸਪੁਲਾਕਾਮ੍ਬੁਤੁਲ੍ਯਤਨ੍ਵਲ੍ਪਸਂਸ੍ਰਤ੍ਯਾਦਿਕਯਾ ਵਾਤਿਕਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਮੂਤ੍ਰਕਿਂਸ਼ੁਕਭਸ੍ਮਾਮ੍ਬੁਤੈਲਾਮ੍ਭੋਸ੍ਣਬਹੁਸ੍ਰੁਤੇਤ੍ਯਾਦਿਕਯਾ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਬਹੁਸ਼੍ਵੇਤਘਨਸ੍ਰੁਤ੍ਯਾਦਿਕਯਾ ਚ ਕਫਜਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨ ਕੇਵਲਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਤ੍ "ਵਾਤਾਤ੍ਤਤ੍ਰਾਤਿਤੀਵ੍ਰਰੁਕ੍" (ਸ਼੍ਲੋ. ੬) ਇਤ੍ਯਾਦੇਰ੍ਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਦ੍ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਜਾਨੀਯਤ੍, ਕ੍ਲੇਦਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਰਣਵਦਿਤਿ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਨ੍ਤਾਦ੍ਵਤਿਃ, ਵਿਦ੍ਰਧਾਵਿਤਿ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਨ੍ਤਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਭਾਸ੍ਯੇ-"ਉਪਮਾਨੇ ਯਃ ਸਂਸ਼ਯਃ ਸ ਉਪਮੇਯਾਦ੍ਬ੍ਯਾਵਰ੍ਤਤੇ|" ਇਤਿ|

Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19

ਅਥੈਸਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗਾਰ੍ਥਮਾਹ - - - - ਤਤ੍ਰ ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਃ| ਪਕ੍ਵੋ ਹਨ੍ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਸ੍ਥੋ ਭਿਨ੍ਨੋਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰੇਵ ਵਾ||੧੮|| ਪਕ੍ਵਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਰਵਨ੍ ਵਕ੍ਕ੍ਰਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ਵਿਤਃ| |੧੯|

ਸ੦-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋ ਯੋ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਸ ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯੋਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਪਕ੍ਵੋਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰੇਵ ਵਾ ਭਿਨ੍ਨੋਨ੍ਤਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਿਨ੍ਨੋ, ਬਾਹ੍ਯੋ-ਬਹਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨੋ, ਹਨ੍ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਸ੍ਥੋ ਵਰ੍ਜ੍ਯ ਏਵ| ਪਕ੍ਵਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰੋ ਹਦਾਦਿਭ੍ਯੋਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਜਾਤੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਰਵਨ੍ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵੈਃ-ਹਿਧ੍ਮਾਦਿਭਿਃ, ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਜ੍ਯ ਏਵ|

Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21

ਇਦਾਨੀਂ ਸ੍ਤਨਵਿਦ੍ਰਧਿਰ੍ਯੋਸਿਤਾਂ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਵਕ੍ਤਿ - - - - | ਏਵਮੇਵ ਸ੍ਤਨਸਿਰਾ ਵਿਵਤਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯੋਸਿਤਾਮ੍||੧੯|| ਸੂਤਾਨਾਂ ਗਰ੍ਭਿਣੀਨਾਂ ਵਾ ਸਮ੍ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਰ੍ਘਨਃ| ਸ੍ਤਨੇ ਸਦੁਗ੍ਧੇਦੁਗ੍ਧੇ ਵਾ ਬਾਹ੍ਯਵਿਦ੍ਰਧਿਲਕ੍ਸਣਃ||੨੦|| ਨਾਡੀਨਾਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਕ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ਕਨ੍ਯਾਨਾਂ ਨ ਸ ਜਾਯਤੇ| |੨੧| ਇਤਿ ਵਿਦ੍ਰਧਿਨਿਦਾਨਮ੍|੨੧|

ਸ੦-[ ਏਵਮੇਵ- ] ਯਥੈਵ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਖ੍ਯਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭੁਕ੍ਤੈਃ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚਾਸਕ੍ਪ੍ਰਦੂਸਣੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸਕ੍ਕਣ੍ਡਰਾਸ਼੍ਰਯਃ, ਤਥੈਵ ਸੂਤਾਨਾਂ ਗਰ੍ਭਿਣੀਨਾਂ ਵਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸ੍ਤਨੇ ਸਦੁਗ੍ਧੇਥਵਾਦੁਗ੍ਧੇ ਸ੍ਤਨਸਿਰਾ ਵਿਵਤਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ-ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ, ਬਾਹ੍ਯਵਿਦ੍ਰਧਿਲਕ੍ਸਣਃ-"ਬਾਹ੍ਯੋਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣੋ ਘਨੋ-ਨਿਬਿਡੋ, ਯਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਮ੍ਭਵੇਤ੍ ਸ ਸ੍ਤਨਵਿਦ੍ਰਧਿਸਂਜ੍ਞਃ| ਨਾਡੀਨਾਂ-ਸ੍ਤਨਸਿਰਾਣਾਂ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਕ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ ਕਨ੍ਯਾਨਾਂ ਨ ਜਾਯਤੇ|

Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22

ਅਥ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਦਾਨੀਂ ਵਦ੍ਧਿਂ-ਵਰ੍ਧ੍ਮਾਪਰਨਾਮਾਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ, ਵਕ੍ਤੁਮੁਪਕ੍ਰਮਤੇ - - - - ਅਥ ਵਦ੍ਧਿਨਿਦਾਨਮ੍| | ਕਦ੍ਧੋ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੋਫਸ਼ੂਲਕਰਸ਼੍ਚਰਨ੍||੨੧|| ਮੁਸ੍ਕੌ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਫਲਕੋਸ਼ਾਭਿਵਾਹਿਨੀਃ| ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਧਮਨੀਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ ਫਲਕੋਸ਼ਯੋਃ||੨੨||

ਸ੦-ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ| ਕਿਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੁਪਿਤਃ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਃ| ਰੁਦ੍ਧਾ ਗਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਃ, ਆਵਤਮਾਰ੍ਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਸ਼ੋਫਸ਼ੂਲਕਰਃ| ਤਥਾ, ਚਰਨ੍-ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਗਚ੍ਛਨ੍| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਤਃ-ਤਤੋ ਦੇਸ਼ਾਤ੍, ਮੁਸ੍ਕੌ-ਵਸਣੌ, ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਥਾ ਫਲਕੋਸ਼ਾਭਿਵਾਹਿਨੀਃ ਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਪੀਡਯਿਤ੍ਵਾ| ਕਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਫਲਕੋਸ਼ਯੋਃ,-ਵਸਣਯੋਃ|

Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23

ਅਧੁਨਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ - - - - ਦੋਸਾਸ੍ਰਮੇਦੋਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਗਦਃ| ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਾਵਪ੍ਯਨਿਲਾਦ੍ਧੇਤੁਭੇਦਸ੍ਤੁ ਕੇਵਲਮ੍||੨੩||

ਸ੦-ਪਥਗ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤਥਾਸ੍ਰੇਣ ਮੇਦਸਾ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਚ ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚ, ਏਵਂ ਦੋਸਾਸ੍ਰਮੇਦੋਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਖ੍ਯੋ ਗਦਃ ਸਪ੍ਤਧਾ-ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੋ, ਮਤਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ [ ਵਾਤ ] ਵਦ੍ਧਾਖ੍ਯੋ ਯੋ ਗਦਃ ਸ ਏਵਾਨਿਲਜੋ ਯਾਵਨ੍ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਾਵਪਿ ਯੌ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਖ੍ਯੌ ਗਦੌ ਤਾਵਪ੍ਯਨਿਲਜੌ| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਪਥਙ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਯੋਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਕ੍ਤੋਨਿਲਜਤ੍ਵਾਤ੍, ਇਤ੍ਯਾਹ-ਹੇਤੁਭੇਦਸ੍ਤੁ ਕੇਵਲਮ੍| ਸਤ੍ਯਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਾਵਪ੍ਯਨਿਲਾਜ੍ਜਾਯੇਤੇ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਾਰਣਭੇਦਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਾਵਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੌ| ਯਤੋ ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰੇਧਿਸ੍ਠਾਯ ਵਾਯੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜੌ ਗਦੌ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਖ੍ਯੌ ਕਰੋਤਿ| ਏਵਂ ਤੌ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋ ਵਾਤਜਾਵਪਿ ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਾਵੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਰੂਪਾਦ੍ਧੇਤੁਭੂਤਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤਚ੍ਚੋਪਲਕ੍ਸਣਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਮੇਦੋਰਕ੍ਤਜਾਵਪਿ ਵਦ੍ਧਿਗਦੌ ਦੋਸਜਾਵੇਵ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਦੂਸ੍ਯਸਂਜ੍ਞਕੇ ਮੇਦੋਰਕ੍ਤੇਧਿਸ੍ਠਾਯ ਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੇਦੋਰਕ੍ਤਹੇਤੁਵਸ਼ਾਨ੍ਮੇਦੋਰਕ੍ਤਜਾਵਿਤਿ ਸਂਜ੍ਞਯਾ ਤਾਵੁਕ੍ਤੌ| ਏਵਮਨ੍ਯੇਪ੍ਯੇਵਂਰੂਪਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਬੋਧ੍ਯਾਃ|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਵਾਤਾਦਹੇਤੁਰੁਕ੍| |੨੪|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾਤੇਨ ਪੂਰਿਤਾ ਯਾ ਦਤਿਃ-ਭਸ੍ਰਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਇਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਂਭੂਤੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਰੂਕ੍ਸਃ| ਤਥਾ, ਅਹੇਤੁਃ-ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨਾ, ਰੁਕ੍-ਪੀਡਾ, ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਏਵਮ੍|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹੋਸ੍ਮਪਾਕਵਾਨ੍||੨੪||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਃ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਫਲਤੁਲ੍ਯੋ ਦਾਹਾਦਿਮਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

ਕਫਾਚ੍ਛਿਤੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਕਠਿਨੋਲ੍ਪਰੁਕ੍| |੨੫|

ਸ੦-ਕਫਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ੀਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਾਵਤਃ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਤਃ||੨੫||

ਸ੦-ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਃ ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟੈਸ਼੍ਚਿਤਃ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ| ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਲਿਙ੍ਗਾਨੀਵ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਸਪ੍ਤਮ੍ਯੁਪਮਾਨਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਤ੍ਤਰਪਦਲੋਪੀ ਸਮਾਸਃ|

Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26

ਕਫਵਨ੍ਮੇਦਸਾ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਮਦੁਸ੍ਤਾਲਫਲੋਪਮਃ| |੨੬|

ਸ੦-ਮੇਦਸਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕਫਵਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੋਪਚਾਰਾਤ੍ਕਫਕਾਰ੍ਯੋ ਰੋਗਃ ਕਫ ਉਕ੍ਤਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਮਤ੍ਰਾਹ-ਮਦੁਸ੍ਤਾਲਫਲੋਪਮ ਇਤਿ|

Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ਮੂਤ੍ਰਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਜਃ ਸ ਤੁ ਗਚ੍ਛਤਃ||੨੬|| ਅਮ੍ਭੋਭਿਃ ਪੂਰ੍ਣਦਤਿਵਤ੍ਕ੍ਸੋਭਂ ਯਾਤਿ ਸਰੁਙ੍ਮਦੁਃ| ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਵਲਯਂ ਫਲਕੋਸ਼ਯੋਃ||੨੭||

ਸ੦-ਮੂਤ੍ਰਜੋ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਜਲਪੂਰ੍ਣਭਸ੍ਤ੍ਰੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਤੁ-ਮੂਤ੍ਰਜੋ ਵਦ੍ਧਿਃ, ਗਚ੍ਛਤੋ-ਵ੍ਰਜਤਃ, ਕ੍ਸੋਭਂ ਯਾਤਿ ਸਰੁਕ੍ ਮਦੁਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਫਲਕੋਸ਼ਯੋਰਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਵਲਯਂ-ਕਟਕਂ, ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2

ਵਾਤਕੋਪਿਭਿਰਾਹਾਰੈਃ ਸ਼ੀਤਤੋਯਾਵਗਾਹਨੈਃ| ਧਾਰਣੇਰਣਭਾਰਾਧ੍ਵਵਿਸਮਾਙ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੈਃ||੨੮|| ਕ੍ਸੋਭਣੈਃ ਕ੍ਸੁਭਿਤੋਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਾਵਯਵਂ ਯਦਾ| ਪਵਨੋ ਵਿਗੁਣੀਕਤ੍ਯ ਸ੍ਵਨਿਵੇਸ਼ਾਦਧੋ ਨਯੇਤ੍||੨੯|| ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਭਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਤਦਾ| ਉਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਚ ਮੁਸ੍ਕਵਦ੍ਧਿ- ਮਾਧ੍ਮਾਨਰੁਕ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਵਤੀਂ ਸ ਵਾਯੁਃ| ਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਨਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਪਯਨ੍ਨੇਤਿ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਮੁਕ੍ਤਃ||੩੦|| ਅਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਰਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵਾਤਵਦ੍ਧਿਸਮਾਕਤਿਃ||੩੧|| ਇਤਿ ਵਦ੍ਧਿਨਿਦਾਨਮ੍||੨||

ਸ੦-ਵਾਤਕੋਪ੍ਯਾਹਾਰਾਦਿਭਿਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਃ ਕ੍ਸੋਭਣੈਃ-ਕੋਪਨੈਃ, ਕ੍ਸੁਭਿਤਃ-ਕੁਪਿਤੋ, ਯਦਾਲ੍ਪਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਵਯਵਃ-ਏਕਦੇਸ਼ਃ, ਤਂ ਸ੍ਵਨਿਵੇਸ਼ਾਤ੍-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍, ਵਿਗੁਣੀਕਤ੍ਯਾਧੋ ਨਯੇਤ੍ ਤਦਾ ਪਵਨੋ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਭਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਉਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ-ਅਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਖ੍ਯਗਦਸ੍ਯ, ਸ ਪੂਰ੍ਵਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮੁਸ੍ਕਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ-ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਂ, ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਮ੍ ? ਆਧ੍ਮਾਨਰੁਕ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਵਤੀਮ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋ ਬਾਹ੍ਯਾਦਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਨਵਾਨ੍-ਸਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਪ੍ਰਯਾਤਿ| ਮੁਕ੍ਤਃ-ਅਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ, ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਪਯਨ੍ ਪੁਨਰੇਤਿ-ਆਗਚ੍ਛਤਿ| ਉਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤਮ੍| ਅਯਂ-ਏਵਂਲਕ੍ਸਣਃ, ਅਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਰਸਾਧ੍ਯੋ ਨ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵੇਤ੍ਯਯਂਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਕਿਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਵਾਤਵਦ੍ਧਿਸਮਾਕਤਿਃ,-"ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼" (ਸ਼੍ਲੋ. ੨੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਃ|

Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33

ਵਧ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੋਫਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯਾਵਸਰਃ, ਇਤਿ ਤਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ - - - - ਅਥ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਕਸ੍ਣਾਰੁਣਸਿਰਾਤਨ੍ਤੁਜਾਲਗਵਾਕ੍ਸਿਤਃ| ਗੁਲ੍ਮੋਸ੍ਟਧਾ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਂਸਸ੍ਟੈਰ੍ਨਿਚਯਂ ਗਤੈਃ||੩੨|| ਆਰ੍ਤਵਸ੍ਯ ਚ ਦੋਸੇਣ ਨਾਰੀਣਾਂ ਜਾਯਤੇਸ੍ਟਮਃ| |੩੩|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਰੂਕ੍ਸਕਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਗਵਾਕ੍ਸਿਤੋ-ਨਿਰਨ੍ਤਰਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ| ਗੁਲ੍ਮੋਸ੍ਟਧੇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਰੂਪਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਤਦੇਵਾਸ੍ਟਧਾਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮਾਹ-ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ, ਤ੍ਰਯਃ| ਤਥਾ, ਸਂਸਸ੍ਟੈਃ-ਸਂਸਰ੍ਗੇਣ, ਤ੍ਰਯਃ| ਨਿਚਯਂ ਗਤੈਃ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ, ਏਕਃ| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਟਮੋ ਨਾਰੀਣਾਂ ਚਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯ ਦੋਸੇਣ-ਦੁਸ੍ਟਤਯਾ, ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38

| ਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤਿਸਾਰਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਮਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਭਿਃ||੩੩|| ਕਰ੍ਸ਼ਿਤੋ ਵਾਤਲਾਨ੍ਯਤ੍ਤਿ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾਮ੍ਬੁ ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਃ| ਯਃ ਪਿਬਤ੍ਯਨੁ ਚਾਨ੍ਨਾਨਿ ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਾਦਿਕਮ੍||੩੪|| ਸੇਵਤੇ ਦੇਹਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਿ ਛਰ੍ਦਿਂ ਵਾ ਸਮੁਦੀਰਯੇਤ੍| ਅਨੁਦੀਰ੍ਣਾਮੁਦੀਰ੍ਣਾਨ੍ਵਾ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ਨ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ||੩੫|| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਵਨਭ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਂ ਵਾ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵਾਸ਼ੁਵਿਦਾਹੀਨਿ ਭਜਤੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਨਿ ਵਾ||੩੬|| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਲਾਃ ਪਥਕ੍ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਦ੍ਵਿਸ਼ੋਥਵਾ| ਸਰ੍ਵੇ ਵਾ ਰਕ੍ਤਯੁਕ੍ਤਾ ਵਾ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤੋਨੁਸ਼ਾਯਿਨਃ||੩੭|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਮਾਰ੍ਗਮਾਵਤ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਸ਼ੂਲਪੂਰ੍ਵਕਮ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਪਲਭ੍ਯਂ ਗੁਲ੍ਮਾਖ੍ਯਮੁਤ੍ਪ੍ਲੁਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਿਣਮ੍||੩੮||

ਸ੦-"ਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ "ਭਜਤੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਨਿ ਵਾ" ਇਤਿ ਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਤਿਸਾਰਾਦ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਮਨਾਦ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਦਯਃ| ਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਵਮਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤੋ ਯੋ ਵਾਤਲਾਨ੍ਯਨ੍ਨਾਨਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ| ਅਥਵਾ, ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤੋ-ਭੋਜਨਂ ਵਿਨੈਵ, ਸ਼ੀਤਂ-ਅਪਕ੍ਵਮਮ੍ਬੁ, ਯਃ ਪਿਬਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੬)- "ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸੀਣਬਲਸ੍ਯ ਚ| ਨਾਲ੍ਪਮਪ੍ਯਾਮਮੁਦਕਂ ਹਿਤਂ, ਤਦ੍ਧਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਤ੍||" ਇਤਿ| ਅਨੁ ਚਾਨ੍ਨਾਨਿ-ਭੋਜਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ, ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਕਂ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਦੇਹਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਿ-ਸ਼ਰੀਰਸਂਰਮ੍ਭੋਤ੍ਪਾਦਕਂ, ਤਤ੍ਸੇਵਤੇ| ਛਰ੍ਦਿਂ ਵਾ ਯੋਨੁਦੀਰ੍ਣਾਂ-ਅਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਂ, ਸਮੁਦੀਰਯੇਤ੍-ਸਮਨ੍ਤਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਯੇਤ੍| ਉਦੀਰ੍ਣਾਨ੍ ਵਾਤਾਦੀਨ੍-ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਗਤਾਨ੍, ਨ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਤਥਾ ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਨ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਵਨਭ੍ਯਸ੍ਯ-ਪੁਨਃਪੁਨਰਕਤ੍ਵਾ, ਸ਼ੋਧਨਂ-ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿ, ਨਿਸੇਵਤੇ| ਅਥਵਾ, ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ-ਕਤਵਮਨਵਿਰੇਚਨਃ, ਆਸ਼ੁ-ਸਮਨਨ੍ਤਰਮੇਵ, ਵਿਦਾਹੀਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਭਜਤੇ-ਸਨ੍ਤਾਪਨਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ| ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਯਾਨਿ ਵਿਦਾਹਾਵਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯ ਏਵ ਚਿਰਮਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ ਤਾਨਿ ਵਿਦਾਹੀਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਥਵਾ, ਕਤਵਮਨਵਿਰੇਚਨੋਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਨਿ-ਸ੍ਰੁਤਿਰੂਪਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਾਰੀਣ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ, ਭਜਤੇ| ਤਸ੍ਯ ਮਲਾਃ-ਵਾਤਾਦਯੋ, ਗੁਲ੍ਮਸਂਜ੍ਞਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਕੀਦਸ਼ਾਃ ? ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਃ-ਵਾਤਕਾਰਣਾਃ| ਨ ਹਿ ਪਵਨਕਾਰਣਮਨ੍ਤਰੇਣ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸਂਘਟ੍ਟਨਾ ਘਟਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਾਨਾਂ ਵਾਤਸ੍ਯ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਗੁਲ੍ਮਨਿਸ੍ਪਾਦਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤੁਲ੍ਯਕਕ੍ਸਤਾਮਨੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਃ| ਯਦਿ ਪੁਨਰੁਲ੍ਬਣਃ-ਅਧਿਕਃ, ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ| ਤਦਾਨੀਂ ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇਪ੍ਯਧਿਕਤ੍ਵਂ ਵਾਤਸ੍ਯੇਤਿ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਯਵਿਭਾਗੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਮਿਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾ ਦੋਸਾਃ ? ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ-ਕੁਪਿਤਾਃ| ਕਥਮ੍ ? ਪਥਕ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਤ੍ਵਾ| ਅਥਵਾ, ਦ੍ਵਿਸ਼ੋ-ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਕਤ੍ਵਾ, ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਵਾ-ਸਮਸ੍ਤਾ ਰਕ੍ਤਯੁਕ੍ਤਾ ਵੇਤਿ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ, ਰਕ੍ਤਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚ ਖਰਨਾਦੇਭਿਹਿਤਮ੍-"ਵਾਯੁਃ, ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਕਫਂ ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚਾਦਾਯ ਪਿਣ੍ਡਿਤਮ੍| ਗੁਲ੍ਮਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ "ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਵਾਤਪਿਣ੍ਡਿਤਾ ਗੁਲ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤੋਨੁਸ਼ਾਯਿਨਃ| ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਃ-ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾਨਂ, ਤਦਨੁਸ਼ੇਰਤੇ ਯੇ ਤੇ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤੋਨੁਸ਼ਾਯਿਨਃ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਗੁਲ੍ਮਂ ਨਿਸ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਮਾਰ੍ਗਮਾਵਤ੍ਯ-ਆਪੂਰ੍ਯ, ਅਨੇਨਾਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ| ਸ਼ੂਲਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਏਵਂ ਤਂ ਸ਼ੂਲਪੂਰ੍ਵਕਮ੍,-ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਲਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੋਸਾ ਗੁਲ੍ਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਅਨੇਨਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਪਲਭ੍ਯਂ-ਅਸ਼੍ਮਾਦਿਸਦਸ਼ਮ੍, ਤਥਾ ਉਤ੍ਪ੍ਲੁਤਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਮ੍| ਤਥਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਿਣਂ-ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਕਾਰਮ੍, ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41

ਅਧੁਨਾ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਕਫਵਿਟ੍ਪਿਤ੍ਤੈਰ੍ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਵਾ| ਵਾਯੁਃ ਕਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਠਿਨ੍ਯਮਾਗਤਃ||੩੯|| ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯੇ ਦੁਸ੍ਟਃ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਰਾਸ਼੍ਰਯੇ| ਪਿਣ੍ਡਿਤਤ੍ਵਾਦਮੂਰ੍ਤੋਪਿ ਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਮਿਵ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ||੪੦|| ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਃ| |੪੧|

ਸ੦-ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍-ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍, ਵਾਯੁਰ੍ਦੁਸ੍ਟਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਫਵਿਟ੍ਪਿਤ੍ਤੈਃ ਕਤੇਨ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ-ਰੋਧੇਨ, ਕੋਸ੍ਠੇ-ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਖ੍ਯੇ, ਕਤਾਸ਼੍ਰਯੋ-ਗਹੀਤਾਸ੍ਪਦਃ, ਤਥਾ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍ ਕਾਠਿਨ੍ਯਮਾਗਤਃ-ਪਿਣ੍ਡਿਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯੇ-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾਨੇ, ਦੁਸ੍ਟਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ, ਪਰਾਸ਼੍ਰਯੇ-ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾਨੇ, ਦੁਸ੍ਟਃ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰਾਯਤ੍ਤਃ, ਪਿਣ੍ਡਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਪਲਭ੍ਯਃ ਸਨ੍, ਅਮੂਰ੍ਤੋਪਿ-ਅਕਠਿਨੋਪਿ, ਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਮਿਵ-ਕਾਠਿਨ੍ਯਮਿਵ, ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ-ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ, ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦ੍ਭਿਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਃ, ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਃ ਸਂਸ਼੍ਰਯਃ-ਆਧਾਰੋ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44

| ਵਾਤਾਨ੍ਮਨ੍ਯਾਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਜ੍ਵਰਪ੍ਲੀਹਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮ੍||੪੧|| ਵ੍ਯਧਃ ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਵਿਟ੍ਸਙ੍ਗਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸਨਂ ਮੁਹੁਃ| ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਗਾਤ੍ਰੇ ਮੁਖੇ ਸ਼ੋਸਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਵਿਸਮਵਹ੍ਨਿਤਾ||੪੨|| ਰੂਕ੍ਸਕਸ੍ਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਂ ਚਲਤ੍ਵਾਦਨਿਲਸ੍ਯ ਚ| ਅਨਿਰੂਪਿਤਸਂਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵ੍ਯਥਃ||੪੩|| ਪਿਪੀਲਿਕਾਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਇਵ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤੁਦ੍ਯਤੇ| |੪੪|

ਸ੦-ਵਾਤਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮੇ ਸਤਿ ਮਨ੍ਯਾਸ਼ੂਲਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਚਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਰ੍ਗੁਲ੍ਮੋਨਿਰੂਪਿਤਸਂਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵ੍ਯਥਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨਿਰੂਪਿਤਾਃ ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ-ਆਕਾਰਃ| ਸ੍ਥਾਨਂ-ਆਸ਼੍ਰਯਃ| ਤਥਾ, ਪਿਪੀਲਿਕਾਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ-ਚਿਤ ਇਵ, ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਚ| ਤੁਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਰਿ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45

| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹੋਮ੍ਲਕੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਵਿਡ੍ਭੇਦਸ੍ਵੇਦਤਡੂਜ੍ਵਰਾਃ||੪੪|| ਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਗਾਦ੍ਯੇਸੁ ਗੁਲ੍ਮਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਸਹਃ| ਦੂਯਤੇ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਸੋਸ੍ਮਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਦਹਤੀਵ ਚ||੪੫||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮੇ ਦਾਹਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਥਾ ਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਦਿਸੁ ਹਾਰਿਦ੍ਰੋ ਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਗੁਲ੍ਮਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨ ਸਹਤੇ-ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਸਹਃ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਦੂਯਤੇ-ਉਪਤਪ੍ਯਤੇ, ਦੀਪ੍ਯਤੇ-ਜ੍ਵਲਤੀਵ| ਸੋਸ੍ਮਾ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ-ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮਾਸ੍ਪਦਂ, ਦਹਤੀਵ-ਤਪ੍ਤਾਯਃਪਿਣ੍ਡ ਇਵ| ਦੂਯਤ ਇਤਿ "ਦੂਡ੍ ਪਰਿਤਾਪੇ" ਦਿਵਾਦਿਃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47

ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਰੁਚਿਃ ਸਦਨਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਜ੍ਵਰਃ| ਪੀਨਸਾਲਸ੍ਯਹਲ੍ਲਾਸਕਾਸਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾਃ||੪੬|| ਗੁਲ੍ਮੋਵਗਾਢਃ ਕਠਿਨੋ ਗੁਰੁਃ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸ੍ਥਿਰੋਲ੍ਪਰੁਕ੍| |੪੭|

ਸ੦-ਕਫਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮੇ ਸਤਿ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਗੁਲ੍ਮੋਵਗਾਢਾਦਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| ਸ੍ਵਦੋਸਸ੍ਥਾਨਧਾਮਾਨਃ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ ਚ ਰੁਕ੍ਕਰਾਃ||੪੭|| ਪ੍ਰਾਯਃ| |੪੮|

ਸ੦-ਤੇ ਚ ਗੁਲ੍ਮਾਃ ਸ੍ਵਦੋਸਸ੍ਥਾਨਧਾਮਾਨੋ ਦੋਸਸ੍ਯ-ਵਾਤਾਦੇਃ, ਸ੍ਥਾਨਂ-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਿ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮੀਯਮਾਤ੍ਮੀਯਂ, ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦ੍ਧਾਮ-ਸ੍ਥਾਨਂ, ਯੇਸਾਂ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਸ੍ਵਦੋਸਸ੍ਥਾਨਧਾਮਾਨਃ| ਤਥਾ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ-ਆਤ੍ਮੀਯੇ ਵਯੋਹੋਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਾਨਾਮਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇ, ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਗੁਲ੍ਮਾਕ੍ਕਰਾਃ-ਸ਼ੂਲਕਰਾਃ, ਭਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਤ੍ਥਾ ਗੁਲ੍ਮਾਃ ਸਂਸਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਾਃ| ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਗ੍ਦਾਹਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕੀ ਘਨੋਨ੍ਨਤਃ||੪੮|| ਸੋਸਾਧ੍ਯੋ| |੪੯|

ਸ੦-ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਤ੍ਥਾਃ-ਸਂਸਰ੍ਗਜਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ,ਸਂਸਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਸ੦-ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਗਾਦਿਯੁਕ੍ਤਃ| ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯਃ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54

ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਏਵ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| ਅਤ੍ਰੈਵੋਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ - - - - ਤੌ ਵਾ ਨਵਸੂਤਾ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਯੋਨਿਰੋਗਿਣੀ||੪੯|| ਸੇਵਤੇ ਵਾਤਲਾਨਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮੀਰਣਃ| ਨਿਰੁਣਦ੍ਧ੍ਯਾਰ੍ਤਵਂ ਯੋਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਸਮਵਸ੍ਥਿਤਮ੍||੫੦|| ਕੁਕ੍ਸਿਂ ਕਰੋਤਿ ਤਦ੍ਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਮਾਵਿਸ੍ਕਰੋਤਿ ਚ| ਹਲ੍ਲਾਸਦੌਹਦਸ੍ਤਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਕ੍ਸਾਮਤਾਦਿਕਮ੍||੫੧|| ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾਯੁਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਯੋਨਿਤਯਾ ਚ ਤਤ੍| ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਕੁਰੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥੁਗੁਲ੍ਮਜਾਨ੍||੫੨|| ਰੁਕ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਦਾਹਾਤੀਸਾਰਤਡ੍ਜ੍ਵਰਾਦੀਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍| ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੂਲਂ ਦੁਸ੍ਟਾਸਗਾਸ਼੍ਰਯੇ||੫੩|| ਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰਾਵਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਤੋਦਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵੇਦਨਾਃ| |੫੪|

ਸ੦-ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਏਵ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| ਸ੦-ਤੌ-ਆਰ੍ਤਵਕਾਲੇ, ਨਵਪ੍ਰਸੂਤਾ ਵਾ ਯੋਨਿਰੋਗਿਣੀ ਵਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਾਤਲਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਯਦਿ ਸੇਵਤੇ ਤਸ੍ਯਾਃ-ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ਸਮੀਰਣਃ-ਪਵਨਃ, ਕੁਪਿਤੋ ਯੋਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਸਂ ਯਦਵਸ੍ਥਿਤਮਾਰ੍ਤਵਂ ਤਦੁਪਰੁਣਦ੍ਧਿ| ਤਤ੍-ਆਰ੍ਤਵਂ, ਕੁਕ੍ਸਿਂ ਕਰੋਤਿ, ਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਂ ਚਾਵਿਸ੍ਕਰੋਤਿ-ਪ੍ਰਕਟਯਤਿ| ਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਮਿਵ ਲਿਙ੍ਗਂ ਯਸ੍ਯੇਤਿ "ਸਪ੍ਤਮ੍ਯੁਪਮਾਨਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ" ਇਤਿ ਬਹੁਬ੍ਰੀਹਿਰੁਤ੍ਤਰਪਦਲੋਪਸ਼੍ਚ| ਅਥ ਤਦੇਵ ਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਮਾਹ-ਹਲ੍ਲਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਨਿਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੩|੧੪)- "ਪਾਦਯੋਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਭਵਤਿ|" ਇਤ੍ਯੂਚੇ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸ੦-ਕ੍ਰਮੇਣ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਵਾਯੁਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍-ਮਰੁਤ੍ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਤ੍, ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਯੋਨਿਤਯਾ ਚ-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ, ਤਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਗੁਲ੍ਮਜਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਰੁਕ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਦਾਹਾਤੀਸਾਰਤਡ੍ਜ੍ਵਰਾਦੀਨ੍| ਅਨਯਾ ਚ ਭਙ੍ਗ੍ਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਯੋਰੁਪਦ੍ਰਵਾ ਅਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਲ੍ਮਸ਼੍ਚ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੂਲਂ ਕਰੋਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇ ? ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯਾਸਜ ਆਸ਼੍ਰਯੇ-ਆਧਾਰਭੂਤੇ| ਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰਾਵਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ|

Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55

ਗਰ੍ਭਲਕ੍ਸਣਾਦ੍ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਲਕ੍ਸਣਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ - - - - | ਨ ਚਾਙ੍ਗੈਰ੍ਗਰ੍ਭਵਦ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯਪਿ ਤੁ ਸ਼ੂਲਵਾਨ੍||੫੪|| ਪਿਣ੍ਡੀਭੂਤਃ ਸ ਏਵਾਸ੍ਯਾਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਚਿਰਾਤ੍| ਨ ਚਾਸ੍ਯਾ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਕੁਕ੍ਸਿਗੁਲ੍ਮ ਏਵ ਤੁ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ||੫੫||

ਸ੦-ਨ ਚ ਗਰ੍ਭ ਇਵਾਙ੍ਗੈਃ-ਪਾਣ੍ਯਾਦਿਭਿਰਵਯਵੈਃ, ਸ੍ਫੁਰਤਿ-ਨਿਃਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਗੁਲ੍ਮੋਙ੍ਗਾਭਾਵਾਤ੍, ਅਪਿ ਤੁ ਸ਼ੂਲਵਾਨ੍| ਸ ਏਵ-ਗੁਲ੍ਮਃ, ਪਿਣ੍ਡੀਭੂਤਃ ਕਦਾਚਿਚ੍ਚਿਰੇਣਾਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ-ਨ ਗਰ੍ਭਵਚ੍ਛੀਘ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ, ਗਰ੍ਭੇਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤੇ ਕੁਕ੍ਸਿਰਸ੍ਯਾ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਗੁਲ੍ਮੇ ਤ੍ਵਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤੇ ਸ ਏਵ ਵਰ੍ਧਤੇ ਗੁਲ੍ਮੋ, ਨ ਕੁਕ੍ਸਿਃ| ਇਤਿ ਗਰ੍ਭਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਭੇਦਃ|

Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57

ਅਥ ਗੁਲ੍ਮਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਭੇਦਂ ਕਥਯਤਿ - - - - ਸ੍ਵਦੋਸਸਂਸ਼੍ਰਯੋ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸਰ੍ਵੋ ਭਵਤਿ ਤੇਨ ਸਃ| ਪਾਕਂ ਚਿਰੇਣ ਭਜਤੇ ਨੈਵ ਵਾ, ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪੁਨਃ||੫੬|| ਪਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਤਃ| ਅਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਸੋਭਿਧੀਯਤੇ||੫੭||

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੋ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸ੍ਵਦੋਸਃ ਸਂਸ਼੍ਰਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਯੇਨ ਯੇਨ ਦੋਸੇਣ ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੇਨਾਥਵਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾ ਗੁਲ੍ਮੋ ਜਾਯਤੇ ਸ ਦੋਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਤਦੇਵਂ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਾਤ ਏਵਾਸ਼੍ਰਯੋ, ਨ ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਦਯਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਕਤਾਨਾਂ ਤ ਏਵਾਸ਼੍ਰਯਾਃ, ਨ ਪਵਨ ਆਸ਼੍ਰਯਃ| ਏਵਂ ਸ੍ਵਦੋਸਸਂਸ਼੍ਰਯੋ ਗੁਲ੍ਮਃ ਸਰ੍ਵੋ ਭਵਤਿ| ਤੇਨ-ਸ੍ਵਦੋਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਖ੍ਯੇਨ ਕਾਰਣੇਨ, ਗੁਲ੍ਮਸ਼੍ਚਿਰੇਣ ਕਾਲੇਨ ਪਾਕਂ ਭਜਤੇ| ਏਤਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤਥੈਕੀਯਮਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ-ਨੈਵ ਵੇਤਿ| ਅਥਵਾ ਗੁਲ੍ਮਃ ਪਾਕਂ ਨ ਭਜਤ ਏਵ| ਵਿਦ੍ਰਧਿਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ-ਅਚਿਰੇਣੈਵ ਕਾਲੇਨ, ਪਾਕਂ ਭਜਤੇ, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦਸੌ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ| ਤਥਾ ਚਾਗਮਃ (ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਨਿ. ਅ. ੯|੩੨)- "ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਕਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ| ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਹੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮਃ ਪਾਕਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ||" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਃ ਸਰ੍ਵੋ ਗੁਲ੍ਮੋ ਜਾਯਤੇ| ਵਾਤ ਏਵਾਮੂਰ੍ਤੋਪਿ ਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਮਿਵ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤੋ ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਵਾਤਸ੍ਯੈਵ ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮੇਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਪਾਕਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਃ|

Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3

ਅਥ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ - - - - ਗੁਲ੍ਮੇਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯੇ ਬਸ੍ਤਿਕੁਕ੍ਸਿਹਤ੍ਪ੍ਲੀਹਵੇਦਨਾਃ| ਅਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵੇਗਾਨਾਂ ਚਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੫੮|| ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਬਾਹ੍ਯੇ ਕੋਸ੍ਠਾਙ੍ਗੇਸੁ ਤੁ ਨਾਤਿਰੁਕ੍| ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮਵਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਬਹਿਰੁਨ੍ਨਤਤਾਧਿਕਮ੍||੫੯|| ਇਤਿ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍||੩||

ਸ੦-ਗੁਲ੍ਮੇਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯੇ-ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ, ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਵੇਦਨਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਥਾ, ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ-ਵਿਨਾਸ਼ੋ, ਵੇਗਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯੇ, ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ-ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ,-ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਭ੍ਰਂਸ਼ਾਭਾਵੋ ਵੇਗਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਬਸ੍ਤਿਹਦਯਾਦਿਸੁ ਕੋਸ੍ਠਾਙ੍ਗੇਸ੍ਵਤਿਰੁਙ੍ਨ ਭਵਤਿ| ਯਥਾਨ੍ਤਰੇ ਤਥਾਵਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ-ਸ਼ਰੀਰਾਦਨ੍ਯਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍| ਬਹਿਃ-ਬਾਹ੍ਯਭਾਗੇ, ਉਨ੍ਨਤਤ੍ਵਮਧਿਕਂ ਭਵਤਿ|

Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60

ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਮਾਨਾਹਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਦਾਨਾਹਲਕ੍ਸਣਮਾਹ - - - - ਸਾਟੋਪਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਰੁਜਮਾਧ੍ਮਾਨਮੁਦਰੇ ਭਸ਼ਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਵਾਤਰੋਧੇਨ ਤਮਾਨਾਹਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||੬੦||

ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਵਾਤਰੋਧੇਨ ਕਾਰਣਭੂਤੇਨੋਦਰੇ ਭਸ਼ਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਯਤ੍ ਤਮਾਨਾਹਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ, ਮੁਨਯਃ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਸਾਟੋਪਂ-ਸਸ਼ਬ੍ਦਮ੍, ਤਥਾਤ੍ਯੁਗ੍ਰਾ ਰੁਕ੍-ਪੀਡਾ, ਯਤ੍ਰ ਤਦੇਵਮ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਸ੍ਯਾਪਿ ਲਕ੍ਸਣਮਭ੍ਯਧਾਯਿ (ਨਿ. ਅ. ੧|੮੯) - "ਵਿਮੁਕ੍ਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਦਯਂ ਤਦੇਵਾਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕਫਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤਾਨਿਲਮ੍||" ਇਤਿ|

Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61

ਘਨੋਸ੍ਠੀਲੋਪਮੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਸ੍ਠੀਲੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਮੁਨ੍ਨਤਃ| ਆਨਾਹਲਿਙ੍ਗਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾ ਤਦਾਕਤਿਃ||੬੧||

ਸ੦-[ ਘਨੋ- ]ਨਿਬਿਡੋ, ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਸ੍ਠੀਲਯੋਪਮੀਯਤੇ ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਮੁਨ੍ਨਤਃ-ਨਾਧਸ੍ਤਾਤ੍, ਸ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਾਨਾਹਲਿਙ੍ਗੋਸ੍ਠੀਲਾ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚ (ਪੁਨਃ) ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ-ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਮੁਨ੍ਨਤਃ, ਤਦਾਕਤਿਃ-ਅਸ੍ਠੀਲਾਸਦਸ਼ਃ, ਸ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲੋਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62

ਤੂਨੀਪ੍ਰਤੂਨ੍ਯੌ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦ੍ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਂ ਵਾਯੁਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਃ ਪ੍ਰਯਾਨ੍| ਤੂਨੀ, ਪ੍ਰਤੂਨੀ ਤੁ ਭਵੇਤ੍ਸ ਏਵਾਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ||੬੨||

ਸ੦-ਗੁਦਂ ਚੋਪਸ੍ਥਂ ਚ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਮ੍| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਤ੍-ਤਤੋ ਦੇਸ਼ਾਤ੍, ਵਾਯੁਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਃ ਸਨ੍ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍-ਗਚ੍ਛਨ੍, ਤੂਨੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ ਏਵ-ਵਾਯੁਃ, ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ-ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਾਤ੍ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਗਚ੍ਛਨ੍, ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਃ ਸਨ੍ ਪ੍ਰਤੂਨੀਤਿ ਗਦ੍ਯਤੇ|

Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11

ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਪੁਰੀਸਬਨ੍ਧ- ਤਪ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਾਨਿ| ਆਟੋਪਮਾਧ੍ਮਾਨਮਪਕ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿ- ਮਾਸਨ੍ਨਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਦਨ੍ਤਿ ਚਿਹ੍ਨਮ੍||੬੩|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਦ੍ਰਧਿਵਦ੍ਧਿਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮੈਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੧||

ਸ੦-ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯਾਸਨ੍ਨਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਚਿਹ੍ਨਂ-ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ, ਵਦਨ੍ਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਦ੍ਰਧਿਵਦ੍ਧਿਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮੈਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੧||