11. vidradhivr̥ddhigulmanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ, ಯತೋಽನನ್ತರೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಪಿಟಿಕಾಲಕ್ಷಣಾವಸರೇ "ವಿದ್ರಧಿರ್ವಕ್ಷ್ಯತೇ" (ಶ್ಲೋ. ೩೪) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3

ಅತಸ್ತಮೇವ ವಿದ್ರಧಿಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಸ್ಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯ ಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತೋ ವಿದ್ರಧಿವೃದ್ಧಿಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)||೨|| ಭುಕ್ತೈಃ ಪರ್ಯುಷಿತಾತ್ಯುಷ್ಣರೂಕ್ಷಶುಷ್ಕವಿದಾಹಿಭಿಃ| ಜಿಹ್ಮಶಯ್ಯಾವಿಚೇಷ್ಟಾಭಿಸ್ತೈಸ್ತೈಶ್ಚಾಸೃಕ್ಪ್ರದೂಷಣೈಃ||೧|| ದುಷ್ಟತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಸ್ನಾಯ್ವಸೃಕ್ಕಣ್ಡರಾಶ್ರಯಃ| ಯಃ ಶೋಫೋ ಬಹಿರನ್ತರ್ವಾ ಮಹಾಮೂಲೋ ಮಹಾರುಜಃ||೨|| ಷೋಢೇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅಥ ತದೇವ ಷೋಢತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ - - - - ವೃತ್ತಃ ಸ್ಯಾದಾಯತೋ ಯೋ ವಾ ಸ್ಮೃತಃ ಷೋಢಾ ಸ ವಿದ್ರಧಿಃ| ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ಸಮುದಿತೈಃ ಶೋಣಿತೇನ ಕ್ಷತೇನ ಚ||೩||

ಸ೦-ಪರ್ಯುಷಿತಾದಿಭಿರ್ಭುಕ್ತೈಃ, ತಥಾ ಜಿಹ್ಮಶಯ್ಯಾವಿಚೇಷ್ಟಾಭಿಃ, ವಿವಿಧಾಶ್ಚೇಷ್ಟಾ ವಿಚೇಷ್ಟಾಃ, ಶಯ್ಯಾ ಚ ವಿಚೇಷ್ಟಾಶ್ಚ ಶಯ್ಯಾವಿಚೇಷ್ಟಾಃ, ಜಿಹ್ಮಾಶ್ಚ ತಾಃ ಶಯ್ಯಾವಿಚೇಷ್ಟಾಶ್ಚ, ತಾಭಿಃ| ಜಿಹ್ಮಾಃ ಕುಟಿಲಾ ವಕ್ರಾ ಇತಿ ಪರ್ಯಾಯಾಃ| ತಥಾ ತೈಸ್ತೈಃ-ತತ್ರತತ್ರಾಸೃಕ್ಪ್ರದೂಷಣೈಶ್ಚ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೈಃ, ಯಃ ಶೋಫೋ ಜಾಯತೇ ದುಷ್ಟತ್ವಗಾದ್ಯಾಶ್ರಯೋ ಬಹಿಃ-ಬಹಿರ್ಭಾಗೇ, ಅನ್ತಃ-ಅನ್ತರ್ಭಾಗೇ ವಾ, ಸ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾಚ್ಛೋಫಃ ಷೋಢಾ-ಷಟ್ಪ್ರಕಾರೋ, ವಿದ್ರಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ-ಅಭಿಹಿತಃ| ಶೋಫಶಬ್ದಃ ಪೃಷೋದರಾದಿತ್ವಾತ್ಸಾಧುಃ| ತ್ವಕ್ ಚ ಮಾಂಸಂ ಚ ಮೇದಶ್ಚ ಅಸ್ಥಿ ಚ ಸ್ನಾಯುಶ್ಚಾಸೃಕ್ ಚ ಕಣ್ಡರಾ ಚ, ತಾ ಏವಮ್| "ಸುಮಹಾನ್ ಸ್ನಾಯುಸಙ್ಘಾತಃ ಕಣ್ಡರೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|" ದುಷ್ಟಾಃ-ದೋಷೈರ್ದೂಷಿತಾಃ, ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾದಯ ಆಧಾರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ದುಷ್ಟತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಸ್ನಾಯ್ವಸೃಕ್ಕಣ್ಡರಾಶ್ರಯಃ| ತಥಾ, ಮಹಮೂಲಸ್ತಥಾ ಮಹಾರುಜಃ, ಅನೇನಾಸ್ಯ ದುರುಪಕ್ರಮತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ವೃತ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅಥವಾ ಆಯತೋ-ನ ವರ್ತುಲಃ, ಇತ್ಯನೇನಾಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಮ್| ಸ೦-ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಸ್ತ್ರಯಃ, ಸಮುದಿತೈಃ-ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚೈಕಃ, ತಥಾ ಶೋಣಿತೇನ-ದೋಷಾಧಿಷ್ಠಿತೇನ, ಕ್ಷತೇನ-ಶಸ್ತ್ರಾದಿಘಾತಾದಿನಾ, ಚೇತಿ|

Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5

ಷಡ್ವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ಶೋಫಸ್ಯ ವಿದ್ರಧ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯಾನ್ತರ್ಬಹೀರೂಪತಯಾ ದ್ವಿಧಾತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ - - - - ಬಾಹ್ಯೋಽತ್ರ ತತ್ರತತ್ರಾಙ್ಗೇ ದಾರುಣೋ ಗ್ರಥಿತೋನ್ನತಃ| ಆನ್ತರೋ ದಾರುಣತರೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಗುಲ್ಮವದ್ಧನಃ||೪|| ವಲ್ಮೀಕವತ್ಸಮುಚ್ಛ್ರಾಯೀ ಶೀಘ್ರಘಾತ್ಯಗ್ನಿಶಸ್ತ್ರವತ್| |೫|

ಸ೦-ಅತ್ರ-ಅನಯೋರ್ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಭೇದಭಿನ್ನಯೋರ್ವಿದ್ರಧ್ಯೋರ್ಮಧ್ಯಾತ್, ಬಾಹ್ಯೋ ವಿದ್ರಧಿಸ್ತತ್ರತತ್ರ-ನಾಭ್ಯಾದಾವಙ್ಗೇ, ಜಾಯತೇ| ತಥಾ, ದಾರುಣೋ ಗ್ರಥಿತೋನ್ನತಃ| ಗ್ರಥಿತ ಇವ ಗ್ರಥಿತಃ| ಉನ್ನತಃ-ಉತ್ತುಣ್ಡಿತಃ| ಶೋಫಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವೋನ್ನತತ್ವಾದುನ್ನತಗ್ರಹಣಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ಆನ್ತರೋ ದಾರುಣತರಃ ತಥಾ, ಗಮ್ಭೀರಃ-ಅನ್ತರ್ನಿಗೂಢಃ| ತಥಾ, ಗುಲ್ಮವದ್ಧನೋ-ಗುಲ್ಮೇನ ತುಲ್ಯಃ| ತಥಾ, ಸಮುಚ್ಛ್ರಾಯೀ-ಉನ್ನತೋ ವಲ್ಮೀಕಶಿಖರವತ್| ತಥಾ, ಶೀಘ್ರಘಾತೀ-ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿತಃ ಶೀಘ್ರವ್ಯಾಪಾದಕಃ| ಅಗ್ನಿಶಸ್ತ್ರವತ್-ಅಗ್ನಿಶಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ತುಲ್ಯಃ|

Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6

| ನಾಭಿಬಸ್ತಿಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಕ್ಲೋಮಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿವಙ್ಕ್ಷಣೇ||೫|| ಸ್ಯಾದ್ವೃಕ್ಕಯೋರಪಾನೇ ಚ| |೬|

ಸ೦-ನಾಭ್ಯಾದ್ಯನ್ಯತಮೇ ದೇಶೇ ಚಾಯಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ವಾತಾತ್ತತ್ರಾತಿತೀವ್ರರುಕ್| ಶ್ಯಾವಾರುಣಶ್ಚಿರೋತ್ಥಾನಪಾಕೋ ವಿಷಮಸಂಸ್ಥಿತಃ||೬|| ವ್ಯಧಚ್ಛೇದಭ್ರಮಾನಾಹಸ್ಪನ್ದಸರ್ಪಣಶಬ್ದವಾನ್| |೭|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ವಿದ್ರಧಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ವಾತಾತ್ತೀವ್ರರುಗಾದಿಃ ಶಬ್ದವಾನಿತ್ಯೇತದನ್ತಲಕ್ಷಣಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ರಕ್ತತಾಮ್ರಾಸಿತಃ ಪಿತ್ತಾತ್ತೃಣ್ಮೋಹಜ್ವರದಾಹವಾನ್||೭|| ಕ್ಷಿಪ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕಶ್ಚ| |೮|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾದ್ರಕ್ತತಾಮ್ರಾಸಿತಾದಿಕಃ ಕ್ಷಿಪ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕಶ್ಚೇತ್ಯನ್ತಲಕ್ಷಣಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

ಪಾಣ್ಡುಃ ಕಣ್ಡೂಯುತಃ ಕಫಾತ್| ಸೋತ್ಕ್ಲೇಶಶೀತಕಸ್ತಮ್ಭಜೃಮ್ಭಾರೋಚಕಗೌರವಃ||೮|| ಚಿರೋತ್ಥಾನವಿಪಾಕಶ್ಚ| |೯|

ಸ೦-ಕಫಾತ್ ಪಾಣ್ಡುಃ-ವರ್ಣೇನ| ತಥಾ, ಕಣ್ಡೂಯುತ ಇತ್ಯಾದಿಚಿರೋತ್ಥಾನವಿಪಾಕಶ್ಚೇತ್ಯನ್ತಲಕ್ಷಣಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9

ಸಙ್ಕೀರ್ಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತತಃ| |೯|

ಸ೦-ಸನ್ನಿಪಾತಜೋ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸಙ್ಕೀರ್ಣೋ-ವಾತಾದಿದೋಷವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಃ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಚ್ಚಾತ್ರ ವಿಭಜೇದ್ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಲಕ್ಷಣಮ್||೯|| ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತಃ ಶ್ಯಾವಸ್ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾಜ್ವರಃ| ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗೋಽಸೃಜಾ ಬಾಹ್ಯಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವ ತಥಾಽಽನ್ತರಃ||೧೦||

ಸ೦-ಅತ್ರ-ವಿದ್ರಧೌ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾದ್ದಾರುಣಾದ್ದಾ(ಣದಾ)ರುಣತರತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಾತ್-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್, ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಲಕ್ಷಣಂ ವಿಭಜೇತ್-ಬಾಹ್ಯಸ್ಯ ವಿದ್ರಧೇಸ್ತಥಾಽಽಭ್ಯನ್ತರಸ್ಯ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ವದೇತ್| ಸ೦-ರಕ್ತೇನ ವಿದ್ರಧಿಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟೈರಾವೃತಃ-ಚಿತೋ, ಯಾವತ್ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾಜ್ವರಃ| ತಥಾ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗೋ-"ರಕ್ತತಾಮ್ರಾಸಿತಃ" (ಶ್ಲೋ. ೭) ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಃ ಸ ಚ ಬಾಹ್ಯೋ-ಬಾಹ್ಯ ಏವ ನಾನ್ತರೋ ನರಾಣಾಮ್, ವಸ್ತುಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್| ಆನ್ತರೋ ಯೋ ವಿದ್ರಧಿರಸೃಜಾ ಜಾಯತೇ, ಸ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವ-ನ ನರಾಣಾಮ್, ವಸ್ತುಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

ಅಥ ಕ್ಷತವಿದ್ರಧಿಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ಶಸ್ತ್ರಾದ್ಯೈರಭಿಘಾತೇನ ಕ್ಷತೇ ವಾಽಪಥ್ಯಕಾರಿಣಃ| ಕ್ಷತೋಷ್ಮಾ ವಾಯುವಿಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಸರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮೀರಯನ್||೧೧|| ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ಲಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿದ್ರಧಿಂ ಭೂರ್ಯುಪದ್ರವಮ್| |೧೨|

ಸ೦-ಶಸ್ತ್ರಲೋಷ್ಟಾದ್ಯೈರ್ಯೋಽಭಿಘಾತಸ್ತೇನ ಹೇತುನಾ ಯಃ ಕ್ಷತೋಷ್ಮಾ, ಅಥವಾಽಭಿಘಾತಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ವ್ರಣಾದ್ಯುದ್ಭವಾತ್ ಕ್ಷತೇ ಜಾತೇ ಸತ್ಯಪಥ್ಯಕಾರಿಣಃ ಪುಂಸೋ ಯಃ ಕ್ಷತೋಷ್ಮಾ-ಅಗ್ನಿಃ, ಸ ವಾಯುನಾ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಪಿತ್ತಮೀರಯನ್-ಕೋಪಯನ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಪಿತ್ತಮ್ ? ಸರಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಮುತ್ಪನ್ನಯೋರ್ವಿದ್ರಧ್ಯೋರ್ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ಸಮಾನಲಕ್ಷಣಂ ವಿದ್ರಧಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಭೂರ್ಯುಪದ್ರವಮ್| ಇಯಾನೇವ ಚಾಸ್ಯ ವಿಶೇಷಃ, ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ವಿದ್ರಧ್ಯೋಃ ಸಕಾಶಾತ್|

Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16

| ತೇಷೂಪದ್ರವಭೇದಶ್ಚ ಸ್ಮೃತೋಽಧಿಷ್ಠಾನಭೇದತಃ||೧೨|| ತಮೇವೋಪದ್ರವಭೇದಂ ದರ್ಶಯತಿ - - - - ನಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಧ್ಮಾ, ಭವೇದ್ಬಸ್ತೌ ಮೂತ್ರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಪೂತಿ ಚ| ಶ್ವಾಸೋ ಯಕೃತಿ, ರೋಧಸ್ತು ಪ್ಲೀಹ್ನ್ಯುಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ಯ, ತೃಟ್ ಪುನಃ||೧೩|| ಗಲಗ್ರಹಶ್ಚ ಕ್ಲೋಮ್ನಿ, ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹೋ ಹೃದಿ| ಪ್ರಮೋಹಸ್ತಮಕಃ ಕಾಸೋ ಹೃದಯೇ ಘಟ್ಟನಂ ವ್ಯಥಾ||೧೪|| ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವಾನ್ತರಾಂಸಾರ್ತಿಃ ಕುಕ್ಷಾವಾಟೋಪಜನ್ಮ ಚ| ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ಗ್ರಹೋ ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋರ್ವೃಕ್ಕಯೋಃ ಕಟಿಪೃಷ್ಠಯೋಃ||೧೫|| ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚ ವ್ಯಥಾ ಪಾಯೌ ಪವನಸ್ಯ ನಿರೋಧನಮ್| |೧೬|

ಸ೦-ತೇಷು-ವಿದ್ರಧಿಷು, ಉಪದ್ರವವಿಶೇಷೋಽಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷಾದ್ಭವತಿ| ಸ೦-ನಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತೇ ವಿದ್ರಧೌ ಹಿಧ್ಮಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಭವೇತ್| ಬಸ್ತೌ ಜಾತೇ ಮೂತ್ರಂ ಪೂತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಚ ಭವೇತ್| ಯಕೃತಿ ಜಾತೇ ಶ್ವಾಸಃ ಸ್ಯಾತ್| ಪ್ಲೀಹ್ನಿ ಜಾತ ಉಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ಯ ರೋಧಃ| ಕ್ಲೋಮ್ನಿ ಜಾತೇ ಗಲಗ್ರಹ ಇವ ಗಲಗ್ರಹೋ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಃ ಸ್ಯಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಚ| ಹೃದಿ ಜಾತೇ ಸರ್ವಸ್ಯಾಙ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಗ್ರಹಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಪ್ರಮೋಹಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತಮಕಃ-ಶ್ವಾಸವಿಶೇಷಃ| ಹೃದಯೇ ಘಟ್ಟನಂ ವ್ಯಥಾ ಚ| ಕುಕ್ಷೌ ಜಾತೇ ಸತಿ ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವಯೋರನ್ತರೇಂಽಸಯೋಶ್ಚ ಪೀಡಾ ಭವತಿ, ತಥಾ ಕುಕ್ಷಾವಾಟೋಪಸಮ್ಭವಃ| ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋರ್ಜಾತೇ ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ಗ್ರಹೋ ನಿಶ್ಚಲ ಇವ ಸಕ್ಥಿನೀ ಜಾಯೇತೇ| ವೃಕ್ಕಯೋರ್ಜಾತೇ ಕಟ್ಯಾಃ ಪೃಷ್ಠಸ್ಯ ಚ ಗ್ರಹಃ, ಪೀಡಾ ಚ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಸ್ಯಾತ್| ಪಾಯೌ-ಗುದೇ ಜಾತೇ, ಪವನಸ್ಯ-ಅಪಾನಾಖ್ಯಸ್ಯ ವಾಯೋಃ, ನಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16

| ಆಮಪಕ್ವವಿದಗ್ಧತ್ವಂ ತೇಷಾಂ ಶೋಫವದಾದಿಶೇತ್||೧೬||

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ವಿದ್ರಧೀನಾಂ, ಆಮತ್ವಂ ಪಕ್ವತ್ವಂ ವಿದಗ್ಧತ್ವಂ-ಪಾಕಾತಿಕ್ರಾನ್ತತ್ವಂ, ಶೋಫವದಾದಿಶೇತ್| ಶೋಫಾನಾಮಿವ ಶೋಫವತ್, ಷಷ್ಠ್ಯನ್ತಾದ್ವತಿಃ| ತತ್ರ ಶೋಫಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧೌ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨೯|೨) - "ಶೋಫೋಽಲ್ಪೋಽಲ್ಪೋಷ್ಮರುಕ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನಾಮಾದಿಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್, ತಥೈವ ವಿದ್ರಧಿಷು ಬೋಧ್ಯಮ್|

Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17

ನಾಭೇರೂರ್ಧ್ವಂ ಮುಖಾತ್ಪಕ್ವಾಃ ಪ್ರಸ್ರವನ್ತ್ಯಧರೇ ಗುದಾತ್| ಗುದಾಸ್ಯಾನ್ನಾಭಿಜೋ|೧೭|

ಸ೦-ನಾಭೇರೂರ್ಧ್ವಂ-ಊರ್ಧ್ವಪ್ರದೇಶೇಷೂತ್ಪನ್ನಾಃ, ಪಕ್ವಾಃ ಸನ್ತೋ ಮುಖಾತ್-ಆಸ್ಯಾತ್, ಸ್ರಾವಂ ಸ್ರವನ್ತಿ| ನಾಭೇರಧರೇ-ಅಧಸ್ತಾತ್, ಪಕ್ವಾಃ ಸನ್ತೋ ಗುದಾತ್ ಸ್ರಾವಂ ಸ್ರವನ್ತಿ| ನಾಭಿಜಃ ಪುನರ್ವಿದ್ರಧಿರುತ್ಪನ್ನೋ ಗುದಾಸ್ಯಾತ್-ಉಭಯತಃ, ಸ್ರಾವಂ ಸ್ರವತಿ| ಗುದಂ ಚಾಸ್ಯಂ ಚ ಗುದಾಸ್ಯಮ್, ತಸ್ಮಾತ್|

Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18

| ವಿದ್ಯಾದ್ದೋಷಂ ಕ್ಲೇದಾಚ್ಚ ವಿದ್ರಧೌ||೧೭|| ಯಥಾಸ್ವಂ ವ್ರಣವತ್| |೧೮|

ಸ೦-ವಿದ್ರಧೌ ವ್ರಣ ಇವ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಾತಾದಿದೋಷಂ ಕ್ಲೇದಾದ್ವಿದ್ಯಾತ್| ವ್ರಣಪ್ರತಿಷೇಧೋಕ್ತಯಾ ರೀತ್ಯಾ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೨೫|೬) ಮಸ್ತುಮಾಂಸಪುಲಾಕಾಮ್ಬುತುಲ್ಯತನ್ವಲ್ಪಸಂಸ್ರತ್ಯಾದಿಕಯಾ ವಾತಿಕಂ ವಿದ್ರಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಮೂತ್ರಕಿಂಶುಕಭಸ್ಮಾಮ್ಬುತೈಲಾಮ್ಭೋಷ್ಣಬಹುಸ್ರುತೇತ್ಯಾದಿಕಯಾ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಂ ವಿದ್ರಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಬಹುಶ್ವೇತಘನಸ್ರುತ್ಯಾದಿಕಯಾ ಚ ಕಫಜಂ ವಿದ್ರಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಚಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾತ್ "ವಾತಾತ್ತತ್ರಾತಿತೀವ್ರರುಕ್" (ಶ್ಲೋ. ೬) ಇತ್ಯಾದೇರ್ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣಾದ್ವಾತಾದಿದೋಷವಿದ್ರಧಿಂ ಜಾನೀಯತ್, ಕ್ಲೇದಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ರಣವದಿತಿ ಸಪ್ತಮ್ಯನ್ತಾದ್ವತಿಃ, ವಿದ್ರಧಾವಿತಿ ಸಪ್ತಮ್ಯನ್ತನಿರ್ದೇಶಾತ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಭಾಷ್ಯೇ-"ಉಪಮಾನೇ ಯಃ ಸಂಶಯಃ ಸ ಉಪಮೇಯಾದ್ಬ್ಯಾವರ್ತತೇ|" ಇತಿ|

Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19

ಅಥೈಷಾಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗಾರ್ಥಮಾಹ - - - - ತತ್ರ ವಿವರ್ಜ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ| ಪಕ್ವೋ ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿಸ್ಥೋ ಭಿನ್ನೋಽನ್ತರ್ಬಹಿರೇವ ವಾ||೧೮|| ಪಕ್ವಶ್ಚಾನ್ತಃ ಸ್ರವನ್ ವಕ್ಕ್ರಾತ್ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೋಪದ್ರವಾನ್ವಿತಃ| |೧೯|

ಸ೦-ಸನ್ನಿಪಾತಜೋ ಯೋ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸ ವಿವರ್ಜ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಪಕ್ವೋಽನ್ತರ್ಬಹಿರೇವ ವಾ ಭಿನ್ನೋಽನ್ತಃ-ಅನ್ತರ್ಭಿನ್ನೋ, ಬಾಹ್ಯೋ-ಬಹಿರ್ಭಿನ್ನೋ, ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿಸ್ಥೋ ವರ್ಜ್ಯ ಏವ| ಪಕ್ವಶ್ಚಾನ್ತರೋ ಹೃದಾದಿಭ್ಯೋಽನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಜಾತೋ ವಕ್ತ್ರೇಣ ಸ್ರವನ್ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೋಪದ್ರವೈಃ-ಹಿಧ್ಮಾದಿಭಿಃ, ಯುಕ್ತೋ ವರ್ಜ್ಯ ಏವ|

Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21

ಇದಾನೀಂ ಸ್ತನವಿದ್ರಧಿರ್ಯೋಷಿತಾಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ತಥಾ ವಕ್ತಿ - - - - | ಏವಮೇವ ಸ್ತನಸಿರಾ ವಿವೃತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಯೋಷಿತಾಮ್||೧೯|| ಸೂತಾನಾಂ ಗರ್ಭಿಣೀನಾಂ ವಾ ಸಮ್ಭವೇಚ್ಛ್ವಯಥುರ್ಘನಃ| ಸ್ತನೇ ಸದುಗ್ಧೇಽದುಗ್ಧೇ ವಾ ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಃ||೨೦|| ನಾಡೀನಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಕ್ತ್ರತ್ವಾತ್ಕನ್ಯಾನಾಂ ನ ಸ ಜಾಯತೇ| |೨೧| ಇತಿ ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಮ್|೨೧|

ಸ೦-[ ಏವಮೇವ- ] ಯಥೈವ ವಿದ್ರಧ್ಯಾಖ್ಯಃ ಶ್ವಯಥುವಿಶೇಷೋ ಭುಕ್ತೈಃ ಪರ್ಯುಷಿತಾದಿಭಿಸ್ತೈಸ್ತೈಶ್ಚಾಸೃಕ್ಪ್ರದೂಷಣೈರ್ದುಷ್ಟತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಸ್ನಾಯ್ವಸೃಕ್ಕಣ್ಡರಾಶ್ರಯಃ, ತಥೈವ ಸೂತಾನಾಂ ಗರ್ಭಿಣೀನಾಂ ವಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸ್ತನೇ ಸದುಗ್ಧೇಽಥವಾಽದುಗ್ಧೇ ಸ್ತನಸಿರಾ ವಿವೃತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ-ಆಕ್ರಮ್ಯ, ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಃ-"ಬಾಹ್ಯೋಽತ್ರ ತತ್ರತತ್ರಾಙ್ಗೇ" (ಶ್ಲೋ. ೪) ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ಘನೋ-ನಿಬಿಡೋ, ಯಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸಮ್ಭವೇತ್ ಸ ಸ್ತನವಿದ್ರಧಿಸಂಜ್ಞಃ| ನಾಡೀನಾಂ-ಸ್ತನಸಿರಾಣಾಂ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಕ್ತ್ರತ್ವಾತ್ ಸ ಕನ್ಯಾನಾಂ ನ ಜಾಯತೇ|

Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22

ಅಥ ಶ್ವಯಥುಸಾಮಾನ್ಯಾದಿದಾನೀಂ ವೃದ್ಧಿಂ-ವರ್ಧ್ಮಾಪರನಾಮಾನಂ ವ್ಯಾಧಿಂ, ವಕ್ತುಮುಪಕ್ರಮತೇ - - - - ಅಥ ವೃದ್ಧಿನಿದಾನಮ್| | ಕೃದ್ಧೋ ರುದ್ಧಗತಿರ್ವಾಯುಃ ಶೋಫಶೂಲಕರಶ್ಚರನ್||೨೧|| ಮುಷ್ಕೌ ವಙ್ಕ್ಷಣತಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಫಲಕೋಶಾಭಿವಾಹಿನೀಃ| ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಧಮನೀರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ ಫಲಕೋಶಯೋಃ||೨೨||

ಸ೦-ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ| ಕಿಂ ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕುಪಿತಃ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ರುದ್ಧಗತಿಃ| ರುದ್ಧಾ ಗತಿರ್ಯಸ್ಯೇತಿ ರುದ್ಧಗತಿಃ, ಆವೃತಮಾರ್ಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಶೋಫಶೂಲಕರಃ| ತಥಾ, ಚರನ್-ದೇಶಾದ್ದೇಶಾನ್ತರಂ ಗಚ್ಛನ್| ವಙ್ಕ್ಷಣತಃ-ತತೋ ದೇಶಾತ್, ಮುಷ್ಕೌ-ವೃಷಣೌ, ಯಥಾ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತಥಾ ಫಲಕೋಶಾಭಿವಾಹಿನೀಃ ಸಿರಾಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಪೀಡಯಿತ್ವಾ| ಕಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಫಲಕೋಶಯೋಃ,-ವೃಷಣಯೋಃ|

Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23

ಅಧುನಾಽಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ - - - - ದೋಷಾಸ್ರಮೇದೋಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರೈಃ ಸ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಪ್ತಧಾ ಗದಃ| ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವಪ್ಯನಿಲಾದ್ಧೇತುಭೇದಸ್ತು ಕೇವಲಮ್||೨೩||

ಸ೦-ಪೃಥಗ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರ್ದೋಷೈಸ್ತಥಾಽಸ್ರೇಣ ಮೇದಸಾ ಮೂತ್ರೇಣ ಚ ತಥಾಽಽನ್ತ್ರೇಣ ಚ, ಏವಂ ದೋಷಾಸ್ರಮೇದೋಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರೈಃ ಸ ವೃದ್ಧ್ಯಾಖ್ಯೋ ಗದಃ ಸಪ್ತಧಾ-ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರೋ, ಮತಃ| ನ ಕೇವಲಂ [ ವಾತ ] ವೃದ್ಧಾಖ್ಯೋ ಯೋ ಗದಃ ಸ ಏವಾನಿಲಜೋ ಯಾವನ್ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವಪಿ ಯೌ ವೃದ್ಧ್ಯಾಖ್ಯೌ ಗದೌ ತಾವಪ್ಯನಿಲಜೌ| ನನು, ಏವಂ ಪೃಥಙ್ನಿರ್ದೇಶೋ ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಯೋಃ ಕರ್ತುಂ ನ ಯುಕ್ತೋಽನಿಲಜತ್ವಾತ್, ಇತ್ಯಾಹ-ಹೇತುಭೇದಸ್ತು ಕೇವಲಮ್| ಸತ್ಯಮ್| ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವಪ್ಯನಿಲಾಜ್ಜಾಯೇತೇ| ಕಿನ್ತು ಕಾರಣಭೇದಾನ್ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವಿತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೌ| ಯತೋ ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರೇಽಧಿಷ್ಠಾಯ ವಾಯುರ್ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜೌ ಗದೌ ವೃದ್ಧ್ಯಾಖ್ಯೌ ಕರೋತಿ| ಏವಂ ತೌ ಪರಮಾರ್ಥತೋ ವಾತಜಾವಪಿ ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವುಚ್ಯತೇ, ತಥಾರೂಪಾದ್ಧೇತುಭೂತಾದುತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್| ಏತಚ್ಚೋಪಲಕ್ಷಣಮಾತ್ರಮ್| ಮೇದೋರಕ್ತಜಾವಪಿ ವೃದ್ಧಿಗದೌ ದೋಷಜಾವೇವ, ಕಫಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ದೂಷ್ಯಸಂಜ್ಞಕೇ ಮೇದೋರಕ್ತೇಽಧಿಷ್ಠಾಯ ಕೃತತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮೇದೋರಕ್ತಹೇತುವಶಾನ್ಮೇದೋರಕ್ತಜಾವಿತಿ ಸಂಜ್ಞಯಾ ತಾವುಕ್ತೌ| ಏವಮನ್ಯೇಽಪ್ಯೇವಂರೂಪಾ ವ್ಯಾಧಯೋ ಬೋಧ್ಯಾಃ|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

ವಾತಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶೋ ರೂಕ್ಷೋ ವಾತಾದಹೇತುರುಕ್| |೨೪|

ಸ೦-ತತ್ರ ವಾತಾದ್ವೃದ್ಧಿರ್ವಾತೇನ ಪೂರಿತಾ ಯಾ ದೃತಿಃ-ಭಸ್ರಾ, ತಸ್ಯಾ ಇವ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂಭೂತೋ ಭವತಿ| ತಥಾ, ರೂಕ್ಷಃ| ತಥಾ, ಅಹೇತುಃ-ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನಾ, ರುಕ್-ಪೀಡಾ, ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ಏವಮ್|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಃ ಪಿತ್ತಾದ್ದಾಹೋಷ್ಮಪಾಕವಾನ್||೨೪||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾದ್ವೃದ್ಧಿಃ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಫಲತುಲ್ಯೋ ದಾಹಾದಿಮಾಂಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

ಕಫಾಚ್ಛಿತೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಕಠಿನೋಽಲ್ಪರುಕ್| |೨೫|

ಸ೦-ಕಫಾದ್ವೃದ್ಧಿಃ ಶೀತಾದಿಯುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತಃ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಲಿಙ್ಗಶ್ಚ ರಕ್ತತಃ||೨೫||

ಸ೦-ರಕ್ತಾದ್ವೃದ್ಧಿಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟೈಶ್ಚಿತಃ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಲಿಙ್ಗಶ್ಚ| ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಲಿಙ್ಗಾನೀವ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಸಪ್ತಮ್ಯುಪಮಾನಪೂರ್ವಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನೋತ್ತರಪದಲೋಪೀ ಸಮಾಸಃ|

Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26

ಕಫವನ್ಮೇದಸಾ ವೃದ್ಧಿರ್ಮೃದುಸ್ತಾಲಫಲೋಪಮಃ| |೨೬|

ಸ೦-ಮೇದಸಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಕಫವದಿತಿ ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರಾತ್ಕಫಕಾರ್ಯೋ ರೋಗಃ ಕಫ ಉಕ್ತಃ| ವಿಶೇಷಮತ್ರಾಹ-ಮೃದುಸ್ತಾಲಫಲೋಪಮ ಇತಿ|

Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ಮೂತ್ರಧಾರಣಶೀಲಸ್ಯ ಮೂತ್ರಜಃ ಸ ತು ಗಚ್ಛತಃ||೨೬|| ಅಮ್ಭೋಭಿಃ ಪೂರ್ಣದೃತಿವತ್ಕ್ಷೋಭಂ ಯಾತಿ ಸರುಙ್ಮೃದುಃ| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮಧಸ್ತಾಚ್ಚ ವಲಯಂ ಫಲಕೋಶಯೋಃ||೨೭||

ಸ೦-ಮೂತ್ರಜೋ ವೃದ್ಧಿರ್ಮೂತ್ರಧಾರಣಶೀಲಸ್ಯ ಜಲಪೂರ್ಣಭಸ್ತ್ರೇವ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ತು-ಮೂತ್ರಜೋ ವೃದ್ಧಿಃ, ಗಚ್ಛತೋ-ವ್ರಜತಃ, ಕ್ಷೋಭಂ ಯಾತಿ ಸರುಕ್ ಮೃದುಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್| ಫಲಕೋಶಯೋರಧಸ್ತಾಚ್ಚ ವಲಯಂ-ಕಟಕಂ, ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2

ವಾತಕೋಪಿಭಿರಾಹಾರೈಃ ಶೀತತೋಯಾವಗಾಹನೈಃ| ಧಾರಣೇರಣಭಾರಾಧ್ವವಿಷಮಾಙ್ಗಪ್ರವರ್ತನೈಃ||೨೮|| ಕ್ಷೋಭಣೈಃ ಕ್ಷುಭಿತೋಽನ್ಯೈಶ್ಚ ಕ್ಷುದ್ರಾನ್ತ್ರಾವಯವಂ ಯದಾ| ಪವನೋ ವಿಗುಣೀಕೃತ್ಯ ಸ್ವನಿವೇಶಾದಧೋ ನಯೇತ್||೨೯|| ಕುರ್ಯಾದ್ವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಸ್ಥೋ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾಭಂ ಶ್ವಯಥುಂ ತದಾ| ಉಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಚ ಮುಷ್ಕವೃದ್ಧಿ- ಮಾಧ್ಮಾನರುಕ್ಸ್ತಮ್ಭವತೀಂ ಸ ವಾಯುಃ| ಪ್ರಪೀಡಿತೋಽನ್ತಃ ಸ್ವನವಾನ್ ಪ್ರಯಾತಿ ಪ್ರಧ್ಮಾಪಯನ್ನೇತಿ ಪುನಶ್ಚ ಮುಕ್ತಃ||೩೦|| ಅನ್ತ್ರವೃದ್ಧಿರಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ವಾತವೃದ್ಧಿಸಮಾಕೃತಿಃ||೩೧|| ಇತಿ ವೃದ್ಧಿನಿದಾನಮ್||೨||

ಸ೦-ವಾತಕೋಪ್ಯಾಹಾರಾದಿಭಿರನ್ಯೈಶ್ಚ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈಃ ಕ್ಷೋಭಣೈಃ-ಕೋಪನೈಃ, ಕ್ಷುಭಿತಃ-ಕುಪಿತೋ, ಯದಾಽಲ್ಪಸ್ಯಾನ್ತ್ರಸ್ಯಾವಯವಃ-ಏಕದೇಶಃ, ತಂ ಸ್ವನಿವೇಶಾತ್-ಸ್ವಸ್ಥಾನಾತ್, ವಿಗುಣೀಕೃತ್ಯಾಧೋ ನಯೇತ್ ತದಾ ಪವನೋ ವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಸ್ಥೋ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾಭಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಉಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ-ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನಸ್ಯ ವೃದ್ಧ್ಯಾಖ್ಯಗದಸ್ಯ, ಸ ಪೂರ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ವಾಯುರ್ಮುಷ್ಕಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಂ-ವರ್ದ್ಧನಂ, ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಮ್ ? ಆಧ್ಮಾನರುಕ್ಽಽಸ್ತಮ್ಭವತೀಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರಪೀಡಿತೋ ಬಾಹ್ಯಾದನ್ತಃ ಸ್ವನವಾನ್-ಸಶಬ್ದಃ, ಪ್ರಯಾತಿ| ಮುಕ್ತಃ-ಅಪ್ರಪೀಡಿತಃ, ಪ್ರಧ್ಮಾಪಯನ್ ಪುನರೇತಿ-ಆಗಚ್ಛತಿ| ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತಮ್| ಅಯಂ-ಏವಂಲಕ್ಷಣಃ, ಅನ್ತ್ರವೃದ್ಧಿರಸಾಧ್ಯೋ ನ ಪುನಃ ಸರ್ವ ಏವೇತ್ಯಯಂಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಕಿಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ವಾತವೃದ್ಧಿಸಮಾಕೃತಿಃ,-"ವಾತಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶ" (ಶ್ಲೋ. ೨೪) ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಃ|

Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33

ವೃಧ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರನನ್ತರಂ ಶೋಫಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಗುಲ್ಮಸ್ಯಾವಸರಃ, ಇತಿ ತಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ - - - - ಅಥ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಮ್| ರೂಕ್ಷಕೃಷ್ಣಾರುಣಸಿರಾತನ್ತುಜಾಲಗವಾಕ್ಷಿತಃ| ಗುಲ್ಮೋಽಷ್ಟಧಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಂಸೃಷ್ಟೈರ್ನಿಚಯಂ ಗತೈಃ||೩೨|| ಆರ್ತವಸ್ಯ ಚ ದೋಷೇಣ ನಾರೀಣಾಂ ಜಾಯತೇಽಷ್ಟಮಃ| |೩೩|

ಸ೦-ಸರ್ವಗುಲ್ಮಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ರೂಕ್ಷಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಗವಾಕ್ಷಿತೋ-ನಿರನ್ತರಮಾಕ್ರಾನ್ತಃ| ಗುಲ್ಮೋಽಷ್ಟಧೇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾರೂಪಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ತದೇವಾಷ್ಟಧಾತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ-ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ, ತ್ರಯಃ| ತಥಾ, ಸಂಸೃಷ್ಟೈಃ-ಸಂಸರ್ಗೇಣ, ತ್ರಯಃ| ನಿಚಯಂ ಗತೈಃ-ಸನ್ನಿಪಾತೇನ, ಏಕಃ| ತಥಾ, ಅಷ್ಟಮೋ ನಾರೀಣಾಂ ಚಾರ್ತವಸ್ಯ ದೋಷೇಣ-ದುಷ್ಟತಯಾ, ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38

| ಜ್ವರಚ್ಛರ್ದ್ಯತಿಸಾರಾದ್ಯೈರ್ವಮನಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಕರ್ಮಭಿಃ||೩೩|| ಕರ್ಶಿತೋ ವಾತಲಾನ್ಯತ್ತಿ ಶೀತಂ ವಾಽಮ್ಬು ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ| ಯಃ ಪಿಬತ್ಯನು ಚಾನ್ನಾನಿ ಲಙ್ಘನಪ್ಲವನಾದಿಕಮ್||೩೪|| ಸೇವತೇ ದೇಹಸಙ್ಕ್ಷೋಭಿ ಛರ್ದಿಂ ವಾ ಸಮುದೀರಯೇತ್| ಅನುದೀರ್ಣಾಮುದೀರ್ಣಾನ್ವಾ ವಾತಾದೀನ್ನ ವಿಮುಞ್ಚತಿ||೩೫|| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನಭ್ಯಸ್ಯ ಶೋಧನಂ ವಾ ನಿಷೇವತೇ| ಶುದ್ಧೋ ವಾಽಽಶುವಿದಾಹೀನಿ ಭಜತೇ ಸ್ಯನ್ದನಾನಿ ವಾ||೩೬|| ವಾತೋಲ್ಬಣಾಸ್ತಸ್ಯ ಮಲಾಃ ಪೃಥಕ್ ಕ್ರುದ್ಧಾ ದ್ವಿಶೋಽಥವಾ| ಸರ್ವೇ ವಾ ರಕ್ತಯುಕ್ತಾ ವಾ ಮಹಾಸ್ರೋತೋನುಶಾಯಿನಃ||೩೭|| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಮಾರ್ಗಮಾವೃತ್ಯ ಕುರ್ವತೇ ಶೂಲಪೂರ್ವಕಮ್| ಸ್ಪರ್ಶೋಪಲಭ್ಯಂ ಗುಲ್ಮಾಖ್ಯಮುತ್ಪ್ಲುತಂ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಿಣಮ್||೩೮||

ಸ೦-"ಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿ" ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ "ಭಜತೇ ಸ್ಯನ್ದನಾನಿ ವಾ" ಇತಿ ನಿದಾನಮ್| ಅತಿಸಾರಾದ್ಯೈರಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೇನ ಗ್ರಹಣ್ಯಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ವಮನಾದ್ಯೈರಿತ್ಯತ್ರ ಚ ವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾದಯಃ| ಜ್ವರಾದಿಭಿರ್ವ್ಯಾಧಿಭಿರ್ವಮನಾದಿಭಿಶ್ಚ ಕರ್ಶಿತೋ ಯೋ ವಾತಲಾನ್ಯನ್ನಾನಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ| ಅಥವಾ, ಬುಭುಕ್ಷಿತೋ-ಭೋಜನಂ ವಿನೈವ, ಶೀತಂ-ಅಪಕ್ವಮಮ್ಬು, ಯಃ ಪಿಬತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೬)- "ಅನವಸ್ಥಿತದೋಷಾಗ್ನೇರ್ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷೀಣಬಲಸ್ಯ ಚ| ನಾಲ್ಪಮಪ್ಯಾಮಮುದಕಂ ಹಿತಂ, ತದ್ಧಿ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್||" ಇತಿ| ಅನು ಚಾನ್ನಾನಿ-ಭೋಜನಾದನನ್ತರಂ, ಲಙ್ಘನಾದಿಕಂ ಯತ್ಕರ್ಮ ದೇಹಸಙ್ಕ್ಷೋಭಿ-ಶರೀರಸಂರಮ್ಭೋತ್ಪಾದಕಂ, ತತ್ಸೇವತೇ| ಛರ್ದಿಂ ವಾ ಯೋಽನುದೀರ್ಣಾಂ-ಅನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಂ, ಸಮುದೀರಯೇತ್-ಸಮನ್ತಾದೂರ್ಧ್ವಂ ನಯೇತ್| ಉದೀರ್ಣಾನ್ ವಾತಾದೀನ್-ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಗತಾನ್, ನ ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ತಥಾ ಯಃ ಕಶ್ಚನ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನಭ್ಯಸ್ಯ-ಪುನಃಪುನರಕೃತ್ವಾ, ಶೋಧನಂ-ವಮನವಿರೇಚನಾದಿ, ನಿಷೇವತೇ| ಅಥವಾ, ಶುದ್ಧಃ-ಕೃತವಮನವಿರೇಚನಃ, ಆಶು-ಸಮನನ್ತರಮೇವ, ವಿದಾಹೀನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಭಜತೇ-ಸನ್ತಾಪನಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ| ಪಚ್ಯಮಾನಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಯಾನಿ ವಿದಾಹಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾನ್ಯಾಮಾಶಯ ಏವ ಚಿರಮವತಿಷ್ಠನ್ತೇ ತಾನಿ ವಿದಾಹೀನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಅಥವಾ, ಕೃತವಮನವಿರೇಚನೋಽನನ್ತರಮೇವ ಸ್ಯನ್ದನಾನಿ-ಸ್ರುತಿರೂಪಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾರೀಣ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ, ಭಜತೇ| ತಸ್ಯ ಮಲಾಃ-ವಾತಾದಯೋ, ಗುಲ್ಮಸಂಜ್ಞಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕುರ್ವತೇ| ಕೀದೃಶಾಃ ? ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ-ವಾತಕಾರಣಾಃ| ನ ಹಿ ಪವನಕಾರಣಮನ್ತರೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತರಕ್ತಾನಾಂ ಸಂಘಟ್ಟನಾ ಘಟತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಾನಾಂ ವಾತಸ್ಯ ಚ ಪಿತ್ತಾದಿಗುಲ್ಮೇಷು ಗುಲ್ಮನಿಷ್ಪಾದನಂ ಪ್ರತಿ ತುಲ್ಯಕಕ್ಷತಾಮನೇನ ವಿಶೇಷಣೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಯತ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ| ಯದಿ ಪುನರುಲ್ಬಣಃ-ಅಧಿಕಃ, ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ| ತದಾನೀಂ ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮೇಽಪ್ಯಧಿಕತ್ವಂ ವಾತಸ್ಯೇತಿ ವಾತಗುಲ್ಮಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಾದೀನಾಂ ವಿಷಯವಿಭಾಗೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾದ್ವಾತಕಾರಣತ್ವಂ ವಾತೋಲ್ಬಣಾ ಇತ್ಯನೇನ ವಿವಕ್ಷಿತಮಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ದೋಷಾಃ ? ಕ್ರುದ್ಧಾಃ-ಕುಪಿತಾಃ| ಕಥಮ್ ? ಪೃಥಕ್-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕೃತ್ವಾ| ಅಥವಾ, ದ್ವಿಶೋ-ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಕೃತ್ವಾ, ಸಂಸರ್ಗಸ್ಥಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವೇ ವಾ-ಸಮಸ್ತಾ ರಕ್ತಯುಕ್ತಾ ವೇತಿ| ವಾಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ರಕ್ತಯುಕ್ತಾಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಖರನಾದೇಽಭಿಹಿತಮ್-"ವಾಯುಃ, ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕಫಂ ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚಾದಾಯ ಪಿಣ್ಡಿತಮ್| ಗುಲ್ಮಂ ಕುರ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ "ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾ ವಾತಪಿಣ್ಡಿತಾ ಗುಲ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ತಥಾ ಮಹಾಸ್ರೋತೋನುಶಾಯಿನಃ| ಮಹಾಸ್ರೋತಃ-ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಾನಂ, ತದನುಶೇರತೇ ಯೇ ತೇ ಮಹಾಸ್ರೋತೋನುಶಾಯಿನಃ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಗುಲ್ಮಂ ನಿಷ್ಪಾದಯನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಊರ್ಧ್ವಾಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಮಾರ್ಗಮಾವೃತ್ಯ-ಆಪೂರ್ಯ, ಅನೇನಾಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಕ್ತಾ| ಶೂಲಂ ಪೂರ್ವಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ಏವಂ ತಂ ಶೂಲಪೂರ್ವಕಮ್,-ಪೂರ್ವಂ ಶೂಲಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದ್ದೋಷಾ ಗುಲ್ಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಅನೇನಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಸ್ಪರ್ಶೋಪಲಭ್ಯಂ-ಅಶ್ಮಾದಿಸದೃಶಮ್, ತಥಾ ಉತ್ಪ್ಲುತಂ-ಊರ್ಧ್ವಂ ಗತಮ್| ತಥಾ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಿಣಂ-ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾಕಾರಮ್, ಇತ್ಯನೇನಾಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಮ್|

Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41

ಅಧುನಾ ವಾತಗುಲ್ಮಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ಕರ್ಶನಾತ್ಕಫವಿಟ್ಪಿತ್ತೈರ್ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವರಣೇನ ವಾ| ವಾಯುಃ ಕೃತಾಶ್ರಯಃ ಕೋಷ್ಠೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ಕಾಠಿನ್ಯಮಾಗತಃ||೩೯|| ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಸ್ವಾಶ್ರಯೇ ದುಷ್ಟಃ ಪರತನ್ತ್ರಃ ಪರಾಶ್ರಯೇ| ಪಿಣ್ಡಿತತ್ವಾದಮೂರ್ತೋಽಪಿ ಮೂರ್ತತ್ವಮಿವ ಸಂಶ್ರಿತಃ||೪೦|| ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಬಸ್ತಿನಾಭಿಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಸಂಶ್ರಯಃ| |೪೧|

ಸ೦-ಕರ್ಶನಾತ್-ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್, ವಾಯುರ್ದುಷ್ಟಃ ಕದಾಚಿತ್ ಕಫವಿಟ್ಪಿತ್ತೈಃ ಕೃತೇನ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವರಣೇನ-ರೋಧೇನ, ಕೋಷ್ಠೇ-ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಾಖ್ಯೇ, ಕೃತಾಶ್ರಯೋ-ಗೃಹೀತಾಸ್ಪದಃ, ತಥಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ಕಾರಣಾತ್ ಕಾಠಿನ್ಯಮಾಗತಃ-ಪಿಣ್ಡಿತತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಸ್ವಾಶ್ರಯೇ-ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಾನೇ, ದುಷ್ಟಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ, ಪರಾಶ್ರಯೇ-ಆಮಾಶಯಸ್ಥಾನೇ, ದುಷ್ಟಃ ಪರತನ್ತ್ರಃ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಾಯತ್ತಃ, ಪಿಣ್ಡಿತತ್ವಾತ್ಕಾರಣಾತ್ ಸ್ಪರ್ಶೋಪಲಭ್ಯಃ ಸನ್, ಅಮೂರ್ತೋಽಪಿ-ಅಕಠಿನೋಽಪಿ, ಮೂರ್ತತ್ವಮಿವ-ಕಾಠಿನ್ಯಮಿವ, ಸಂಶ್ರಿತಃ-ಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ, ತನ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿರಿತಿ ಶೇಷಃ| ಬಸ್ತಿನಾಭಿಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಸಂಶ್ರಯಃ, ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಃ ಸಂಶ್ರಯಃ-ಆಧಾರೋ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44

| ವಾತಾನ್ಮನ್ಯಾಶಿರಃಶೂಲಂ ಜ್ವರಪ್ಲೀಹಾನ್ತ್ರಕೂಜನಮ್||೪೧|| ವ್ಯಧಃ ಸೂಚ್ಯೇವ ವಿಟ್ಸಙ್ಗಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುಚ್ಛ್ವಸನಂ ಮುಹುಃ| ಸ್ತಮ್ಭೋ ಗಾತ್ರೇ ಮುಖೇ ಶೋಷಃ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ವಿಷಮವಹ್ನಿತಾ||೪೨|| ರೂಕ್ಷಕೃಷ್ಣತ್ವಗಾದಿತ್ವಂ ಚಲತ್ವಾದನಿಲಸ್ಯ ಚ| ಅನಿರೂಪಿತಸಂಸ್ಥಾನಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವ್ಯಥಃ||೪೩|| ಪಿಪೀಲಿಕಾವ್ಯಾಪ್ತ ಇವ ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ಫುರತಿ ತುದ್ಯತೇ| |೪೪|

ಸ೦-ವಾತಾದ್ಗುಲ್ಮೇ ಸತಿ ಮನ್ಯಾಶೂಲಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ, ಚಲತ್ವಾಚ್ಚ ವಾಯೋರ್ಗುಲ್ಮೋಽನಿರೂಪಿತಸಂಸ್ಥಾನಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವ್ಯಥಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅನಿರೂಪಿತಾಃ ಸಂಸ್ಥಾನಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಸಂಸ್ಥಾನಂ-ಆಕಾರಃ| ಸ್ಥಾನಂ-ಆಶ್ರಯಃ| ತಥಾ, ಪಿಪೀಲಿಕಾಭಿರ್ವ್ಯಾಪ್ತಃ-ಚಿತ ಇವ, ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ಫುರತಿ ತುದ್ಯತೇ ಚ| ತುದ್ಯತ ಇತಿ ಕರ್ಮಕರ್ತರಿ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45

| ಪಿತ್ತಾದ್ದಾಹೋಽಮ್ಲಕೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾವಿಡ್ಭೇದಸ್ವೇದತೃಡೂಜ್ವರಾಃ||೪೪|| ಹಾರಿದ್ರತ್ವಂ ತ್ವಗಾದ್ಯೇಷು ಗುಲ್ಮಶ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಃ| ದೂಯತೇ ದೀಪ್ಯತೇ ಸೋಷ್ಮಾ ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ದಹತೀವ ಚ||೪೫||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾದ್ಗುಲ್ಮೇ ದಾಹಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ತ್ವಙ್ನಖಾದಿಷು ಹಾರಿದ್ರೋ ವರ್ಣಃ ಸ್ಯಾತ್| ಗುಲ್ಮಶ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ನ ಸಹತೇ-ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಃ, ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ದೂಯತೇ-ಉಪತಪ್ಯತೇ, ದೀಪ್ಯತೇ-ಜ್ವಲತೀವ| ಸೋಷ್ಮಾ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ಚ ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ-ಗುಲ್ಮಾಶ್ರಿತಮಾಸ್ಪದಂ, ದಹತೀವ-ತಪ್ತಾಯಃಪಿಣ್ಡ ಇವ| ದೂಯತ ಇತಿ "ದೂಡ್ ಪರಿತಾಪೇ" ದಿವಾದಿಃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47

ಕಫಾತ್ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮರುಚಿಃ ಸದನಂ ಶಿಶಿರಜ್ವರಃ| ಪೀನಸಾಲಸ್ಯಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸಶುಕ್ಲತ್ವಗಾದಿತಾಃ||೪೬|| ಗುಲ್ಮೋಽವಗಾಢಃ ಕಠಿನೋ ಗುರುಃ ಸುಪ್ತಃ ಸ್ಥಿರೋಽಲ್ಪರುಕ್| |೪೭|

ಸ೦-ಕಫಾದ್ಗುಲ್ಮೇ ಸತಿ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಗುಲ್ಮೋಽವಗಾಢಾದಿಯುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| ಸ್ವದೋಷಸ್ಥಾನಧಾಮಾನಃ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ ಚ ರುಕ್ಕರಾಃ||೪೭|| ಪ್ರಾಯಃ| |೪೮|

ಸ೦-ತೇ ಚ ಗುಲ್ಮಾಃ ಸ್ವದೋಷಸ್ಥಾನಧಾಮಾನೋ ದೋಷಸ್ಯ-ವಾತಾದೇಃ, ಸ್ಥಾನಂ-ಪಕ್ವಾಶಯಾದಿ ಸ್ವಮಾತ್ಮೀಯಮಾತ್ಮೀಯಂ, ದೋಷಸ್ಥಾನಂ ತದ್ಧಾಮ-ಸ್ಥಾನಂ, ಯೇಷಾಂ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಗುಲ್ಮಾನಾಂ, ತೇ ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಸ್ವದೋಷಸ್ಥಾನಧಾಮಾನಃ| ತಥಾ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ-ಆತ್ಮೀಯೇ ವಯೋಹೋರಾತ್ರಿಭುಕ್ತಾನಾಮನ್ತಮಧ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣೇ, ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಗುಲ್ಮಾಕ್ಕರಾಃ-ಶೂಲಕರಾಃ, ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

ತ್ರಯಸ್ತು ದ್ವನ್ದ್ವೋತ್ಥಾ ಗುಲ್ಮಾಃ ಸಂಸೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾಃ| ಸರ್ವಜಸ್ತೀವ್ರರುಗ್ದಾಹಃ ಶೀಘ್ರಪಾಕೀ ಘನೋನ್ನತಃ||೪೮|| ಸೋಽಸಾಧ್ಯೋ| |೪೯|

ಸ೦-ದ್ವನ್ದ್ವೋತ್ಥಾಃ-ಸಂಸರ್ಗಜಾ ಗುಲ್ಮಾಸ್ತ್ರಯಃ,ಸಂಸೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಸ೦-ಸರ್ವಜಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಗುಲ್ಮಸ್ತೀವ್ರರುಗಾದಿಯುಕ್ತಃ| ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯಃ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54

ರಕ್ತಗುಲ್ಮಸ್ತು ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಏವ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಅತ್ರೈವೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ - - - - ಋತೌ ವಾ ನವಸೂತಾ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಯೋನಿರೋಗಿಣೀ||೪೯|| ಸೇವತೇ ವಾತಲಾನಿ ಸ್ತ್ರೀ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ತಸ್ಯಾಃ ಸಮೀರಣಃ| ನಿರುಣದ್ಧ್ಯಾರ್ತವಂ ಯೋನ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಮಾಸಮವಸ್ಥಿತಮ್||೫೦|| ಕುಕ್ಷಿಂ ಕರೋತಿ ತದ್ಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಮಾವಿಷ್ಕರೋತಿ ಚ| ಹೃಲ್ಲಾಸದೌಹೃದಸ್ತನ್ಯದರ್ಶನಕ್ಷಾಮತಾದಿಕಮ್||೫೧|| ಕ್ರಮೇಣ ವಾಯುಸಂಸರ್ಗಾತ್ಪಿತ್ತಯೋನಿತಯಾ ಚ ತತ್| ಶೋಣಿತಂ ಕುರುತೇ ತಸ್ಯಾ ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ಥುಗುಲ್ಮಜಾನ್||೫೨|| ರುಕ್ಸ್ತಮ್ಭದಾಹಾತೀಸಾರತೃಡ್ಜ್ವರಾದೀನುಪದ್ರವಾನ್| ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಚ ಸುತರಾಂ ಶೂಲಂ ದುಷ್ಟಾಸೃಗಾಶ್ರಯೇ||೫೩|| ಯೋನ್ಯಾಶ್ಚ ಸ್ರಾವದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯತೋದಸ್ಪನ್ದನವೇದನಾಃ| |೫೪|

ಸ೦-ರಕ್ತಗುಲ್ಮಃ ಪುನಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಏವ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಸ೦-ಋತೌ-ಆರ್ತವಕಾಲೇ, ನವಪ್ರಸೂತಾ ವಾ ಯೋನಿರೋಗಿಣೀ ವಾ ಸ್ತ್ರೀ ವಾತಲಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಯದಿ ಸೇವತೇ ತಸ್ಯಾಃ-ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಸಮೀರಣಃ-ಪವನಃ, ಕುಪಿತೋ ಯೋನ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಮಾಸಂ ಯದವಸ್ಥಿತಮಾರ್ತವಂ ತದುಪರುಣದ್ಧಿ| ತತ್-ಆರ್ತವಂ, ಕುಕ್ಷಿಂ ಕರೋತಿ, ಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಂ ಚಾವಿಷ್ಕರೋತಿ-ಪ್ರಕಟಯತಿ| ಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಮಿವ ಲಿಙ್ಗಂ ಯಸ್ಯೇತಿ "ಸಪ್ತಮ್ಯುಪಮಾನಪೂರ್ವಸ್ಯ" ಇತಿ ಬಹುಬ್ರೀಹಿರುತ್ತರಪದಲೋಪಶ್ಚ| ಅಥ ತದೇವ ಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಮಾಹ-ಹೃಲ್ಲಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಮುನಿಸ್ತು ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೩|೧೪)- "ಪಾದಯೋಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಭವತಿ|" ಇತ್ಯೂಚೇ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸ೦-ಕ್ರಮೇಣ-ಅನನ್ತರಂ, ವಾಯುಸಂಸರ್ಗಾತ್-ಮರುತ್ಸಂಶ್ಲೇಷಾತ್, ತಥಾ ಪಿತ್ತಯೋನಿತಯಾ ಚ-ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವೇನ, ತಚ್ಛೋಣಿತಂ ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ಥಗುಲ್ಮಜಾನುಪದ್ರವಾನ್ ಕುರುತೇ ರುಕ್ಸ್ತಮ್ಭದಾಹಾತೀಸಾರತೃಡ್ಜ್ವರಾದೀನ್| ಅನಯಾ ಚ ಭಙ್ಗ್ಯಾ ವಾತಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಯೋರುಪದ್ರವಾ ಅಪ್ಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ಗರ್ಭಾಶಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುಲ್ಮಶ್ಚ ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಸುತರಾಂ ಶೂಲಂ ಕರೋತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ? ದುಷ್ಟಸ್ಯಾಸೃಜ ಆಶ್ರಯೇ-ಆಧಾರಭೂತೇ| ಯೋನ್ಯಾಶ್ಚ ಸ್ರಾವಾದೀನ್ ಕುರುತೇ|

Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55

ಗರ್ಭಲಕ್ಷಣಾದ್ರಕ್ತಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವಿಲಕ್ಷಣಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ - - - - | ನ ಚಾಙ್ಗೈರ್ಗರ್ಭವದ್ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ಫುರತ್ಯಪಿ ತು ಶೂಲವಾನ್||೫೪|| ಪಿಣ್ಡೀಭೂತಃ ಸ ಏವಾಸ್ಯಾಃ ಕದಾಚಿತ್ಸ್ಪನ್ದತೇ ಚಿರಾತ್| ನ ಚಾಸ್ಯಾ ವರ್ದ್ಧತೇ ಕುಕ್ಷಿಗುಲ್ಮ ಏವ ತು ವರ್ದ್ಧತೇ||೫೫||

ಸ೦-ನ ಚ ಗರ್ಭ ಇವಾಙ್ಗೈಃ-ಪಾಣ್ಯಾದಿಭಿರವಯವೈಃ, ಸ್ಫುರತಿ-ನಿಃಸ್ಪನ್ದತೇ ಗುಲ್ಮೋಽಙ್ಗಾಭಾವಾತ್, ಅಪಿ ತು ಶೂಲವಾನ್| ಸ ಏವ-ಗುಲ್ಮಃ, ಪಿಣ್ಡೀಭೂತಃ ಕದಾಚಿಚ್ಚಿರೇಣಾಸ್ಯಾಃ ಸ್ಪನ್ದತೇ-ನ ಗರ್ಭವಚ್ಛೀಘ್ರಮ್| ತಥಾ, ಗರ್ಭೇಽನ್ತಃಸ್ಥಿತೇ ಕುಕ್ಷಿರಸ್ಯಾ ವರ್ಧತೇ| ಗುಲ್ಮೇ ತ್ವನ್ತಃಸ್ಥಿತೇ ಸ ಏವ ವರ್ಧತೇ ಗುಲ್ಮೋ, ನ ಕುಕ್ಷಿಃ| ಇತಿ ಗರ್ಭರಕ್ತಗುಲ್ಮಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಭೇದಃ|

Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57

ಅಥ ಗುಲ್ಮವಿದ್ರಧ್ಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಭೇದಂ ಕಥಯತಿ - - - - ಸ್ವದೋಷಸಂಶ್ರಯೋ ಗುಲ್ಮಃ ಸರ್ವೋ ಭವತಿ ತೇನ ಸಃ| ಪಾಕಂ ಚಿರೇಣ ಭಜತೇ ನೈವ ವಾ, ವಿದ್ರಧಿಃ ಪುನಃ||೫೬|| ಪಚ್ಯತೇ ಶೀಘ್ರಮತ್ಯರ್ಥಂ ದುಷ್ಟರಕ್ತಾಶ್ರಯತ್ವತಃ| ಅತಃ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧಿಃ ಸೋಽಭಿಧೀಯತೇ||೫೭||

ಸ೦-ಸರ್ವೋ ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ವದೋಷಃ ಸಂಶ್ರಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಯೇನ ಯೇನ ದೋಷೇಣ ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮೇನಾಥವಾ ದ್ವನ್ದ್ವಸ್ವರೂಪೇಣ ಸನ್ನಿಪಾತೇನಾನ್ಯೇನ ವಾ ಗುಲ್ಮೋ ಜಾಯತೇ ಸ ದೋಷಸ್ತಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಸ್ಯಾಶ್ರಯಃ| ತದೇವಂ ವಾತಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವಾತ ಏವಾಶ್ರಯೋ, ನ ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಾದಯಃ| ಪಿತ್ತಾದಿಕೃತಾನಾಂ ತ ಏವಾಶ್ರಯಾಃ, ನ ಪವನ ಆಶ್ರಯಃ| ಏವಂ ಸ್ವದೋಷಸಂಶ್ರಯೋ ಗುಲ್ಮಃ ಸರ್ವೋ ಭವತಿ| ತೇನ-ಸ್ವದೋಷಸಂಶ್ರಯಾಖ್ಯೇನ ಕಾರಣೇನ, ಗುಲ್ಮಶ್ಚಿರೇಣ ಕಾಲೇನ ಪಾಕಂ ಭಜತೇ| ಏತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ತಥೈಕೀಯಮತೇನೋಕ್ತಮ್| ಅತ ಏವಾಹ-ನೈವ ವೇತಿ| ಅಥವಾ ಗುಲ್ಮಃ ಪಾಕಂ ನ ಭಜತ ಏವ| ವಿದ್ರಧಿಸ್ತು ಶೀಘ್ರಂ-ಅಚಿರೇಣೈವ ಕಾಲೇನ, ಪಾಕಂ ಭಜತೇ, ಅತ್ಯರ್ಥಂ ದುಷ್ಟರಕ್ತಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ಅತಃ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾತ್ ಕಾರಣಾದಸೌ ವಿದ್ರಧಿರಭಿಧೀಯತೇ| ತಥಾ ಚಾಗಮಃ (ಸುಶ್ರುತೇ ನಿ. ಅ. ೯|೩೨)- "ಮಾಂಸಶೋಣಿಭೂಯಸ್ತ್ವಾತ್ ಪಾಕಂ ಗಚ್ಛತಿ ವಿದ್ರಧಿಃ| ಮಾಂಸಶೋಣಿತಹೀನತ್ವಾದ್ಗುಲ್ಮಃ ಪಾಕಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ||" ಇತಿ| ತಥಾ ಪ್ರಾಯೇಣ ವಾತಾತ್ಮಕಃ ಸರ್ವೋ ಗುಲ್ಮೋ ಜಾಯತೇ| ವಾತ ಏವಾಮೂರ್ತೋಽಪಿ ಮೂರ್ತತ್ವಮಿವ ಸಂಶ್ರಿತೋ ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ವಾತಸ್ಯೈವ ಸರ್ವಗುಲ್ಮೇಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಪಾಕಾನುಪಪತ್ತಿಃ|

Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3

ಅಥ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಲಕ್ಷಣಮಾಹ - - - - ಗುಲ್ಮೇಽನ್ತರಾಶ್ರಯೇ ಬಸ್ತಿಕುಕ್ಷಿಹೃತ್ಪ್ಲೀಹವೇದನಾಃ| ಅಗ್ನಿವರ್ಣಬಲಭ್ರಂಶೋ ವೇಗಾನಾಂ ಚಾಪ್ರವರ್ತನಮ್||೫೮|| ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯೋ ಬಾಹ್ಯೇ ಕೋಷ್ಠಾಙ್ಗೇಷು ತು ನಾತಿರುಕ್| ವೈವರ್ಣ್ಯಮವಕಾಶಸ್ಯ ಬಹಿರುನ್ನತತಾಽಧಿಕಮ್||೫೯|| ಇತಿ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಮ್||೩||

ಸ೦-ಗುಲ್ಮೇಽನ್ತರಾಶ್ರಯೇ-ಆಭ್ಯನ್ತರೇ, ಬಸ್ತ್ಯಾದಿವೇದನಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ, ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಭ್ರಂಶೋ-ವಿನಾಶೋ, ವೇಗಾನಾಂ ಚ ಪ್ರವರ್ತನಂ ನ ಭವತಿ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಬಾಹ್ಯೇ, ವಿಪರ್ಯಯೋ-ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ಯಥಾ,-ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಭ್ರಂಶಾಭಾವೋ ವೇಗಾನಾಂ ಚ ಪ್ರವರ್ತನಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಬಸ್ತಿಹೃದಯಾದಿಷು ಕೋಷ್ಠಾಙ್ಗೇಷ್ವತಿರುಙ್ನ ಭವತಿ| ಯಥಾಽನ್ತರೇ ತಥಾಽವಕಾಶಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಪ್ರದೇಶಸ್ಯ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ-ಶರೀರಾದನ್ಯವರ್ಣತ್ವಮ್| ಬಹಿಃ-ಬಾಹ್ಯಭಾಗೇ, ಉನ್ನತತ್ವಮಧಿಕಂ ಭವತಿ|

Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60

ಗುಲ್ಮಾನಾಮಾನಾಹಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾದಾನಾಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ - - - - ಸಾಟೋಪಮತ್ಯುಗ್ರರುಜಮಾಧ್ಮಾನಮುದರೇ ಭೃಶಮ್| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋವಾತರೋಧೇನ ತಮಾನಾಹಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||೬೦||

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಾಧೋವಾತರೋಧೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನೋದರೇ ಭೃಶಮಾಧ್ಮಾನಂ ಯತ್ ತಮಾನಾಹಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ, ಮುನಯಃ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಸಾಟೋಪಂ-ಸಶಬ್ದಮ್, ತಥಾಽತ್ಯುಗ್ರಾ ರುಕ್-ಪೀಡಾ, ಯತ್ರ ತದೇವಮ್| ಸುಶ್ರುತೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಧ್ಮಾನಸ್ಯಾಪಿ ಲಕ್ಷಣಮಭ್ಯಧಾಯಿ (ನಿ. ಅ. ೧|೮೯) - "ವಿಮುಕ್ತಪಾರ್ಶ್ವಹೃದಯಂ ತದೇವಾಮಾಶಯೋತ್ಥಿತಮ್| ಪ್ರತ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಕಫವ್ಯಾಕುಲಿತಾನಿಲಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61

ಘನೋಽಷ್ಠೀಲೋಪಮೋ ಗ್ರನ್ಥಿರಷ್ಠೀಲೋರ್ಧ್ವಂ ಸಮುನ್ನತಃ| ಆನಾಹಲಿಙ್ಗಸ್ತಿರ್ಯಕ್ತು ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾ ತದಾಕೃತಿಃ||೬೧||

ಸ೦-[ ಘನೋ- ]ನಿಬಿಡೋ, ಯೋ ಗ್ರನ್ಥಿರಷ್ಠೀಲಯೋಪಮೀಯತೇ ತಥೋರ್ಧ್ವಂ ಸಮುನ್ನತಃ-ನಾಧಸ್ತಾತ್, ಸ ಗ್ರನ್ಥಿರಾನಾಹಲಿಙ್ಗೋಽಷ್ಠೀಲಾ ಭಣ್ಯತೇ| ತಿರ್ಯಕ್ ಚ (ಪುನಃ) ಯೋ ಗ್ರನ್ಥಿಃ-ನೋರ್ಧ್ವಂ ಸಮುನ್ನತಃ, ತದಾಕೃತಿಃ-ಅಷ್ಠೀಲಾಸದೃಶಃ, ಸ ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲೋಚ್ಯತೇ|

Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62

ತೂನೀಪ್ರತೂನ್ಯೌ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ಪಕ್ವಾಶಯಾದ್ಗುದೋಪಸ್ಥಂ ವಾಯುಸ್ತೀವ್ರರುಜಃ ಪ್ರಯಾನ್| ತೂನೀ, ಪ್ರತೂನೀ ತು ಭವೇತ್ಸ ಏವಾತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇ||೬೨||

ಸ೦-ಗುದಂ ಚೋಪಸ್ಥಂ ಚ ಗುದೋಪಸ್ಥಮ್| ಪಕ್ವಾಶಯಾತ್-ತತೋ ದೇಶಾತ್, ವಾಯುಸ್ತೀವ್ರರುಜಃ ಸನ್ ಗುದೋಪಸ್ಥಂ ಪ್ರಯಾನ್-ಗಚ್ಛನ್, ತೂನೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸ ಏವ-ವಾಯುಃ, ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇ-ಗುದೋಪಸ್ಥಾತ್ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಗಚ್ಛನ್, ತೀವ್ರರುಜಃ ಸನ್ ಪ್ರತೂನೀತಿ ಗದ್ಯತೇ|

Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11

ಉದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಪುರೀಷಬನ್ಧ- ತೃಪ್ತ್ಯಕ್ಷಮತ್ವಾನ್ತ್ರವಿಕೂಜನಾನಿ| ಆಟೋಪಮಾಧ್ಮಾನಮಪಕ್ತಿಶಕ್ತಿ- ಮಾಸನ್ನಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವದನ್ತಿ ಚಿಹ್ನಮ್||೬೩|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ವಿದ್ರಧಿವೃದ್ಧಿಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೧||

ಸ೦-ಉದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಾದೀನ್ಯಾಸನ್ನಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಚಿಹ್ನಂ-ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ, ವದನ್ತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ವಿದ್ರಧಿವೃದ್ಧಿಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೧||