11. vidradhivr̥ddhigulmanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ப்ரமேஹநிதாநாதநந்தரஂ வித்ரதிநிதாநாரம்பஃ, யதோऽநந்தரேऽத்யாயே பிடிகாலக்ஷணாவஸரே "வித்ரதிர்வக்ஷ்யதே" (ஶ்லோ. ௩௪) இத்யுக்தம்|

Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3

அதஸ்தமேவ வித்ரதிஂ லக்ஷயிதுமஸ்யாத்யாயஸ்ய ப்ரஸங்க இத்யாஹ - - - - அதாதோ வித்ரதிவத்திகுல்மநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே)||௨|| புக்தைஃ பர்யுஷிதாத்யுஷ்ணரூக்ஷஶுஷ்கவிதாஹிபிஃ| ஜிஹ்மஶய்யாவிசேஷ்டாபிஸ்தைஸ்தைஶ்சாஸக்ப்ரதூஷணைஃ||௧|| துஷ்டத்வங்மாஂஸமேதோஸ்திஸ்நாய்வஸக்கண்டராஶ்ரயஃ| யஃ ஶோபோ பஹிரந்தர்வா மஹாமூலோ மஹாருஜஃ||௨|| ஷோடேத்யுக்தம்| அத ததேவ ஷோடத்வஂ ப்ரதிபாதயிதுமாஹ - - - - வத்தஃ ஸ்யாதாயதோ யோ வா ஸ்மதஃ ஷோடா ஸ வித்ரதிஃ| தோஷைஃ பதக்ஸமுதிதைஃ ஶோணிதேந க்ஷதேந ச||௩||

ஸ௦-பர்யுஷிதாதிபிர்புக்தைஃ, ததா ஜிஹ்மஶய்யாவிசேஷ்டாபிஃ, விவிதாஶ்சேஷ்டா விசேஷ்டாஃ, ஶய்யா ச விசேஷ்டாஶ்ச ஶய்யாவிசேஷ்டாஃ, ஜிஹ்மாஶ்ச தாஃ ஶய்யாவிசேஷ்டாஶ்ச, தாபிஃ| ஜிஹ்மாஃ குடிலா வக்ரா இதி பர்யாயாஃ| ததா தைஸ்தைஃ-தத்ரதத்ராஸக்ப்ரதூஷணைஶ்ச நிர்திஷ்டைஃ, யஃ ஶோபோ ஜாயதே துஷ்டத்வகாத்யாஶ்ரயோ பஹிஃ-பஹிர்பாகே, அந்தஃ-அந்தர்பாகே வா, ஸ ஶீக்ரவிதாஹித்வாச்சோபஃ ஷோடா-ஷட்ப்ரகாரோ, வித்ரதிஃ ஸ்மதஃ-அபிஹிதஃ| ஶோபஶப்தஃ பஷோதராதித்வாத்ஸாதுஃ| த்வக் ச மாஂஸஂ ச மேதஶ்ச அஸ்தி ச ஸ்நாயுஶ்சாஸக் ச கண்டரா ச, தா ஏவம்| "ஸுமஹாந் ஸ்நாயுஸங்காதஃ கண்டரேத்யபிதீயதே|" துஷ்டாஃ-தோஷைர்தூஷிதாஃ, த்வங்மாஂஸாதய ஆதாரோ யஸ்ய ஸ துஷ்டத்வங்மாஂஸமேதோஸ்திஸ்நாய்வஸக்கண்டராஶ்ரயஃ| ததா, மஹமூலஸ்ததா மஹாருஜஃ, அநேநாஸ்ய துருபக்ரமத்வமுக்தம்| ததா, வத்தஃ ஸ்யாத், அதவா ஆயதோ-ந வர்துலஃ, இத்யநேநாஸ்ய ஸஂஸ்தாநமுக்தம்| ஸ௦-பதக்தோஷைஃ-வாதபித்தகபைஸ்த்ரயஃ, ஸமுதிதைஃ-ஸந்நிபாதேந சைகஃ, ததா ஶோணிதேந-தோஷாதிஷ்டிதேந, க்ஷதேந-ஶஸ்த்ராதிகாதாதிநா, சேதி|

Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5

ஷட்விதஸ்யாபி ஶோபஸ்ய வித்ரத்யாக்யஸ்யாந்தர்பஹீரூபதயா த்விதாத்வமித்யாஹ - - - - பாஹ்யோऽத்ர தத்ரதத்ராங்கே தாருணோ க்ரதிதோந்நதஃ| ஆந்தரோ தாருணதரோ கம்பீரோ குல்மவத்தநஃ||௪|| வல்மீகவத்ஸமுச்ச்ராயீ ஶீக்ரகாத்யக்நிஶஸ்த்ரவத்| |௫|

ஸ௦-அத்ர-அநயோர்பாஹ்யாப்யந்தரபேதபிந்நயோர்வித்ரத்யோர்மத்யாத், பாஹ்யோ வித்ரதிஸ்தத்ரதத்ர-நாப்யாதாவங்கே, ஜாயதே| ததா, தாருணோ க்ரதிதோந்நதஃ| க்ரதித இவ க்ரதிதஃ| உந்நதஃ-உத்துண்டிதஃ| ஶோபஸ்ய ஸ்வபாவோந்நதத்வாதுந்நதக்ரஹணமதிஶயார்தம்| ஆந்தரோ தாருணதரஃ ததா, கம்பீரஃ-அந்தர்நிகூடஃ| ததா, குல்மவத்தநோ-குல்மேந துல்யஃ| ததா, ஸமுச்ச்ராயீ-உந்நதோ வல்மீகஶிகரவத்| ததா, ஶீக்ரகாதீ-பாஹ்யவித்ரதிதஃ ஶீக்ரவ்யாபாதகஃ| அக்நிஶஸ்த்ரவத்-அக்நிஶஸ்த்ராப்யாஂ துல்யஃ|

Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6

| நாபிபஸ்தியகத்ப்லீஹக்லோமஹத்குக்ஷிவங்க்ஷணே||௫|| ஸ்யாத்வக்கயோரபாநே ச| |௬|

ஸ௦-நாப்யாத்யந்யதமே தேஶே சாயஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

வாதாத்தத்ராதிதீவ்ரருக்| ஶ்யாவாருணஶ்சிரோத்தாநபாகோ விஷமஸஂஸ்திதஃ||௬|| வ்யதச்சேதப்ரமாநாஹஸ்பந்தஸர்பணஶப்தவாந்| |௭|

ஸ௦-தத்ர-தேஷு வித்ரதிஷு மத்யே, வாதாத்தீவ்ரருகாதிஃ ஶப்தவாநித்யேததந்தலக்ஷணஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ரக்ததாம்ராஸிதஃ பித்தாத்தண்மோஹஜ்வரதாஹவாந்||௭|| க்ஷிப்ரோத்தாநப்ரபாகஶ்ச| |௮|

ஸ௦-பித்தாத்ரக்ததாம்ராஸிதாதிகஃ க்ஷிப்ரோத்தாநப்ரபாகஶ்சேத்யந்தலக்ஷணஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

பாண்டுஃ கண்டூயுதஃ கபாத்| ஸோத்க்லேஶஶீதகஸ்தம்பஜம்பாரோசககௌரவஃ||௮|| சிரோத்தாநவிபாகஶ்ச| |௯|

ஸ௦-கபாத் பாண்டுஃ-வர்ணேந| ததா, கண்டூயுத இத்யாதிசிரோத்தாநவிபாகஶ்சேத்யந்தலக்ஷணஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9

ஸங்கீர்ணஃ ஸந்நிபாததஃ| |௯|

ஸ௦-ஸந்நிபாதஜோ வித்ரதிஃ ஸங்கீர்ணோ-வாதாதிதோஷவ்யாமிஶ்ரலக்ஷணஃ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ஸாமர்த்யாச்சாத்ர விபஜேத்பாஹ்யாப்யந்தரலக்ஷணம்||௯|| கஷ்ணஸ்போடாவதஃ ஶ்யாவஸ்தீவ்ரதாஹருஜாஜ்வரஃ| பித்தலிங்கோऽஸஜா பாஹ்யஃ ஸ்த்ரீணாமேவ ததாऽऽந்தரஃ||௧௦||

ஸ௦-அத்ர-வித்ரதௌ, பூர்வோக்தாத்தாருணாத்தா(ணதா)ருணதரத்வாதிலக்ஷணாத்-ஸாமர்த்யாத், பாஹ்யாப்யந்தரலக்ஷணஂ விபஜேத்-பாஹ்யஸ்ய வித்ரதேஸ்ததாऽऽப்யந்தரஸ்ய ச லக்ஷணஂ வதேத்| ஸ௦-ரக்தேந வித்ரதிஃ கஷ்ணஸ்போடைராவதஃ-சிதோ, யாவத்தீவ்ரதாஹருஜாஜ்வரஃ| ததா பித்தலிங்கோ-"ரக்ததாம்ராஸிதஃ" (ஶ்லோ. ௭) இத்யாதிலக்ஷணஃ ஸ ச பாஹ்யோ-பாஹ்ய ஏவ நாந்தரோ நராணாம், வஸ்துஸ்வாபாவ்யாத்| ஆந்தரோ யோ வித்ரதிரஸஜா ஜாயதே, ஸ ஸ்த்ரீணாமேவ-ந நராணாம், வஸ்துஸ்வாபாவ்யாத்|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

அத க்ஷதவித்ரதிஂ லக்ஷயதி - - - - ஶஸ்த்ராத்யைரபிகாதேந க்ஷதே வாऽபத்யகாரிணஃ| க்ஷதோஷ்மா வாயுவிக்ஷிப்தஃ ஸரக்தஂ பித்தமீரயந்||௧௧|| பித்தாஸக்லக்ஷணஂ குர்யாத்வித்ரதிஂ பூர்யுபத்ரவம்| |௧௨|

ஸ௦-ஶஸ்த்ரலோஷ்டாத்யைர்யோऽபிகாதஸ்தேந ஹேதுநா யஃ க்ஷதோஷ்மா, அதவாऽபிகாதமந்தரேணாபி வ்ரணாத்யுத்பவாத் க்ஷதே ஜாதே ஸத்யபத்யகாரிணஃ புஂஸோ யஃ க்ஷதோஷ்மா-அக்நிஃ, ஸ வாயுநா விக்ஷிப்தஃ பித்தமீரயந்-கோபயந்| கிம்பூதஂ பித்தம் ? ஸரக்தம்| ததா, பித்தாஸக்ப்யாமுத்பந்நயோர்வித்ரத்யோர்யல்லக்ஷணஂ தத்ஸமாநலக்ஷணஂ வித்ரதிஂ குர்யாத்| ததா, பூர்யுபத்ரவம்| இயாநேவ சாஸ்ய விஶேஷஃ, பித்தாஸக்வித்ரத்யோஃ ஸகாஶாத்|

Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16

| தேஷூபத்ரவபேதஶ்ச ஸ்மதோऽதிஷ்டாநபேததஃ||௧௨|| தமேவோபத்ரவபேதஂ தர்ஶயதி - - - - நாப்யாஂ ஹித்மா, பவேத்பஸ்தௌ மூத்ரஂ கச்ச்ரேண பூதி ச| ஶ்வாஸோ யகதி, ரோதஸ்து ப்லீஹ்ந்யுச்ச்வாஸஸ்ய, தட் புநஃ||௧௩|| கலக்ரஹஶ்ச க்லோம்நி, ஸ்யாத்ஸர்வாங்கப்ரக்ரஹோ ஹதி| ப்ரமோஹஸ்தமகஃ காஸோ ஹதயே கட்டநஂ வ்யதா||௧௪|| குக்ஷிபார்ஶ்வாந்தராஂஸார்திஃ குக்ஷாவாடோபஜந்ம ச| ஸக்த்நோர்க்ரஹோ வங்க்ஷணயோர்வக்கயோஃ கடிபஷ்டயோஃ||௧௫|| பார்ஶ்வயோஶ்ச வ்யதா பாயௌ பவநஸ்ய நிரோதநம்| |௧௬|

ஸ௦-தேஷு-வித்ரதிஷு, உபத்ரவவிஶேஷோऽதிஷ்டாநவிஶேஷாத்பவதி| ஸ௦-நாப்யாஂ ஜாதே வித்ரதௌ ஹித்மா விஶேஷேண பவேத்| பஸ்தௌ ஜாதே மூத்ரஂ பூதி கச்ச்ரேண ச பவேத்| யகதி ஜாதே ஶ்வாஸஃ ஸ்யாத்| ப்லீஹ்நி ஜாத உச்ச்வாஸஸ்ய ரோதஃ| க்லோம்நி ஜாதே கலக்ரஹ இவ கலக்ரஹோ வ்யாதிவிஶேஷஃ ஸ்யாத்தஷ்ணா ச| ஹதி ஜாதே ஸர்வஸ்யாங்கஸ்ய ப்ரகர்ஷேண க்ரஹஃ ஸ்யாத்| ததா, ப்ரமோஹாதயஃ ஸ்யுஃ| தமகஃ-ஶ்வாஸவிஶேஷஃ| ஹதயே கட்டநஂ வ்யதா ச| குக்ஷௌ ஜாதே ஸதி குக்ஷிபார்ஶ்வயோரந்தரேஂऽஸயோஶ்ச பீடா பவதி, ததா குக்ஷாவாடோபஸம்பவஃ| வங்க்ஷணயோர்ஜாதே ஸக்த்நோர்க்ரஹோ நிஶ்சல இவ ஸக்திநீ ஜாயேதே| வக்கயோர்ஜாதே கட்யாஃ பஷ்டஸ்ய ச க்ரஹஃ, பீடா ச பார்ஶ்வயோஃ ஸ்யாத்| பாயௌ-குதே ஜாதே, பவநஸ்ய-அபாநாக்யஸ்ய வாயோஃ, நிரோதஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16

| ஆமபக்வவிதக்தத்வஂ தேஷாஂ ஶோபவதாதிஶேத்||௧௬||

ஸ௦-தேஷாஂ-வித்ரதீநாஂ, ஆமத்வஂ பக்வத்வஂ விதக்தத்வஂ-பாகாதிக்ராந்தத்வஂ, ஶோபவதாதிஶேத்| ஶோபாநாமிவ ஶோபவத், ஷஷ்ட்யந்தாத்வதிஃ| தத்ர ஶோபஸ்ய ஶஸ்த்ரகர்மவிதௌ (ஹ. ஸூ. அ. ௨௯|௨) - "ஶோபோऽல்போऽல்போஷ்மருக்" இத்யாதிநா க்ரந்தேநாமாதிலக்ஷணமுக்தம், ததைவ வித்ரதிஷு போத்யம்|

Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17

நாபேரூர்த்வஂ முகாத்பக்வாஃ ப்ரஸ்ரவந்த்யதரே குதாத்| குதாஸ்யாந்நாபிஜோ|௧௭|

ஸ௦-நாபேரூர்த்வஂ-ஊர்த்வப்ரதேஶேஷூத்பந்நாஃ, பக்வாஃ ஸந்தோ முகாத்-ஆஸ்யாத், ஸ்ராவஂ ஸ்ரவந்தி| நாபேரதரே-அதஸ்தாத், பக்வாஃ ஸந்தோ குதாத் ஸ்ராவஂ ஸ்ரவந்தி| நாபிஜஃ புநர்வித்ரதிருத்பந்நோ குதாஸ்யாத்-உபயதஃ, ஸ்ராவஂ ஸ்ரவதி| குதஂ சாஸ்யஂ ச குதாஸ்யம், தஸ்மாத்|

Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18

| வித்யாத்தோஷஂ க்லேதாச்ச வித்ரதௌ||௧௭|| யதாஸ்வஂ வ்ரணவத்| |௧௮|

ஸ௦-வித்ரதௌ வ்ரண இவ யதாஸ்வஂ வாதாதிதோஷஂ க்லேதாத்வித்யாத்| வ்ரணப்ரதிஷேதோக்தயா ரீத்யா (ஹ. உ. அ. ௨௫|௬) மஸ்துமாஂஸபுலாகாம்புதுல்யதந்வல்பஸஂஸ்ரத்யாதிகயா வாதிகஂ வித்ரதிஂ வித்யாத்| மூத்ரகிஂஶுகபஸ்மாம்புதைலாம்போஷ்ணபஹுஸ்ருதேத்யாதிகயா ச பைத்திகஂ வித்ரதிஂ வித்யாத்| பஹுஶ்வேதகநஸ்ருத்யாதிகயா ச கபஜஂ வித்ரதிஂ வித்யாத்| சஶப்தாந்ந கேவலஂ பூர்வோக்தாத் "வாதாத்தத்ராதிதீவ்ரருக்" (ஶ்லோ. ௬) இத்யாதேர்வாதாதிலக்ஷணாத்வாதாதிதோஷவித்ரதிஂ ஜாநீயத், க்லேதாச்சேத்யர்தஃ| வ்ரணவதிதி ஸப்தம்யந்தாத்வதிஃ, வித்ரதாவிதி ஸப்தம்யந்தநிர்தேஶாத்| ததா சோக்தஂ பாஷ்யே-"உபமாநே யஃ ஸஂஶயஃ ஸ உபமேயாத்ப்யாவர்ததே|" இதி|

Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19

அதைஷாஂ ஸாத்யாஸாத்யவிபாகார்தமாஹ - - - - தத்ர விவர்ஜ்யஃ ஸந்நிபாதஜஃ| பக்வோ ஹந்நாபிபஸ்திஸ்தோ பிந்நோऽந்தர்பஹிரேவ வா||௧௮|| பக்வஶ்சாந்தஃ ஸ்ரவந் வக்க்ராத் க்ஷீணஸ்யோபத்ரவாந்விதஃ| |௧௯|

ஸ௦-ஸந்நிபாதஜோ யோ வித்ரதிஃ ஸ விவர்ஜ்யோऽஸாத்யத்வாத்| ததா, பக்வோऽந்தர்பஹிரேவ வா பிந்நோऽந்தஃ-அந்தர்பிந்நோ, பாஹ்யோ-பஹிர்பிந்நோ, ஹந்நாபிபஸ்திஸ்தோ வர்ஜ்ய ஏவ| பக்வஶ்சாந்தரோ ஹதாதிப்யோऽந்யத்ராபி ஜாதோ வக்த்ரேண ஸ்ரவந் க்ஷீணஸ்யோபத்ரவைஃ-ஹித்மாதிபிஃ, யுக்தோ வர்ஜ்ய ஏவ|

Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21

இதாநீஂ ஸ்தநவித்ரதிர்யோஷிதாஂ யதா ஸ்யாத் ததா வக்தி - - - - | ஏவமேவ ஸ்தநஸிரா விவதாஃ ப்ராப்ய யோஷிதாம்||௧௯|| ஸூதாநாஂ கர்பிணீநாஂ வா ஸம்பவேச்ச்வயதுர்கநஃ| ஸ்தநே ஸதுக்தேऽதுக்தே வா பாஹ்யவித்ரதிலக்ஷணஃ||௨௦|| நாடீநாஂ ஸூக்ஷ்மவக்த்ரத்வாத்கந்யாநாஂ ந ஸ ஜாயதே| |௨௧| இதி வித்ரதிநிதாநம்|௨௧|

ஸ௦-[ ஏவமேவ- ] யதைவ வித்ரத்யாக்யஃ ஶ்வயதுவிஶேஷோ புக்தைஃ பர்யுஷிதாதிபிஸ்தைஸ்தைஶ்சாஸக்ப்ரதூஷணைர்துஷ்டத்வங்மாஂஸமேதோஸ்திஸ்நாய்வஸக்கண்டராஶ்ரயஃ, ததைவ ஸூதாநாஂ கர்பிணீநாஂ வா ஸ்த்ரீணாஂ ஸ்தநே ஸதுக்தேऽதவாऽதுக்தே ஸ்தநஸிரா விவதாஃ ப்ராப்ய-ஆக்ரம்ய, பாஹ்யவித்ரதிலக்ஷணஃ-"பாஹ்யோऽத்ர தத்ரதத்ராங்கே" (ஶ்லோ. ௪) இத்யாதிலக்ஷணோ கநோ-நிபிடோ, யஃ ஶ்வயதுஃ ஸம்பவேத் ஸ ஸ்தநவித்ரதிஸஂஜ்ஞஃ| நாடீநாஂ-ஸ்தநஸிராணாஂ, ஸூக்ஷ்மவக்த்ரத்வாத் ஸ கந்யாநாஂ ந ஜாயதே|

Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22

அத ஶ்வயதுஸாமாந்யாதிதாநீஂ வத்திஂ-வர்த்மாபரநாமாநஂ வ்யாதிஂ, வக்துமுபக்ரமதே - - - - அத வத்திநிதாநம்| | கத்தோ ருத்தகதிர்வாயுஃ ஶோபஶூலகரஶ்சரந்||௨௧|| முஷ்கௌ வங்க்ஷணதஃ ப்ராப்ய பலகோஶாபிவாஹிநீஃ| ப்ரபீட்ய தமநீர்வத்திஂ கரோதி பலகோஶயோஃ||௨௨||

ஸ௦-வாயுஃ ப்ரகுபிதோ வத்திஂ கரோதி| கிஂ தாதுக்ஷயாத் குபிதஃ ? நேத்யாஹ-ருத்தகதிஃ| ருத்தா கதிர்யஸ்யேதி ருத்தகதிஃ, ஆவதமார்க இத்யர்தஃ| கிம்பூதஃ ? ஶோபஶூலகரஃ| ததா, சரந்-தேஶாத்தேஶாந்தரஂ கச்சந்| வங்க்ஷணதஃ-ததோ தேஶாத், முஷ்கௌ-வஷணௌ, யதா ப்ராப்ய ததா பலகோஶாபிவாஹிநீஃ ஸிராஃ ப்ரகர்ஷேண பீடயித்வா| கஸ்ய வத்திஂ கரோதி ? இத்யாஹ-பலகோஶயோஃ,-வஷணயோஃ|

Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23

அதுநாऽஸ்ய வ்யாதேஃ ஸங்க்யாஂ குர்வந்நாஹ - - - - தோஷாஸ்ரமேதோமூத்ராந்த்ரைஃ ஸ வத்திஃ ஸப்ததா கதஃ| மூத்ராந்த்ரஜாவப்யநிலாத்தேதுபேதஸ்து கேவலம்||௨௩||

ஸ௦-பதக்வாதபித்தகபைர்தோஷைஸ்ததாऽஸ்ரேண மேதஸா மூத்ரேண ச ததாऽऽந்த்ரேண ச, ஏவஂ தோஷாஸ்ரமேதோமூத்ராந்த்ரைஃ ஸ வத்த்யாக்யோ கதஃ ஸப்ததா-ஸப்தப்ரகாரோ, மதஃ| ந கேவலஂ [ வாத ] வத்தாக்யோ யோ கதஃ ஸ ஏவாநிலஜோ யாவந்மூத்ராந்த்ரஜாவபி யௌ வத்த்யாக்யௌ கதௌ தாவப்யநிலஜௌ| நநு, ஏவஂ பதங்நிர்தேஶோ மூத்ராந்த்ரஜயோஃ கர்துஂ ந யுக்தோऽநிலஜத்வாத், இத்யாஹ-ஹேதுபேதஸ்து கேவலம்| ஸத்யம்| மூத்ராந்த்ரஜாவப்யநிலாஜ்ஜாயேதே| கிந்து காரணபேதாந்மூத்ராந்த்ரஜாவிதி நிர்திஷ்டௌ| யதோ மூத்ராந்த்ரேऽதிஷ்டாய வாயுர்மூத்ராந்த்ரஜௌ கதௌ வத்த்யாக்யௌ கரோதி| ஏவஂ தௌ பரமார்ததோ வாதஜாவபி மூத்ராந்த்ரஜாவுச்யதே, ததாரூபாத்தேதுபூதாதுத்பந்நத்வாத்| ஏதச்சோபலக்ஷணமாத்ரம்| மேதோரக்தஜாவபி வத்திகதௌ தோஷஜாவேவ, கபபித்தாப்யாஂ தூஷ்யஸஂஜ்ஞகே மேதோரக்தேऽதிஷ்டாய கதத்வாத்| தஸ்மாந்மேதோரக்தஹேதுவஶாந்மேதோரக்தஜாவிதி ஸஂஜ்ஞயா தாவுக்தௌ| ஏவமந்யேऽப்யேவஂரூபா வ்யாதயோ போத்யாஃ|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

வாதபூர்ணததிஸ்பர்ஶோ ரூக்ஷோ வாதாதஹேதுருக்| |௨௪|

ஸ௦-தத்ர வாதாத்வத்திர்வாதேந பூரிதா யா ததிஃ-பஸ்ரா, தஸ்யா இவ ஸ்பர்ஶோ யஸ்ய ஸ ஏவஂபூதோ பவதி| ததா, ரூக்ஷஃ| ததா, அஹேதுஃ-நிமித்தஂ விநா, ருக்-பீடா, யஸ்மிந் ஸ ஏவம்|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| பக்வோதும்பரஸங்காஶஃ பித்தாத்தாஹோஷ்மபாகவாந்||௨௪||

ஸ௦-பித்தாத்வத்திஃ பக்வோதும்பரபலதுல்யோ தாஹாதிமாஂஶ்ச ஸ்யாத்|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

கபாச்சிதோ குருஃ ஸ்நிக்தஃ கண்டூமாந் கடிநோऽல்பருக்| |௨௫|

ஸ௦-கபாத்வத்திஃ ஶீதாதியுக்தஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| கஷ்ணஸ்போடாவதஃ பித்தவத்திலிங்கஶ்ச ரக்ததஃ||௨௫||

ஸ௦-ரக்தாத்வத்திஃ கஷ்ணஸ்போடைஶ்சிதஃ பித்தவத்திலிங்கஶ்ச| பித்தவத்திலிங்காநீவ லிங்காநி யஸ்ய ஸ ஏவம்| ஸப்தம்யுபமாநபூர்வஸ்யேத்யாதிநோத்தரபதலோபீ ஸமாஸஃ|

Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26

கபவந்மேதஸா வத்திர்மதுஸ்தாலபலோபமஃ| |௨௬|

ஸ௦-மேதஸா வத்திஃ கபவதிதி கார்யே காரணோபசாராத்கபகார்யோ ரோகஃ கப உக்தஃ| விஶேஷமத்ராஹ-மதுஸ்தாலபலோபம இதி|

Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| மூத்ரதாரணஶீலஸ்ய மூத்ரஜஃ ஸ து கச்சதஃ||௨௬|| அம்போபிஃ பூர்ணததிவத்க்ஷோபஂ யாதி ஸருங்மதுஃ| மூத்ரகச்ச்ரமதஸ்தாச்ச வலயஂ பலகோஶயோஃ||௨௭||

ஸ௦-மூத்ரஜோ வத்திர்மூத்ரதாரணஶீலஸ்ய ஜலபூர்ணபஸ்த்ரேவ ஸ்யாத்| ஸ து-மூத்ரஜோ வத்திஃ, கச்சதோ-வ்ரஜதஃ, க்ஷோபஂ யாதி ஸருக் மதுஶ்ச ஸ்யாத்| ததா, மூத்ரகச்ச்ரஂ ஸ்யாத்| பலகோஶயோரதஸ்தாச்ச வலயஂ-கடகஂ, ஸ்யாத்|

Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2

வாதகோபிபிராஹாரைஃ ஶீததோயாவகாஹநைஃ| தாரணேரணபாராத்வவிஷமாங்கப்ரவர்தநைஃ||௨௮|| க்ஷோபணைஃ க்ஷுபிதோऽந்யைஶ்ச க்ஷுத்ராந்த்ராவயவஂ யதா| பவநோ விகுணீகத்ய ஸ்வநிவேஶாததோ நயேத்||௨௯|| குர்யாத்வங்க்ஷணஸந்திஸ்தோ க்ரந்த்யாபஂ ஶ்வயதுஂ ததா| உபேக்ஷ்யமாணஸ்ய ச முஷ்கவத்தி- மாத்மாநருக்ஸ்தம்பவதீஂ ஸ வாயுஃ| ப்ரபீடிதோऽந்தஃ ஸ்வநவாந் ப்ரயாதி ப்ரத்மாபயந்நேதி புநஶ்ச முக்தஃ||௩௦|| அந்த்ரவத்திரஸாத்யோऽயஂ வாதவத்திஸமாகதிஃ||௩௧|| இதி வத்திநிதாநம்||௨||

ஸ௦-வாதகோப்யாஹாராதிபிரந்யைஶ்ச பூர்வோக்தைஃ க்ஷோபணைஃ-கோபநைஃ, க்ஷுபிதஃ-குபிதோ, யதாऽல்பஸ்யாந்த்ரஸ்யாவயவஃ-ஏகதேஶஃ, தஂ ஸ்வநிவேஶாத்-ஸ்வஸ்தாநாத், விகுணீகத்யாதோ நயேத் ததா பவநோ வங்க்ஷணஸந்திஸ்தோ க்ரந்த்யாபஂ ஶ்வயதுஂ குர்யாத்| உபேக்ஷ்யமாணஸ்யேத்யாதி| உபேக்ஷ்யமாணஸ்ய-அசிகித்ஸ்யமாநஸ்ய வத்த்யாக்யகதஸ்ய, ஸ பூர்வநிர்திஷ்டோ வாயுர்முஷ்கயோர்வத்திஂ-வர்த்தநஂ, குர்யாத்| கிம்பூதாம் ? ஆத்மாநருக்ऽऽஸ்தம்பவதீம்| ததா, ப்ரபீடிதோ பாஹ்யாதந்தஃ ஸ்வநவாந்-ஸஶப்தஃ, ப்ரயாதி| முக்தஃ-அப்ரபீடிதஃ, ப்ரத்மாபயந் புநரேதி-ஆகச்சதி| உபஜாதிவத்தம்| அயஂ-ஏவஂலக்ஷணஃ, அந்த்ரவத்திரஸாத்யோ ந புநஃ ஸர்வ ஏவேத்யயஂஶப்தேந த்யோதயதி| கிமஸ்ய லக்ஷணம் ? இத்யாஹ-வாதவத்திஸமாகதிஃ,-"வாதபூர்ணததிஸ்பர்ஶ" (ஶ்லோ. ௨௪) இத்யாதிலக்ஷணலக்ஷிதஃ|

Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33

வத்யாக்யஸ்ய வ்யாதேரநந்தரஂ ஶோபஸாமாந்யாத் குல்மஸ்யாவஸரஃ, இதி தஂ லக்ஷயிதுமாஹ - - - - அத குல்மநிதாநம்| ரூக்ஷகஷ்ணாருணஸிராதந்துஜாலகவாக்ஷிதஃ| குல்மோऽஷ்டதா பதக்தோஷைஃ ஸஂஸஷ்டைர்நிசயஂ கதைஃ||௩௨|| ஆர்தவஸ்ய ச தோஷேண நாரீணாஂ ஜாயதேऽஷ்டமஃ| |௩௩|

ஸ௦-ஸர்வகுல்மாநாஂ ஸாமாந்யலக்ஷணஂ ரூக்ஷகஷ்ணேத்யாதிக்ரந்தநிர்திஷ்டம்| கவாக்ஷிதோ-நிரந்தரமாக்ராந்தஃ| குல்மோऽஷ்டதேதி ஸங்க்யாரூபா ஸம்ப்ராப்திஃ| ததேவாஷ்டதாத்வஂ ப்ரதிபாதயிதுமாஹ-பதக்தோஷைஃ-வாதபித்தகபைஃ, த்ரயஃ| ததா, ஸஂஸஷ்டைஃ-ஸஂஸர்கேண, த்ரயஃ| நிசயஂ கதைஃ-ஸந்நிபாதேந, ஏகஃ| ததா, அஷ்டமோ நாரீணாஂ சார்தவஸ்ய தோஷேண-துஷ்டதயா, ஸ்யாத்|

Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38

| ஜ்வரச்சர்த்யதிஸாராத்யைர்வமநாத்யைஶ்ச கர்மபிஃ||௩௩|| கர்ஶிதோ வாதலாந்யத்தி ஶீதஂ வாऽம்பு புபுக்ஷிதஃ| யஃ பிபத்யநு சாந்நாநி லங்கநப்லவநாதிகம்||௩௪|| ஸேவதே தேஹஸங்க்ஷோபி சர்திஂ வா ஸமுதீரயேத்| அநுதீர்ணாமுதீர்ணாந்வா வாதாதீந்ந விமுஞ்சதி||௩௫|| ஸ்நேஹஸ்வேதாவநப்யஸ்ய ஶோதநஂ வா நிஷேவதே| ஶுத்தோ வாऽऽஶுவிதாஹீநி பஜதே ஸ்யந்தநாநி வா||௩௬|| வாதோல்பணாஸ்தஸ்ய மலாஃ பதக் க்ருத்தா த்விஶோऽதவா| ஸர்வே வா ரக்தயுக்தா வா மஹாஸ்ரோதோநுஶாயிநஃ||௩௭|| ஊர்த்வாதோமார்கமாவத்ய குர்வதே ஶூலபூர்வகம்| ஸ்பர்ஶோபலப்யஂ குல்மாக்யமுத்ப்லுதஂ க்ரந்திரூபிணம்||௩௮||

ஸ௦-"ஜ்வரச்சர்தி" இத்யாதி யாவத் "பஜதே ஸ்யந்தநாநி வா" இதி நிதாநம்| அதிஸாராத்யைரித்யாதிஶப்தேந க்ரஹண்யாதயோ கஹ்யந்தே, வமநாத்யைரித்யத்ர ச விரேசநாஸ்தாபநாதயஃ| ஜ்வராதிபிர்வ்யாதிபிர்வமநாதிபிஶ்ச கர்ஶிதோ யோ வாதலாந்யந்நாநி புங்க்தே| அதவா, புபுக்ஷிதோ-போஜநஂ விநைவ, ஶீதஂ-அபக்வமம்பு, யஃ பிபதி| ததா சோக்தம் (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௬)- "அநவஸ்திததோஷாக்நேர்வ்யாதிக்ஷீணபலஸ்ய ச| நால்பமப்யாமமுதகஂ ஹிதஂ, தத்தி த்ரிதோஷகத்||" இதி| அநு சாந்நாநி-போஜநாதநந்தரஂ, லங்கநாதிகஂ யத்கர்ம தேஹஸங்க்ஷோபி-ஶரீரஸஂரம்போத்பாதகஂ, தத்ஸேவதே| சர்திஂ வா யோऽநுதீர்ணாஂ-அநுத்க்லிஷ்டாஂ, ஸமுதீரயேத்-ஸமந்தாதூர்த்வஂ நயேத்| உதீர்ணாந் வாதாதீந்-வாதமூத்ரபுரீஷாதீநாகதாந், ந விமுஞ்சதி| ததா யஃ கஶ்சந ஸ்நேஹஸ்வேதாவநப்யஸ்ய-புநஃபுநரகத்வா, ஶோதநஂ-வமநவிரேசநாதி, நிஷேவதே| அதவா, ஶுத்தஃ-கதவமநவிரேசநஃ, ஆஶு-ஸமநந்தரமேவ, விதாஹீந்யந்நபாநாநி பஜதே-ஸந்தாபநாந்யந்நபாநாநி புங்க்தே| பச்யமாநாந்யந்நபாநாநி யாநி விதாஹாவஸ்தாஂ ப்ராப்தாந்யாமாஶய ஏவ சிரமவதிஷ்டந்தே தாநி விதாஹீந்யுச்யந்தே| அதவா, கதவமநவிரேசநோऽநந்தரமேவ ஸ்யந்தநாநி-ஸ்ருதிரூபஶ்லேஷ்மகாரீண்யந்நபாநாநி, பஜதே| தஸ்ய மலாஃ-வாதாதயோ, குல்மஸஂஜ்ஞஂ வ்யாதிஂ குர்வதே| கீதஶாஃ ? வாதோல்பணாஃ-வாதகாரணாஃ| ந ஹி பவநகாரணமந்தரேண ஶ்லேஷ்மபித்தரக்தாநாஂ ஸஂகட்டநா கடதே| தஸ்மாத் பித்தாதீநாமுத்பத்திகாரணாநாஂ வாதஸ்ய ச பித்தாதிகுல்மேஷு குல்மநிஷ்பாதநஂ ப்ரதி துல்யகக்ஷதாமநேந விஶேஷணேந ப்ரதிபாதயத்யாசார்யஃ| யதி புநருல்பணஃ-அதிகஃ, இதி வ்யாக்யாயதே| ததாநீஂ பித்தகுல்மேऽப்யதிகத்வஂ வாதஸ்யேதி வாதகுல்மபித்தகுல்மாதீநாஂ விஷயவிபாகோ ந ஸ்யாத்| தஸ்மாத்வாதகாரணத்வஂ வாதோல்பணா இத்யநேந விவக்ஷிதமிதி வேத்யம்| கிம்பூதா தோஷாஃ ? க்ருத்தாஃ-குபிதாஃ| கதம் ? பதக்-ப்ரத்யேகஂ கத்வா| அதவா, த்விஶோ-த்வௌ த்வௌ கத்வா, ஸஂஸர்கஸ்தா இத்யர்தஃ| ஸர்வே வா-ஸமஸ்தா ரக்தயுக்தா வேதி| வாஶப்தஃ ஸமுச்சயே, ரக்தயுக்தாஶ்சேத்யர்தஃ| ததா ச கரநாதேऽபிஹிதம்-"வாயுஃ, க்ருத்தஃ கபஂ ரக்தஂ பித்தஂ சாதாய பிண்டிதம்| குல்மஂ குர்யாத்" இத்யாதி யாவத் "ரக்தபித்தகபா வாதபிண்டிதா குல்ம உச்யதே|" இதி| ததா மஹாஸ்ரோதோநுஶாயிநஃ| மஹாஸ்ரோதஃ-ஆமபக்வாஶயஸ்தாநஂ, ததநுஶேரதே யே தே மஹாஸ்ரோதோநுஶாயிநஃ| கிஂ கத்வா குல்மஂ நிஷ்பாதயந்தி ? இத்யாஹ-ஊர்த்வாத இத்யாதி| ஊர்த்வாதோமார்கமாவத்ய-ஆபூர்ய, அநேநாஸ்ய ஸம்ப்ராப்திருக்தா| ஶூலஂ பூர்வஂ யஸ்மிந் ஸ ஏவஂ தஂ ஶூலபூர்வகம்,-பூர்வஂ ஶூலஂ கத்வா பஶ்சாத்தோஷா குல்மஂ குர்வந்தி, அநேநாஸ்ய ப்ராக்ரூபமுக்தம்| ததா ஸ்பர்ஶோபலப்யஂ-அஶ்மாதிஸதஶம், ததா உத்ப்லுதஂ-ஊர்த்வஂ கதம்| ததா க்ரந்திரூபிணஂ-க்ரந்த்யாகாரம், இத்யநேநாஸ்ய ஸஂஸ்தாநமுக்தம்|

Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41

அதுநா வாதகுல்மஂ லக்ஷயதி - - - - கர்ஶநாத்கபவிட்பித்தைர்மார்கஸ்யாவரணேந வா| வாயுஃ கதாஶ்ரயஃ கோஷ்டே ரௌக்ஷ்யாத்காடிந்யமாகதஃ||௩௯|| ஸ்வதந்த்ரஃ ஸ்வாஶ்ரயே துஷ்டஃ பரதந்த்ரஃ பராஶ்ரயே| பிண்டிதத்வாதமூர்தோऽபி மூர்தத்வமிவ ஸஂஶ்ரிதஃ||௪௦|| குல்ம இத்யுச்யதே பஸ்திநாபிஹத்பார்ஶ்வஸஂஶ்ரயஃ| |௪௧|

ஸ௦-கர்ஶநாத்-தாதுக்ஷயாத், வாயுர்துஷ்டஃ கதாசித் கபவிட்பித்தைஃ கதேந மார்கஸ்யாவரணேந-ரோதேந, கோஷ்டே-ஆமபக்வாஶயாக்யே, கதாஶ்ரயோ-கஹீதாஸ்பதஃ, ததா ரௌக்ஷ்யாத்காரணாத் காடிந்யமாகதஃ-பிண்டிதத்வஂ ப்ராப்தஃ, ஸ்வாஶ்ரயே-பக்வாஶயஸ்தாநே, துஷ்டஃ ஸ்வதந்த்ரஃ, பராஶ்ரயே-ஆமாஶயஸ்தாநே, துஷ்டஃ பரதந்த்ரஃ பித்தகபயோராயத்தஃ, பிண்டிதத்வாத்காரணாத் ஸ்பர்ஶோபலப்யஃ ஸந், அமூர்தோऽபி-அகடிநோऽபி, மூர்தத்வமிவ-காடிந்யமிவ, ஸஂஶ்ரிதஃ-ஸம்பந்நோ, குல்ம இத்யபிதீயதே, தந்த்ரகத்பிரிதி ஶேஷஃ| பஸ்திநாபிஹத்பார்ஶ்வஸஂஶ்ரயஃ, பஸ்த்யாதிஃ ஸஂஶ்ரயஃ-ஆதாரோ, யஸ்ய ஸ ஏவம்|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44

| வாதாந்மந்யாஶிரஃஶூலஂ ஜ்வரப்லீஹாந்த்ரகூஜநம்||௪௧|| வ்யதஃ ஸூச்யேவ விட்ஸங்கஃ கச்ச்ராதுச்ச்வஸநஂ முஹுஃ| ஸ்தம்போ காத்ரே முகே ஶோஷஃ கார்ஶ்யஂ விஷமவஹ்நிதா||௪௨|| ரூக்ஷகஷ்ணத்வகாதித்வஂ சலத்வாதநிலஸ்ய ச| அநிரூபிதஸஂஸ்தாநஸ்தாநவத்திக்ஷயவ்யதஃ||௪௩|| பிபீலிகாவ்யாப்த இவ குல்மஃ ஸ்புரதி துத்யதே| |௪௪|

ஸ௦-வாதாத்குல்மே ஸதி மந்யாஶூலாதயோ பவந்தி| ததா, சலத்வாச்ச வாயோர்குல்மோऽநிரூபிதஸஂஸ்தாநஸ்தாநவத்திக்ஷயவ்யதஃ ஸ்யாத்| அநிரூபிதாஃ ஸஂஸ்தாநாதயோ யஸ்ய ஸ ஏவம்| ஸஂஸ்தாநஂ-ஆகாரஃ| ஸ்தாநஂ-ஆஶ்ரயஃ| ததா, பிபீலிகாபிர்வ்யாப்தஃ-சித இவ, குல்மஃ ஸ்புரதி துத்யதே ச| துத்யத இதி கர்மகர்தரி|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45

| பித்தாத்தாஹோऽம்லகோ மூர்ச்சாவிட்பேதஸ்வேததடூஜ்வராஃ||௪௪|| ஹாரித்ரத்வஂ த்வகாத்யேஷு குல்மஶ்ச ஸ்பர்ஶநாஸஹஃ| தூயதே தீப்யதே ஸோஷ்மா ஸ்வஸ்தாநஂ தஹதீவ ச||௪௫||

ஸ௦-பித்தாத்குல்மே தாஹாதயஃ ஸ்யுஃ| ததா த்வங்நகாதிஷு ஹாரித்ரோ வர்ணஃ ஸ்யாத்| குல்மஶ்ச ஸ்பர்ஶநஂ ந ஸஹதே-ஸ்பர்ஶநாஸஹஃ, ஸ்யாத்| ததா, தூயதே-உபதப்யதே, தீப்யதே-ஜ்வலதீவ| ஸோஷ்மா ச ஸ்யாத்| ஸ ச ஸ்வஸ்தாநஂ-குல்மாஶ்ரிதமாஸ்பதஂ, தஹதீவ-தப்தாயஃபிண்ட இவ| தூயத இதி "தூட் பரிதாபே" திவாதிஃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47

கபாத்ஸ்தைமித்யமருசிஃ ஸதநஂ ஶிஶிரஜ்வரஃ| பீநஸாலஸ்யஹல்லாஸகாஸஶுக்லத்வகாதிதாஃ||௪௬|| குல்மோऽவகாடஃ கடிநோ குருஃ ஸுப்தஃ ஸ்திரோऽல்பருக்| |௪௭|

ஸ௦-கபாத்குல்மே ஸதி ஸ்தைமித்யாதயஃ ஸ்யுஃ| குல்மோऽவகாடாதியுக்தஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| ஸ்வதோஷஸ்தாநதாமாநஃ ஸ்வே ஸ்வே காலே ச ருக்கராஃ||௪௭|| ப்ராயஃ| |௪௮|

ஸ௦-தே ச குல்மாஃ ஸ்வதோஷஸ்தாநதாமாநோ தோஷஸ்ய-வாதாதேஃ, ஸ்தாநஂ-பக்வாஶயாதி ஸ்வமாத்மீயமாத்மீயஂ, தோஷஸ்தாநஂ தத்தாம-ஸ்தாநஂ, யேஷாஂ-வாதபித்தகபகுல்மாநாஂ, தே ப்ராயோ-பாஹுல்யேந, ஸ்வதோஷஸ்தாநதாமாநஃ| ததா ஸ்வே ஸ்வே காலே-ஆத்மீயே வயோஹோராத்ரிபுக்தாநாமந்தமத்யாதிலக்ஷணே, யதாஸங்க்யஂ வாதபித்தகபகுல்மாக்கராஃ-ஶூலகராஃ, பவந்தி|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

த்ரயஸ்து த்வந்த்வோத்தா குல்மாஃ ஸஂஸஷ்டலக்ஷணாஃ| ஸர்வஜஸ்தீவ்ரருக்தாஹஃ ஶீக்ரபாகீ கநோந்நதஃ||௪௮|| ஸோऽஸாத்யோ| |௪௯|

ஸ௦-த்வந்த்வோத்தாஃ-ஸஂஸர்கஜா குல்மாஸ்த்ரயஃ,ஸஂஸஷ்டலக்ஷணாஃ ஸ்யுஃ| ஸ௦-ஸர்வஜஸ்த்ரிதோஷஜோ குல்மஸ்தீவ்ரருகாதியுக்தஃ| ஸ சாஸாத்யஃ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54

ரக்தகுல்மஸ்து ஸ்த்ரியா ஏவ ப்ரஜாயதே| அத்ரைவோபபத்திமாஹ - - - - தௌ வா நவஸூதா வா யதி வா யோநிரோகிணீ||௪௯|| ஸேவதே வாதலாநி ஸ்த்ரீ க்ருத்தஸ்தஸ்யாஃ ஸமீரணஃ| நிருணத்த்யார்தவஂ யோந்யாஂ ப்ரதிமாஸமவஸ்திதம்||௫௦|| குக்ஷிஂ கரோதி தத்கர்பலிங்கமாவிஷ்கரோதி ச| ஹல்லாஸதௌஹதஸ்தந்யதர்ஶநக்ஷாமதாதிகம்||௫௧|| க்ரமேண வாயுஸஂஸர்காத்பித்தயோநிதயா ச தத்| ஶோணிதஂ குருதே தஸ்யா வாதபித்தோத்துகுல்மஜாந்||௫௨|| ருக்ஸ்தம்பதாஹாதீஸாரதட்ஜ்வராதீநுபத்ரவாந்| கர்பாஶயே ச ஸுதராஂ ஶூலஂ துஷ்டாஸகாஶ்ரயே||௫௩|| யோந்யாஶ்ச ஸ்ராவதௌர்கந்த்யதோதஸ்பந்தநவேதநாஃ| |௫௪|

ஸ௦-ரக்தகுல்மஃ புநஃ ஸ்த்ரியா ஏவ ப்ரஜாயதே| ஸ௦-தௌ-ஆர்தவகாலே, நவப்ரஸூதா வா யோநிரோகிணீ வா ஸ்த்ரீ வாதலாந்யந்நபாநாநி யதி ஸேவதே தஸ்யாஃ-ஸ்த்ரியாஃ ஸமீரணஃ-பவநஃ, குபிதோ யோந்யாஂ ப்ரதிமாஸஂ யதவஸ்திதமார்தவஂ ததுபருணத்தி| தத்-ஆர்தவஂ, குக்ஷிஂ கரோதி, கர்பலிங்கஂ சாவிஷ்கரோதி-ப்ரகடயதி| கர்பலிங்கமிவ லிங்கஂ யஸ்யேதி "ஸப்தம்யுபமாநபூர்வஸ்ய" இதி பஹுப்ரீஹிருத்தரபதலோபஶ்ச| அத ததேவ கர்பலிங்கமாஹ-ஹல்லாஸேத்யாதி| முநிஸ்து ரக்தகுல்மே (ச. நி. அ. ௩|௧௪)- "பாதயோஃ ஶ்வயதுர்பவதி|" இத்யூசே| ஆதிஶப்தேந மூர்ச்சாதீநாஂ க்ரஹணம்| ஸ௦-க்ரமேண-அநந்தரஂ, வாயுஸஂஸர்காத்-மருத்ஸஂஶ்லேஷாத், ததா பித்தயோநிதயா ச-பித்தஸ்ய காரணத்வேந, தச்சோணிதஂ வாதபித்தோத்தகுல்மஜாநுபத்ரவாந் குருதே ருக்ஸ்தம்பதாஹாதீஸாரதட்ஜ்வராதீந்| அநயா ச பங்க்யா வாதபித்தகுல்மயோருபத்ரவா அப்யுக்தா பவந்தி| கர்பாஶய இத்யாதி| குல்மஶ்ச கர்பாஶயே ஸுதராஂ ஶூலஂ கரோதி| கிம்பூதே ? துஷ்டஸ்யாஸஜ ஆஶ்ரயே-ஆதாரபூதே| யோந்யாஶ்ச ஸ்ராவாதீந் குருதே|

Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55

கர்பலக்ஷணாத்ரக்தகுல்மஸ்ய விலக்ஷணஂ லக்ஷணமாஹ - - - - | ந சாங்கைர்கர்பவத்குல்மஃ ஸ்புரத்யபி து ஶூலவாந்||௫௪|| பிண்டீபூதஃ ஸ ஏவாஸ்யாஃ கதாசித்ஸ்பந்ததே சிராத்| ந சாஸ்யா வர்த்ததே குக்ஷிகுல்ம ஏவ து வர்த்ததே||௫௫||

ஸ௦-ந ச கர்ப இவாங்கைஃ-பாண்யாதிபிரவயவைஃ, ஸ்புரதி-நிஃஸ்பந்ததே குல்மோऽங்காபாவாத், அபி து ஶூலவாந்| ஸ ஏவ-குல்மஃ, பிண்டீபூதஃ கதாசிச்சிரேணாஸ்யாஃ ஸ்பந்ததே-ந கர்பவச்சீக்ரம்| ததா, கர்பேऽந்தஃஸ்திதே குக்ஷிரஸ்யா வர்ததே| குல்மே த்வந்தஃஸ்திதே ஸ ஏவ வர்ததே குல்மோ, ந குக்ஷிஃ| இதி கர்பரக்தகுல்மயோர்லக்ஷணபேதஃ|

Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57

அத குல்மவித்ரத்யோர்லக்ஷணபேதஂ கதயதி - - - - ஸ்வதோஷஸஂஶ்ரயோ குல்மஃ ஸர்வோ பவதி தேந ஸஃ| பாகஂ சிரேண பஜதே நைவ வா, வித்ரதிஃ புநஃ||௫௬|| பச்யதே ஶீக்ரமத்யர்தஂ துஷ்டரக்தாஶ்ரயத்வதஃ| அதஃ ஶீக்ரவிதாஹித்வாத்வித்ரதிஃ ஸோऽபிதீயதே||௫௭||

ஸ௦-ஸர்வோ குல்மஃ ஸ்வதோஷஃ ஸஂஶ்ரயோ யஸ்ய ஸ ஏவம்| யேந யேந தோஷேண வாதாத்யந்யதமேநாதவா த்வந்த்வஸ்வரூபேண ஸந்நிபாதேநாந்யேந வா குல்மோ ஜாயதே ஸ தோஷஸ்தஸ்ய குல்மஸ்யாஶ்ரயஃ| ததேவஂ வாதகுல்மஸ்ய வாத ஏவாஶ்ரயோ, ந தஸ்ய பித்தாதயஃ| பித்தாதிகதாநாஂ த ஏவாஶ்ரயாஃ, ந பவந ஆஶ்ரயஃ| ஏவஂ ஸ்வதோஷஸஂஶ்ரயோ குல்மஃ ஸர்வோ பவதி| தேந-ஸ்வதோஷஸஂஶ்ரயாக்யேந காரணேந, குல்மஶ்சிரேண காலேந பாகஂ பஜதே| ஏதச்ச பித்தகுல்மஂ ப்ரதி ப்ராயேண ததைகீயமதேநோக்தம்| அத ஏவாஹ-நைவ வேதி| அதவா குல்மஃ பாகஂ ந பஜத ஏவ| வித்ரதிஸ்து ஶீக்ரஂ-அசிரேணைவ காலேந, பாகஂ பஜதே, அத்யர்தஂ துஷ்டரக்தாஶ்ரயத்வாத்| அதஃ ஶீக்ரவிதாஹித்வாத் காரணாதஸௌ வித்ரதிரபிதீயதே| ததா சாகமஃ (ஸுஶ்ருதே நி. அ. ௯|௩௨)- "மாஂஸஶோணிபூயஸ்த்வாத் பாகஂ கச்சதி வித்ரதிஃ| மாஂஸஶோணிதஹீநத்வாத்குல்மஃ பாகஂ ந கச்சதி||" இதி| ததா ப்ராயேண வாதாத்மகஃ ஸர்வோ குல்மோ ஜாயதே| வாத ஏவாமூர்தோऽபி மூர்தத்வமிவ ஸஂஶ்ரிதோ குல்ம இத்யுச்யதே| அத ஏவ வாதஸ்யைவ ஸர்வகுல்மேகாரணஂ ப்ரதி ப்ராதாந்யம்| தஸ்மாத்குல்மஸ்ய பாகாநுபபத்திஃ|

Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3

அத குல்மஸ்ய பாஹ்யாப்யந்தரலக்ஷணமாஹ - - - - குல்மேऽந்தராஶ்ரயே பஸ்திகுக்ஷிஹத்ப்லீஹவேதநாஃ| அக்நிவர்ணபலப்ரஂஶோ வேகாநாஂ சாப்ரவர்தநம்||௫௮|| அதோ விபர்யயோ பாஹ்யே கோஷ்டாங்கேஷு து நாதிருக்| வைவர்ண்யமவகாஶஸ்ய பஹிருந்நததாऽதிகம்||௫௯|| இதி குல்மநிதாநம்||௩||

ஸ௦-குல்மேऽந்தராஶ்ரயே-ஆப்யந்தரே, பஸ்த்யாதிவேதநாதயஃ ஸ்யுஃ| ததா, அக்ந்யாதிப்ரஂஶோ-விநாஶோ, வேகாநாஂ ச ப்ரவர்தநஂ ந பவதி| அதஃ-அஸ்மாத்பாஹ்யே, விபர்யயோ-வைபரீத்யம்| யதா,-அக்ந்யாதிப்ரஂஶாபாவோ வேகாநாஂ ச ப்ரவர்தநஂ பவதி| ததா, பஸ்திஹதயாதிஷு கோஷ்டாங்கேஷ்வதிருங்ந பவதி| யதாऽந்தரே ததாऽவகாஶஸ்ய குல்மப்ரதேஶஸ்ய வைவர்ண்யஂ-ஶரீராதந்யவர்ணத்வம்| பஹிஃ-பாஹ்யபாகே, உந்நதத்வமதிகஂ பவதி|

Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60

குல்மாநாமாநாஹபூயிஷ்டத்வாதாநாஹலக்ஷணமாஹ - - - - ஸாடோபமத்யுக்ரருஜமாத்மாநமுதரே பஶம்| ஊர்த்வாதோவாதரோதேந தமாநாஹஂ ப்ரசக்ஷதே||௬௦||

ஸ௦-ஊர்த்வாதோவாதரோதேந காரணபூதேநோதரே பஶமாத்மாநஂ யத் தமாநாஹஂ ப்ரசக்ஷதே, முநயஃ இதி ஶேஷஃ| கிம்பூதம் ? ஸாடோபஂ-ஸஶப்தம், ததாऽத்யுக்ரா ருக்-பீடா, யத்ர ததேவம்| ஸுஶ்ருதேந ப்ரத்யாத்மாநஸ்யாபி லக்ஷணமப்யதாயி (நி. அ. ௧|௮௯) - "விமுக்தபார்ஶ்வஹதயஂ ததேவாமாஶயோத்திதம்| ப்ரத்யாத்மாநஂ விஜாநீயாத் கபவ்யாகுலிதாநிலம்||" இதி|

Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61

கநோऽஷ்டீலோபமோ க்ரந்திரஷ்டீலோர்த்வஂ ஸமுந்நதஃ| ஆநாஹலிங்கஸ்திர்யக்து ப்ரத்யஷ்டீலா ததாகதிஃ||௬௧||

ஸ௦-[ கநோ- ]நிபிடோ, யோ க்ரந்திரஷ்டீலயோபமீயதே ததோர்த்வஂ ஸமுந்நதஃ-நாதஸ்தாத், ஸ க்ரந்திராநாஹலிங்கோऽஷ்டீலா பண்யதே| திர்யக் ச (புநஃ) யோ க்ரந்திஃ-நோர்த்வஂ ஸமுந்நதஃ, ததாகதிஃ-அஷ்டீலாஸதஶஃ, ஸ க்ரந்திஃ ப்ரத்யஷ்டீலோச்யதே|

Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62

தூநீப்ரதூந்யௌ லக்ஷயதி - - - - பக்வாஶயாத்குதோபஸ்தஂ வாயுஸ்தீவ்ரருஜஃ ப்ரயாந்| தூநீ, ப்ரதூநீ து பவேத்ஸ ஏவாதோ விபர்யயே||௬௨||

ஸ௦-குதஂ சோபஸ்தஂ ச குதோபஸ்தம்| பக்வாஶயாத்-ததோ தேஶாத், வாயுஸ்தீவ்ரருஜஃ ஸந் குதோபஸ்தஂ ப்ரயாந்-கச்சந், தூநீத்யுச்யதே| ஸ ஏவ-வாயுஃ, அதோ விபர்யயே-குதோபஸ்தாத்பக்வாஶயஂ கச்சந், தீவ்ரருஜஃ ஸந் ப்ரதூநீதி கத்யதே|

Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11

உத்காரபாஹுல்யபுரீஷபந்த- தப்த்யக்ஷமத்வாந்த்ரவிகூஜநாநி| ஆடோபமாத்மாநமபக்திஶக்தி- மாஸந்நகுல்மஸ்ய வதந்தி சிஹ்நம்||௬௩|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே வித்ரதிவத்திகுல்மநிதாநஂ நாமைகாதஶோऽத்யாயஃ||௧௧||

ஸ௦-உத்காரபாஹுல்யாதீந்யாஸந்நகுல்மஸ்ய சிஹ்நஂ-ப்ராக்ரூபஂ, வதந்தி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே வித்ரதிவத்திகுல்மநிதாநஂ நாமைகாதஶோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௧||