3. aṅgavibhāgaśārīrōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ગર્ભવ્યાપદોઽનન્તરમઙ્ગવિભાગ ઉચ્યતે| અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિજ્ઞાને હિ સતિ સમ્યગ્ગર્ભસ્યાહરણાદિકં કર્તું શક્યતે, નાન્યથા| ઇતીદમાહ-

Adhikarana a~ggaviBAgaSArIrodhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતોઽઙ્ગવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

અઙ્ગસ્ય-શરીરસ્ય, વિભાગો-વિભજનં, અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાદિના પૃથક્કરણં-અઙ્ગવિભાગઃ| અથેત્યાદિ પૂર્વવત્|

Adhikarana ShaDa~ggama~ggam (1) · Śloka 1

અથ તાન્યેવાઙ્ગાનિ વિભક્તુકામ આહ શિરોઽન્તરાધિર્દ્વૌ બાહૂ સક્થિનીતિ સમાસતઃ| ષડઙ્ગમઙ્ગં પ્રત્યઙ્ગં તસ્યાક્ષિહૃદયાદિકમ્||૧||

ષડઙ્ગં-ષડવયવં, અઙ્ગં-શરીરમ્| તાન્યેવ ષડઙ્ગાન્યાહશિરઃ, તથાઽન્તરાધિઃ, તથા દ્વૌ બાહૂ-વામદક્ષિણૌ, તથા સક્થિની દ્વે-વામદક્ષિણે, ઇતિ-એવં, સમાસતઃ-સઙ્ક્ષેપેણ, ષડઙ્ગમ્| વિસ્તરેણ પુનરનેકાવયવમ્| અન્તરાધિશબ્દેન શિરોબાહુસક્થિવર્જઃ સર્વો મધ્યભાગ ઉચ્યતે| આધીયન્તે-નિબધ્યન્તે યથાયથં શરીરસ્યાન્તઃ સ્થાપ્યન્તે પ્રાક્કૃતેન કર્મણા શિરઃપ્રભૃતયઃ પઞ્ચાવયવા યસ્મિન્ સોઽન્તરાધિઃ| તસ્ય-ષડવયવસ્યાઙ્ગસ્ય, અક્ષિહૃદયાદિકં પ્રત્યઙ્ગમ્| આદિશબ્દેન કર્ણનાસાપાણિપાદાદિપરિગ્રહઃ| અવયવમવયવં પ્રતિ યોઽવયવઃ, તત્પ્રત્યઙ્ગમુચ્યતે| શરીરં વ્યોમવાય્વાદિપઞ્ચમહાભૂતાત્મકં ચેતનાદીનામધિષ્ઠાનમ્|

Adhikarana pa~jcamahABUtaguNAH (2) · Śloka 2

અતસ્તમેવ પ્રત્યેકં મહાભૂતગુણમાહ શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધઃ ક્રમાદ્ઙ્ગુણાઃ| ખાનિલાગ્ન્યબ્ભુવામ્|૨|

શબ્દાદયઃ પઞ્ચ ગુણાઃ ક્રમાત્-ક્રમેણ, ખાદીનાં પઞ્ચાનાં ભવન્તિ| ખં ચાનિલશ્ચાગ્નિશ્ચાપશ્ચ ભૂશ્ચ ખાનિલગ્ન્યબ્ભુવઃ, તાસામ્| તત્ર શબ્દઃ ખસ્ય-આકાશસ્ય ગુણઃ, સુષિરેઽતિરેક્તસ્પર્શાદિગુણચતુષ્ટયાયોગિત્વેન શબ્દમાત્રસ્યૈવોપલમ્ભાત્| સ્પર્શો વાયોઃ| રૂપમગ્નેઃ| રસોઽપાં-પાનીયસ્ય| ગન્ધો ભૂમેઃ| એતેષાં ગુણાનાં ખાદ્યાશ્રિતત્વાત્તેષાં ગુણા ઇત્યુચ્યન્તે|

Adhikarana uttarottaramekaguNavRuddhyanvayaH (2) · Śloka 2

કિમેકૈક એવાકાશસ્યેવ વાય્વાદીનાં યથોક્તો ગુણઃ ? ઉતાન્યેઽપિ સન્તિ ? ઇત્યાહ | એકગુણવૃધ્દ્યન્વયઃ પરે||૨||

એકેન ગુણેન વૃદ્ધિઃ, તયાઽન્વયઃ-સમ્બન્ધઃ| પરે-વાય્વાદૌ મહાભૂતે| અથવા, એકસ્ય ગુણસ્ય વૃદ્ધિઃ, તયાઽન્વયઃ-અનુગમસ્તદ્ભાવિત્વં પર ઇતિ| ચતુર્ણાં મહાભૂતાનાં પરત્વોક્તિભાક્ત્વમાકાશાપેક્ષયા| તેન વાય્વાદૌ મહાભૂતે એકગુણવૃધ્દ્યન્વયઃ| આકાશસ્ત્વેકગુણ એવ| તસ્ય પરત્વાસમ્ભવાન્ન તસ્યૈકગુણવૃધ્દ્યન્વયઃ| આકાશાત્પરે-અનન્તરે મહાભૂતે વાય્વાખ્યે, એકગુણ વૃધ્દ્યન્વયેન દ્વિગુણત્વાત્ શબ્દસ્પર્શગુણત્વમ્| તતઃ પરે મહાભૂતેઽગ્ન્યાખ્યે, એકગુણવૃદ્ધ્યન્વયેન ત્રિગુણત્વાત્ શબ્દસ્પર્શરૂપગુણત્વમ્| તતઃ પરે-જલાખ્યે મહાભૂતે, એકગુણવૃધ્દ્યન્વયેન ચતુર્ગુણત્વાત્ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણત્વમ્| તતઃ પરે-પૃથિવ્યાખ્યે મહાભૂતે, એકગુણવૃધ્દ્યન્વયેન પઞ્ચગુણત્વાત્ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધગુણત્વમ્| એવં પઞ્ચાનાં ખાદીનામેકગુણવૃધ્દ્યૈકદ્વિત્રિચતુઃ પઞ્ચગુણત્વં બોધ્યમ્| ઇદાનીં યથાક્રમનિર્દિષ્ટેભ્યો ભૂતેભ્યો યે ભાવા ભવન્તિ, તાન્ દર્શયતિ-

Adhikarana mahABUteByodehotpattiprakAraH (3-4) · Śloka 4

ઇદાનીં યથાક્રમનિર્દિષ્ટેભ્યો ભૂતેભ્યો યે ભાવા ભવન્તિ, તાન્ દર્શયતિ તત્ર ખાત્ ખાનિ દેહેઽસ્મિન્ શ્રોત્રં શબ્દો વિવિક્તતા| વાતાત્સ્પર્શત્વગુચ્છ્વાસા વહ્નેર્દૃગ્રૂપપક્તયઃ||૩|| આપ્યા જિહ્વારસક્લેદા ઘ્રાણગન્ધાસ્થિ પાર્થિવમ્| |૪|

[તત્ર-] તેષુ પઞ્ચસુ મહાભૂતેષુ મધ્યે, અસ્મિન્ દેહે-મનુષ્યાદૌ સ્થૂલતયા પરિણતે, નાન્યસ્મિન્નતીન્દ્રિયે ભૂતાદૌ| ખાત્-આકાશાત્ સત્વબહુલાત્, ખાનિ-છિદ્રાણિ, 'ભવન્તિ' ઇતિ શેષઃ| એવં શ્રોત્રેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં-શ્રોત્રમ્| તથા, શબ્દો-ઘોષઃ| તથા, વિવિક્તતા-શૂન્યતા રિક્તતા, ખાદેવ ચિદ્રવિશેષઃ| યદ્યપિ છિદ્રાદિષુ સર્વભૂતાનામેવ વ્યાપારઃ, તથાઽપ્યાકાશસ્યૈવાત્ર વિશિષ્ટં કારણત્વમ્| યથા-ઘટાદૌ મૃદ્દણ્ડચક્રસલિલસૂત્રાદિકારણસમુદાયનિષ્પન્નેઽપિ મૃદ એવ વિશિષ્ટકારણત્વમ્| અત એવાસૌ મૃન્મય એવોચ્યતે| એવં સર્વેષુ વક્ષ્યમાણેષુ વાતાદિજેષુ સ્પર્શાદિષુ બોધ્યમ્| વાતાત્-અનિલાદ્રજોબહુલાત્, સ્પર્શાદયો ભવન્તિ| સ્પર્શઃ-સ્પર્શનમ્| ત્વગિહ સ્પર્શનેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમ્| તથા, ઉચ્છ્વાસઃ-પ્રાણાખ્યઃ| વહ્નેઃ સત્વરજોબહુલાદ્દૃગાદયો ભવન્તિ| દ્દૃક્-દ્દૃષ્ટિઃ, ચક્ષુરિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમ્| તથા, રૂપાખ્યો ગુણઃ| પક્તિઃ-પાકઃ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| તેજઃપિત્તોષ્મમેધાવર્ણશૌર્યાદયોઽપિ વહ્નેરેવ વેદ્યાઃ| અભ્દ્યઃ સત્વતમોબહુલાભ્યો જાતા આપ્યા જિહ્વાદયો ભવન્તિ| જિહ્વાશબ્દેનાત્ર જિહ્વાયા વિશિષ્ટ એકદેશો રસનેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં વિવક્ષિતઃ, ન સર્વૈવ જિહ્વા| તથા, રસાખ્યો ગુણઃ| તથા, ક્લેદાખ્યો ભાવઃ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| સ્વેદસ્નેહમૂત્રાદયોઽપ્યાપ્યા એવ| ઘ્રાણાદિ પાર્થિવં ભવતિ| ઘ્રાણં-નાસાયા વિશિષ્ટ એકદેશો ઘ્રાણેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમ્| ગન્ધો ગુણઃ| તથા, અસ્થિ ભાવઃ| એતાનિ સર્વાણિ પૃથિવ્યાખ્યાત્તમોબહુલાન્મહાભૂતાજ્જાતાનિ|

Adhikarana dehe mAtRujapitRujaBAvAH (4-5) · Śloka 5

દેહેઽસ્મિન્ કિં માતૃજમ્ ? કિં પિતૃજમ્ ? ઇત્યાહ | મૃદ્વત્ર માતૃજં રક્તમાંસમજ્જગુદાદિકમ્||૪|| પૈતૃકં તુ સ્થિરં શુક્રધમન્યસ્થિકચાદિકમ્| ચૈતનં ચિત્તમક્ષાણિ નાનાયોનિષુ જન્મ ચ||૫||

અત્ર-અસ્મિન્ દેહે, અનેકસામગ્રીકેઽપિ યન્મૃદુ વસ્તુ તન્માતૃજમ્| માતુરાધિક્યેન કારણભાવ ઇત્યર્થઃ| માતૃજમિતિ "પઞ્ચમ્યામજાતૌ" ઇતિ જનેર્ડઃ| કિં પુનસ્તન્મૃદુ ? ઇત્યાહ-રક્તેત્યાદિ| આદિશબ્દેન નાભીહૃદયયકૃત્પ્લીહામાશયાદીનાં ગ્રહણમ્| નનુ, ગુદસ્ય માંસપ્રાયત્વાન્માંસગ્રહણેનૈવ સિદ્ધં ગ્રહણમ્| તત્ કિં ગુદગ્રહણેન ? બ્રૂમઃ| માંસત્વસ્યાપ્યસ્યાનિશ્ચયાત્ પૃથગુપાદાનં કૃતમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ.શા.અ.૪/૪૫)-"માંસમર્મ ગુદોઽન્યેષાં" ઇતિ| યદ્વસ્તુ સ્થિરં તત્ પૈતૃકં-પિતૃજમ્| કિં તત્ ? ઇત્યાહ-શુક્રાદિકમ્| આદિશબ્દેન શિરાસ્નાયુરોમાદીનાં ગ્રહણમ્| પૈતૃકમિતિ "પિતુર્યચ્ચ" ઇતિ ઠક્| "ઇસુસુક્તાન્તાત્કઃ" ઇતિ કાદેશઃ| ચેતના-આત્મૈવ, પ્રાક્કૃતશુભાશુભકર્મબીજક્ષેત્રમિત્યર્થઃ| તતો જાતં ચૈતનમ્| કિં તત્ ? ઇત્યાહચિત્તમિત્યાદિ| ચિત્તં-ઇન્દ્રિયસારથિઃ| તથા, અક્ષાણિ-શ્રોત્રાદીનિ| નનુ, ચૈતનાન્યક્ષાણીત્યેતત્પૂર્વાપરવ્યાહતમિવ મન્યામહે| યતઃ પૂર્વમુક્તમ્ (શ્લો.૩)-"ખાત્ખાનિ દેહેઽસ્મિન્" ઇતિ| તત્કથમિહ ચૈતનાન્યક્ષાણીત્યુચ્યન્તે ? બ્રૂમઃ| નાત્ર તત્ર વાઽવધારણં કૃતમ્| યથા ચૈતનાન્યેવાક્ષાણિ ખાદેવ ખાનીતિ| તસ્માદાકાશં ચેતના ચ દ્વયમપ્યક્ષાણાં કારણમિત્યવેહિ| તથા, નાનાયેનિષુ-ગજાજવાજિબસ્તશશશમ્બરપ્રભૃતિષુ, યજ્જન્મ-સમ્ભવઃ, તદપિ ચૈતનમ્| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| કામક્રોધલોભભયહર્ષધર્માધર્મશીલતાસ્મૃતિબુદ્ધીચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાહઙ્કારસુખદુઃખાયુઃસ્વરવિશેશાદયોઽપિ હિ ચૈતના એવ|

Adhikarana sAtmyajaBAvAH (6) · Śloka 6

| સાત્મ્યજં ત્વાયુરારોગ્યમનાલસ્યં પ્રભા બલમ્|૬|

સાત્મ્યં ત્રિવિધમ્, વ્યાધિસાત્મ્યં દેશસાત્મ્યં દેહસાત્મ્યં ચ| તત્રેહ વ્યાધિસાત્મ્યં ન ગૃહ્યતે| યતો દેહસ્ય સમ્ભવતઃ સમ્ભૂતમાત્રસ્ય ચેયં વિચારણા પ્રસ્તુતા, કુતઃ કિં સમ્ભવતિ? ઇતિ| અતો વ્યાધિચર્ચેહાપ્રસ્તાવાન્નોપયુજ્યતે| [તસ્માદ્દેશસાત્મ્યં દેહસાત્મ્યં ચ ગૃહ્યતે| દેહસ્ય હિ સમ્ભવતઃ સમ્ભૂતમાત્રસ્ય ચ માત્રાહારવિહારાદિ યદપથ્યમપ્યતિશયેન શીલિતં તદપ્યસ્ય દેહસ્યોચિતતાં ગચ્છત્સુખનુબન્ધત્વેન સાત્મ્યમુચ્યતે|] તસ્માદ્દેશસાત્મ્યં દેહસાત્મ્યમ્ ચ ગ્રહીતું યુક્તમ્| સાત્મ્યાજ્જાતં-સાત્મ્યજમ્| કિં તત્ ? આયુઃ,-જીવિતમ્| તથા, આરોગ્યં-ધાતુસામ્યમ્| તથા, અનાલસ્યં-સર્વચેષ્ટાસૂદ્યોગઃ,-ઉત્સાહઃ| તથા, પ્રભાકાન્તિઃ| તથા, બલં-શક્તિઃ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| અલોલુપત્વેન્દ્રિયપ્રસાદસ્વરવર્ણવીર્યૌજઃસમ્પત્પ્રહર્ષાદ્યપિ હિ સાત્મ્યજમેવ|

Adhikarana rasajaBAvAH (6) · Śloka 6

| રસજં વપુષો જન્મ વૃત્તિર્વૃદ્ધિરલોલતા||૬||

રસાત્-આહારરસાત્ પરિણતાજ્જાતં રસજમ્| કિં તત્ ? જન્મ,-સમ્ભવઃ| કસ્ય ? વપુષઃ,-સકલસ્ય શરીરસ્ય| તથા, વૃત્તિઃ-વર્તનં, જીવિતાનુબન્ધઃ| રસં હિ વિના જીવિતસ્યાપ્યભાવઃ| તથા, વૃદ્ધિઃ-આયામવિસ્તરાભ્યાં યથાસંસ્થાનસ્ય શરીરસ્યાધિક્યમ્| તથા, અલોલિતા-અલૌલ્યમ્| અલોલતા રસજેતિ લિઙ્ગવિપરિણામે સતિ સમ્બન્ધઃ| ઉદાહરણમાત્રં ચેદમ્| ઉત્સાહપુષ્ટિતૃપ્તયોઽપિ હિ રસજા એવ|

Adhikarana sAtvikAdiBAvAH (7-8) · Śloka 8

સાતિવિકં શૌચમાસ્તિક્યં શુક્લધર્મરુચિર્મતિઃ| રાજસં બહુભાષિત્વં માનકૃદ્દમ્ભમત્સરમ્||૭|| તામસં ભયમજ્ઞાનં નિદ્રાઽઽલસ્યં વિષાદિતા| |૮|

સત્વજં શૌચાદિકમ્| શૌચં-વાક્કાયમનસાં શુદ્ધિઃ સત્યવાક્યાદ્યભિધાયિત્વં-વાક્શુદ્ધિઃ, મૃજ્જલાદિના ક્ષાલનાદિ શાસ્ત્રોદિતં-કાયિકં શૌચમ્| માનસં તુ શૌચં-જગદ્બન્ધુતા કરુણાશુદ્ધસન્તાનત્વમાસ્તિક્યાદિ| શૌચમિતિ "ઇગાન્તાચ્ચ લઘુપૂર્વાત્" ઇત્યણ્| આસ્તિક્યમિતિ અસ્તિ પરલોક ઇતિ મતિરસ્યેત્યાસ્તિકઃ| "અસ્તિ નાસ્તિ" ઇત્યાદિના ઠક્| આસ્તિકસ્ય ભાવ આસ્તિક્યમ્| બ્રાહ્માણાદિત્વાત્ ષ્યઞ્| તથા, શુક્લે ધર્મે નિર્વ્યાજે, રુચિઃ-ભક્તિઃ| મતિઃ-પ્રજ્ઞા| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| કૃતજ્ઞતાદાક્ષિણ્યવ્યવસાયશૌર્યગામ્ભીર્યસ્મૃતિમેધાદયોઽપિ હિ સાત્ત્વિકા એવ| રાજસાનિ બહુભાષિત્વાદીનિ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| શૌર્યદુરુપચારતાલોલુપત્વહર્ષકામાદયોઽપિ રાજસા એવ| તામસાનિ ભયાદીનિ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| પ્રમાદશોકાદીન્યપિ તામસાન્યેવ| તત્ર સત્વં-મનઃ, તસ્યોપપ્લવો રજસ્તમશ્ચેતિ| સુશ્રુતે (સઙ્ગ્રહે) ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૨૦)-"વય્વાકાશધાતુભ્યાં વાયુઃ, આગ્નેયં પિત્તમ્, અમ્ભઃપૃથિવીભ્યાં શ્લેષ્મા|" ઇતિ| આયુર્વેદાવતારે તૂક્તમ્-"શીતોષ્ણશમવૃદ્ધ્યાઽઽપ્યં ન પિત્તં દ્રુતતામ્રવત્| કરકામ્ભઃ કફો ભૌમૌ નાનિલાનલસંહતઃ||(?) ઇતિ|

Adhikarana evM BUtamayo dehaH (8) · Śloka 8

અધુના દેહાશ્રિતસર્વભાવોપસંહારં કુર્વન્ પ્રધાનો યો ભાવો દેહસ્ય, તસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નિદમાહ | ઇતિ ભૂતમયો દેહઃ|૮|

સર્વેભ્યો દેહાશ્રિતભાવેભ્યો મહાભૂતાનામેવ પ્રાધાન્યમ્, તન્મયત્વાદ્દેહસ્ય સર્વભાવાધારભૂતસ્ય

Adhikarana raktAtsaptatvagutpattiH (7) · Śloka 9

ઇત્યેવમનેન ગ્રન્થેન દેહસ્ય ભૂતમયત્વમભિધાય, ઇદાનીં દેહસ્ય પ્રતિભાગશો નિરૂપયન્નાહ | તત્ર સપ્ત ત્વચોઽસૃજઃ||૮|| પચ્યમાનાત્પ્રજાયન્તે ક્ષીરાત્સન્તાનિકા ઇવ| |૯|

તત્ર-તસ્મિન્ મહાભૂતમયે દેહે, અસૃજો-રક્તાત્ સપ્તત્વગુત્પાદનસમર્થેન ધાતૂષ્મણા પચ્યમાનાત્, સપ્ત ત્વચઃ પ્રકર્ષેણ જાયન્તે| કુતઃ કા ઇવ ? યથા ક્ષીરાત્ પચ્યમાનાચ્છીતીભૂતાત્તદુપરિ ઘનભાગસ્વભાવાઃ સન્તાનિકાઃ-જાલિકાઃ, જાયન્તે તદ્વદસૃજઃ પચ્યમાનાત્સપ્ત ત્વચો ભવન્તિ| તત્ર "ભાસિની લોહિની શ્વેતા તામ્રા ત્વગ્વેદિની તથા| સ્યાદ્રોહિણી માંસધરા સપ્તમી પરિકીર્તિતા|| ૧|| વ્રીહેરષ્ટાદશાંશાઽઽદ્યા દ્વિતીયા ષોડશાંશિકા| દ્વાદશાંશા તૃતીયા તુ ચતુર્થ્યષ્ટાંશમાત્રિકા|| ૨|| પઞ્ચમી પઞ્ચમાંશા તુ ષષ્ઠી વ્રીહિપ્રમાણિકા| વ્રીહિદ્વયપ્રમાણા તુ સપ્તમી ભિષજાં મતા|| ૩|| ખાદિચ્છાયાપઞ્ચકસ્ય ભાસિન્યાધારતાં ગતા| મન્યન્તે ષટ્ ત્વચઃ કેચિત્તાસાં બાહ્યોદકાશ્રયા|| ૪|| દ્વિતીયાઽસૃગ્ધરા સિધ્મશ્વિત્રાધારા તૃતીયકા| ચતુર્થી સર્વકુષ્ઠાનામધિષ્ઠાનત્વમાગતા|| ૫|| વિદ્રધ્યલજ્યધિષ્ઠાના પઞ્ચમી રોગકારિણી| ષષ્ઠ્યત્ર યસ્યાં ચ્છિન્નાયાં તામ્યત્યન્ધં તમો વિશેત્|| ૬|| યામધિષ્ઠાય જાયન્તે સ્થૂલમૂલાનિ પર્વસુ| અરૂંષિ કૃષ્ણરક્તાનિ દુશ્ચિકિત્સ્યતમાનિ ચ|| ૭|| " ઇતિ|

Adhikarana kalAnirUpaNam (10) · Śloka 10

ઇદાનીં કલા આહ | ધાત્વાશયાન્તરક્લેદો વિપક્વઃ સ્વંસ્વમૂષ્મણા||૯|| શ્લેષ્મસ્નાય્વપરાચ્છન્નઃ કલાખ્યઃ કાષ્ઠસારવત્| તાઃ સપ્ત|૧૦|

ધાતૂનાં-રસાદીનાં, આશયાઃ-આધારાઃ, જલાશયવત્તેષામન્તરાણ્યન્તરાલાનિ, તેષુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદો ધાત્વાશયાન્તરક્લેદઃ| સ વિપક્વઃ કલાખ્ય ઉચ્યતે-કલાસંજ્ઞાં લભતે| કેન વિપક્વઃ ? સ્વંસ્વમૂષ્મણા,-આત્મીયેનાત્મીયેન વહ્નિના| યથા રસધાત્વાશયાન્તરસ્થઃ ક્લેદો રસધાતૂષ્મણા વિપક્વઃ કલૈકા ભવતિ| યાવચ્છુક્રધાત્વાશયાન્તરસ્થઃ શુક્રધાતૂષ્મણા વિપક્વઃ સપ્તમી કલા ભવતિ| કીદૃશો વિપક્વઃ ? શ્લેષ્મણા સ્નાય્વાઽપરયા ચ-જરાય્વાખ્યયા, છન્નઃ-છાદિતઃ| "વા દાન્તશાન્ત" ઇત્યાદૌ છદેર્ણ્યન્તાત્ છન્નશબ્દો નિપાતિતઃ| કિંવત્ ? કાષ્ઠસારવત્| યથા કાષ્ઠસ્ય સારઃ, તથાઽયં ધાતુસારશેષોઽલ્પત્વાત્કલાસંજ્ઞઃ| ધાત્વાશયાન્તરમર્યાદાઃ સપ્ત કલાઃ| તત્ર-"આદ્યા મંસધરા યસ્યાં ધમન્યઃ સ્નાયવઃ સિરાઃ| સ્રોતાંસિ ચ પ્રરોહન્તિ પ્રતાનૈર્વ્યાપિભિઃ કલા|| ૧|| દ્વિતીયાઽસૃગ્ધરાઽસ્યાં તુ માંસાન્તઃ શોણિતં સ્થિતમ્| વિશેષતઃ સિરાપ્લીહયકૃત્સુ ક્ષતજં ક્ષતાત્|| ૨||માંસાત્પ્રવર્તતે ક્ષીરં ક્ષીરિવૃક્ષાદિવ ક્ષતાત્| મેદોધરા તૃતીયાઽત્ર મેદાઽસ્થ્નામુદરે સ્થિતમ્|| ૩|| ભવત્યણુષુ મજ્જાઽન્તઃ સ્થૂલાસ્થિષ્વથ મૂર્દ્ધનિ| મસ્તુલુઙ્ગકપાલાન્તશ્ચતુર્થી તુ કફાશ્રયા|| ૪|| તત્સ્થઃ કફો દ્રઢયતિ સન્ધીનસ્થ્નાં શરીરજાન્| પઞ્ચમ્યાસાં વિડાધારા સાઽઽમપક્વાશયાશ્રયા|| ૫|| ઉન્દુકસ્થં વિભજતે મલં, પિત્તધરા પુનઃ| ષષ્ઠી પક્વાશયાન્તસ્થા વહ્નયધિષ્ઠાનભાવતઃ|| ૬|| પક્વાશયોન્મુખં કૃત્વા બલાત્પિત્તસ્ય તેજસા| શોષયન્તી પચત્યન્નં તદેવ ચ વિમુચ્યતિ|| ૭|| દોષદુષ્ટાઽથ દૌર્બલ્યાદામમેવ નિરસ્યતિ| લભતે ગ્રહણીસંજ્ઞામસ્યાશ્ચાગ્નિબલં બલમ્|| ૮|| શરીરં ધારયત્યગ્નિબલોપષ્ટમ્ભબૃંહિતા| અન્ત્યા કલા શુક્રધરા મૂત્રમાર્ગમુપાશ્રિતા|| ૯|| દ્વયઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્શ્વે બસ્તિદ્વારસ્ય ચાપ્યધઃ| શરીરં વ્યાપ્ય સકલં સા શુક્રં વર્તયત્યપિ|| ૧૦||" ઇતિ|

Adhikarana AdhArAH (10-11) · Śloka 11

કલાખ્યં ભાવમાખ્યાય, આધારાખ્યાન્ ભાવાનાહ | સપ્ત ચાધારા રક્તસ્યાદ્યઃ ક્રમાત્ પરે||૧૦|| કફામપિત્તપક્વાનાં વાયોર્મૂત્રસ્ય ચ સ્મૃતાઃ| ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયાન્તરે||૧૧||

ન કેવલં કલાઃ સપ્ત યાવદાધારા અપિ સપ્ત| રક્તાદીનામસ્મિન્ દેહે સમ્ભવન્તીતિ વાક્યશેષઃ| રક્તસ્યાદ્યો-રસાખ્યોધાતુઃ, પરે-અન્યે યે ધાતવઃ ષટ્, તે ક્રમાત્-યથાક્રમં, કફાદીનામાધારાઃ સ્મૃતાઃ-ઉક્તાઃ| આમસ્યાન્નસ્ય ય આધારઃ સોઽત્રામશબ્દેનોક્તઃ| તથા પક્વસ્યાન્નસ્ય-પુરીષતાં પ્રાપ્તસ્ય, ય આધારઃ સ પક્વશબ્દેનોચ્યતે| ગર્ભાશયો-ગર્ભાધારો, યઃ સોઽષ્ટમઃ સ્ત્રીણામેવ દેહે સમ્ભવતિ ન પુંસામ્| ક્વ શરીરદેશે સ્ત્રીણાં સમ્ભવતિ ? ઇત્યાહ-પિત્તપક્વાશયાન્તર ઇતિ| પક્વશબ્દેનેહ પક્વાન્નમુચ્યતે| પિત્તં ચ પક્વં ચ પિત્તપક્કે, તયોરાશયૌ આધારૌ, પિત્તપક્વાશયયોરન્તરં-મધ્યં, પિત્તપક્વાશયાન્તરમ્| તસ્મિન્ ગર્ભસ્યાશયઃ|

Adhikarana koShThA~ggAni (12) · Śloka 12

કોષ્ઠાઙ્ગાનિ સ્થિતાન્યેષુ હૃદયં ક્લોમ ફુપ્ફુસમ્| યકૃત્પ્લીહોન્દુકં વૃક્કૌ નાભિડિમ્ભાન્ત્રબસ્તયઃ||૧૨||

એષુ-રક્તાદ્યાધારેષુ, કોષ્ટાઙ્ગાનિ-ઉદરાવયવા હૃદયાદીનિ, સ્થિતાનિ-આશ્રિતાનિ| તત્ર-"કફરક્તપ્રસાદાત્સ્યાદ્ધૃદયં સ્થાન મોજસઃ| ચેતનાનુગભાવાનાં પરમં ચિન્તિતસ્ય ચ|| ૧|| માંસપેશીચયો રક્તપદ્માકારમધોમુખમ્| તસ્ય દક્ષિણતઃ ક્લોમ યકૃત્ફુપ્ફુસમાસ્થિતમ્|| ૨|| સમાનવાયુપ્રધ્માતાદ્રક્તાદ્દેહોષ્મપાચિતાત્| કિઞ્ચિદુચ્છ્રિતરૂપસ્તુ જાયતે ક્લોમસંજ્ઞકઃ|| ૩|| તત્તુલ્યહેતુજે પ્લીહયકૃતી ભિષજાં મતે| રક્તકિટ્ટાદુન્દુકં સ્યાત્ફુપ્ફુસો રક્તફેનજઃ|| ૪|| મેદોસૃજઃ પચ્યમાનાત્ સ્યાતાં વૃક્કૌ પ્રસાદજૌ| નાભિઃ સર્વશિરાણાં સ્યાદાધારઃ, શકૃતઃ પુનઃ|| ૫|| ડિમ્ભં સ્યાદ્રક્તમાંસસ્ય પ્રસાદાદન્ત્રસમ્ભવઃ| સાર્ધત્રિવ્યામમન્ત્રાણિ પુરુષાણાં તુ તાનિ ચ|| ૬|| સ્ત્રીણાં ત્રિવ્યામમાત્રાણિ, બસ્તિર્મૂત્રસ્ય ચાશયઃ|" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (શા.અ.૫)-"કફરક્તવાહિસ્રોતસાં મહાભૂતાનાં ચ પ્રસાદાદિન્દ્રિયાણિ| તેષ્વપિ નેત્રે શ્લેષ્મણઃ પ્રસાદાચ્છુક્લમણ્ડલમ્, તત્પિતૃજમ્| અસૃજઃ કૃષ્ણમણ્ડલમ્, તન્માતૃજમ્| મધ્યે દ્દૃષ્ટિમણ્ડલમ્, તદુભયાત્મકમ્| પક્ષ્મવર્ત્મશુક્લકૃષ્ણદ્દૃષ્ટ્યાખ્યાનિ પઞ્ચ મણ્ડલાનિ| તત્સન્ધયશ્ચત્વારો દ્વૌ ચાપાઙ્ગકનીનયોરિતિ [ તે ષટ્ ] ષટ્ [ ચ ] પટલાનિ| દ્વે વર્ત્મની| બાહ્યં ચાશ્રિતમગ્ન્યમ્ભસી, દ્વિતીયં માંસં, તૃતિયં મેદઃ, ચતુર્થમસ્થિ, તેષાં બહલતા દ્દૃષ્ટેઃ પઞ્ચમાંશેન| બન્ધનગુણાસ્તુ ચત્વારઃ સિરાકણ્ડરામેદઃકફાત્મકાઃ| શ્લેષ્મા તુ પરં સર્વસન્ધિબન્ધનમિત્યુક્તં પ્રાક્| નેત્રાશ્રિતં તેજો બાહ્યતેજસા સ્વયોનિના યોગાચ્છસ્ત્રમિવાશ્મના કર્મણ્યં ભવતિ| અતિયોગાદુપહન્યતે| તચ્ચ વૈદ્યુતવદ્વડવામુખવચ્ચામ્ભો મધ્યગમપિ વીર્યોકર્ષાત્તેજસ્ત્વં ન જહાતિ|" ઇતિ| અધુના યાનિ વિશેષેણ જીવિતસ્ય સ્થાનાનિ-દેહાવયવાઃ, તાન્યાહ-

Adhikarana jIvitasthAnAni (13) · Śloka 13

દશ જીવિતધામાનિ શિરોરસનબન્ધનમ્| કણ્ઠોઽસ્રં હૃદયં નાભિર્બસ્તિઃ શુક્રૌજસી ગુદમ્||૧૩||

શિરશ્ચ રસનં ચ શિરોરસનમ્| રસનં-જિહ્વા| બધ્યતેઽનેનેતિ બન્ધનમ્| શિરોરસનસ્ય બન્ધનં શિરોરસનબન્ધનમ્| શિરોરસનબન્ધનાદીનિ દશ જીવિતસ્ય સ્થાનાનિ| એતેષુ સ્થાનેષુ વિશેષેણ જીવિતં-શરીરેન્દ્રિયસત્વાત્મસંયોગલક્ષણં, અવતિષ્ઠતે|

Adhikarana SarIre jAlAdInAM saMKyA (14-16) · Śloka 16

જાલાનિ કણ્ડરાશ્ચાઙ્ગે પૃથક્ ષોડશ નિર્દિશેત્| ષટ્ કૂર્ચાઃ સપ્ત સીવન્યો મેઢ્રજિહ્વાશિરોગતાઃ||૧૪|| શસ્ત્રેણ તાઃ પરિહરેચ્ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ| ચતુર્દશાસ્થિસઙ્ઘાતાઃ, સીમન્તા દ્વિગુણા નવ||૧૫|| અસ્થ્નાં શતાનિ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ દન્તનખૈઃ સહ| |૧૬|

જાલાનીવ જાલાનિ શરીરે ષોડશ આદિશેત્| કણ્ડરાશ્ચ પૃથગેવ ષોડશ આદિશેત્-બ્રૂયાત્| આચાર્ય ઇતિ શેષઃ| તથા, ષટ્ કૂર્ચા અઙ્ગે સ્યુઃ| તથા સીવન્યઃ સપ્તસઙ્ખ્યા મેઢ્રાદિસ્થિતાઃ| તાઃ શસ્ત્રેણ પરિહરેત્, પ્રત્યવાયભયાત્| ન તાસુ શસ્ત્રં પાતયેદિત્યર્થઃ| તત્ર-"શિરાસ્નાય્વસ્થિપિશિતૈશ્ચત્વારિ માણિબન્ધને| એકત્રૈકત્ર ગુલ્ફે ચ જાલાન્યેવં તુ ષોડશ|| ૧|| હસ્તયોર્દ્વે પાદયોર્દ્વે ગ્રીવાભાગેઽથ પૃષ્ઠતઃ| પ્રત્યેકં તુ ચતસ્રઃ સ્યુઃ કણ્ડરા ઇતિ ષોડશ|| ૨|| કરયોર્દ્વૌ પાદયોર્દ્વૌ ગ્રીવાયાં મેહને તથા| એકૈકમિતિ ષટ્ કૂર્ચાઃ, સીવન્યઃ સપ્ત કીર્તિતાઃ|| ૩|| એકા મેઢ્રેઽથ જિહ્વાયાં ભવેયુઃ પશ્ચ મૂર્દ્ધનિ| પૃષ્ઠવંશે હ્યુભયતશ્ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ|| ૪|| બાહ્યે દ્વે અન્તરે દ્વે ચ, ગુલ્ફે જાનુનિ વઙ્ક્ષણે| ત્રિકે શિરસિ કક્ષાયાં કૂર્પરે મણિબન્ધને|| ૫|| અસ્થ્નાં ભવેયુઃ સઙ્ઘાતા અમી અત્ર ચતુર્દશ| સીમન્તાઃ પઞ્ચ મૂર્ધ્નિ સ્યુર્ગુલ્ફાદિષ્વસ્થિસઙ્ઘવત્|| ૬|| અસ્થ્નાં શતાનિ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ દન્તનખૈઃ સહ| પઞ્ચ પાદનખાઃ સક્થ્નિ પ્રત્યઙ્ગુલ્ય સ્થિકત્રયમ્|| ૭|| એવં પઞ્ચદશૈતાનિ શલાકાઃ પઞ્ચ તુ સ્મૃતાઃ| એકસ્તત્પ્રતિબન્ધશ્ચ જઙ્ઘાયાં કૂર્ચગુલ્ફકે|| ૮|| દ્વે દ્વે ઇતિ ષડેવ સ્યુઃ પાર્ષ્ણાવૂરૌ ચ જાનુનિ| એકૈકમિત્યે કસક્થ્નિ પઞ્ચત્રિંશત્તથાઽપરે|| ૯|| ભુજયોઃ સક્થિતુલ્યાનિ ભેદા એષાં તુ નામતઃ| પાણિઃ સ્યાત્પાદવતત્ર હસ્તમૂલં ચ પાર્ષ્ણિવત્|| ૧૦|| મણિબન્ધો ગુલ્ફતુલ્યઃ કૂર્ચતુલ્યો દ્વયેઽપિ ચ| પ્રકોષ્ઠૌ જઙ્ઘયા તુલ્યૌ જાનુવત્કૂર્પરો ભવેત્|| ૧૧|| ઊરુવદ્વાહુપૃષ્ઠં સ્યાન્દન્તરાધૌ તુ પર્શુકાઃ| ચતુર્વિંશતિરેતેષુ સ્થાલકાન્યર્બુદાનિ ચ|| ૧૨|| તાવન્તિ પૃષ્ઠે ત્રિંશત્સ્યુરુરસ્યષ્ટૌ ત્રિકે ભગે| એકૈકં સ્યાદક્ષકયોરંસયોસ્તત્ફલાખ્યયોઃ|| ૧૩|| નિતમ્બે તુ ભવેતાં દ્વે શતમેતત્સવિંશતિ| ગણ્ડયોઃ કર્ણયોર્દ્વે દ્વે શઙ્ખયોશ્ચાથ તાલુનિ|| ૧૪|| તથા જત્રુણ્યેકમેકં ગ્રીવાયાં તુ ત્રયોદશ| કણ્ઠનાડ્યાં તુ ચત્વારિ હનુબન્ધે દ્વયં ભવેત્|| ૧૫|| દ્વાત્રિંશદેવ દન્તાઃ સ્યુસ્તત્સઙ્ખ્યોલૂખલાનિ ચ| ત્રીણિ ઘ્રાણે ષટ્ શિરસિ શતમૂર્ધ્વમિતિ સ્મૃતમ્|| ૧૬|| શાખાન્તરાધ્યૂર્ધ્વભેદાદેવં ષષ્ટિશતત્રયમ્| કપાલં રુચકં ચૈવ તરુણં વલયં તથા|| ૧૭|| નલકં પઞ્ચધેતિ સ્યુર્નિતમ્બે ગણ્ડજાનુનિ| તાલુમધ્યે શિરસ્યંસે કપાલાખ્યાનિ નિર્દિશેત્|| ૧૮|| દશના રુચકાખ્યાઃ સ્યુર્ઘ્રાણે કર્ણેઽક્ષિકોશકે| તરુણાનિ પૃષ્ઠપાર્ર્શ્વે ચરણે વલયાનિ તુ|| ૧૯|| શેષાણિ નલકાખ્યાનિ નામાખ્યાતાકૃતીનિ ચ|" ઇતિ|

Adhikarana tatra dhanvantarimatam (16-17) · Śloka 17

| ધન્વન્તરિસ્તુ ત્રીણ્યાહ, સન્ધીનાં ચ શતદ્વયમ્||૧૬|| દશોત્તરં| |૧૭|

ધન્વન્તરિસંજ્ઞઃ પુનસ્તન્ત્રકૃદસ્થ્નાં શતાનિ ત્રીણ્યેવાહ, નાધિકાનિ| તથા, અસ્થિસન્ધીનાં શતદ્વયં દશોત્તરં ધન્વન્તરિરાહેતિ યોજ્યમ્| "સઙ્ખ્યાયન્તે સન્ધયોઽત્ર ચતસ્રોઽઙ્ગુલયઃ પદે| ચતસૃષ્વઙ્ગુલીષુ સ્યુઃ પ્રત્યેકં ત્રય એવ તુ|| ૧|| દ્વાવઙ્ગુષ્ઠે વઙ્ક્ષણે સ્યાદેકો ગુલ્ફેઽથ જાનુનિ| સક્થ્યેકસ્મિન્ સપ્તદશ તાવન્તોઽપિ દ્વિતીયકે|| ૨|| ભુજયોઃ સક્થિતુલ્યાનિ અન્તરાધૌ ત્વિમે મતાઃ| ત્રયઃ કટીકપાલેષુ વિંશતિશ્ચતુરુત્તરા|| ૩|| પૃષ્ઠે તદ્વત્પાર્શ્વયોશ્ચ, ઉરસ્યષ્ટૌ તથોર્ધ્વતઃ| શિરોધરાયામષ્ટ સ્યુઃ કણ્ઠનાડ્યાં ત્રયઃ સ્મૃતાઃ|| ૪|| હૃદયક્લોમયકૃતાં નાડીષ્વષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ| દ્વાત્રિંશદ્દન્તમૂલેષુ એકૈકે ઘ્રાણકાકલે|| ૫|| મૂર્ધ્નિ ચ, દ્વૌ કર્ણશઙ્ખે ગણ્ડનેત્રે ચ વર્ત્મનિ| હનુસન્ધૌ ચ વિજ્ઞેયૌ દ્વૌ ભ્રુવોશ્ચોપરિ સ્મૃતૌ|| ૬|| પઞ્ચ મૂર્દ્ધકપાલેષુ ઊર્ધ્વમેવં ત્ર્યશીતિકાઃ| સંજ્ઞયૈતેઽષ્ટધા જ્ઞેયા મણિબન્ધેઽથ જાનુનિ|| ૭||ગુલ્ફેઽઙ્ગુલૌ કોરસંજ્ઞા દ્વિજમૂલેષુ વઙ્ક્ષણે| કક્ષાયાં ચોલૂખલાખ્યા અંસપીઠે ગુદે ભગે|| ૮|| નિતમ્બે ચૈવ સામુદ્ગા ગ્રીવાયાં પૃષ્ઠવંશકે| પ્રતરાઃ, સ્યુર્મૂર્દ્ધકટીકપાલે તુન્નસીવનાઃ|| ૯|| હનૂભયે કાકતુણ્ડાઃ, કણ્ઠસ્ય યકૃતસ્તથા| હૃદયક્લોમનેત્રાણાં નાડ્યાં મણ્ડલનામકાઃ|| ૧૦|| શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકાખ્યેષુ શઙ્ખાવર્તા ઇતિ સ્મૃતાઃ|" ઇતિ|

Adhikarana Atreyamatam (17) · Śloka 17

અથાત્રેયમતં બ્રૂતે સહસ્રે દ્વે નિજગાદાત્રિનન્દનઃ| |૧૭|

અત્રિનન્દનો દ્વે સહસ્રે સન્ધીનાં નિજગાદ-પ્રોવાચ| સ હિ સ્નાયુપેશીસિરાશ્રિતૈઃ સન્ધિભિઃ સહ ગણયતિ| એતચ્ચ બાહુલ્યેનોક્તમ્| તથા હિ-નવસુ સ્નાયુશતેષુ નવશતાનિ સન્ધીનામ્, પઞ્ચસુ પેશીશતેષુ પઞ્ચશતાનિ,, સપ્તસુ સિરાશતેષુ સપ્તશતાનિ, ઇત્યેકવિંશતિશતાનિ પ્રાયેણ પ્રાપ્નુવન્તીતિ મન્યામહે|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17) · Śloka 17

| સ્નાવ્નાં નવશતી|૧૭|

સ્નાયૂનામસ્મિન્ દેહે નવશતી| નવાનાં શતાનાં સમાહારો નવશતી, "દ્વિગોઃ" ઇતિ ઙીપ્, નવશતાનિત્યર્થઃ| તત્ર "પદે પઞ્ચ સ્યુરઙ્ગુલ્યઃ પ્રત્યઙ્ગુલિ તુ તાનિ ષટ્| ત્રિંશદેવં, દશ દશ કૂર્ચે પાદતલે તથા|| ૧|| ગુલ્ફે ચેતિ, ત્રિંશદેવ જઙ્ઘાયાં, દશ જાનુનિ| ચત્વારિંશત્સ્યુરૂરૌ ચ, વઙ્ક્ષણે દશ, સક્થિનિ|| ૨|| સાર્ધં શતં, દ્વિતીયેઽપિ તદ્વદ્બાહ્વોશ્ચ સક્થિવત્| શાખાસ્વેવં ષટ્શતાનિ, કટ્યાં દ્વે વિંશતી સ્મૃતે|| ૩|| વિંશતિર્મુષ્કયોર્મેઢ્રબસ્ત્યન્ત્રેષુ ચ કીર્તિતાઃ| અશીતિઃ પૃષ્ઠભાગે સ્યુઃ, પાર્શ્વયોઃ ષષ્ટિરક્ષયોઃ|| ૪|| ચત્વાર્યુરસ્યષ્ટદશ, અષ્ટાવંસયુગે સ્મૃતાઃ| મધ્યે શતદ્વયં ત્રિંશદ્વે દ્વે મન્યાવટૌ સ્મૃતે|| ૫|| નેત્રૌષ્ઠતાલુનિ તથા, ગ્રીવાયાં ત્રિંશદીરિતાઃ| જત્રુણિ ત્રીણિ, ચત્વારિ હન્વોઃ પઞ્ચ તુ કીર્તિતાઃ|| ૬|| જિહ્વાયાં, દન્તમાંસેષુ દ્વાદશૈવાથ મૂર્ધ્નિ ષટ્| એવં શતાનિ સ્નાયૂનાં નવૈતેષુ વિનિર્દેશેત્|| ૭|| આમપક્વાશયાન્ત્રેષુ બસ્તૌ ચ સુષિરાણિ તુ| પ્રતાનવન્તિ શાખાસુ મહાસ્નાવાનિ કણ્ડારાઃ|| ૮|| વૃત્તાનિ, પાર્શ્વ પૃષ્ઠોરઃશિરસિ સ્યુઃ પૃથૂનિ ચ| સિરાદિભ્યોઽપ્યસ્થિતોઽપિ રક્ષેત્સ્નાવાનિ યત્નતઃ|| ૯||" ઇતિ| તથા ચોક્તમ્ (સુશ્રુતે શા. અ. ૫/૩૫)- "ન હ્યસ્થીનિ તથા હિંસ્યુર્ન પેશ્યો ન ચ સન્ધયઃ| વ્યાપાદિતા અપિ સિરા યથા સ્નાયૂનિ દેહિનામ્|| સ્નાયૂનિ યો વેત્તિ સમ્યગ્બાહ્યાન્યાભ્યન્તરાણિ ચ| સ ગૂઢં શલ્યમાહર્તું દેહાચ્છક્નોતિ દેહિનઃ||" ઇતિ|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17-18) · Śloka 18

| પઞ્ચ પુંસાં પેશીશતાનિ તુ||૧૭|| અધિકા વિંશતિઃ સ્ત્રીણાં યોનિસ્તનસમાશ્રિતાઃ| |૧૮|

"પેશ્યઃ સમ્પ્રતિ ભણ્યન્તે પઞ્ચાઙ્ગુલ્યોઽથ તાસુ તાઃ| પ્રત્યેકં તિસ્ર ઇત્યેવં તાઃ પઞ્ચદશ કીર્તિતાઃ|| ૧|| દશ પાદતલે ગુલ્ફે તથા પાદસ્ય ચોપરિ| કૂર્ચે તુ (ચ) વિંશતિઃ સ્યાત્તુ જઙ્ઘાયાં, પઞ્ચ જાનુનિ|| ૨|| ઊરૌ વિંશતિરિત્યેવં શતં સક્થ્યેકતો ભવેત્| શતં દ્વિતીયેઽપિ તથા, સક્થિવદ્ગુજયોર્મતાઃ|| ૩|| ચત્વાર્યેવં શતાનિ સ્યુઃ શાખાસ્વેકૈવ મેહને| સીવન્યાં ચ, વૃષણયોર્દ્વે, સ્ફિજોસ્તુ દશ સ્મૃતાઃ|| ૪|| તિસ્રો ગુદે, બસ્તિમૂર્ધ્નિ દ્વે, ચતસ્રસ્તુ કોષ્ટગાઃ| નાભ્યામેકાઽથ, હૃદ્યેકા, સ્યાદેકાઽઽમાશયેઽપિ, ષટ્|| ૫|| યકૃત્પ્લીહોન્દુકેષુ, સ્યુશ્ચતસ્રઃ, પૃષ્ઠતો દશ| પાર્શ્વયોર્વક્ષસિ દશ, ચતસ્રશ્ચાક્ષકાંસયોઃ|| ૬|| ઇત્યન્તરાધૌ ષષ્ટિઃ, સ્યુર્ગ્રીવાયાં દશ, ગણ્ડયોઃ| અષ્ટૌ, હનુપ્રદેશેઽષ્ટાવેકૈકા કાકલે તથા|| ૭|| જિહ્વાયાં મૂર્ધ્નિ ગલકે, દ્વે લલાટેઽથ તાલુનિ (દ્વે દ્વે તાલુલલાટયોઃ)| દ્વે ઓષ્ઠયોઃ, કર્ણયોર્દ્વે, નાસાયાં દ્વે ચ કીર્તિતે|| ૮|| પુરુષાણાં ભવેદેતત્પેશીનાં શતપઞ્ચકમ્| દશાધિકાઃ સ્યુઃ સ્તનયોર્દશ યોનૌ ચ યોષિતામ્|| ૯|| પ્રત્યેકં સ્તનયોઃ પઞ્ચ, તાસાં વૃદ્ધિસ્તુ યૌવને| યોન્યન્તરાશ્રિતે દ્વે તુ દ્વે ચ વૃત્તે મુખાશ્રિતે|| ૧૦|| ગર્ભમાર્ગાશ્રયાસ્તિસ્રો યત્ર ગર્ભોઽવતિષ્ઠતે| શઙ્ખનાભ્યાકૃતિર્યોનિસ્ત્ર્યાવર્તા જાયતે સ્ત્રિયાઃ|| ૧૧|| તસ્યાસ્તૃતીય આવર્તે રોહિતસ્યાકૃતિર્ભવેત્| ગર્ભશય્યાઽથ તિસ્રશ્ચ ભવેયુઃ સમ્પ્રવેશિકાઃ|| ૧૨|| શુક્રસ્ય ચાર્તવસ્યૈવં પેશીસ્તન્ત્રવિદો વિદુઃ|" ઇતિ| (સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ શા.અ.૫)- "એતાભિર્હિ શરીરે તનુબહલસ્થૂલાણુવક્રવૃત્તહ્રસ્વદીર્ઘસ્થિરમૃદુશ્લક્ષ્ણકર્કશાભિઃ સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાવાનિ પ્રચ્છાદિતાનિ| સિરાધમનીનાં ચાણુશો વિભજ્યમાનાનામેકોનત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ નવ ચ શતાણિ ષટ્પઞ્ચાશાનિ ભવન્તિ| તાભિરિદં શરીરં ગવાક્ષિતં પિનદ્ધમાતતં ચ| તાવન્તિ ચ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ| તાસાં હિ મુખાનિ તત્પ્રતિબદ્ધાનિ| અતસ્તાનિ તાભિરાપ્યાય્યન્તે| તૈશ્ચ તાઃ સ્વેદમભિવહન્તિ| તથાઽભ્યઙ્ગાલેપાદિવીર્યં ત્વચિવિપક્વમન્તર્નયન્તિ| સ્પર્શ ચ ગૃહ્ણન્તિ| સ્રોતાંસિ પુનરસઙ્ખ્યેયાન્યેવ|" ઇતિ| અન્યે ત્વાહુઃ-"શરીરે રોમ્ણાં દ્વાસપ્તતિઃ કોઠ્યો ભવન્તિ|" ઇતિ|

Adhikarana sirANAM saMKyA (18-19) · Śloka 19

ઇદાનીં સિરાઃ સઙ્ખ્યાતુમાહ | દશ મૂલસિરા હૃત્સ્થાસ્તાઃ સર્વં સર્વતો વપુઃ||૧૮|| રસાત્મકં વહન્ત્યોજસ્તન્નિબદ્ધં હિ ચેષ્ટિતમ્| |૧૯|

હૃદિ તિષ્ઠન્તીતિ હૃત્સ્થાઃ, દશ મૂલસિરાઃ| યતોઽન્યાસાં સિરાણં સર્વાસાં મૂલભૂતત્વેનૈવૈતાઃ સ્થિતાઃ, તતઃ પ્રધાનભૂતા ઇત્યર્થઃ| હૃત્સ્થાઃ-હૃદયસમ્બદ્ધાઃ| તાઃ સર્વં વપુઃ-સકલં દેહં, ઓજો વહન્તિ-પ્રાપયન્તિ| કથમ્ ? સર્વતઃ,-સર્વદિક્કમ્| વપુરોજો વહન્તીતિ વહેર્દ્વિકર્મકત્વાત્ વપુરોજશ્ચ કર્મ| કિમ્ભૂતમોજઃ ? રસાત્મકં,-રસસ્વભાવમ્, આહારાત્સારકિટ્ટતયા પરિણતાત્ સારમ્| તન્નિવદ્ધં હિ ચેષ્ટિતમ્| તાસુ-દશસુ સિરાસુ, નિબદ્ધં-નિશ્ચયેન સ્થિતં, ચેષ્ટિતં-વાક્કાયમનોવ્યાપારઃ| હિશબ્દો યસ્માદર્થે| યસ્માત્તન્નિબદ્ધં ચેષ્ટિતમતસ્તા મૂલસિરાઃ|

Adhikarana AsAM saMsthAnam (19-20) · Śloka 20

ઇદાનીમ્ સંસ્થાનમાસાં નિર્દિશતિ | સ્થૂલમૂલાઃ સુસૂક્ષ્માગ્રાઃ પત્રરેખાપ્રતાનવત્||૧૯|| ભિદ્યન્તે તાસ્તતઃ સપ્તશતન્યાસાં ભવન્તિ તુ| |૨૦|

સ્થૂલં મૂલં યાસાં તા એવમ્| સુષ્ટુ સૂક્ષ્મમગ્રં-પ્રાન્તો યાસાં તા એવમ્| સ્થૂલમૂલત્વેન તાસાં વ્યાનવાયુવિક્ષિપ્તો રસઃ શીઘ્રમેવ ચાન્તઃ પ્રવિશતિ| સૂક્ષ્મપ્રાન્તત્વેન રોમરાજ્યામપ્યન્તઃ પ્રવિશ્ય તેષાં રોમ્ણાં વૃદ્ધિહેતુઃ સમ્પદ્યતે| તતશ્ચાસ્મિન્ દેહે સ્થૂલમૂલાઃ સુસૂક્ષ્માગ્રાઃ પત્રરેકાપ્રતાનવત્ ભિદ્યન્તે-અનેકધા સમ્પદ્યન્તે| યથા, વૃક્ષસ્ય પલાશરેકાનાં પ્રતાનાઃ-સમૂહાઃ, સ્થૂલમૂલાઃ સુસૂક્ષ્માગ્રા અનેકધા જાયન્તે તથૈવૈતાઃ સિરાઃ સ્થૂલમૂલાઃ સૂક્ષ્માગ્રા અનેકધા સમ્પદ્યન્તે નાનારૂપા યતઃ, તતઃ-તસ્માદ્ધેતોઃ, પલાશરેખાપ્રતાનવદનેકધા ગમનાદાસાં સિરાણાં સપ્તશતાનિ ભવન્તિ| તુશબ્દોઽવધારણે ભિન્નક્રમઃ, સપ્તૈવ શતાનિ|

Adhikarana SAKAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (20-21) · Śloka 21

| તત્રૈકૈકં ચ શાખાયાં શતં, તસ્મિન્ન વેધયેત્||૨૦|| સિરાં જાલન્ધરાં નામ તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરાશ્રિતાઃ| |૨૧|

તાસામેકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ શતમ્| તસ્મિન્-સિરાશતે, સિરાં જાલન્ધરાં નામ-યા જાલાનિ ધારયતિ તાં, ન વિધ્યેત્| તિસ્રશ્ચેતિ| યાશ્ચાન્યાસ્તિસ્રઃ સિરા અભ્યન્તરાશ્રિતાઃ-અન્તર્મુખાઃ, તા અપિ ન વેધ્યા ઇતિ ચશબ્દાર્થઃ| એવં સક્થ્ન્યાશ્રિતે સિરાશતે ચતસ્રઃ સિરા ન વેધ્યાઃ| દ્વિતીયેઽપિ સક્થ્નિ ચતસ્ર એવ| સક્થિવદ્બાહ્વોરપિ| એવં ચતુર્ષુ સિરાશતેષુ શાખાસ્વાશ્રિતેષુ ષોડશ સિરા ન વેધ્યાઃ|

Adhikarana SroNyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (21-22) · Śloka 22

| ષોડશદ્વિગુણાઃ શ્રોણ્યાં, તાસાંદ્વે દ્વે તુ વઙ્ક્ષણે||૨૧|| દ્વે દ્વે કટિકતરુણે શસ્ત્રેણાષ્ટૌ સ્પૃશેન્ન તાઃ| |૨૨|

ષટ્ત્રિંશચ્છતમન્તરાધૌ| તત્ર ષોડશદ્વિગુણાઃ શ્રોણ્યાં-દ્વાત્રિંશચ્ચ્રોણ્યવયવાશ્રિતા સિરાઃ| તાસાં મધ્યે દ્વે દ્વે તુ વઙ્ક્ષણેદ્વયોર્વઙ્ક્ષણયોઃ પ્રત્યેકં દ્વે સિરે| દ્વે દ્વે કટીકતરુણે-દ્વયોઃ કટીકતરુણયોઃ પ્રત્યેકં દ્વે સિરે| એવં શ્રોણ્યાશ્રિતા અષ્ટૌ સિરાઃ શસ્ત્રેણ ન્ સ્પૃશેત્|

Adhikarana pArshvayoH siraasaMkhyA avedyasirAshca (22) · Śloka 22

| પાર્શ્વયોઃ ષોડશૈકૈકામૂર્ધ્વગાં વર્જયેત્તયોઃ||૨૨||

પાર્શ્વયોઃ ષોડશ સિરાઃ| તાસામેકૈકામૂર્ધ્વગાં પાર્શ્વસન્ધિસંજ્ઞાં પ્રત્યેકં વર્જયેત્|

Adhikarana pRuShTe sirAsaMKyA avedyasirASca (23) · Śloka 23

દ્વાદશદ્વિગુણાઃ પૃષ્ઠે પૃષ્ઠવંશસ્ય પાર્શ્વયોઃ| દ્વે દ્વે તત્રોર્ધ્વગામિન્યૌ ન શસ્ત્રેણ પરામૃશેત્||૨૩||

દ્વાદશદ્વિગુણાઃ પૃષ્ઠે-ચતુર્વિંશતિઃ સિરાઃ પૃષ્ઠમાશ્રિતાઃ| તાસાં પૃષ્ઠવંશસ્ય પાર્શ્વયોઃ-પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ, દ્વે દ્વે તત્રોર્ધ્વગામિન્યૌ| એવં ચતસ્રઃ શસ્ત્રેણ ન પરામૃશેત્|

Adhikarana jaThare sirAsaMKyA avedyasirASca (24) · Śloka 24

પૃષ્ઠવજ્જઠરે તાસાં મેહનસ્યોપરિ સ્થિતે| રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્||૨૪||

પૃષ્ઠવજ્જઠરે-પૃષ્ઠેન તુલ્યાઃ સિરા ઉદરે, તત્સઙ્ખ્યા ચતુર્વિંશતિરિત્યર્થઃ| તાસાં-ઉદરાશ્રિતાનાં શિરાણાં મધ્યાત્, મેહનસ્ય મેઢ્રસ્યોપરિ સ્થિતે, રોમરાજીમુભયતઃ-ઉભયપાર્શ્વયોઃ, દ્વે દ્વે સિરે| એવં ચતસ્રઃ સિરાઃ| તાઃ શસ્ત્રેણ ન પરામૃશેત્|

Adhikarana urasi sirAsaMKyA avedyasirASca (25-26) · Śloka 26

ચત્વારિંશદુરસ્યાસાં ચતુર્દશ ન વેધયેત્| સ્તનરોહિતતન્મૂલહૃદયે તુ પૃથગ્દ્વયમ્||૨૫|| અપસ્તમ્ભાખ્યયોરેકાં તથાઽપાલાપયોરપિ| |૨૬|

ચત્વારિંશદુરસિ સિરાઃ| તાસાં મધ્યાત્ ચતુર્દશ સિરા ન વેધયેત્| તા એવ દર્શયતિ-સ્તનરોહિતેત્યાદિ| તયોઃ-સ્તનયોર્મૂલે તન્મૂલે| તત્ર સ્તનરોહિતયોઃ, તથા સ્તનમૂલયોઃ તથા હૃદયે, પૃથક્-પ્રત્યેકં, દ્વયં-દ્વે દ્વે સિરે, ન વિધ્યેત્| અપસ્તમ્ભાખ્યયોઃ પ્રત્યેકમેકાં સિરાં, તથાઽપાલાપયોઃ પ્રત્યેકમેકાં સિરાં ન વિધ્યેત્|

Adhikarana grIvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (26-27) · Śloka 27

| ગ્રીવાયાં પૃષ્ઠવત્તાસાં નીલે મન્યે કૃકાટિકે||૨૬|| વિધુરે માતૃકાશ્ચાષ્ટૌ ષોડશેતિ પરિત્યજેત્| |૨૭|

ગ્રીવાયાં પૃષ્ઠવત્ સિરાણાં સઙ્ખ્યા-ચતુર્વિંશતિઃ સિરાઃ| તાસાં સિરાણાં મધ્યાન્નીલે દ્વે, મન્યે દ્વે, કૃકાટિકે દ્વે, વિધુરે દ્વે, અષ્ટૌ ચ માતૃકાઃ-માતૃકાખ્યાનિ મર્માણિ, ઇતિ-એવં, ષોડશ પરિત્યજેત્-ન શસ્ત્રં તાસુ પાતયેત્|

Adhikarana hanvoH sirAsaMKyA avedyasirASca (27) · Śloka 27

| હન્વોઃ ષોડશ, તાસાં દ્વે સન્ધિબન્ધનકર્મણી||૨૭||

હન્વોર્દ્વયોઃ ષોડશ સિરાઃ સંશ્રિતાઃ| તાસાં સિરાણાં મધ્યાદ્વેસિરે પરિત્યજેત્| કિંકર્મણી તે આહ ? સન્ધિબન્ધનકર્મણી| બધ્યતેઽનેનેતિ બન્ધનમ્| સમ્ધેર્બન્ધનં સન્ધિબન્ધનમ્| અર્થાદ્ધનુસમ્બન્ધિનઃ સન્ધેર્બન્ધનં કર્મ-ક્રિયા, યયોઃ સિરયોસ્તે સન્ધિબન્ધનકર્મણી સિરે|

Adhikarana jihvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28) · Śloka 28

જિહ્વાયાં હનુવત્તાસામધો દ્વે રસબોધને| દ્વે ચ વાચઃપ્રવર્તિન્યૌ|૨૮|

જિહ્વાયાં હનુવત્ સિરાસઙ્ખ્યા-ષોડશૈવ સિરાઃ| તાસાં મધ્યાત્ જિહ્વાયા અધો યે દ્વે સ્થિતે રસબોધને-યાભ્યાં રસો જ્ઞાયતે મધુરાદિરસબોધિન્યૌ, દ્વે ચ વાચઃપ્રવર્તિન્યૌ યે સિરે, એવં ચતસ્રો જિહ્વાશ્રિતાઃ સિરાઃ પરિત્યજેત્|

Adhikarana nAsAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28-29) · Śloka 29

| નાસાયાં ચતુરુત્તરા||૨૮|| વિંશતિર્ગન્ધવેદિન્યૌ તાસામેકાં ચ તાલુગામ્| |૨૯|

નાસાયાં ચતુરુત્તરા વિંશતિઃ સિરાણામ્, એવં ચતુર્વિંશતિઃ સિરા નાસાશ્રિતાઃ| તાસાં મધ્યાદ્વે ગન્ધવેદિન્યૌ-ગન્ધં વેદિતું શીલં યયોસ્તે ગન્ધવેદિન્યૌ સિરે, તથૈકાં તાલુગાં સિરામ્, એવં નાસાશ્રિતાઃ સિરાસ્તિસ્રઃ પરિત્યજેત્|

Adhikarana nayanayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (29-30) · Śloka 30

| ષટ્પઞ્ચાશન્નયનયોર્નિમેષોન્મેષકર્મણી||૨૯|| દ્વે દ્વે, અપાઙ્ગયોર્દ્વે ચ તાસાં ષડિતિ વર્જયેત્| |૩૦|

ષટ્પઞ્ચાશન્નયનયોઃ સિરાઃ| તાસાં મધ્યાન્નિમેષોન્મેષકર્મણી| નિમેષોન્મેષૌ-નિમિલનોન્મીલને, કર્મણી યયોસ્તે નિમેષોન્મેષકર્મણી સિરે દ્વે દ્વે પ્રત્યેકમ્, તથાઽપાઙ્ગયોર્દ્વે સિરે, એવં ષટ્ સિરા વર્જયેત્-તત્ર શ્સ્ત્રં ન પાતયેત્|

Adhikarana lalATe sirAsaMKyA avedyasirASca (30-31) · Śloka 31

| નાસાનેત્રાશ્રિતાઃ ષષ્ટિર્લલાટે, સ્થપનીશ્રિતામ્||૩૦|| તત્રૈકાં, દ્વે તથાઽઽવર્તૌ, ચતસ્ત્રશ્ચ કચાન્તગાઃ| સપ્તૈવં વર્જયેત્તાસામ્|૩૧|

નાસાનેત્રગતા યાઃ સિરા ઉક્તાઃ| તાસાં મધ્યાલ્લલાટે ષષ્ટિઃ સિરા ભવન્તિ| તત્ર-તાસાં મધ્યાત્, સ્થપનીશ્રિતાં-સ્થપનીનામમર્મવિશેષસ્તત્રસ્થાં, એકાં સિરાં ન વિધ્યેત્| દ્વે તથાઽઽવર્તૌમર્મણી, તયોરાવર્તયોઃ સ્થિતે દ્વે સિરે ન વિધ્યેત્| ચતસ્રશ્ચ કચાન્તગાઃ-કેશાન્તસ્થાઃ સિરાઃ, ન વિધ્યેત્| એવં સપ્ત સિરા લલાટે વર્જયેત્|

Adhikarana karNayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (31-32) · Śloka 32

| કર્ણયોઃ ષોડશાત્ર તુ||૩૧|| દ્વે શબ્દબોધને શઙ્ખૌ સિરાસ્તા એવ ચાશ્રિતાઃ| દ્વે શઙ્ખસન્ધિગે તાસામ્|૩૨|

કર્ણયોર્દ્વયોઃ ષોડશ સિરાઃ| અત્ર તુ-અસ્મિન્ ષોડશસઙ્ખ્યે સિરોદ્દેશે, કર્ણયોરાસ્થિતે દ્વે સિરે શબ્દબોધને-યાભ્યાં શબ્દો બુધ્યતે-જ્ઞાયતે તે, વર્જયેત્| શઙ્ખૌ સિરાસ્તા એવ કર્ણાશ્રિતાઃ| તાસાં મધ્યાદ્વે સિરે શઙ્ખસન્ધિગે-શઙ્ખસન્ધ્યાશ્રિતે, વર્જયેત્|

Adhikarana mUrdhni sirAsaMKyA avedyasirASca (32-33) · Śloka 33

| મૂર્ધ્નિ દ્વાદશ તત્ર તુ||૩૨|| એકૈકાં પૃથગુત્ક્ષેપસીમન્તાધિપતિસ્થિતામ્| |૩૩|

મૂર્ધ્નિ વિષયે દ્વાદશ સિરાઃ| તત્ર તુ-તાસુ દ્વાદશસુ સિરાસુ મધ્યેઽષ્ટૌ સિરાઃ શસ્ત્રેણ વર્જયેત્| તા એવાહ-એકૈકામિતિ| એવં પ્રત્યેકમુત્ક્ષેપયોર્દ્વયોરેકૈકાં, સીમન્તેષુ પઞ્ચસ્વેકૈકાં, અધિપતાવેકાં, ઇત્યષ્ટૌ|

Adhikarana sirAvarNanopayogakathanam (33) · Śloka 33

| ઇત્યવેધ્યવિભાગાર્થં પ્રત્યઙ્ગં વર્ણિતાઃ સિરાઃ||૩૩||

ઇતિ-સમપ્તૌ પ્રકારે વા| અવેષ્યસિરાવિભાગવિજ્ઞાનાર્થં તન્નિમિત્તં, પ્રત્યઙ્ગં-શિરસ્યન્તરાધૌ બાહ્વાદિષુ, યાઃ સિરાસ્તા વર્ણિતાઃ-ઉક્તાઃ તા વર્ણયિતું સમાપ્તા ઇતિ, અથવાઽનેન પ્રકારેણ પૂર્વોક્તેન વર્ણિતાઃ|

Adhikarana avedhyAnAM saMKyA (34) · Śloka 34

અવેધ્યાસ્તત્ર કાર્ત્સ્નેન દેહેઽષ્ટાનવતિસ્તથા| સઙ્હ્કીર્ણા ગ્રથિતાઃ ક્ષુદ્રા વક્રાઃ સન્ધિષુ ચાશ્રિતાઃ||૩૪||

તત્ર-તાસુ સિરાસુ મધ્યે, કાર્ત્સ્નેન- સાકલ્યેન, અષ્ટાનવતિઃ સિરા અવોધ્યા વર્ણિતાઃ| દેહે-શરીરે| ન કેવલમેત એવાવેધ્યાઃ, યાવત્સઙ્કીર્ણાદયશ્ચેતિ તથાશબ્દસ્યાર્થઃ| સઙ્કીર્ણાઃ-પરસ્પરં નિબદ્ધાઃ| ગ્રથિતા ઇવ-ગ્રથિતાઃ| ક્ષુદ્રાઃ-અલ્પાઃસૂક્ષ્મા ન મહત્યઃ| વક્રાઃ-કુટિલાઃ| તથા સન્ધિષુ-અસ્થિસન્ધિષુ, યા આશ્રિતાસ્તા અપિ ન વેધ્યાઃ|

Adhikarana sirANAM raktAdivahatvam (35-36) · Śloka 36

તાસાં શતાનાં સપ્તાનાં પાદોઽસ્રં વહતે પૃથક્| વાતપિત્તકફૈર્જુષ્ટં શુદ્ધં ચૈવં સ્થિતા મલાઃ||૩૫|| શરીરમનુગૃહ્ણન્તિ પીડયન્ત્યન્યથા પુનઃ| |૩૬|

તાસાં સિરાણાં સમ્બન્ધીનિ યાનિ સપ્તશતાનિ, તેષાં પાદઃ-પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતં, અસ્રં વહતે, અસ્મિન્ દેહે| કિમ્ભૂતં તદ્રક્તમ્ ? વાતપિત્તકફૈર્જુષ્ટં-સેવિતં, શુદ્ધં ચ-રૈરનાક્રાન્તમજુષ્ટં કૃત્વા| પૃથત્-પ્રત્યેકં કૃત્વા, પાદોઽસ્રં વહતે| એવં વાતજુષ્ટં રક્તં સિરાશતં પઞ્ચસપ્તત્યધિકં વહતે| પિત્તજુષ્ટં પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતં, તથા કફજુષ્ટં પઞ્ચસપ્ત્યધિકં શતં, તથા શુદ્ધં રક્તં પઞ્ચ સપ્ત્યધિકં શતં વહતે| એવં-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, મલાઃસ્થિતાઃ શરીરમનુગૃહ્ણન્તિ-વર્તયન્તિ| અન્યથા પુનઃ-વ્યત્યયેન સ્થિતાઃ, પીડયન્તિ-વિકારેણ યોજયન્તિ|

Adhikarana vAtAsravAhakAnAM lakShaNam (36-37) · Śloka 37

કિંલક્ષણાઃ સિરા વાતાદિજુષ્ટમસ્રં વહન્તિ ? ઇત્યાહ | તત્ર શ્યાવારુણાઃ સૂક્ષ્માઃ પૂર્ણરિક્તાઃ ક્ષણાત્સિરાઃ||૩૬|| પ્રસ્પન્દિન્યશ્ચ વાતાસ્રં વહન્તે| |૩૭|

તત્ર-તાસુ સિરાસુ મધ્યે, શ્યાવારુણા વર્ણેન યાઃ સિરાસ્તા વાતાસ્રં-વાતરક્તં, વહન્તે| તથા સૂક્ષ્માઃ| તથા પૂર્ણરિક્તાઃ વાયોશ્ચલત્વાત્ ક્ષણાત્પૂર્ણાઃ ક્ષણાદ્રિક્તાઃ-શૂન્યા એવ| તથા પ્રસ્પન્દિન્યઃ| કિલ સ્પન્દનં સર્વાસાં વિદ્યતે, પ્રકર્ષેણ તુ વાતરક્તવાહિનીનામિતિ પ્રશબ્દેન દ્યોત્યતે|

Adhikarana pittAsravAhakAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

પિત્તશોણિતમ્| સ્પર્શોષ્ણાઃ શીઘ્રવાહિન્યો નીલપીતાઃ|૩૭|

સિરાઃ પિત્તશોણિતં વહન્તે| કિંવિધાઃ ? સ્પર્શોષ્ણાઃસ્પર્શેનોષ્ણાઃ, ન શીતાઃ| તથા, શીઘ્રવાહિન્યઃ| તથા, નીલપીતા વર્ણેન|

Adhikarana kaPAsravAhakAnAM lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| કફં પુનઃ||૩૭|| ગૌર્યઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ શીતાઃ| |૩૮|

કફં પુનર્ગૌર્યો વહન્તે| તથા સ્નિગ્ધાદિવિશેષણાઃ| કફમિતિ કફશોણિતમ્, શોણિતશબ્દલોપાત્| સ્નિગ્ધાઃ-સ્નિગ્ધચ્છાયાઃ| તથા, સ્થિરાઃ-ન તુ ચપલાઃ| તથા, શીતાઃ સ્પર્શેન|

Adhikarana saMsRuShTAsravAhakAnAM lakShaNam (38) · Śloka 38

સંસૃષ્ટં લિઙ્ગસઙ્કરે| |૩૮|

લિઙ્ગસઙ્કરે-યથા નિર્દિષ્ટસ્ય લક્ષણસ્ય સઙ્કીર્ણત્વે, સંસૃષ્ટં-કપાવાતજુષ્ટં વાતપિત્તજુષ્ટં કફપિત્તજુષ્ટં ત્રિભિરપિ દોશૈર્જુષ્ટં, રક્તં સિરા વહન્તિ-સકલં શરીરં પ્રાપયન્તિ|

Adhikarana SuddhaSoNitavahAnAM rohiNInAM lakShaNam (38) · Śloka 38

| ગૂઢાઃ સમસ્થિતાઃ સ્નિગ્ધા રોહિણ્યઃ શુદ્ધશોણિતમ્||૩૮||

ગૂઢાઃ-અન્તર્ગતાઃ, તથા સમં કૃત્વા સ્થિતાઃ-સમસ્થિતાઃ, તથા સ્નિગ્ધાઃ-સ્નિગ્ધચ્છાયાઃ, રોહિણ્યઃ-સિરાપરસંજ્ઞા લોહિતાભાસા વા પ્રસરણશીલા વા, શુદ્ધશોણિતં દેહેઽસ્મિન્ વહન્તિ|

Adhikarana nABisaMbaddhAH sirAH (39-40) · Śloka 40

ધમન્યો નાભિસમ્બદ્ધા વિંશતિશ્ચતુરુત્તરા| તાભિઃ પરિવૃતા નાભિશ્ચક્રનાભિરિવારકૈઃ||૩૯|| તાભિશ્ચોર્ધ્વમધસ્તિર્યગ્દેહોઽયમનુગૃહ્યતે| |૪૦|

ધમન્યો નાભિસમ્બદ્ધા વિંશતિશ્ચતુરુત્તરા-ચતુર્વિંશતિરિત્યર્થઃ| તાભિઃ-ધમનીભિઃ, નાભિઃ પરિવૃતા-પરિવેષ્ટિતા| કથમ્ ? ચક્રનાભિરિવારકૈઃ,-યથા રથાઙ્ગસ્ય મધ્યમભાગો નાભિશબ્દવાચ્યોઽરકૈઃ પરિવ્રિયતે તદ્વન્નાભિઃ-શરીરમધ્યભાગો, ધમનીભિઃ| ધ્માનાદ્ધમન્યઃ સ્રોતોવિશેષા ઉચ્યન્તે| તાભિઃ ધમનીભિઃ, અયં દેહ ઊર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચાનુગૃહ્યતે-રસાદિપ્રાપણકર્મણા તાઃ કાયસ્યાનુગ્રહં કુર્વન્તિ| તાભિરયં દેહ આય્યાયતે, આરામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ કુલ્યાભિઃ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (શા. અ.૬)-"તાસાં ખલુ ધમનીનાં મધ્યાદ્દશ ધમન્ય ઊર્ધ્વં પ્રસૃતા દશાધઃ પ્રસૃતાસ્તિર્યક્ ચતસ્રઃ| તાભિર્યથાસ્વમઙ્ગાવયવા ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યક્ સમાશ્રિતા ધાર્યન્તે આપ્યાય્યન્તે ચ| તાસામૂર્ધ્વગા હૃદયમભિપ્રપન્નાઃ પ્રત્યેકં ત્રિધા જાયન્તે| એવં તાસ્ત્રિંશત્| ત્રિંશતો મધ્યાદ્વે દ્વે વાતપિત્તકફરક્તરસાન્ વહતઃ| એવં દશ| દ્વે દ્વે શબ્દરૂપરસગન્ધાન્ ગૃહ્ણીતઃ| એવમષ્ટાભિઃ શબ્દરૂપરસગન્ધા ગૃહ્યન્તે| દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ભાષતે ઘોષં કરોતિ સ્વપિતિ પ્રતિબુધ્યતે ચ| એવમષ્ટૌ દ્વે ચાશ્રુ વહતઃ| તથૈવ દ્વે સ્તનાશ્રિતે નાર્યાઃ સ્તન્યં નરસ્ય શુક્રમ્| અધોગમાઃ પક્વાશયસ્થા દશ ત્રિધા જાયન્તે| એવં તા અપિ ત્રિંશત્| તત્રાદ્યાઃ પૂર્વવદ્દશ દ્વે દ્વે વાતપિત્તકફરક્તરસાન્ વહતઃ| દ્વે વહતોઽન્નમન્ત્રાશ્રયેણ, દ્વે તોયં દ્વે મૂત્રમ્| દ્વે શુક્રં વહતો દ્વે ચ મુઞ્ચતઃ| ત એવ નારીણામાર્તવં વહતઃ| દ્વે વર્ચોનિરસન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે| એવં દ્વાદશ| શેષાસ્ત્વષ્ટૌ ધમન્યસ્તિરશ્ચીનાઃ સ્વેદમભિવર્દ્ધયન્તિ| તિર્યગ્ગામિન્યસ્તુ ચતુસ્રો ભિદ્યમાનાઃ સુબહુધા ભવન્તિ|" ઇતિ|

Adhikarana strIpuruShANAM dRuSyasrotAMsi (40-41) · Śloka 41

ઇદાનીમ્ સ્ત્રીપુરુષાણાં દૃશ્યાનિ સ્રોતાંસિ નિરુપયિતુમાહ | સ્રોતાંસિ નાસિકે કર્ણૌ નેત્રે પાય્વાસ્યમેહનમ્||૪૦|| સ્તનૌ રક્તપથશ્ચેતિ નારીણામધિકંત્રયમ્| |૪૧|

સ્રોતાંસિ પુંસાં નવ,-દ્વૌ નાસાપુટૌ, દ્વૌ કર્ણૌ, દ્વે નેત્રે, પાયુઃ- ગુદમ્, આસ્યં-મુખમ્, મેહનં-મૂત્રનિષ્ક્રમણદ્વારમ્| સ્ત્રીણામેતાનિ તથાઽન્યાનિ ત્રીણિ,-દ્બૌ સ્તનૌ, તથૈકો રક્તપથો-રક્તમાર્ગઃ, પ્રતિમાસં યતો યોનૌ રક્તં પ્રવર્તતે| તદેવં સ્ત્રીણાં ત્રીણિસ્રોતાંસિ પુંભ્યોઽધિકાનિ| એવં સ્રોતાંસિ દૃશ્યાન્યભિધાય શરીરે યાન્યદૃશ્યાનિ સ્રોતાંસિ તાન્યાહ-

Adhikarana adRuSyaSyasrotAMsi (41-42) · Śloka 42

| જીવિતાયતનાન્યન્તઃ સ્રોતાંસ્યાહુસ્ત્રયોદશ||૪૧|| પ્રાણધાતુમલાબ્ભોન્નવાહીનિ| |૪૨|

અન્તઃ-શરીરાભ્યન્તરે, ત્રયોદશ સ્રોતાંસિ વદન્તિ| ' આચાર્યાઃ' ઇતિ શેષઃ| તાનિ ચ સ્રોતાંસિ જીવિતાયતનાનિ-વિશેષેણ જીવિતસ્યાધિષ્ઠાનાનિ| કિમ્ભૂતાનિ ? પ્રાણધાતુમલમ્ભોન્નવાહીનિ| પ્રાણાખ્યં વાતં વહન્તિ યાનિ તાનિ-પ્રાણવાહીનિ| ધાતુવાહીનિ-રસાદિધાતુન્ યનિ વહન્તિ| મલવાહીનિ-મૂત્રશકૃત્સ્વેદાન્ યાનિ વહન્તિ| તથા, અમ્ભોવાહીનિ-ઉદકવાહીનિ| તથા, અન્નવાહીનિ-અન્નમભ્યવહૃતં યાનિ વહન્તિ| એવં ત્રયોદશ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (શા.અ.૬)-"તત્ર પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ| તાનિ ક્ષયરૌક્ષ્યપિપાસાક્ષુદ્વ્યાયામવેગવિધારણાદિભિર્દુષ્યન્તિ| તતોઽતિસૃષ્ટં પ્રતિબદ્ધં કુપિતમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણં વા સશબ્દશૂલમુચ્છ્વસનં કુર્વન્તિ| તત્ર શ્વાસવત્સાધનમ્| ઉદકવાહિનાં તાલુ મૂલં ક્લોમ ચ| તાન્યામભયાતિપાનોષ્ણશુષ્કાન્નતૃડ્વિગ્રહાદિભિર્દુષ્યન્તિ| તતોઽતિતૃષ્ણા મુખશોષઃ કર્ણક્ષ્વેડનં તમોદર્શનં ચ| તત્ર તૃષ્ણોક્તમૌષધમ્| અન્નવાહિનામામાશયો મૂલં વામપાર્શ્વં ચ| તેષાં દુષ્ટૌ સર્વં માત્રાશિતીયોક્તમવગધ્ચ્છેત્| રસવાહિનાં હૃદયં મૂલં દશ ધમન્યશ્ચ| રક્તવાહિનાં યકૃત્ પ્લીહા ચ| માંસવાહિનાં સ્નાવાનિત્વક્ ચ| મેદોવાહિનાં વૃક્કૌ માંસં ચ| અસ્થિવાહિનાં જઘનં મેદશ્ચ| મજ્જવાહિનાં પર્વાણ્યસ્થીનિ ચ| શુક્રવાહિનાં સ્તહૌ મુષ્કૌ મજ્જા ચ| મૂત્રવાહિનાં બસ્તિર્વઙ્ક્ષણૌ ચ| શકૃદ્વાહિનાં પક્વાશયઃ સ્થૂલાન્ત્રં ચ| સ્વેદવાહિનાં મેદો રોમકૂપાશ્ચ| સ્રોતસામેવ વિશેષાઃ સિરા ધમન્યઃ| અપરે ત્વન્યત્વમિચ્છન્તિ સિરાધમનીસ્રોતસામ્| સરણાત્ સિરાઃ| ધ્માનાદ્ધમહ્યઃ| સ્રવણાત્સ્રોતાંસિ| કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદ્દૃશકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્તકર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે| અન્યે પુનરેવમાચક્ષતે| સ્રોતાંસિ સિરા ધમન્યો રસાયન્યો વાહિન્યો નાડ્યઃ પન્થાનોઽયનાનિ માર્ગાઃ શરીરચ્છિદ્રાણિ સંવૃતાનિ સ્થાનાન્યાશયા ક્ષયા નિકેતાશ્ચેતિ શરીરે ધાત્વવકાશાનાં લક્ષ્યાલક્ષ્યાણં પર્યયેણ નામાનીતિ|" ઇતિ|

Adhikarana duShTaviSuddhAnAM krameNa rogasuKakaratvam (42) · Śloka 42

અહિતસેવનાત્| તાનિ દુષ્ટાનિ રોગાય, વિશુદ્ધાનિ સુખાય ચ||૪૨||

અહિતાનામાહારવિહારાદીનાં સેવનાત્-શીલનાત્, તાનિ,-સ્રોતાંસિ, દુષ્ટાનિ રોગાય સમ્પદ્યન્તે| તેષાં વિજ્ઞાનાર્થં દોષાદિવિજ્ઞાનીયોક્તમવગચ્છેત્| વિશુદ્ધાનિ-અદુષ્ટાનિ સ્રોતાંસિ, સુખાય આરોગ્યાય, સમ્પદ્યન્તે|

Adhikarana srotasAM svadhAtusamavarNatvAdi (43) · Śloka 43

સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદ્દૃશાનિ ચ||૪૩||

સ્વો ધાતુઃ સ્વધાતુઃ,-યો યો યસ્ય યસ્ય સ્રોતસ આધારસ્યાધેયત્વેન સ્થિતો ધાતુઃ, તેન તેન સ્વધાતુના સમઃ-સમાનો, વર્ણો યેષાં સ્રોતસાં તાનિ સ્વધાતુસમવર્ણાનિ| યથા,-રસધાતુતુલ્યવર્ણાનિ રસવાહિસ્રોતાંસિ, યાવચ્છુક્રધાતુસદ્દૃશવર્ણાનિ શુક્રવાહિસ્રોતાંસિ| તથા, સર્વસ્રોતસાં મધ્યે કાનિચિદ્દૃત્તાનિ-વર્તુલાનિ, કાનિચિત્સ્થૂલાનિ, કાનિચિદણૂનિ-સુક્ષ્માણિ સ્રોતાંસિ| તથા, આકૃત્યા-સંસ્થાનેન, દીર્ઘાણિ સર્વાણ્યેવ| તથા, પ્રતાન સદૃશાનિ-પત્રરેખાતુલ્યાનિ| પત્રરેખાતુલ્યરુપત્વેન શાખા પ્રશાખતયાઽનેકધા દૂરં પ્રવિસૃતાનીતિ ગમયતિ|

Adhikarana AhArAdInAM srotoduShTikaratvam (44) · Śloka 44

યતશ્ચાહિતાહારવિહારસેવનં સ્રોતોદુષ્ટિકારણમ્, અતસ્તાનિ તદ્દુષ્ટિકારણાનિ વક્તિ આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ| ધાતુભિર્વિગુણો યશ્ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ||૪૪||

આહારઃ-પાનાશનાદિલક્ષણઃ, દોષગુણૈઃ-વાતપિત્તશ્લેષ્મગુણૈરૌક્ષ્યાદિભિઃ યઃ સમઃ-તુલ્યઃ સમાનગુણઃ, સ સ્રોતસાં પ્રદૂષકઃ| વિહારોઽપિ-યો વાગ્દેહમનશ્ચેષ્ટાલક્ષણઃ, સોઽપિ દોષગુણૈઃ સમાનગુણો યથાયથં સ્રોતસાં પ્રદૂષકઃ| યશ્ચાહારસ્તથાવિહારો ધાતુભિઃ-રસાદિભિઃ, વિગુણો-વિરુદ્ધગુણો રસસમાનગુણર્વિપરીતગુણઃ, સ યથાયથમેવ સ્રોતસાં પ્રદૂષકઃ|

Adhikarana srotasAM duShTilakShaNam (45) · Śloka 45

સ્રોતાસાં દુષ્ટિઃ કથં જ્ઞાયતે ? ઇત્યાહ અતિપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયોઽપિ વા| વિમાર્ગતો વા ગમનં સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્||૪૫||

અતિશયેન પ્રવૃત્તિઃ, યથા-મૂત્રવાહિસ્રોતસાં પ્રમેહવદ્બહુમૂત્રતા| સઙ્ગઃ-અપ્રવૃત્તિઃ, કિઞ્ચિદ્વા પ્રવૃત્તિર્મૂત્રકૃચ્છ્રવત્| શકૃદ્વાહિનાં સ્રોતસામતીસારવત્પુરીષાતિસરણં-અતિપ્રવૃત્તિઃ| સઙ્ગઃ સ્તોકં સ્તોકં કૃત્વાપુરીષસ્ય પ્રવૃત્તિઃ, અથવા સર્વસર્વિકયોદાવર્તવત્પુરીષસ્યાપ્રવૃત્તિઃ| એવં મૂત્રવાહિસ્રોતસાં મૂત્રાતિપ્રવૃત્ત્ય પ્રવૃત્તી તત્સ્રોતોદુષ્ટેર્લક્ષણમ્| તથૈવ પુરીષવાહિનાં પુરીષાતિ પ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તી પુરીશવાહિસ્રોદુષ્ટેર્લક્ષણમ્| એવમન્યેષામપિ સ્રોતસાં યથાયથં વસ્તુવાહિનાં યથાસ્વં વસ્ત્વતિપ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તી તેષાં દુષ્ટેર્લક્ષણમ્| અથવા સિરાણાં-સ્રોતસાં, ગ્રન્થયઃ-કુટિલભાવત્વં, દુષ્ટેર્લક્ષણમ્| વિમાર્ગતો વેતિ| અથવા સ્વં માર્ગમુજ્ઝિત્વા માર્ગાન્તરાસાદનં સ્રોતસાં દુષ્ટેર્લક્ષણમ્|

Adhikarana srotasAM dvArANi (46) · Śloka 46

બિસાનામિવ સૂક્ષ્માણિ દૂરં પ્રવિસૃતાનિ ચ| દ્વારાણિ સ્રોતસાં દેહે રસો યૈરુપચીયતે||૪૬||

બિસાનાં-મૃણાલાનાં, યથા સૂક્ષ્માણિ દ્વારાણિ-છિદ્રાણિ, દૂરં પ્રવિસૃતાનિ-સકલં બિસં ગતાનિ, તથૈવ સ્રોતસાં દ્વારાણિ મુખાનિ, સૂક્ષ્માણિ દેહે દૂરં પ્રવિસૃતાનિ-કૃત્સ્નં દેહં પ્રકર્ષેણ ગતાનિ| યૈઃ-દ્વારૈચ્છિદ્રૈઃ, દેહે-શરીરે, અભ્યવહૃતસ્યાહારસ્ય કાયાગ્નિના પચ્યમાનસ્ય પ્રસાદભાવો યઃ સમુદ્ભવતિ સ રસઃ પ્રસાદાખ્ય ઉપચીયતે-વૃદ્ધિં નીયતે|

Adhikarana srotasAM vyadhe mohAdayaH (47-48) · Śloka 48

વ્યધે તુ સ્રોતસાં મોહકમ્પાધ્માનવમિજ્વરાઃ| પ્રલાપશૂલવિણ્મૂત્રરોધા મરણમેવ વા||૪૭|| સ્રોતોવિદ્ધમતો વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય પ્રસાધયેત્| ઉદ્ધૃત્ય શલ્યં યત્નેન સદ્યઃક્ષતવિધાનતઃ||૪૮||

સ્રોતસાં તુ વ્યધે-તાડને સતિ, મોહાદયો ભવન્તિ| મોહાદીનામતિરેતરદ્વન્દ્વઃ પ્રલાપાદીનાં ચ| વિણ્મૂત્રયો રોધેન સમ્બન્ધઃ| અથવા મરણમેવ ભવતિ| અતઃ-અસ્માજ્જીવિત સંશયાદ્ધેતોઃ, વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય-"અક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ" (હૃ.ચિ. અ.૧૧/૪૪) ઇત્યાદ્યુક્ત્વા, શલ્યમુદ્ધૃત્ય-બહિર્નિષ્કાસ્ય, પ્રસાધયેત્| કથમ્ ? યત્નેન-નાવહેલયા| કેન પ્રસાધયેત્ ? સદ્યઃક્ષતવિધાનતઃ-સદ્યોવ્રણપ્રતિષેદોક્તવિધિના|

Adhikarana dhanvantarimate pittaM pAcakam Atreyamate~aagniH pAcakaH (49) · Śloka 49

અન્નસ્ય પક્તા પિત્તં તુ પાચકાખ્યં પુરેરિતમ્| દોષધાતુમલાદીનામૂષ્મેત્યાત્રેયશાસનમ્||૪૯||

તુરવધારણે| અનેકવિધસ્યાહારસ્યાભ્યવહૃતસ્ય પિત્તમેવ પક્તા| કિમ્ભૂતં પિત્તમ્ ? પાચકાખ્યં પુરેરિતં,-પૂર્વં દોષભેદીયેઽધ્યાય ઉક્તમ્| યથા (હૃ.સૂ. અ.૧૨/૧૦)-"પક્વામાશયમધ્યગમ્" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "પાચકં નામ તત્સ્મૃતમ્|" ઇતિ| તદીદ્દૃશ પિત્તમાહારં પાચયતીતિ ધન્વન્તરિમતમ્| દોષધાત્વિતિ| ઓત્રેયસ્ય-અત્રિપુત્રસ્ય, શાસનં-આજ્ઞા, ઇતિ-એવં, દોષાદીનામૂષ્માઽગ્નિરિતિ| દોષાઃ-વાતાદયઃ, ધાતવો-રસાદયઃ, મલાઃ-મૂત્રપુરીષસ્વેદાઃ, આદિશબ્દેન દૂષિકાદયઃ| તેષાં દોષાદીનાં સમ્બન્ધી ઊષ્મા-અગ્નિઃ, યઃ સ એવાન્નસ્ય પક્તા, ન તુ પિત્તં પાચકાખ્યમિતિ|

Adhikarana dhanvantarimate grahaNyeva pittadharA kalA (50-51) · Śloka 51

તદધિષ્ઠાનમન્નસ્ય ગ્રહણાદ્ગ્રહણી મતા| સૈવ ધન્વન્તરિમતે કલા પિત્તધરાહ્વયા||૫૦|| આયૂરારોગ્યવીર્યૌજોભૂતધાત્વગ્નિપુષ્ટયે| સ્થિતા પક્વાશયદ્વારિ ભુક્તમાર્ગાર્ગલેવ સા||૫૧||

Adhikarana balavatI grahaNyannaM pAcayati abalA Amameva vimu~jcati (52) · Śloka 52

ભુક્તમામાશયે રુધ્વા સા વિપાચ્ય નયત્યધઃ| બલવત્યબલા ત્વન્નમામમેવ વિમુઞ્ચતિ||૫૨||

ભુક્તં-અભ્યવહૃતમન્નં, આમાશયે-આમાન્નસ્થાને યત્રામમન્નં તત્ર, સા-ગ્રહણી, રુદ્ધ્વા-અવષ્ટભ્ય, અધો નયતિ| કિં કૃત્વા ? પિપાચ્ય,-વિવિધૈઃ પ્રકારૈઃ પાચયિત્વા| બલવતીતિ| બલવતી ભુક્તં વિપાચ્યાધો નયતિ| અબલા પુનઃ સતી સા આમમેવ-અપક્વમેવ વિમુઞ્ચતિ| નનુ, જાઠારાગ્નિરન્નં ગ્રહણીસ્થં પચતિ, ન ગ્રહણી| તતશ્ચ કથમુક્તમ્ ? "સા વિપાચ્ય નયત્યધઃ" ઇતિ| અત્રોચ્યતે| અગ્નિગ્રહણ્યોરાધારાધેયભાવેન સ્થિતત્વાદ્યુજ્યત એવૈતદ્વક્તુમ્| ગ્રહણી હ્યગ્નેરાધારઃ| તથા ચ પ્રાગુક્તમ્ (શ્લો.૫૦)-"કલા પિત્તધરાહ્વયા" ઇતિ| પિત્તં ચ વહ્નિઃ| તથા ચાધુનૈવ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૯૦)-"પિત્તં વહ્નિઃ" ઇત્યાદિ| તદેવં વહ્નયાધારા યા કલા સાઽન્નગ્રહણાદ્ગ્રહણીત્યુચ્યતે| તતશ્ચાધારતયા ગ્રહણીમાશ્રિત્યાગ્નિઃ પાકકરણસમર્થો ભવતિ, નાધારમન્તરેણ કેવલ એવ| તદેવમગ્ન્યાધારસ્ય ગ્રહણ્યાખ્યસ્ય પાકનિર્વર્તનં પ્રતિ કર્તૃત્વં યુક્તમેવેતિ| અતઃ "સા વિપાચ્ય નયત્યધઃ" ઇત્યેતદુપપન્નમેવ|

Adhikarana agnigrahaNyoH parasparamupakAryopakArakaBAvaH (53) · Śloka 53

અગ્નિગ્રહણ્યોરાધારાધેયભાવતયાઽવસ્થાનાત્ પરસ્પરબલાધાનેનોપકર્યોપકારકભાવઃ સમ્ભાવ્યત ઇત્યાહ ગ્રહણ્યા બલમગ્નિર્હિ સ ચાપિ ગ્રહણીબલઃ| દૂષિતેઽગ્નાવતો દુષ્ટા ગ્રહણી રોગકારિણી||૫૩||

હિ યસ્માદર્થે| યસ્માદ્ગ્રહણ્યા યદ્બલં-સામર્થ્યં, તસ્ય હેતુરગ્નિઃ| અગ્નિતો ગ્રહણ્યા બલમુત્પદ્યતે| સ ચાપ્યગ્નિર્ગ્રહણીબલઃ, ગ્રહણી બલં યસ્યાગ્નેઃ સ એવમ્| અપિશબ્દાન્ન કેવલમગ્નિર્ગ્રહણ્યા બલમ્, ગ્રહણ્યપ્યર્ગ્નેર્બલમ્| અતો હેતોર્દૂષિતેઽગ્નૌ દુષ્ટાગ્રહણી રોગકારિણી સમ્પદ્યતે| એવં ચાર્થાદ્ ગ્રહણ્યામપિ દુષ્ટાયામગ્નિર્દુષ્યતિ| દુષ્ટશ્ચ સોઽપિ રોગકારી સમ્પદ્યતે| એવં યા પિત્તધરા કલા સાઽદુષ્ટા સત્યાયુરાદીનાં પુષ્ટયે ભવતીત્યુક્તમ્| અન્નગ્રહણાદ્ભહણ્યા એવંરૂપતા|

Adhikarana annapAkasyAgnirhetuH (54) · Śloka 54

તચ્ચાન્નં વિપક્વમેવ દેહધાત્વાદિપોષણમ્, નાપક્વમ્| તસ્ય ચાન્નપાકસ્ય હેતુરગ્નિઃ, અત આહ યદન્નં દેહધાત્વોજોબલવર્ણાદિપોષણમ્| તત્રાગ્નિર્હેતુરાહારાન્ન હ્યપક્વાદ્રસાદયઃ||૫૪||

યદન્નં-આહારો, દેહધાત્વાદિપોષણં ભવતિ, તત્રાગ્નિર્હેતુઃ| કુતઃ ? ઇત્યાહ-ન હીત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, અપક્વાદાહારાદ્રસરુધિરાદયો ન સમ્ભવન્તિ| અતો દેહધાત્વાદિપોષણે સર્વત્રાગ્નિઃ કારણમ્, પાકક્રિયાનિર્વર્તનાત્| તદેવમન્વયવ્યતિરેકાભ્યામવગમ્યતે, અન્નં દેહધાત્વાદિહેતુરગ્નિપ્રભાવાદેવ, તસ્માદગ્નિઃ પાકકારણમ્, પક્વમન્નં દેહાદિપોષણમ્| ઇતિ પરસ્પરકારણ્ત્વમનયોઃ|

Adhikarana SarIre~annapAkaprakAraH (55-56) · Śloka 56

"ન હ્યપક્વાદ્રસાદયઃ" ઇત્યુક્તમ્| અતઃ પાકસ્યૈવેતિકર્તવ્યતાં નિરુપયન્નાહ અન્નં કાલેઽભ્યવહૃતં કોષ્ઠં પ્રાણાનિલાહૃતમ્| દ્રવૈર્વિભિન્નસઙ્ઘાતં નીતં સ્નેહેન માર્દ્વમ્||૫૫|| સન્ધુક્ષિતઃ સમાનેન પચત્યામાશયસ્થિતમ્| ઔદર્યોઽગ્નિર્યથા બાહ્યઃ સ્થાલીસ્થં તોયતણ્ડુલમ્||૫૬||

કાલે-"પ્રસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે" (હૃ.સૂ. અ.૮/૫૫) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન પ્રાઙ્નિરૂપિતે| અન્નમભ્યવહૃતં કોષ્ઠં-હૃદયાદ્યઙ્ગનિબન્ધનં સ્થાનં, પ્રણાખ્યેન વાયુનાઽઽહૃતં-આનીતમ્| "ષ્ઠીવનક્ષવથૂદ્ગાર" (હૃ.સૂ.અ.૧૨/૫) ઇત્યાદિનૈવ પ્રાણાનિલાહૃતત્વે લબ્ધે પુનરુક્તં સ્પષ્ટાર્થમ્| તચ્ચ દ્રવૈઃ-દ્રવગુણોપલક્ષિતૈસ્તોયવ્યઞ્જનમદ્યક્ષીરાદિભિઃ, વિભિન્નસઙ્ઘાતં-અપનીતપિણ્ડિતભાવમ્| તથા, સ્નેહેન-ઘૃતાદિના, મૃદુત્વં પ્રાપિતમ્| તથા, આમાશયસ્થિતમગ્નિઃ પચતિ| "નાભિસ્તનાન્તરં જન્તોરામાશય ઇતિ સ્મૃતઃ|" ઇતિ વ્યાખ્યાત આમાશયસ્તન્ત્રાન્તરે (ચરકે વિ. અ. ૨/૨૩)| કિમ્ભૂતોઽગ્નિઃ ? ઔદર્યો-જઠરભવઃ| તથા સમાનાખ્યેન વાયુના સન્ધુક્ષિતઃ-ઉદ્દીપતઃ| કાલગ્રહણસ્યોપલક્ષણાર્થત્વાન્માત્રાદિસહાયેન જાઠરાગ્નિના સમનોદ્દીપિતેન પક્વમન્નં દેહધાત્વાદિપોષણમ્| નનુ, ઔદર્યોઽગ્નિરદૃશ્યત્વાન્ન જ્ઞાયતે કથં પચતિ ? અતસ્તદર્થં બાહ્યં દૃષ્ટાન્તં નિરુપયિતું ગ્રન્થકૃદાહ યથેત્યાદિ| યથા બાહ્યોઽગ્નિઃ સ્થાલીસ્થં તોયતણ્ડુલં પચતિ| તોયં ચ તણ્ડુલાશ્ચ તોયતણ્ડુલમ્, દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ| તથૈવાસાવૌદર્યોઽગ્નિઃ સન્ધુક્ષિતઃ સમાનેનામાશયસ્થિતં ચતુર્વિધમન્નં-અશિતપીતલીઢખાદિતભેદભિન્નં, પ્રાણાનિલાહૃતં પચતિ| નનુ, દોષભેદીયેઽધ્યાયે પૂર્વમુક્તમ્ (હૃ.સૂ.અ. ૧૨/૪)-"પ્રાણોઽત્ર મૂર્ધગઃ| ઇત્યારભ્ય યાવત્ "નિશ્વાસાન્નપ્રવેશકૃત્|" ઇતિ| અન્નસ્ય પ્રવેશં-આહરણં, કરોતીત્યન્નપ્રવેશકૃત્| પ્રાણાનિલા હૃતમિત્યનેનાપ્યયમર્થઃ પ્રત્યપાદિ| તત્કિમેતેન ? અત્રોચ્યતે| અન્નપ્રવેશકૃદિત્યનેનાન્નપ્રવેશકરણમાત્રમુક્તમ્, ન તુ કોષ્ઠપ્રાપણમિતિ| પ્રાણસ્ય હિ વાર્યોર્મૂર્ધાશ્રિતસ્યોરો યાવત્સંચાર ઉક્તઃ, ન તતોઽધઃ| એવમન્નપ્રવેશકરણં તાવત્પ્રાપ્તં યાવદુરઃ, ન કોષ્ઠમિતિ| કોષ્ઠં પ્રાણાનિલાહૃતમિત્યનેન તુ કોષ્ઠપ્રાપણાખ્યોઽર્થવિશેષ ઉક્તઃ| ઇતિ દ્વયમપ્યેતદ્વક્તું યુક્તમ્| [ નનુ, ] 'સન્ધુક્ષિતઃ સમાનેન' ઇતિ ચ ન વાચ્યમ્| યતઃ પ્રાગુક્તમ્ (હૃ.સૂ.અ.૧૨/૮)-"સમાનોઽગ્નિસમીપસ્થઃ કોષ્ઠે ચરતિ સર્વતઃ|" ઇતિ| એવં જાઠરેણાગ્નિના સહચરઃ સમનો વાયુઃ સન્ધુક્ષયતીત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| તસ્માત્ "સન્ધુક્ષિતઃ સમાનેન " ઇત્યનેન નાર્થઃ| ઉચ્યતે| અર્થવિશેષસમ્પ્રત્યયાર્થમેતદુક્તમ્| તથા હિ-"સમાનોઽગ્નિસમીપસ્થઃ કોષ્ઠે ચરતિ સર્વતઃ| અન્નં ગૃહ્ણાતિ પચતિ " ઇતિ સમાનસયૈવ પાકક્રિયાં પ્રતિ વહ્નિસન્ધુક્ષણદ્વારેણ કર્તૃત્વમુક્તમ્, નાગ્નેઃ| ઇહ પુનઃ સન્ધુક્ષિતઃ સમાનેનાગ્નિઃ પચતિ, ન સમાનો વાયુઃ, ઇત્યપૌનરુક્ત્યમેવ| યદ્યપિ ચૈકપ્રત્યયજનિતં ન કિઞ્ચિદસ્તિ, તથાઽપ્યન્નપાકક્રિયાં પ્રત્યગ્નેરેવ કર્તૃત્વમ્, ન સમાનાદેઃ| સમાનાદયો હ્યુપકારકા એવ| અતો યુક્તમિદં 'અગ્નિઃ પચતિ' ઇતિ|

Adhikarana aByavahRutAdannAdeva krameNa kaPapittavAtAnAmIraNaM bRuMhaNaM ca (57-58) · Śloka 58

તસ્યાન્નસ્યેદાનીમગ્નિસમીપસ્થસ્ય યા અવસ્થાસ્તાઃ કથયન્ પુનસ્તમેવ પાકં નિર્દિશતિ આદૌ ષડ્રસમપ્યન્નં મધુરીભૂતમીરયેત્| ફેનીભૂતં કફં, યાતં વિદાહાદમ્લતાં તતઃ||૫૭|| પિત્તમામાશયાત્કુર્યાચ્યવમાનં, ચ્યુતં પુનઃ| અગ્નિના શોષિતં પક્વં પિણ્ડિતં કટુ મારુતમ્||૫૮||

આદૌ-પ્રથમં, ષડ્રસમપિ, અપિશબ્દાદ્વિત્રાદિરસમપિ, અન્નં-અભ્યવહૃતમશિતપીતાદિકં, તત્પચ્યમાનં મધુરીભુતં-અમધુરં મધુરં સમ્પન્નં સત્, કફમીરયેત્| કિમ્ભૂતં કફમ્ ? ફેનીભૂતમ્| પાનીયાદેરપિ પચ્યમાનસ્ય પ્રથમં ફેનોત્પત્તિદર્શનાદેવમુક્તમ્| વિદાહાદિતિ| તતઃ-પ્રથમાવસ્થાતો માધુર્યપ્રાયાયા અનન્તરં, મધ્યમાવસ્થાં પ્રાપ્ય જાઠરેણ વહ્નિના પક્વં ષડ્રસમપ્યન્નમભ્યવહૃતમમ્લતાં યાતં-અનમ્લમમ્લં સમ્પન્નં, પિત્તં વિદધ્યાત્| કસ્માત્પુનરમ્લતાં યાતિ ? ઇત્યાહ-વિદાહાત્| વિરુદ્ધો વિષમો વા દાહો-વિદાહઃ| તતો વિદાહાદ્ધેતોરમ્લતાં યાતમ્| કિમ્ભૂતમન્નમ્ ? આમાશયાચ્ચ્યવમાનં,-નામાશયસ્થિતમેવ| ચ્યુતંપુનઃ-તત આમશયાત્પક્વાશયં પ્રાપ્તં, જાઠરાગ્નિના પક્વં શોષિતમન્નં, તથા પિણ્ડિતં-તદાનીમ્ પિણ્ડં સઞ્જાતં સંહતં સમ્પન્નં, તથા કટુકં જાતં, અન્યાં(ન્ત્યાં) તૃતીયામવસ્થાં પ્રાપ્ય મારુતં કુર્યાદિતિ યોજ્યમ્| એતચ્ચ સર્વં સ્વભવસિદ્ધં સ્વસંવેદ્યપ્રાયં કાર્યાનુમેયં ચ| અત એવ રસષટ્કેઽપિ યદ્દ્રવ્યાણાં વિપાકત્રૈવિધ્યં મધુરામ્લકટુકલક્ષણમુક્તં, તદનયા રીત્યોપપન્નતરં ભવતિ| તથા હિ-ષડ્રસસ્યાપ્યન્નસ્ય જાઠરાગ્નિના પચ્યમાનસ્ય રસત્રયોપલક્ષિતેન મધુરામ્લકટુકસ્વભાવેનાવસ્થાત્રયેણ પરિણામો ભવતિ| અથ (નનુ,) અન્નમિત્યત્ર કસ્માત્ "અદો જગ્ધિર્લ્યપ્તિકિતિ" ઇતિ જગ્ધ્યાદેશો ન ભવતિ ?| બ્રૂમઃ| અન્ન ઇતિ નિપાતનાત્ "બહુલં છન્દસિ" ઇતિ બહુલવચનાદ્વા જગ્ધ્યાદેશાભાવઃ| નનુ, વિદાહાદમ્લતાં ગતમિતિ સામાન્યેનોક્તમ યુક્તમિવાભાતિ| યતો દ્રાક્ષેક્ષુશર્કરાદીનામવિદાહિત્વં શ્રૂયતે| અપિ ચ વિદાહાદીનિ ચ વર્જયેદિતિ તન્ત્રકારઃ (હૃ.સૂ.અ. ૮/૩૨) પઠતિ| અનયા ચ રીત્યા અવદાહિદ્રવ્યાભાવ એવ સ્યાત્| તસ્માત્સામાન્યેન વિદાહિત્વમભ્યુપગમ્યમાનમન્યાય્યમિવ મન્યામહે| ઉચ્યતે| વિદાહસ્ય દ્વૈવિધ્યાદદોષઃ| ઇહ હિ દ્વિવિધો વિદાહઃ પ્રથિતો દોષસ્થાનકૃતો દ્રવ્યકૃતશ્ચ| તત્ર હિ દોષસ્થાનકૃતસ્ય ગ્રહણમ્| [નનુ,] આમાશયાચ્યુતમગ્નિના પક્વમિતિ કથમુક્તમ્ ? યતઃ પક્વાશયસ્થસ્યાગ્નિના પાકોઽનુપપન્નઃ| દૂરવ્યવધાનો હ્યગ્નિરામાશયસ્થઃ| તસ્માત્પક્વાશયસ્થસ્યાન્નસ્ય પક્વત્વમનુપપન્નમ્| અત્રોચ્યતે| પક્વાશયેઽપ્યસ્તિ પાકઃ, તન્ત્રકારવચનાત્| તથા હિ પ્રાગ્બસ્તિવિધાવભ્યધાત્ (હૃ.સૂ.અ.૧૯/૩૪)-"યથા વા સ્નેહપક્તિઃ સ્યાદતોઽત્યુલ્બણમારુતાન્| વ્યાયામનિત્યાન્ દીપ્તાગ્નીન્" ઇત્યાદિ| તદેવં પક્વાશયસ્થસ્યાપ્યનુવાસનસ્ય સ્નેહપાકોઽભિહિતઃ| તથા પક્વાશયેઽપ્યગ્નિના પક્વસ્ય પુનઃ પાકો યુક્ત એવ| તન્ત્રાન્તરેષુ માંસાદીનામપિ વિક્લેદદર્શનાદન્યત્રાપિ પાકોઽનુજ્ઞાત એવ|

Adhikarana anyAgnInAM karmANi (59) · Śloka 59

જાઠરસ્યાગ્નેઃ કર્માભિધાય, ઇદાનીમન્યેષામપ્યગ્નીનાં કર્માભિધાતુમાહ ભૌમાપ્યાગ્નેયવાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સનાભસાઃ| પઞ્ચાહારગુણાન્સ્વાન્ સ્વાન્ પાર્થિવાદીન્ પચન્ત્યનુ||૫૯||

ભૂમેરયં ભૌમઃ| આપ્ય ઇતિ ચિન્ત્યમ્| આગ્નેય ઇતિ "અગ્રેર્ઢક્" ઇતિ ઢક્| વાયવ્ય ઇતિ "સાઽસ્ય દેવતા" ઇત્યર્થે "વાય્વૃતુપિત્રુષસો યત્" ઇતિ યત્| તદત્રૌપમ્યર્થો બોધ્યઃ, વાયવ્ય ઇવ વાયવ્ય ઇતિ| કે પુનસ્તે ? ઇત્યાહ-પઞ્ચોષ્માણ ઇતિ| કિમ્ભૂતાઃ ? સનભસાઃ| સહ નાભસેનોષ્મણા પઞ્ચોષ્માણઃપઞ્ચાગ્નયઃ| ભૌમ ઊષ્મા યાવન્નાભસ ઊષ્મેતિ| તદેતેઽગ્નયઃ પઞ્ચાહારગુણાન્ અનુ-પશ્ચાત્, પચન્તિ| કુતોઽનુ ? પ્રકૃતત્વા દૌદાર્યાગ્નિનિર્વર્તિતાદન્નપાકાત્| કિમ્ભૂતાનાહારગુણાન્ ? સ્વાન્ખાન્ પાર્થિવાદીન્| યો યસ્ય માહાભુતોષ્મણઃ પાર્થિવાદેરાત્મીયો ગુણઃ, તં ગુણં સ એવ પાર્થિવાદ્યૂષ્મા પચતિ|

Adhikarana BUtaguNAnAM BUtaguNapoShakatvaM (60) · Śloka 60

અનયા ચોક્ત્યા આહારઃ શરીરગતાનાં ભાવાનાં સમાનગુણાનાં ગુણદ્વારેણ વર્દ્ધનહેતુઃ,વિપરીત ગુણાનાં ચ ક્ષયહેતુઃ ઇતિ પ્રતિપાદયતિ યથાસ્વં તે ચ પુષ્ણન્તિ પક્વા ભૂતગુણાન્ પૃથક્| પાર્થિવાઃ પાર્થિવાનેવ શેષાઃ શેષાંશ્ચ દેહગાન્||૬૦||

તે ચ-ગુણાઃ, પઞ્ચમહાભૂતાશ્રિતાઃ| યથાસ્વં યે યેષાં મહાભૂતાનામાત્મીયા ગુણાઃ, તે યથાસ્વમાત્મીયેન વહ્નિના પક્વા આત્મીયાનેવ દેહસ્થાન્ મહાભૂતગુણાન્ પુષ્ણન્તિ| કથં પુષ્ણન્તિ ? ઇત્યાહ-પૃથક્,-પ્રત્યેકં કૃત્વા, નૈકં સર્વે, ન સર્વાનેકઃ| તામેવ પ્રત્યેકં ભૂતગુણપુષ્ટિં પઞ્ચોષ્મપક્વાહારગુણકૃતાં સ્પષ્ટી કુર્વન્નાહ- પાર્થિવા મહાભૂતગુણાઃ પાર્થિવાનેવ મહાભૂતગુણાન્ દેહગાન્ પુષ્ણન્તિ-વૃદ્ધિં નયન્તિ| શેષાઃ-પાર્થિવગુણેભ્યો યેઽન્યે મહાભૂતગુણા આપ્યાસ્તૈજસા વાયવ્યા નાભસાશ્ચ, તે શેષાન્ પાર્થિવગુણવ્યતિરિક્તાનાપ્યાદિમહાભૂતગુણાન્, પુષ્ણન્તિ-આપ્યાયયન્તિ| ગુણાનાં ચ નિરાધારાણામસમ્ભવાત્ સહાધારેણ પૃથિવ્યાદિના મહાભૂતેન સહ પક્વા એતે મહાભૂતગુણાસ્તથાવિધાનેવ મહાભૂતગુણાન્ પુષ્ણન્તીતિ સામર્થ્યલભ્યોઽર્થઃ| અત્ર ચોદયન્તિ| નનુ, પૃથિવ્યાદિમહાભૂતચતુષ્ટયવ્યતિરિક્તસ્યોદ્દેશમાત્રત્વાદાકાશસ્ય સત્તૈવ દુર્ઘટા| કુતઃ પુનસ્તસ્યોષ્મણઃ સમ્ભવઃ ? ઇતિ| અત્રોચ્યતે| આકાશસ્ય સત્તા તાવત્ દ્રવ્યનિર્ણયપ્રસ્તાવ પ્રાક્ (હૃ.સૂ. અ.૯/૧) પ્રતિપાદિતૈવ| તથા નાસિકાશ્રોત્રાસ્યાદિષુ સુષિરેષુ સ્થાનેષુ સ્થિત ઊષ્મા દાહપાકાદીન્ કુર્વન્ નાભસ ઊષ્મેત્યુપચર્યતે| ઇત્યૌપચારિક ઊષ્માઽપ્યસ્યોપપન્ન એવ| એવં પઞ્ચ ભૌતિકા અગ્નય એતે, એક ઉદરાગ્નિઃ, સપ્ત ચ ધાત્વગ્નયો વક્ષ્યમાણાઃ, ઇતિ ત્રયોદશાગ્નયઃ| નનુ, પાર્થિવાદ્યૂષ્મભિઃ પક્વસ્ય પુનર્ધાતૂષ્મભિઃ પાકકાલે ધાતૂનામપિ પાઞ્ચભૌતિકત્વાત્તત્રાપિ પાર્થિવાદ્યૂષ્મભાવઃ| તૈશ્ચ પાર્થિવાદ્યૂષ્મભિઃ પુનઃ પાકઃ, ઇત્યેવમષ્ટાદશ પ્રાપ્નુવન્તિ| સત્યમેવતત્| કિન્તુ ત એવ પઞ્ચોષ્માણઃ પાર્થિવાદયઃ સ્થાનન્તરપ્રાપ્તા ધાતૂષ્માણ ઇતિ વ્યપદેશ માસાદયન્તિ| યથા-ઉદકં સ્થાનાન્તરગતં લસીકાદિવ્યપદેશં લભતે| તથા ચોક્તમ્-"તચ્છરીરગતં લસીકાદિવ્યપદેશં પ્રાપ્નોતિ|" ઇતિ| અન્યે ત્વેવમાહુઃ-એતે ત્રયોદશાગ્નયઃ, તથા સપ્તસુ સિરાશતેષુ સપ્તાગ્નિશતાનિ, પઞ્ચસુ માંસપેશી શતષુ ચ પઞ્ચાગ્નિશતાનિ "| ઇતિ| એવં પઞ્ચમહાભૂતાત્મકાદાહારાદ્યથાસ્વમગ્નિના પક્વાદ્રસ આહારસારઃ| તત્રસ્થૈર્મહાભૂતગુણૈર્દેહગા મહાભૂતગુણા રસધાત્વાશ્રિતા યથાસ્વમભિવર્દ્ધન્તે|

Adhikarana annasya dviprakAraH parimANaH (61) · Śloka 61

કિટ્ટં સારશ્ચ તત્પક્વમન્નં સમ્ભવતિ દ્વિધા| |૬૧|

તદન્નં પક્વં દ્વિધા સમ્ભવતિ-દ્વિપ્રકારં જાયતે, કિટ્ટરૂપપ્રસાદરૂપતયા|

Adhikarana mUtrAdyutpattiH (61) · Śloka 61

કિટ્ટમપિ યદેતન્નસ્ય પક્વસ્ય, તદપ્યચ્છાનચ્છભેદેન દ્વિધેત્યાહ | તત્રાચ્છં કિટ્ટમન્નસ્ય મૂત્રં વિદ્યાદ્ધનં શકૃત્||૬૧||

તત્ર-તયોરચ્છાનચ્છભેદભિન્નયોઃ કિટ્ટયાર્મધ્યાત્, યદચ્છમન્નસ્ય કિટ્ટં તન્મૂત્રં વિદ્યાત્| યદ્ ઘનં-સંહતં, અન્નસ્ય કિટ્ટં તત્ શકૃત્-પુરીષં, જાનીયાત્|

Adhikarana sArasya saptAgniBiH pAkaH (62) · Śloka 62

સારસ્તુ સપ્તભિર્ભૂયો યથાસ્વં પચ્યતેઽગ્નિભિઃ| |૬૨|

સારઃ પુનઃ-પ્રસાદાખ્યો ભાગો, ભૂયઃ સપ્તભિરગ્નિભિઃ પચ્યતે| ઉદરાગ્નિના પઞ્ચભિશ્ચ ભૂતાગ્નિભિઃ પૂર્વં પક્વઃ સન્ પાશ્ચાત્સારીભૂતો ધાતૂષ્મભિઃ પચ્યત ઇતિ પ્રતિપાદનર્થં ભૂયો ગ્રહણમ્| કથં પચ્યતે ? યથાસ્વં,-યસ્ય સારસ્ય રસાદિસપ્ત ધાતુસ્થસ્ય યોઽગ્નિઃ સ આત્મિયઃ, તેન તેન સ સ સારઃ પચ્યત ઇત્યર્થઃ| રસધાતુસ્થઃ સારો રસધાત્વગ્નિના પચ્યત ઇતિ ભાવઃ| ચતુર્વિધોઽપ્યાહારાઽભ્યવહૃતો જઠરાગ્નિના ભૂતસહાયેન પક્વઃ કિટ્ટસારતાં યાતિ| તતો યઃ સારઃ પ્રસાદાખ્યઃ સ પૂર્વં હૃદયં યાતિ| તતો હૃદયાન્તઃસ્થેન વ્યાનેન વિક્ષિપ્તસ્તત્સ્થાભિઃ સિરાભિર્દશભિર્મૂલભૂતાભિઃ કૃત્સ્નં શરીરમુહ્યમાનો રસધાતુના સહૈકતાં પ્રાપ્તો રસધાત્વશયસ્થેન વહ્નિના ભૂતાગ્નિસહાયેન પચ્યમાનો રક્તધાતુસારતયા પરિણમિતિ| રક્તધાતુસારતયા પરિણતો માંસધાતુસારતયા પરિણમતિ| યાવત્સ એવાહારરસઃ ક્રમેણ ગર્ભતયા પરિણમિતીતિ|

Adhikarana rasAduttarottaradhAtusaMBavaH (62-63) · Śloka 63

અમુમર્થં દ્યોતયિતુમુવાચ | રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદસ્તતોઽસ્થિ ચ||૬૨|| અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રજાયતે| |૬૩|

રસાત્-ધાતુરસાદાહારરસેન સહૈકતામાપન્નાત્, રક્તં પ્રજાયતે-સ ધાતુરસસ્તથાભૂતો રક્તતયા સમ્પદ્યતે| તાવદ્યાવત્સ એવ ગર્ભત્વેનેતિ યોજ્યમ્| અત્ર ચોદયન્તિ| નનુ, યદ્યાહારરસો વ્યાનવિક્ષિપ્તો રસધાતુના સહૈકતાં પરિણમન્ ક્રમેણ રક્તાદીન્ ભાવાન્ ગર્ભાવસાનાન્ પરિણમતિ| તર્હિ કથમુક્તં "સારસ્તુ સપ્તભિર્ભૂયો યથાસ્વં પચ્યતેઽગ્નિભિઃ|" ઇતિ ? અત્રોચ્યતે| કાર્યે કારણોપચારદેતદુક્તમિત્યવેહિ| સારકાર્યેષુ રસરક્તાદિષુ સપ્તભિર્ધાત્વગ્નિભિઃ પચ્યમાનેષુ "સારસ્તુ સપ્તભિર્ભૂયો યથાસ્વં પચ્યતેઽગ્નિભિઃ|" ઇત્યુક્તમ્| તસ્માદ્રસાદિધાતવ એવ સારાખ્યાન્મૂલકારણાદુત્થિતાઃ પરમાર્થેન પચ્યન્ત ઇતિ બોધ્યમ્| નનુ, યદિ ક્રમેણાહારરસાદ્રસો રસાદ્રક્તં રક્તાન્મામ્સમિત્યાદિક્રમ આશ્રીયતે, તત્કથમુક્તં (શ્લો.૬૮)-"વ્યાનેન રસધાતુર્હિ વિક્ષેપોચિત કર્મણા|" ઇતિ? અત્ર હિ યુગપદિતિ ચ નિર્દિશ્યતે| યુગપત્-એકકાલં, વ્યાનેન રસો દેહે વિક્ષિપ્યતે| વિક્ષિપ્તાચ્ચ રસાત્ સર્વધાતૂત્પત્તિરિતિ પ્રત્યજ્ઞાયિ| ઇહ ચ રસરક્તમાંસાદિક્રમેણાહારરસાદ્ધાતુનિષ્પત્તિરિત્યુચ્યતે| તદેતત્ પરસ્પરં વિરુદ્ધમિવ લક્ષ્યતે| બ્રૂમઃ| યુગપચ્છબ્દોઽત્ર શીઘ્રક્રમાર્થઃ| તથા ચોવાચ સાઙ્ખ્યે (સાં.કા. ૩)- "યુગપચ્ચતુષ્ટયસ્ય તુ વૃત્તિઃ ક્રમશશ્ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટા|" ઇતિ| અસ્યાર્થઃ-મનોબુદ્ધ્યહઙ્કારાસ્ત્રયશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રાદીનાં મધ્યાદન્યતમ ઇત્યેવં ચતુષ્ટયમેતત્| અસ્ય ચ વૃત્તેર્યુગપન્નિર્દિષ્ટા ક્રમેણ ચ| તત્ર યુગપદ્વૃત્તિરુત્પલપત્રશતસૂચીભેદનન્યાયેન| ક્રમેણ ચ વૃત્તિર્યથા,-ચક્ષુરાદિ રૂપાદિકં પશ્યતિ, મનસ્તત્ર સંશેતે, બુદ્ધિર્નિશ્ચિનોતિ, અહં કરોમીત્યહઙ્કાર ઉદ્યમયતિ| તદ્વદત્રાપિ યુગપત્ક્રમેણ ચ વિક્ષેપો ન વિરુદ્ધઃ| અસ્ત્વેતત્| રસધાતુરિત્યેતત્કથમુક્તમ્ ? યતો રસાખ્યો ધાતુસ્તેન ન વિક્ષિપ્યત, કિન્તર્હિ ? આહારરસઃ| અત એવ ધાતુશબ્દોપાદાનમનર્થકમ્| બ્રૂમઃ| ધાતુશબ્દ આધારાભિધેયત્વેનેહોપાત્તો રસસ્ય દેહધારણત્વં દર્શયિતુમ્| સર્વેષાં હિ ધાતૂનાં યદ્દેહધારણસ્વભાવત્વં તદાહારરસાપ્યાયિતાનામેષાં, ન ત્વનાપ્યાયિતાનામ્| અતઃ સ આહારરસો ધાતુનામાધારઃ ઉદ્ભવસ્થાનમ્| યથા,-લોકે હેમાદીના ય આધારઃ પ્રતિનિયતા વિશિષ્ટા મૃત્ સ ધાતુસંજ્ઞયા ભણ્યતે| ઇયં મૃદ્ધેમધાતુરિયં રજતધાતુરિતિ| એવમાહારરસા વ્યાનેન વિક્ષિપ્યત, ન રસાખ્યો ધાતુઃ, ઇતિ સ્થિતમેતત્| કિઞ્ચ, આહારરસાદેકકાલં સપ્તસુધાતુસ્રોતઃસુ પ્રવેશિતાદ્રસરક્તાદયો ધાતવ ઉત્પદ્યન્તે, ઇતિ યદ્યેષ એકકાલધાતુપોષણપક્ષ આશ્રીયતે, તદાનીમિદં વિરુધ્યતે-"પૂર્વો ધાતુઃ પરં કુર્યાદ્વૃદ્ધઃ ક્ષીણાશ્ચ તદ્વિધમ્|" (હૃ.સૂ. અ. ૧૧/૩૫) ઇતિ| યતઃ સર્વે ધાતવ આહારરસેન યુગપદ્વ્યાનવિક્ષિપ્તેન સ્વે સ્વે સ્રોતસ્યવતિષ્ઠમાનાઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણાહારરસાપ્યાયિતાઃ પુષ્યન્તિ, અનાપ્યાયિતાઃ ક્ષયં યાન્તિ| તદેવં કથં પૂર્વસ્ય ધાતોર્વૃદ્ધૌ પરસ્ય વૃદ્ધિઃ પૂર્વસ્ય ધાતોઃ ક્ષયે પરસ્ય ક્ષયઃ સ્યાત્ ? ન હિ કદાચિદ્ધટતે મૈત્રે તૃપ્તે ચૈત્રઃ સુહિતઃ સ્યાત્, અતૃપ્તે વાઽસુહિતઃ સ્યાત્| તથા સ્થૂલસ્ય મેદ એવોપચીયત ઇતિ દૃષ્ટમ્| ન ચ સમં કૃત્વા સપ્તસુ ધાતુસ્રોતઃસુ વિનિક્ષિપ્તે રસે મેદસોઽધિકા વૃદ્ધિઃ કથઞ્ચિદુપપદ્યતે| ક્રમપરિણામપક્ષે તુ સ્થૂલસ્યાહારરસો રસધાતુતયા પરિણમિતિ| રસધાતૂ રક્તતયા, રક્તધાતુર્માંસતયા, માંસધાતુર્મેદસ્તયા પરિણમતિ| મેદસ આહારપૂર્ણસ્ય સ આહારરસો મેદસ્ત્વં પ્રાપ્તઃ પુનઃ પ્રતિસ્રોતોન્યાયેન માંસસ્ય વિશેષવતીમ્ વૃદ્ધિં કરોતિ, અનન્તરં રક્તસ્ય, અનન્તરં રસસ્ય| પુનશ્ચ રસધાતુરતિપૂર્ણો રક્તસ્ય વૃદ્ધિં વિધત્તે, રક્તધાતુર્માંસસ્ય, માંસધાતુર્મેદસઃ, ઇત્યેવમતિસ્થૂલસ્ય મેદોવદ્રસાદયો માંસાવસાના અપ્યુપચીયન્તે| અસ્થ્યાદયશ્ચાસ્થ્યાદિસ્રોતસાં મેદસાઽઽવૃતત્વાન્ન તથોપચીયન્તે| તસ્માદાહારરસેન મેદોભાવેન પરિણમતા ઉદકપરિપૂર્ણાભિનવમૃત્કુમ્ભજલલવસ્યન્દનન્યાયેનાસ્થ્યાદયો ધાતવઃ કેવલમાપ્યાય્યન્તે, ન તુ તથોપચીયન્તે| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૧/૪)- "સ્થૂલસ્ય મેદ એવોપચીયતે, ન તથેતરે ધાતવઃ|" ઇતિ| અસ્ય હ્યયમર્થઃ,-મેદસો યેઽન્યેઽસ્થ્યાદયઃ શુક્રાવસાનસ્તે ન તથોપચીયન્તે, ન પુનઃ પૂર્વે રસાદયો ધાતવઃ સ્થૂલસ્ય નોપચીયન્ત ઇતિ| અત એવાહ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ.૨૧/૯)- "મેદોમાંસાતિવૃદ્ધત્વાચ્ચલસ્ફિગુદરસ્તનઃ| અયથોપચયોત્સાહો નરોઽતિસ્થૂલ ઉચ્યતે||" ઇતિ| અપિ ચ, યદિ ક્રમપરિણામપક્ષો નોરરીક્રિયેત તદાનીં ગર્ભસ્ય શુક્રધાતુસારોત્પન્નસ્ય રસાદયો મજ્જાવસાના ધાતવો ન સ્યુઃ| કારણાનુવિધાયીનિ હિ કાર્યાણિ ભવન્તીત્યુક્તમ્| ક્રમપરિણામપક્ષે પુનઃ શુક્રપ્રસાદસ્ય સર્વધાતુપ્રસાદરૂપતયા પરિણતત્વાત્ સ શુક્રપ્રસાદો ગર્ભતયા પરિણમંસ્તથારુપ એવ પરિણમતિ| કારણાનુરૂપત્વાત્કાર્યાણામ્| તથા ચ બીજકારણે વટધવપ્રરોહાદૌ સકલાન્યવશ્યં તત્પદાર્થજાતાનિ તથારૂપાણ્યવ્યક્તરૂપતયા તાન્યવતિષ્ઠન્તે| યાનિ કાર્યરૂપતયા પરિણમન્તિ, સર્વાણ્યભિવ્યક્તિં યાન્તિ કાર્યે દૃશ્યન્તે| નનુ, ક્રમપરિણામપક્ષે ધાતોર્ધાત્વન્તરોત્પત્તાવાશ્રીયમાણાયાં યો યો ધાતુર્ધાત્વન્તરભાવેન દેહે પરિણમતિ| તસ્ય તસ્ય ધાતોર્ધાત્વન્તરભાવેન પરિણાતત્વાદભાવઃ પ્રાપ્નોતિ પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય| તતશ્ચ શુક્રપ્રસાદસ્યૈવ દેહે સદ્ભાવઃ સ્યાત્, ન રસાદીનાં ધાતૂનામ્| તથા ચૈવમાહારવિનિવૃત્તાવપિ સ્ત્રીગમનસામર્થ્યં સ્યાત્, શુક્રસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્| અત્રોચ્યતે| અનવચ્છિન્નપ્રવાહસન્તાનક્રમેણાંશાંશિકતયા ધાતૂનાં ધાત્વન્તરભાવાપત્તિઃ, ન તુલ્ય કાલં સર્વૈરવયવૈરુત્પત્તિઃ| ઇતિ કૃત્વા યો યો ધાતુર્ધાત્વન્તરભાવેન દેહે પરિણમતિ ન તસ્ય તસ્ય ધાતોઃ પૂર્વસ્યાભાવઃ પ્રાપ્નોતિ, સર્વૈરવયવૈરપરિણતત્વાત્| તદેવં સર્વથા ક્રમપરિણામપક્ષ એવાશ્રયિતું ન્યાય્યઃ| તથા ચાષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહેઽપ્યધીતમ્ (શા. અ. ૬)- "તત્રાહારરસો વ્યાનવિક્ષિપ્તો યથાસ્વં સપ્તસુ ધાત્વગ્નિષુ ક્રમાત્પચ્યમાનઃ સ્વાત્મભાવપ્રચ્યુતિસમનન્તરમેવ પ્રાપ્તરક્તાદિસંજ્ઞઃ કાલવદસ્ખલિતપ્રયાણો દેહમૂર્જયન્" ઇત્યાદિ| તથા ચરકસંહિતાયાં દૃઢબલોઽપ્યાહ (ચિ. અ. ૧૫/૧૪)- "રસાદ્રક્તં તતો માસં માંસાન્મેદસ્તતોઽસ્થિ ચ| અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રસાદજઃ|| ઇત્યુક્તવન્તમાચાર્યં શિષ્યસ્તિવદમચોદયત્| રસાદ્રક્તં વિસદૃશાત્કથં દેહેઽભિજાયતે|| રસસ્ય ન ચ રાગોઽસ્તિ સ કથં યાતિ રક્તતામ્| રસાદ્રક્તાત્ સ્થિરં માંસં કથં તજ્જાયતે નૃણામ્|| રસાદ્રક્તાત્તથા માંસાન્મેદસઃ શ્વેતતા કથમ્| શ્લક્ષ્ણાભ્યાં માંસમેદોભ્યાં ખરત્વં કથમસ્થિષુ|| ખરેષ્વસ્થિષુ મજ્જા ચ કેન સ્નિગ્ધો મૃદુસ્તથા| મજ્જ્ઞશ્ચ પરિણામેન યદિ શુક્રં પ્રજાયતે|| કથં સર્વગતં શુક્રં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ|| અથ પ્રસાદાન્મજ્જ્ઞશ્ચ શુક્રં ભવતિ દેહિનામ્|| છિદ્રં ન દૃશ્યતેઽસ્થ્નાં ચ તન્નિઃસરતિ વા કથમ્| એવમુક્તસ્તુ શિષ્યેણ ગુરુઃ પ્રાહેદમુત્તરમ્|| તેજો રસાનાં સર્વેષામમ્બુજાનાં યદુચ્યતે| પિત્તોષ્મણઃ સ રાગેણ રસો રક્તત્વમૃચ્છતિ|| વાય્વગ્નિતેજસાયુક્તં રક્તં માંસત્વમૃચ્છ્ ગતિ| શ્લેષ્માણં ચ સમાશ્રિત્ય માંસ સ્નેહાભિસંયુતમ્|| સ્થિરતાં પ્રાપ્ય શૌક્લ્યં ચ મેદો દેહેઽભિજાયતે| પૃથિવ્યગ્ન્યનિલાદીનાં સઙ્ઘાતઃ શ્લેષ્મણા વૃતઃ|| ખરત્વં પ્રકરોત્યસ્ય જાયતેઽસ્થિ તતો નૃણામ્| કરોતિ તત્ર સૌષિર્યમસ્થ્નાં મધ્યે સમીરણઃ|| મેદસા તાનિ પૂર્યન્તે સ્નેહો મજ્જા તતઃ સ્મૃતઃ| તસ્માન્મજ્જ્ઞશ્ચ યઃ સ્નેહઃ શુક્રં સઞ્જાયતે તતઃ|| વાય્વાકાશાદિભિર્ભાવૈઃ સૌષિર્યં જાયતેઽસ્થિષુ| યેન સ્રવતિ તચ્છુક્રં નવાત્કુમ્ભાદિવોદકમ્|| સ્રોતોભિઃ સ્યન્દતે દેહાત્સમન્તાચ્ચુક્રવાહિભિઃ| હર્ષેણોદીરિતં રાગાત્સઙ્કલ્પાચ્ચ મનોભવાત્|| [વિલીનં ઘૃતવડ્યાયામોષ્મણા સ્થાનવિચ્યુતમ્|] બસ્તૌ સમ્ભૃત્ય નિર્યાતિ સ્થલાન્નિમ્નમિવોદકમ્|" ઇતિ| તથા ચરકમુનિરપિ સાક્ષાદધિજગે (ચિ. અ.૮/૩૭)-"સ્રોતસા ચ યથાસ્વેન ધાતુઃ પુષ્યતિ ધાતુના|" ઇતિ| તથા (ચ.સૂ. અ.૨૮/૩)-"ધાતવો હિ ધાત્વાહારાઃ પ્રકૃતિમનુવર્તન્તે|" ઇતિ| નગ્નજિદપ્યાહ-"તત્રાહારરસાત્પૂર્વં રસધાતુર્વિવદ્ધતે| રક્તધાતૂ રસાચ્ચૈવ રક્તાખ્યાન્માંસમેવ ચ|| મેદોધાતુસ્તતો માંસાદસ્થ્યાખ્યો મેદસસ્તથા| મજ્જધાતુસ્તતોઽસ્થ્યાખ્યાન્મજ્જ્ઞઃ શુક્રાખ્ય એવ ચ|| શુક્રાત્પરં ચ ગર્ભસ્ય સમ્ભવઃ પરિકીર્તિતઃ|" ઇતિ| તસ્માત્ક્રમપરિણામપક્ષ એવ યુક્તઃ|

Adhikarana rasAdInAM dhAtUnAM malAH (63-64) · Śloka 64

એવં રસાદીનાં ધાતૂનાં પ્રસાદં દર્શયિત્વા, કિટ્ટં યથાક્રમં દર્શયિતુમાહ | કફઃ પિત્તં મલાઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ||૬૩|| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ| |૬૪|

કફાદયો ધાતૂનાં ક્રમેણ મલાઃ| રસસ્ય કફો મલઃ| રક્તસ્ય પિત્તં મલઃ| ખેષુ નાસિકાવિવરાદિષુ યો મલોઽન્તઃ સમ્ભવતિ સ માંસસ્ય મલઃ| યઃ શરીરે પ્રસ્વેદો-રોમભ્યઃ સલિલસમ્ભવઃ, સ મેદસો મલઃ| નખા રોમાણિ ચાસ્થ્નાં મલઃ| મજ્જ્ઞઃ સ્નેહો મલઃ| સ્નેહઃ કેષાં સમ્બન્ધી ? નેત્રયોસ્ત્વચો વિશઃ-પુરીષસ્ય, ચ| યત્તદોજઃ-સર્વધાતૂનાં તેજઃ શરીરસમ્ભવં, સ શુક્રસ્ય મલઃ|

Adhikarana dhAtUnAmapi dvaividhyam (64) · Śloka 64

ન કેવલામાહારસ્ય પ્રસાદકિટ્ટતયા દ્વૈવિધ્યમ્, યાવદ્ધાતૂનામપ્યાહારરસાપ્યાયિતાનાં પ્રસાદકિટ્ટતયા દ્વૈવિધ્યમિતિ દર્શયન્નાહ | પ્રસાદકિટ્ટૌ ધાતૂનાં પાકાદેવં દ્વિધચ્છતઃ||૬૪||

ધાતૂનાં-રસાદીનાં, એવં-અનેન પ્રકારેણ યથાદર્શિતેન પાકાદગ્ન્યાહિતાત્, પ્રસાદકિટ્ટૌ દ્વિધા ઋચ્છતઃ-દ્વૈવિધ્યં વ્રજતઃ| કિટ્ટશબ્દસ્યાત્ર પુંસ્ત્વં લોકાશ્રયત્વાલ્લિઙ્ગસ્યેતિ બોધ્યમ્, અર્ધર્ચાદિષુ ત્વપાઠ એવાસ્ય|

Adhikarana dhAtusnehaparaMparAprakAraH (65) · Śloka 65

પરસ્પરોપસંસ્તમ્ભાદ્ધાતુસ્નેહપરમ્પરા| |૬૫|

ધાતૂનાં સ્નેહઃ-સારો ધાતુસ્નેહઃ| આહારરસસ્ય ધાત્વાત્મનાપરિણમતો યથાયથં ધાત્વગ્નિભિઃ પચ્યમાનસ્ય ક્ષીરસ્યેવ શૃતસ્ય સારઃ-તથાપાકવશાદ્ધાતૂનાં યથોત્તરં યથારૂપઃ સ્નેહો જાયતે, તસ્ય ધાતુસ્નેહસ્ય પરમ્પરા-આહારરસાપ્યાયિતા યાઽવ્યુચ્છિન્નપ્રબન્ધપ્રવૃત્તતયા વિશિષ્ટૈવ યથોત્તરં ધાતુસ્નેહોત્કર્ષક્રમપરિણતિઃ સા ધાતુસ્નેહપરમ્પરા, પરસ્પરમુપસંસ્તમ્ભાત્-ઉપસંશ્લેષાત્, જાયતે| અત એવ શોણિતપ્રભૃતીનાં ધાતૂનામુત્તરોત્તરં ગૌરવં યથોત્તરં સ્નેહોત્કર્ષઃ|

Adhikarana AhArasya pariNatikAlaH (65-66) · Śloka 66

ઇદાનીં પરિણતિકાલમાહારસ્ય નિરુપયન્નાહ | કેચિદાહુરહોરાત્રાત્ષાડહાદપરે, પરે||૬૫|| માસેન યાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિભિઃ| |૬૬|

કેચિદાચાર્યાઃ અહોરાત્રાત્-રાત્રિંદિનેન, અન્નં શુક્રત્વં યાતીત્યાહુઃ| કૈઃ ? પાકક્રમાદિભિઃ| પાકસ્ય જાઠરાગ્નિના ભૂતાગ્નિભિર્ધાત્વગ્નિભી રસરક્તાદિપરિપાટ્યેત્યેવંપ્રકારઃ ક્રમઃ, સ આદિર્યેષાં-વીર્યપ્રભાવાદીનાં, તૈઃ| અપરે-અન્યે આચાર્યાઃ, ષડહાત્ષડ્ભિર્દિનૈઃ, અન્ન પાકક્રમાદિભિઃ શુક્રત્વં યાતીતિ વદન્તિ| પરે અન્યે, ત્વાહુઃ,-અહોરાત્રાત્પ્રભૃતિ માસઃ પરઃ પ્રમાણાવધિરન્નસ્ય રસાદિપાકક્રમાદિના પરિણમતઃ શુક્રત્વગમને, ન તત ઊર્ધ્વં કદાચિદપિ| તથા ચ પરાશરોઽષ્ટરાત્રેણાન્નં પરિણમચ્છુક્રત્વં યાતીતિ સઙ્ગિરતે| તથા ચ તદ્વન્થઃ-"આહારોઽદ્યતનો યશ્ચ શ્ચો રસત્વં સ ગચ્છતિ| શોણિતત્વં તૃતીયેઽહ્નિ, ચતુર્થે માંસતામપિ|| મેદસ્ત્વં પઞ્ચમે, ષષ્ઠે અસ્થિત્વં, સપ્તમે વ્રજેત્| મજ્જતાં, શુક્રતામેતિ દિવસે ત્વષ્ટમે નૃણામ્|| તસ્મદ્ધિ પથ્યાપથ્યાભ્યામાહારાભ્યાં નૃણાં ધ્રુવમ્| સપ્તરાત્રેણ શુધ્યન્તિ પ્રદુષ્યન્તિ ચ ધાતવઃ||" ઇતિ

Adhikarana BojyadhAtUnAM parivRuttiH (66) · Śloka 66

અથૈતદન્નં રસાદિભાવેન પરિણમચ્છુક્રત્વં યાતિ| કિઞ્ચિચ્છિન્નં કૃત્વાઽથ કાલવદનવરતં કૃત્વા પાકક્રમેણ ? અત આહ | સન્ત્તતા ભોજ્યધાતૂનાં પરિવૃત્તિસ્તુ ચક્રવત્||૬૬||

ભોજ્યાશ્ચ તે ધાતવશ્ચ ભોજ્યધાતવઃ| ભોજ્યશબ્દેનેહ યસ્ય ધાતોર્ય આહારસ્તસ્ય સર્વસ્ય ગ્રહણમ્| ઉક્તં હિ (ચ.સૂ. અ.૨૮|૧૩)-"ધાતવો હિ ધાત્વાહારાઃ|" ઇતિ| એતદુક્તં ભવતિ,-યસ્ય ધાતોર્યસ્માદુત્પત્તિઃ સ યસ્યાહાર ઇતિ| ભોજ્યધાતૂનાં પરિવૃત્તિઃ-પરિવર્તનં ભ્રમણં ગતિઃ, સ ચક્રવત્સન્તતા અવ્યુચ્ચિન્નપ્રબન્ધસ્વરૂપા, આહારરસેનાપ્યાયિતત્વાત્|

Adhikarana vRuShyAdInAM sadyaH Sukrakaratvam (67) · Śloka 67

એવં પૂર્વોક્તેન કાલાવધિના વૃષ્યાદ્યપિ યદ્વસ્તુજાતં તદપિ શુક્રત્વં યાતીત્યાશઙ્કાયામિદમાહ વૃષ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે| |૬૭|

વૃષ્યાણિ ક્ષીરરસમધુકમાષકૂષ્માણ્ડહંસાદિપક્ષ્યણ્ડપ્રાયાણિ| તથા, આદિગ્રહણાદ્વિષગરપ્રશમનમૂઢગર્ભજરાયુનિષ્ક્રમણક્રિયાપ્રાયાણિ| સદ્યઃ-તત્ક્ષણાદેવ, સુસૂક્ષ્મં દુર્લક્ષ્યં તથાવિધં પ્રભાવમાસાદ્ય તાનિ પરિણમન્તિ શુક્રબલાદિ કુર્વતે નાપરિણમન્તિ|

Adhikarana anyadBeShajasyAhorAtrAtsvakarmakaratvam (67) · Śloka 67

| પ્રાયઃ કરોત્યહોરાત્રાત્કર્માન્યદપિ ભેષજમ્||૬૭||

વૃષ્યાદિદ્રવ્યવ્યતિરિક્તમન્યદપિ ભેષજં-ચૂર્ણગુટિકાદિ દીપનાદિક્રિયં, અહોરાત્રેણ પ્રાયઃ સ્વં સ્વં કર્મ કરોતિ| પ્રાયોગ્રહણં કિઞ્ચિદ્ભેષજમહોરાત્રાદપ્યૂર્ધ્વં કિઞ્ચિત્તતોઽપ્યવાક્ વીર્યાદિવશાત્ કર્મ કરોતીતિ દ્યોતનાર્થમ્|

Adhikarana vyAnena rasadhAtuvikShepaNam ,rasasya svavaiguNyAdvikArakaratvam (68-69) · Śloka 69

આહારરસો રસધાતુના સહૈકતમાપન્નો રસરક્તાદિભાવેન પરિણમતિ યાવચ્ચુક્રપ્રસાદો ગર્ભત્વેનેત્યુક્તમ્| તત્કથં કદાચિદેકદેશે રોગકૃદ્ગુધિરમાંસાદ્યેકદેશવૃદ્ધિક્ષયવિકારકૃત્ત્વાદ્ભવતિ ? ઇતિ સંશયાપનોદાર્થમિદમાહ વ્યાનેન રસધાતુર્હિ વિક્ષેપોચિતકર્મણા| યુગત્પસર્વતોઽજસ્રં દેહે વિક્ષિપ્યતે સદા||૬૮|| ક્ષિપ્યમાણઃ ખવૈગુણ્યાદ્ર્રસઃ સજ્જતિ યત્ર સઃ| તસ્મિન્વિકારં કુરુતે ખે વર્ષમિવ તોયદઃ||૬૯||

આહારરસો જઠરાગ્નિના પક્વઃ પ્રસાદો ધાત્વાકારત્વાદ્ધાતુવાચ્યો યસ્માદ્વ્યાનેન સદા સર્વતઃ-સર્વસ્મિન્ દેહે, વિક્ષિપ્યતે વિશેષેણ પ્રેર્યતે| સર્વત ઇત્યાદ્યાદિત્વાત્તસિઃ| કિમ્ભૂતેન ? વિક્ષેપઃ-પ્રેરણમેવ, ઉચિતં-યોગ્યં, કર્મ યસ્ય, તેન વિક્ષેપોચિતકર્મણા| કથં વિક્ષિપ્યતે ? યુગપત્-એકકાલમ્, તથાઽજસ્રં-અનવરતમ્| સઃ-રસધાતુરાહારરસપ્રસાદાખ્યો, વ્યાનેન વિક્ષિપ્યમાણઃ ખવૈગુણ્યાત્ સ્રોતોદુષ્ટેઃ, યત્ર પ્રદેશે સ્વરુપાપ્રચ્યુતોઽપિ સજ્જતિ-સક્તઃ સમ્પદ્યતે, તસ્મિન્ પ્રદેશે દેહસ્ય વિકારં કુરુતે, ન સર્વત્ર| એતદેવ દૃષ્ટાન્તદ્વારેણ સ્પષ્ટયતિ| ખે વર્ષમિત્યાદિ| યથા ખે-વિયતિ, તોયદો-મેઘો, વાતવશાત્ ક્ષિપ્યતે વર્ષં-વૃષ્ટિં, ક્વચિદેવ દેશે કુરુતે, ન સર્વત્ર| ખસ્ય વૈગુણ્યં ખવૈગુણ્યમિતિ ષષ્ઠીસમાસઃ| "પૂરણગુણ" ઇત્યાદિના ચાત્ર યથા સમાસનિષેધો ન ભવતિ, તથા "શિરોર્તીન્દ્રિયદૌર્બલ્ય" (હૃ.સૂ. અ. ૪/૯) ઇત્યત્ર પ્રતિપાદિતમેવ| તસ્મિન્ વિકારં કુરુત ઇત્યત્રાત્મનેપદં ન પ્રાપ્નોતિ, રસસ્ય કર્ત્રભિપ્રાયાભાવાત્| ન હિ તસ્ય ચિત્રમુત્પદ્યત ઇતિ કરોતીતિ પ્રાપ્નોતિ| બ્રૂમઃ| ઔપચારિકોઽત્ર કર્ત્રભિપ્રાયઃ કલ્પ્યઃ| અનેનૈવ ન્યાયેન 'વ્રીહીનાતપઃ શોષયતિ' ઇત્યાદ્યપ્યુપપન્નમ્| વ્યાનો રસધાતું યત્ર નયતિ તત્ર વિકારઃ, ઇતિ તાવદ્રસસ્ય વિક્ષેપઃ|

Adhikarana doShANAmapi ekadeSaprakopaNam (70) · Śloka 70

દોષાણામપિ ચૈવં સ્યાદેકદેશપ્રકોપણમ્| અન્નભૌતિકધાત્વગ્નિકર્મેતિ પરિભાષિતમ્||૭૦||

એવમિતિ દોષપ્રકોપત્રમાતિદેશાર્થમ્| યથા રસઃ ક્ષિપ્યમાણઃ ખવૈગુણ્યાદ્યત્ર સજ્જતિ તસ્મિન્ વિકારં કુરુતે, એવં-અનેન ન્યાયેન, દોષાણામપિ-વાતાદીનાં વ્યાનેન વિક્ષિપ્યમાણાનાં, એકદેશપ્રકોપણં-વિકારકરણં, સ્યાત્| અત એવ સિધ્મદદ્રુશ્વયથ્વાદ્યેકદેશે જાયતે| એવં ક્ષેપ્યાણાં સ્વભાવસ્થાનામપ્યસ્વાતન્ત્ર્યાદ્વિકારકારિત્વં ભવતિ| ભૂતમેવ ભૌતિકમ્| વિનયાદિભ્યષ્ટક્| અન્નં ચ ભૌતિકં ચ ધાતવશ્ચાન્નભૌતિકધાતવઃ, તેષામગ્નિરન્નભૌતિકધાત્વગ્નિઃ, તસ્ય કર્મ અન્નભાતિકધાત્વગ્નિકર્મ| ઇતિ પ્રકારે| ઇતિ-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, અન્નભૌતિકધાત્વગ્નિકર્મ પરિભાષિતં-ઉક્તં નિશ્ચયીકૃતમ્| તત્ર "અન્નં કાલેઽભ્યવહૃતં" (શ્લો.૫૫) ઇત્યાદિના "કટુ મારુતમ્" ઇત્યન્તેન ગ્રન્થેન| તથા, અન્નં સારકિટ્ટતયા યત્પરિણમતિ તદેતજ્જાઠારાગ્નેઃ કર્મ| "ભૌમાપ્યાગ્નેય" (શ્લો.૫૯) ઇત્યારભ્ય" શેષાઃ શેષાંશ્ચ દેહગાન્" ઇત્યેવમન્તેન ગ્રન્થેન યન્નિર્દેષ્ટં તદ્ભૂતાગ્નેઃ કર્મ| "સારસ્તુ સપ્તભિર્ભૂયો" (શ્લો ૬૨) ઇત્યારભ્ય "પ્રસાદકિટ્ટૌ ધાતૂના" ઇત્યેવમન્તેન યન્નિર્દિષ્ટં તદ્ધાત્વગ્નિકર્મેતિ|

Adhikarana jaTharAgneH pAlanAdikarma (71-72) · Śloka 72

અન્નસ્ય પક્તા સર્વેષાં પક્તૄણામધિકો મતઃ| તન્મૂલાસ્તે હિ તદ્વૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિક્ષયાત્મકાઃ||૭૧|| તસ્માત્તં વિધિવદ્યુક્તૈરન્નપાનેન્ધનૈર્હિતૈઃ| પાલયેત્પ્રયતસ્તસ્ય સ્થિતૌ હ્યાયુર્બલસ્થિતિઃ||૭૨||

સર્વેષાં પક્તૄણાં મધ્યે યોઽન્નસ્ય પક્તા-પાચકો જાઠરાગ્નિઃ, સોઽધિકો મતઃ-બલીયાનભિપ્રેતઃ| તન્ત્રકૃતામિતિ શેષઃ| કુતઃ શ્રેષ્ઠઃ ? ઇત્યાહ-તન્મૂલા ઇત્યાદિ| સઃ જાઠરાનલો, મૂલં પ્રધાનં, યેષાં-ભૂતાગ્ન્યાદીનાં તે યસ્માત્તન્મૂલાઃ| મૂલમિવ મૂલમ્| યથા, વૃક્ષાદીનાં પ્રધાનમવયવો મૂલં, સર્વેષાં હિ તદવયવાનાં જન્માદિષુ તત્કારણમ્, તેન વિના તેષાં જન્માદ્યસમ્ભવાત્| યસ્માચ્ચૈવં મૂલં-સર્વાવયવેભ્યઃ પ્રધાનમવયવઃ| તસ્માત્તે-ભૂતધાત્વગ્નયઃ, તદ્દૃદ્ધિક્ષ્યવૃદ્ધિક્ષયાત્મકાઃ,-વૃદ્ધિશ્ચ ક્ષયશ્ચ વૃદ્ધિક્ષયૌ, તસ્ય-જાઠરાગ્નેઃ, વૃદ્ધિક્ષયૌ-ચયાપચયૌ, તાભ્યાં વૃદ્ધિક્ષયૌ તદ્વૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિક્ષયૌ, તાવાત્મા-સ્વભાવો, યેષાં તે તદ્વૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિક્ષયાત્મકાઃ| એતદુક્તં ભવતિ,-જાઠરાનલવૃદ્ધ્યા પરેષામગ્નીનાં વૃદ્ધિઃ તત્ક્ષયેણ તેષાં ક્ષયઃ| તસ્માત્તં પાચકમગ્નિં, વિધિવત્-પ્રશસ્તેન વિધાનેન, યુક્તૈઃ-યોજિતૈઃ, અન્નપાનેન્ધનૈર્હિતૈઃ-પથ્યૈઃ, પાલયેત્| અન્નપાનાન્યેવેન્ધનાનિ, તૈઃ| કથં પાલયેત્ ? પ્રયતઃ-યત્નવાન્ નાવહેલયા| હિ-યસ્માત્, તસ્ય-અન્નસ્ય પક્તુઃ, સ્થિતૌ-સદ્ભાવે, આયુર્બલસ્થિતિઃ-તત્સ્થિતાવાયુરવતિષ્ઠતે બલં ચ| તથા ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે ચિ. અ.૧૨)- "અગ્નિમૂલં બલં પુંસાં બલમૂલં હિ જીવિતમ્|" ઇતિ|

Adhikarana jaTharAgneScAturvidhyam (73) · Śloka 73

જાઠરાગ્નિમધુના ચતુર્વિધં વક્તિ સમઃ સમાને સ્થાનસ્થે વિષમોઽગ્નિર્વિમાર્ગગે| પિત્તાભિમૂર્ચ્ચિતે તીક્ષ્ણો મન્દોઽસ્મિન્કફપીડિતે||૭૩||

સમાને વાયૌ સ્થાનસ્થે-ખાશયસ્થિતે સતિ, સમોઽગ્નિર્ભવતિ| વિમાર્ગગે-માર્ગમુજ્ઝિત્વોત્પથપ્રવૃતે સમાને સતિ, વિષમોઽગ્નિર્ભવતિ| પિત્તેનાભિમૂર્ચ્ચિતે-એકલોલીભૂતે સમાને, તીક્ષ્ણોઽગ્નિર્ભવતિ| અસ્મિન્-સમાને, કફપીડિતે-શ્લેષ્માભિભૂતે, મન્દોઽગ્નિર્ભવતિ|

Adhikarana caturvidhAgnerlakShaNam (74-76) · Śloka 76

સમોઽગ્નિર્વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચૈવં ચતુર્વિધઃ| યઃ પચેત્સમ્યગેવાન્નં ભુક્તં સમ્યક્ સમસ્ત્વસૌ||૭૪|| વિષમોઽસમ્યગપ્યાશુ સમ્યગ્વાઽપિ ચિરાત્પચેત્| તીક્ષ્ણો વહ્નિઃ પચેચ્ચીઘ્રમસમ્યગપિ ભોજનમ્||૭૫|| મન્દસ્તુ સમ્યગપ્યન્નમુપયુક્તં ચિરાત્પચેત્| કૃત્વાઽઽસ્યશોષાટોપાન્ત્રકૂજનાધ્માનગૌરવમ્||૭૬||

એવં-સમાદિભેદેન, ચતુર્વિધોઽગ્નિર્ભવતિ| ઇદાનીમસ્ય ચતુર્વિધસ્યાગ્નેર્લક્ષણં વક્તિ- વહ્નિરિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| યો વહ્નિઃ સમ્યક્-યથાવિધિ, ભુક્તમન્નં સમ્યગેવ પચેત્, સ સમ એવ ભવતિ, ઇતિ તુશબ્દોઽવધારયતિ| અન્નમિતિ પ્રકૃતમ્| યોઽસમયગપિદેશકાલમાત્રાવિધિભ્રષ્ટમપિ, અન્નં ભુક્તમાશુ પચેત્, સમ્યગ્વાઽન્નં ભુક્તં ચિરાત્પચેત્, સ વિષમઃ| યોઽસમ્યગપ્યન્નં ભુક્તં દ્રાક્ પચેત્, સ તીક્ષ્ણઃ| યસ્તુ સમ્યગપ્યન્નમુપયુક્તમાસ્યશોષાદીન્ કૃત્વા ચિરાત્પચેત્, સ મન્દઃ| આટોપઃ-ક્ષોભઃ| મન્દેઽગ્નૌ ચ સભક્તમેવૌષધં પ્રાયેણોપયોક્તું યુજ્યતે| તથા ચ સઙ્ગ્રહે પપાઠ (સૂ. અ. ૧૧)- "યામૈશ્ચતુર્ભિર્દ્વાભ્યાં ચ ભોજ્યભેષજ્યયોઃ સમે| પાકોઽગ્નૌ યુક્તયોર્દ્રાક્ ચ તીક્ષ્ણે, મન્દે પુનશ્ચિરાત્|| સભક્તમૌષધં તસ્માન્મન્દાગ્નેરવચારયેત્|" ઇતિ| એવમગ્નિમુક્ત્વા, અગ્ન્યાયત્તત્વાદ્બલસ્ય બલત્રૈવિધ્યં દર્શયતિ-

Adhikarana dehabalasya traividhyam (77) · Śloka 77

સહજં કાલજં યુક્તિકૃતં દેહબલં ત્રિધા| |૭૭|

સહ જાયત ઇતિ સહજમ્, કાલાજ્જાતં કાલજમ્, યુક્તિભિરૂપજાતં યુક્તિજમ્, ઇતિ દેહબલં-શરીરબલં, ત્રિધા|

Adhikarana tasyapRuthaglakShaNam (77-78) · Śloka 78

| તત્ર સત્ત્વશરીરોત્થં પ્રાકૃતં સહજં બલમ્||૭૭|| વયસ્કૃતમૃતૂત્થં ચ કાલજં, યુક્તિજં પુનઃ| વિહારાહારજનિતં તથોર્જસ્કરયોગજમ્||૭૮||

તત્ર-તેષુ બલેષુ મધ્યે, સત્ત્વરજસ્તમઃસમુત્થં શરીરોદ્ભૂતં ચ યદ્બલં તત્પ્રાકૃતં-સ્વભાવિકમ્| સત્ત્વશબ્દેન ગુણત્રયમુપલક્ષ્યતે| શરીરં-ત્વગ્રક્તાદિસારમયં યદ્વસ્તુજાતં તત્| વયો-બાલ્યયૌવનાદિ, તેન કૃતં વયસ્કૃતમ્,-વયોનુસારેણ નિષ્પાદિતમ્, ઋતુભ્યો-હેમન્તાદિભ્ય ઉદ્ભૂતમૃતૂત્થમ્, એતદુભયમપિ કાલજં બલમ્| વયસ્કૃતમિત્યત્ર "અતઃ કૃકમિ" ઇત્યનેન સઃ| યુક્તિજં પુનર્બલં,-વિહરણં-વિહારો વાઙ્ગ્મનશ્ચેષ્ટાલક્ષણોઽનેકપ્રકારઃ, આહારઃ-પૂર્વમુક્તઃ, તાભ્યાં વિહારાહારાભ્યાં જનિતં વિહારાહારજનિતં યદ્વલં તદ્યુક્તિજમ્| યુક્તિઃ-યોગ ઇતિકર્તવ્યતા, તતો જાતં યુક્તિજમ્| તથા, ઊર્જસ્કરાસ્ત્વિમે યોગાઃ-"તદ્યથા,-બલવત્પુરુષે દેશે જન્મ [ તદ્વિધે ચ કાલે ] સુખશ્ચ કાલયોગો બીજક્ષેત્રગુણશરીરાહારસત્વસમ્પત્તયશ્ચ" (સં. શા. અ. ૮)| તથા યે યોગા રસાયનવાજીકરણોક્તાઃ, તેભ્યો જાતમૂર્જસ્કરયોગજં યદ્વલં તદપિ યુક્તિજમ્| સમ્પ્રતિ દેશત્રૈવિધ્યં દર્શયતિ-

Adhikarana deSa traividhyam (79) · Śloka 79

દેશોઽલ્પવારિદ્રુનગો જાઙ્ગલઃ સ્વલ્પરોગદઃ| આનૂપો વિપરીતોઽસ્માત્સમઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ||૭૯||

સ્તોકજલવૃક્ષશૈલાક્રાન્તઃ સ્વલ્પરોગદો જાઙ્ગલો દેશઃ શુદ્ધસ્રોતસ્તયા| તથા ચ-મરુદેશોદ્ભવા અલ્પરોગાશ્ચિરજીવિનશ્ચ દૃશ્યન્તે| અસ્માત્-જાઙ્ગલાત્, વિપરીતો-બહૂદકતરુગિરિસમધિષ્ઠિતો બહુરોગદશ્ચ, આનૂપઃ| સમસ્તુ દેશો યો નાત્યમ્બુવૃક્ષપર્વતો, ન ચાત્યલ્પવારિતરુગિરિઃ, સ સાધારણો મધ્યસ્થરોગારોગ્યઃ|

Adhikarana majjAdInAM pramANam (80) · Śloka 80

એવં ભૂમિલક્ષણં દેશમુક્ત્વા મજ્જાદીનાં પરિમાણાર્થમાહ મજ્જમેદોવસામૂત્રપિત્તશ્લેષ્મશકૃન્ત્યસૃક્| રસો જલં ચ દેહેઽસ્મિન્નેકૈકાઞ્જલિવર્દ્ધિતમ્||૮૦||

મજ્જાદિદ્રવ્યં જલાવસાનં, અસ્મિન્-પૌરુષે દેહે, એકૈકાઞ્જલિવર્દ્ધિતમ્| તેન મજ્જ્ઞ એકોઽઞ્જલિઃ, દ્વૌ મેદસઃ, યાવજ્જલસ્ય દેહાશ્રિતસ્ય દશાઞ્જલયઃ|

Adhikarana ojAdInAM pramANam (81) · Śloka 81

પૃથક્ સ્વપ્રસૃતં પ્રોક્તમોજોમસ્તિષ્કરેતસામ્| દ્વાવઞ્જલી તુ સ્તન્યસ્ય ચત્વારો રજસઃ સ્ત્રિયાઃ||૮૧||

ઓજોમસ્તિષ્કશુક્રાણાં દેહગાનાં પૃથક્-પ્રેત્યેકં, સ્વપ્રસૃતં પ્રમાણમ્| સ્ત્રિયાઃ સ્તન્યસ્ય દ્વાવઞ્જલી, રજસો-રક્તસ્યાર્તવસ્ય ચત્વારોઽઞ્જલયઃ| સ્વેન માનેનાઞ્જલિપ્રસૃતાવિહ હસ્તસંસ્થાનવિશેષવાચ્યૌ ગૃહ્યેતે, ન તુ ચતુષ્પલદ્વિપલપરિમાણૌ માનવાચ્યૌ, સ્વશબ્દપ્રયોગાત્| પ્રસૃતશબ્દે તુ માનવાચિનિ ગૃહ્યમાણે સ્વશબ્દોઽનર્થક એવેહ સ્યાત્| નનુ, યથા મજ્જાદીનાં સમત્વાધિક્યહાનયો વિદ્યન્તે, તથા પવનસ્યાપિ| તથા ચ પ્રાગભ્યધાયિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૧/૧)- "ઉત્સાહોચ્છ્વાસનિઃશ્વાસ" ઇત્યાદિ| તથા (હૃ. સૂ. અ. ૧૧/૫)- "વૃદ્ધસ્તુ કુરુતેઽનિલઃ| કાર્શ્ય" ઇત્યાદિ| તથા (હૃ. સૂ. અ. ૧૧/૧૫)- "લિઙ્ગં ક્ષીણેઽનિલેઽઙ્ગસ્ય" ઇત્યાદિ| તસ્માદ્વાયોરપિ પ્રમાણં વાચ્યં સ્યાત્| તત્કથમિહ નોક્તમ્ ? અત્રોચ્યતે| પવનસ્યામૂર્ત્તત્વાત્પ્રમાણં વક્તુમયુક્તમ્| તથા ચ ચરકઃ (?)-"ન માનોન્માનતા વાયોરરૂપત્વાત્તુ યુજ્યતે|" ઇતિ| તસ્માલ્લિઙ્ગૈરેવ સમત્વાધિક્યહાનયોઽનિલસ્ય વક્તું યુક્તાઃ|

Adhikarana samaprakRuteridaM mAnam (82) · Śloka 82

સમધાતોરિદં માનં વિદ્યાદ્વૃદ્ધિક્ષયાવતઃ||૮૨||

સમધાતોઃ-સમપ્રકૃતેઃ, એતન્માનં વિદ્યાત્, નૈકદોષાધિકપ્રકૃતીનાં દ્વિદોષાધિકપ્રકૃતીનાં વા| તેષાં હ્યત એવ યથોક્તાદઞ્જલિપ્રમાણાદિકાદ્યથાયથં મજ્જાદીનાં વૃદ્ધિક્ષયૌ વિદ્યાત્|

Adhikarana SukrAsRugAdiShu doShAdhikyena saptadhA prakRutiH (83) · Śloka 83

અધુના યદુક્રમાયુષ્કામીયાધ્યાયે (હૃ. સૂ. અ. ૧/૯)- "શુક્રાર્તવસ્થૈર્જન્માદૌ વિષેણેવ વિષક્રિમેઃ| (તૈશ્ચ તિસ્રઃ પ્રકૃતયઃ" ઇત્યાદિ સૂત્રસ્યૈવ વિવરણમાહ શુક્રાસૃગ્ગર્ભિણીભોજ્યચેષ્ટાગર્ભાશયર્તુષુ| યઃ સ્યાદ્દોષોઽધિકસ્તેન પ્રકૃતિઃ સપ્તધોદિતા||૮૩||

શુક્રં ચાસૃક્ ચેત્યાદિદ્વન્દ્વઃ| ગર્ભિણી-સમ્પદ્યમાના ગર્ભામાતા, તસ્યા ભોજ્યચેષ્ટે-આહારવિહારૌ, એતેષુ યોઽધિકો દોશો-વાતાદિઃ, તેન પ્રકૃતિઃ સપ્તધા-સપ્તપ્રકારા, [ ઉદિતા- ] અભિહિતા, સૂત્રસ્થાને (અ.૧/૧૦)| ય ઇતિ જાતાવેક વચનમ્| તેન યો દોષો, યૌ દોષૌ, યે દોષાઃ, ઇત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| એકદોષદ્વિદોષત્રિદોષપ્રકૃતિષુ યથાસઙ્ખ્યમેકો દોશો દ્વૌ દોષો ત્રયો દોષા અધિકા ઇત્યર્થઃ| નનુ, સમધાતોર્વાતાદીનાં સમત્વાત્ કથમિવાધિક્યં સ્યાત્ ? બ્રૂમઃ| સમધાતોરપિ સમાનાં ત્રયાણામપિ તસ્મિન્ કાલે સ્વપ્રમાણતો યથાસ્વં તુલ્યે નાધિકત્વં ભવતીતિ યુક્તં તત્રાપ્યાધિક્યમ્| યદિ વા દોષોઽધિક ઇતિ બાહુલ્યેનોક્તમ્| તેન ષટ્સ્વેવ પ્રકૃતિષુ દોષાધિકભાવઃ, ન તુ સમધાતાવિતિ વેદ્યમ્| અધુના વાતસ્ય પ્રાધાન્યં ષડ્ભિઃ કારણૈઃ પ્રદર્શ્ય વાતપ્રકૃતિ પ્રાગભિધત્તે-

Adhikarana doShANAmanilasya balatvam (84) · Śloka 84

વિભુત્વાદાશુકારિત્વાદ્વલિત્વાદન્યકોપનાત્| સ્વાતન્ત્ર્યાદ્બહુરોગત્વાદ્દોષાણાં પ્રવલોઽનિલઃ||૮૪||

વિભુત્વાત્-વ્યાપિત્વાત્| તથા, આશુકારિત્વાત્| તથા, બલિત્વાત્, યથા હિ વાયુર્વ્યાપ્યાશુકારી બલી ચ, ન તથા પિત્તશ્લેષ્માણૌ| તથા, અન્યકોપનાત્, સ્વજાતીયાપેક્ષયાઽન્યૌપિત્તશ્લેષ્માણૌ, અનેન યથા કોપ્યેતે, ન તાભ્યાં તથાઽયમ્| તથા, સ્વાતન્ત્ર્યાત્-પ્રેરકત્વાત્, તથા હિ નાસાવન્યેન પ્રેર્યતેઽતઃ સ્વતન્ત્રોઽસૌ| તથા, બહુરોગત્વાત્| તથા ચોક્તમ્-"અશીતિર્વાતજા રોગાશ્ચત્વારિશચ્ચ પિત્તજાઃ| વિંશતિઃ શ્લેષ્મજાશ્ચ" ઇતિ| એવં ત્રયાણાં દોષાણં મધ્યેઽનિલઃ પ્રબલઃ-પ્રધાનમ્|

Adhikarana vAtaprakRutInAM lakShaNAni (85-89) · Śloka 89

પ્રાયોઽત એવ પવનાધ્યુષિતા મનુષ્યા દોષાત્મકાઃ સ્ફુટિતધૂસરકેશગાત્રાઃ| શીતદ્વિષશ્ચલધૃતિસ્મૃતિબુદ્ધિચેષ્ટા- સૌહાર્દદૃષ્ટિગતયોઽતિબહુપ્રલાપાઃ||૮૫|| અલ્પવિત્તબલજીવિતનિદ્રાઃ સન્નસક્તચલજર્જરવાચઃ| નાસ્તિકા બહુભુજઃ સવિલાસા ગીતહાસમૃગયાકલિલોલાઃ||૮૬|| મધુરામ્લપટૂષ્ણસાત્મ્યકાઙ્ક્ષાઃ કૃશદીર્ઘાકૃતયઃ સશબ્દયાતાઃ| ન દૃઢા ન જિતેન્દ્રિયા ન ચાર્યા ન ચ કાન્તાદયિતા બહુપ્રજા વા||૮૭|| નેત્રાણિ ચૈષાં ખરધૂસરાણિ વૃત્તાન્યચારૂણિ મૃતોપમાનિ| ઉન્મીલિતાનીવ ભવન્તિ સુપ્તે શૈલદ્રુમાંસ્તે ગગનં ચ યાન્તિ||૮૮|| અધ્ન્યા મત્સરાધ્માતાઃ સ્તેનાઃ પ્રોદ્બદ્ધપિણ્ડિકાઃ| શ્વશૃગાલોષ્ટ્રગૃધ્રાખુકાકાનૂકાશ્ચ વાતિકાઃ||૮૯||

પ્રાયોગ્રહણં ક્વચિદ્વ્યભિચારર્થમ્| અત એવ-અસ્માદેવ કારણાત્, પવનાધ્યુષિતાઃ-વાયુનાઽધિષ્ઠિતાઃ, મનુષ્યાઃ પ્રાય એવંરૂપા ભવન્તિ| કારણાનુવિધાયિત્વાત્ કાર્યાણામ્| દોષાત્મકાઃ-ન તુ ગુણસ્વભાવાઃ, ન શુભસ્વભાવા ભવન્તિ| શુક્રાર્તવરૂપાવસ્થામારભ્યાજીવિતં પવનાધ્યુષિતા માનવાઃ સ્ફુટિતધૂસરકેશગાત્રાઃ| સ્ફુટિતાનિ ધૂસરાણિ ચ કેશગાત્રાણિ યેષાં ત એવમ્| તથા, શીતં દ્વિષન્તીતિ શીતદ્વિષઃ, ઉષ્ણાભિલાષિત્વાત્| તથા, ચલા ધૃત્યાદયો ગત્યન્તા યેષાં તે તથોક્તાઃ| તથા, અતિશયેન બહુઃ પ્રલાપઃ-સમ્ભાષણં, યેષાં ત એવમ્| વસન્તતિલકાવૃત્તમ્| અલ્પાઃ વિત્તાદયો નિદ્રાન્તા યેષાં ત એવમ્| તથા, સન્ના સક્તા ચલા જર્જારા વાક્ યેષાં ત એવમ્| કેષાઞ્ચિત્સન્ના-અવસાદં નીતા, કેષાઞ્ચિત્સક્તા-ભાષણે વિલમ્બ્ય વિલમ્બ્ય પ્રવૃત્તા, કેષાઞ્ચિચ્ચલા, કેષાઞ્ચિજ્જર્જરા-ભિન્નકાંસ્યસ્વનસદૃશી વાગિતિ| તથા નાસ્તિ પરલોક ઇત્યેવં મતિર્યેષાં તે નાસ્તિકાઃ| "અસ્તિ નાસ્તિ દિષ્ટં મતિઃ" ઇતિ ઠક્| તથા, બહુભુજઃ-અનલ્પાશનાઃ| તથા, સવિલાસાઃ-સલીલાઃ| તથા, ગીતહાસાદિલોલાઃ તત્પ્રિયાઃ| સ્વાગતાવૃત્તમ્| તથા, મધુરામ્લપટૂષ્ણસાત્મ્યા મધુરાદ્યભિલાષિણશ્ચ| કૃશાશ્ચ તે દીર્ઘાકૃતયશ્ચ, તે કૃશદીર્ઘાકારાઃ| તથા, સશબ્દં યાતં-ગમનં, યેષાં તે સશબ્દયાતાઃ| ન દૃઢાઃ-ન દૃઢશરીરાઃ| ન જિતેન્દ્રિયાઃ| ન ચાર્યાઃ-અસન્તઃ| કાન્તાનાં સ્ત્રીણાં, ન ચ દયિતાઃ-[ન] અભિમતાઃ| ન ચ બહુપ્રજાઃ-અપિ તુ સ્વલ્પસન્તતયઃ| "યા(ર્યા)વન્તઃ(ન્તં)શેષં(ષ)પૂર્વસામ્યાદૌપચ્છન્દસિકં વદન્તિ સન્તઃ|" એષાં ચ-વાતપ્રકૃતીનાં, નેત્રાણી ખરાણિ-પરુષાણિ, તથા ધૂસરાણિ-પાંસુનેવાવકીર્ણાનિ, વૃત્તાનિવર્તુલાનિ, અચારૂણિ, મૃતોપમાનિ ચ, તથા સુપ્તે-સ્વપ્ને, ઉન્મીલિતાનીવ-ઉદ્ધાટિતાનીવ, ભવન્તિ| તે-વાતપ્રાકૃતયઃ, સ્વપ્ને સતિ શૈલદ્રુમાન્ ગગનં ચ ગચ્છન્તિ| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્| તે ચ, અધન્યાઃ-અભવ્યાઃ, મત્સરેણાધ્માતાઃ-દ્વેષપૂર્ણાઃ| તથા, સ્તેનાઃ-ચૌરાઃ| પ્રોદ્બદ્ધપિણ્ડિકાઃ-જઙ્ઘાયાઃ પશ્ચિમાદ્ભાગાત્ પ્રકર્ષેણોન્નતાઃ પિણ્ડિકા યેષાં ત એવમ્| અણુકં-સ્વભાવઃ, સ્વરરૂપચેષ્ટાનુકરણમ્| શ્વાદીનામિવાનૂકં યેષાં-વાતિકાનાં, ત એવમ્| વાતિકા ઇતિ ભૂમ્નિ મત્વર્થીયષ્ઠક્, વાતભૂયિષ્ઠા ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana pittaprakRutilakShaNAni (90-95) · Śloka 95

અધુના પિત્તપ્રકૃતિલક્ષણં પ્રસ્તૌતિ-પિત્તં વહ્નિર્વહ્નિજં વા યદસ્મા ત્પિત્તોદ્રિક્તસ્તીક્ષ્ણતૃષ્ણાબુભુક્ષઃ| ગૌરોષ્ણાઙ્ગસ્તામ્રહસ્તાઙ્ઘ્રિવક્રઃ શૂરો માની પિઙ્ગકેશોઽલ્પરોમા||૯૦|| દયિતમાલ્યવિલેપનમણ્ડનઃ સુચરિતઃ શુચિરાશ્રિતવત્સલઃ| વિભવસાહસબુદ્ધિબલાન્વિતો ભવતિ ભીષુ ગતિર્દ્વિષતામપિ||૯૧|| મેધાવી પ્રશિથિલસન્ધિબન્ધમાંસો નારીણામનભિમતોઽલ્પશુક્રકામઃ| આવાસઃ પલિતતરઙ્ગનીલિકાનાં ભુઙ્ક્તેઽન્નં મધુરકષાયતિક્તશીતમ્||૯૨|| ઘર્મદ્વેષી સ્વેદનઃ પૂતિગન્ધિ ર્ભૂર્યુચ્ચારક્રોધપાનાશનેર્ષ્યઃ| સુપ્તઃ પશ્યેત્કર્ણિકારન્પલાશાન્ દિગ્દાહોલ્કાવિદ્યુદર્કાનલાંશ્ચ||૯૩|| તનૂનિ પિઙ્ગાનિ ચલાનિ ચૈષાં તન્વલ્પપક્ષ્માણિ હિમપ્રિયાણિ| ક્રોધેન મદ્યેન રવેશ્ચ ભાસા રાગં વ્રજન્ત્યાશુ વિલોચનાનિ||૯૪|| મધ્યાયુષો મધ્યબલાઃ પણ્ડિતાઃ ક્લેશભીરવઃ| વ્યાઘ્રર્ક્ષકપિમાર્જારયક્ષાનૂકાશ્ચ પૈત્તિકાઃ||૯૫||

ધન્વન્તરિમતેન પિત્તમેવ વહ્નિઃ પાકાદિકર્મકરણાત્| અથવા વહ્નિજં-વહ્નેર્જાતં, અગ્ન્યાધારત્વાત્| યદસ્માત્-યતશ્ચૈવમતો હેતોઃ, પિત્તાધિકઃ પુરુષસ્તીવ્રતૃષ્ણાબુભુક્ષો ભવતિ| તથાવિધાત્કારણાદુત્પન્નત્વાત્ અબ્ધાત્ રસધાતુશ્ચ તસ્ય દ્રાગેવ શુષ્યતીતિભાવઃ| તથા, ગૌર ઉષ્ણાઙ્ગશ્ચ| તથા, તામ્રવર્ણં હસ્તાઙ્રિવક્રં યસ્ય સ એવમ્| તથા,શૂરો માની ચ| તથા, કપિલકેશોઽલ્પરોમા ચ| શાલિનીવૃત્તમ્| દયિતાનિ માલ્યાદીનિ યસ્ય સ એવમ્| તથા, સુચરિતઃ-શોભનચેષ્ટિતઃ| તથા, શુચિઃ-કાયવાઙ્મનોવ્યાપારૈર્મલિનૈરસંસ્પૃષ્ટઃ| આશ્રિતાનાં વત્સલઃ-પ્રિયકૃત્, વિભવાદિયુક્તશ્ચ| તથા, ભીષુ-ભયેષુ, દ્વિષતામપિગતિઃ શરણ્યત્વાદ્ભવતિ| અપિશબ્દાત્સુહૃદાં મધ્યસ્થાનાં કિમુ સ ગતિર્ન ભવતિ ? ઇતિ દ્યોતયતિ| દ્રુતવિલમ્બિતં વૃત્તમ્| મેધાવીતિ પ્રશંસાર્થે "અસ્માયામેધાસ્રજો વિનિઃ" ઇતિ વિનિઃ| સન્ધિબન્ધાશ્ચ માંસાનિ ચ, તાનિ પ્રશિથિલાનિ યસ્ય સ એવમ્| તથા, સ્ત્રીણામનભીષ્ટઃ| અલ્પૌ શુક્રકામૌ યસ્ય સ એવમ્| પલિતાદીનામાવાસઃ-તાન્યસ્ય બહૂનિ સન્તીત્યર્થઃ| સ ચ મધુરાદ્યન્નં ભુઙ્ક્તે| પ્રહર્ષિણીવૃત્તમ્| ઘર્મદ્વેષીતિ "બહુલમાભીક્ષ્ણ્યે" ણિનિઃ| સ્વિદ્યતીતિ સ્વેદનઃ| પૂતિર્ગન્ધો યસ્ય સ પૂતિગન્ધિઃ| "ગન્ધસ્યેદુત્પૂતિ" ઇત્યાદિના ઇદાદેશઃ| ભુરયઃ-પ્રભૂતાઃ, ઉચ્ચારાદયો યસ્ય સ એવમ્| સ ચ પૈત્તિકઃ સુપ્તઃ સન્ કર્ણિકારાદીન્ પશ્યેત્| શાલિનીવૃત્તમ્| એષાં ચ-પૈત્તિકાનાં વિલોચનાનિ તનુત્વાદિગુણયુક્તાનિ ભવન્તિ| તાનિ ચ ક્રોધાદ્યૈર્દ્રાગેવ લૌહિત્યં યાન્તિ| ઉપજાતિવૃત્તમ્| તે ચ પૈત્તિકા મધ્યાયુષ્ટ્વાદિયુક્તા ભવન્તિ| વ્યાઘ્રાદીનામિવાનૂકં યેષાં ત એવમ્| અથ શ્લેષ્મપ્રકૃતિલક્ષણાર્થમાહ-

Adhikarana SleShmaprakRutilakShaNAni (96-103) · Śloka 103

શ્લેષ્મા સોમઃ શ્લેષ્મલસ્તેન સૌમ્યો ગૂઢસ્નિગ્ધશ્લિષ્ટસન્ધ્યસ્થિમાંસઃ| ક્ષુત્તૃડ્દુઃખક્લેશઘર્મૈરતપ્તો બુદ્ધ્યા યુક્તઃ સાત્વિકઃ સત્યસન્ધઃ||૯૬|| પ્રિયઙ્ગુદૂર્વાશરકાણ્ડશસ્ત્ર- ગોરોચનાપદ્મસુવર્ણવર્ણઃ| પ્રલમ્બબાહુઃ પૃથુપીનવક્ષા મહાલલાટો ઘનનીલકેશઃ||૯૭|| મૃદ્વઙ્ગઃ સમસુવિભક્તચારુદેહો બહ્નોજોરતિરસશુક્રપુત્રભૃત્યઃ| ધર્માત્મા વદતિ ન નિષ્ઠુરં ચ જાતુ પ્રચ્છન્નં વહતિ દૃઢં ચિરં ચ વૈરમ્||૯૮|| સમદદ્વિરદેન્દ્રતુલ્યયાતો જલદામ્ભોધિમૃદઙ્ગસિંહઘોષઃ| સ્મૃતિમાનભિયોગવાન્ વિનીતો ન ચ બાલ્યેઽપ્યતિરોદનો ન લોલઃ||૯૯|| તિક્તં કષાયં કટુકોષ્ણરૂક્ષ- મલ્પં સ ભુઙ્ક્તે બલવાંસ્તથાઽપિ| રક્તાન્તસુસ્નિગ્ધવિશાલદીર્ઘ- સુવ્યક્તશુક્લાસિતપક્ષ્મલાક્ષઃ||૧૦૦|| અલ્પવ્યાહારક્રોધપાનાશનેહઃ પ્રાજ્યાયુર્વિત્તો દીર્ઘદર્શી વદાન્યઃ| શ્રાદ્ધો ગમ્ભીરઃ સ્થૂલલક્ષઃ ક્ષમાવા- નાર્યો નિદ્રાલુર્દીર્ઘસૂત્રઃ કૃતજ્ઞઃ||૧૦૧|| ઋજુર્વિપશ્ચિત્સુભગઃ સુલજ્જો ભક્તો ગુરૂણાં સ્થિરસૌહૃદશ્ચ| સ્વપ્ને સપદ્માન્સવિહઙ્ગમાલાં- સ્તોયાશયાન્ પશ્યતિ તોયદાંશ્ચ||૧૦૨|| બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રવરુણતાર્ક્ષ્યહંસગજાધિપૈઃ| શ્લેષ્મપ્રકૃતયસ્તુલ્યાસ્તથા સિંહાશ્વગોવૃષૈઃ||૧૦૩||

યસ્માચ્છ્લેષ્મા સોમઃ, તેન હેતુના શ્લેષ્મલો નરઃ સૌમ્યો ભવતિ| કારણાનુવિધાયિત્વાત્કાર્યાણામ્| સોમ ઇવ સૌમ્યઃ, શાખાદિત્વાદ્યઞ્| તથા, ગૂઢસ્નિગ્ધશ્લિષ્ટાનિ સન્ધ્યસ્થિમાંસાનિ યસ્ય સ એવમ્| તથા, ક્ષુદ્રાદિભિરતપ્તઃ-અક્ષોભિતો ભવતિ| તથા, બુધ્દ્યાઽન્વિતઃ પ્રશસ્તસત્વશ્ચ| તથા, સત્યં સન્દધાતિ પ્રતિજાનીતે, ઇતિ સત્યસન્ધઃ| "આતશ્ચોપસર્ગે" ઇત્યડ્| શાલિનીવૃત્તમ્| પ્રિયઙ્ગ્વાદિતુલ્યેન વર્ણેન એકૈકેન યુક્તઃ| કશ્ચિત્પ્રિયઙ્ગુસમાનવર્ણઃ કશ્ચિદ્દૂર્વાસદૃશવર્ણઃ કશ્ચિચ્છરસ્તમ્બસદૃશવર્ણઃ કશ્ચિહચ્છસ્ત્રતુલ્યવર્ણઃ કશ્ચિદ્ગોરોચનાતુલ્યવર્ણઃ કશ્ચિત્પદ્મતુલ્યવર્ણઃ, કશ્ચિત્સુવર્ણસદૃશવર્ણઃ| તથા, પ્રલમ્બબાહુઃ દીર્ઘભુજઃ| તથા, વિસ્તીર્ણપીવરવક્ષાઃ| તથા, મહલ્લલાટમ્ અલિકં, યસ્ય સ તથા| તથા, ઘનનીલકેશઃ| ઉપજાતિવૃત્તમ્| મૃદ્વઙ્ગઃ-કોમલાવયવઃ| સમઃ સુષ્ઠુ વિભક્તો-વિભક્તાવયવઃ, ચારુર્દેહો યસ્ય સ એવમ્| બહવસ્તેજોરતિરસાદયો યસ્ય સ એવમ્| તથા, ધર્મસ્વભાવઃ| નિષ્ઠુરં ન કદાચિદ્વદતિ| પ્રચ્છન્નં-ગૂઢં કૃત્વા, વૈરં દૃઢં ચિરં વહતિ-ન તુ શિથિલયતિ| પ્રહર્ષિણીવૃત્તમ્| સમદસ્ય દ્વિરદેન્દ્રસ્ય તુલ્યં યાતં-ગમનં, યસ્ય સ એવમ્| તથા, જલદાદિસદૃશશબ્દઃ| તથા, પ્રશસ્તસ્મૃતિઃ શોભનાભિયોગી વિનયી ચ ભવતિ| બાલ્યેઽપિ-બાલત્વેઽપિ નાતિરોદનો ન ચ લોલુપઃ| ઔપચ્ચન્દસિકં વૃત્તમ્| સ ચાન્નં તિક્તાદિરસયુક્તં બલક્ષેપકં ભુઙ્ક્તે, તથાઽલ્પમપિ ભુઙ્ક્તે, તથાઽપિ સ્વભાવાદ્બલી ભવતિ| રક્તાવન્તૌ યયોસ્તે રક્તાન્તે, તથા સુસ્નિગ્ધે વિશાલે દીર્ઘે ચ, તથા સુવ્યક્તૌ શુક્લાસિતૌ યયોસ્તે સુવ્યક્તશુક્લાસિતે, તથા પક્ષ્મલે, એવંભૂતે અક્ષિણિ યસ્ય સ એવમ્| ઇન્દ્રવજ્રાવૃતમ્| અલ્પા વ્યાહારાદયો યસ્ય સ એવમ્| [ *વ્યાહારો-ભાષણમ્| પાનં-પાનીયાદિ| અશનં-ભોજનમ્| ઈહા-કાયિકા ચેષ્ટા| ] પ્રાજ્યે-પ્રભૂતે, આયુર્વિત્તે યસ્ય સ એવમ્| દીર્ઘદર્શી-ભાવિ કાર્યં પશ્યતિ, ઇદં કુર્વત ઇદમવશ્યં સમ્પદ્યત ઇતિ| વદાન્યો-વલ્ગુભાષી દાતા ચ| શ્રાદ્ધો-દાનાદૌ શ્રદ્ધાવાન્| ગમ્ભીરો-મહાચિત્તઃ| સ્થૂલલક્ષો-ભૂરિદાતા| ક્ષમાવાન્-ક્ષાન્તિયુક્તઃ| આર્યઃ-સજ્જનઃ| નિદ્રાલુઃ-બહુનિદ્રઃ| દીર્ઘસૂત્રઃ-ચિરકારી| કૃતં જાનાતીતિ કૃતજ્ઞઃ| વૈશ્વદેવીવૃત્તમ્| ઋજુઃ-અકુટિલચિત્તઃ| વિપશ્ચિત્-પણ્ડિતઃ| સુભગો-જનપ્રિયઃ| સુષ્ઠુ લજ્જત ઇતિ સુલજ્જઃ| ગુરૂણાં-પિત્રાદીનાં, ભક્તઃ-સેવકઃ| તથા, સ્થિરં-દૃઢં, સૌહૃદં-મૈત્રી, યસ્ય સ એવમ્| સ્વપ્ને તોયાશયાન્-તડાગાદીન્, સજલજાન્ પક્ષિપઙ્ક્તિયુક્તાંશ્ચ પશ્યતિ, તોયદાંશ્ચ પશ્યતિ| ઉપજાતિવૃત્તમ્| બ્રહ્માદિભિઃ શ્લેષ્મપ્રકૃતયઃ સમાનાઃ, સિંહાદિભિશ્ચ| [*તાર્ક્ષ્યો-ગરુડઃ| ગજાધિપઃ-એરાવતઃ|] એવં પૃથગ્વાતાદિપ્રકૃતીસ્તિસ્રોઽભિધાય દ્વન્દ્વસર્વદોષપ્રકૃતિલક્ષણાભિધિત્સયેદમાહ-

Adhikarana dvandvasarvadoShaprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

પ્રકૃતીર્દ્વયસર્વાત્થા દ્વન્દ્વસર્વગુણોદયે| |૧૦૪|

દ્વયાત્-સંસર્ગાત્, ઉદ્ભૂતાસ્તિસ્રઃ પ્રકૃતયઃ, સર્વોત્થા-સર્વદોષોદ્ભૂતા, એકા પ્રકૃતિઃ, એવં પ્રકૃતયો દ્વયસર્વોત્થાશ્ચતસ્રઃ| ગુણશબ્દોઽત્ર ધર્મવચનો લિઙ્ગવચનો વા| દ્વન્દ્વશબ્દેન દોષદ્વયં સર્વશબ્દેન ચ દોષત્રયં લક્ષ્યતે| દ્વન્દ્વં ચ સર્વે ચ દ્વન્દ્વસર્વે, તેષાં ગુણાઃ-દોષદ્વયદોષત્રયાણાં ધર્મા લિઙ્ગાનિ વા, તેષામુદયઃ-પ્રાદુર્ભાવો, દ્વન્દ્વસર્વગુણોદયઃ, તસ્મિન્ દ્વન્દ્વસર્વગોણોદયે સતિ, દ્વયસર્વોત્થાઃ પ્રકૃતીર્વદેત્-આદિશેત્| દ્વયં ચ સર્વે ચ દ્વયસર્વે, તેભ્ય ઉત્થઃ-ઉત્થાનં, યાસાં તાઃ| એવં દ્વન્દ્વદોષગુણોદયે દ્વન્દ્વોત્થાઃ પ્રકૃતીર્વદેત્, સર્વદોષગુણોદયે સર્વોત્થાં પ્રકૃતિં વદેત્| ઉત્થ ઇત્યુત્પૂર્વાત્તિષ્ઠતેઃ "સુપિ સ્થઃ" ઇતિ યોગવિભાગાત્કઃ| "ઉદઃ સ્થાસ્તમ્ભોઃ પૂર્વસ્ય" ઇતિ પૂર્વસવર્ણાદેશઃ| "અત્રાદ્યાસ્ત્રયો નિત્યાતુરા દોષાનુશયિતશરીરત્વાત્| વિશેષતશ્ચ દ્વન્દ્વપ્રકૃતયઃ| તેષુ હિ ગુણમિશ્રવિકારકારિષુ ક્ષુત્પિપાસાદિષ્વિવારોગ્યવ્યપદેશઃ" (સં. શા. અ. ૮)| એવં વાતાદિપ્રકૃતીર્નિર્દિશ્ય, સત્ત્વાદિપ્રકૃતીર્નિર્દિદિક્ષુરાહ-

Adhikarana satvAdiprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

| શૌચાસ્તિક્યાદિભિશ્ચૈવં ગુણૈર્ગુણમયીર્વદેત્||૧૦૪||

ચશબ્દો ભિન્નક્રમે, ગુણમયીશ્ચેત્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ| એવં-વાતાદિપ્રકૃતિવત્, પૃતગ્દ્વન્દ્વસર્વોત્થાઃ શૌચાસ્તિક્યાદિભિઃ સત્ત્વાદિગુણૈઃ (શ્લો. ૭) સપ્ત સત્ત્વાદિગુણમયીશ્ચ પ્રકૃતીર્વદેત્| આદિગ્રહણાત્ શુક્લધર્મરુચ્યાદિભિઃ સત્ત્વાદીનાં ગુણૈર્યથાયથં સત્ત્વાદિપ્રકૃતીર્વાતાદિપ્રકૃતયઃ પરસ્પરમનુરુધ્યન્તે, સત્ત્વાદિપ્રકૃતયશ્ચ વાતાદિપ્રકૃતીરનુરુધ્યન્તે| એવં વાતાદિપ્રકૃતયઃ સપ્ત, સત્ત્વાદિપ્રકૃતયોઽપિ સપ્તૈવ| જાતિકુલદેશકાલવયોબલપ્રત્યાત્મસંશ્રયાશ્ચ સપ્તૈવ| તથા હિ-દૃશ્યન્તે પુરુષાણાં જાત્યાદિનિયતાસ્તે તે ભાવવિશેષાઃ પરસ્પરવિલક્ષણાઃ સત્ત્વાદ્યસઙ્ખ્યેયભેદાવેશાચ્ચ રૂપસ્વરચરિતાનુકરણમપ્યનૂકશબ્દવાચ્યમસઙ્ખ્યભેદં ભવતિ| સત્ત્વાદ્યાવેશસ્ત્વનન્તરજન્માભ્યાસવાસનયા જન્યતે| તસ્માદ્દેવમાનુષતિર્યક્પ્રેતનારકાણાં તત્તદ્વિશેષાણાં ચ યથાયથમેવાનૂકં પુરુષસ્યાન્વીક્ષેત| યસ્માચ્ચરીરં સત્ત્વાદીનનુરુધ્યતે, સત્ત્વાદયોઽપિ શરીરમ્| પ્રકૃતિવિભાગશ્ચાયં તદનુરૂપચિકિત્સાપ્રવૃત્તયે વૈદ્યસ્યોપયુજ્યતે| તત્રાદ્યાસ્ત્રયો નિત્યતુરાઃ, દોષાનુશયિતશરીરત્વાત્| વિશેષતશ્ચ દ્વન્દ્વપ્રકૃતયઃ| તસ્માદ્વિપરીતગુણેન વિધિના દોષોપક્રમણીયોક્તેન તાનુપાચરેત્| સમધાતુપ્રકૃતિસ્તુ સર્વરસેન સાત્મ્યેનોપચરણીયઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ.સૂ. અ.૭/૪૧)- "સમસર્વરસં સાત્મ્યં સમધાતોઃ પ્રશસ્યતે|" ઇતિ| એવં વાતાદિપ્રકૃતીઃ સત્ત્વાદિપ્રકૃતીશ્ચ પરસ્પરાનુરોધિનીર્નિર્દિશ્ય, વયોજ્ઞાનાર્થમાહ-

Adhikarana vayoviBAgAdi (105) · Śloka 105

વયસ્ત્વાષોડશાદ્વાલં તત્ર ધાત્વિન્દ્રિયૌજસામ્| વૃદ્ધિરાસપ્તતેર્મધ્યં તત્રાવૃદ્ધિઃ પરં ક્ષયઃ||૧૦૫||

કાલકૃતા શરીરાવસ્થા-વયઃ| તચ્ચ ત્રિધા, બાલમધ્યવૃદ્ધભેદેન| વયઃ પુનરાષોડશાદ્વર્ષાત્-ષોડશં વર્ષં યાવત્, બાલમ્| તદપિ ત્રિવિધમ્,-ક્ષીરક્ષીરાન્નાન્નવૃત્ત્યા| તત્ર-બાલે વયસિ, ધાતૂનાં-રસાદીનાં, ઇન્દ્રિયાણાં ચક્ષુરાદીનાં તથા સર્વધાત્વાપ્યાયકસ્ય-ઓજોસો, વૃદ્ધિઃ| શ્લેષ્માધિક્યાચ્ચ બાલસ્ય સ્નેહમાર્દવસૌકુમાર્યાલ્પક્રોધત્વસૌભાગ્યાનિ ભવન્તિ| આસપ્તતેર્મધ્યં વયઃ| આઙત્ર મર્યાદાયામ્, નાભિવિધૌ| તતશ્ચૈકોનસપ્તતિં યાવન્મધ્યં વયઃ| તદપિ ત્રિવિધમ્,-યૌવનં સમ્પૂર્ણત્વમપરિહાનિશ્ચ| તસ્મિન્ પિત્તોદ્રેકઃ, તેન દીપ્તાગ્નિતા પ્રજ્ઞાપરિપાકો વ્યવસાયશ્ચેતિ ભવતિ| તત્રાત્રિંશતો યૌવનમ્, આચત્વારિંશતઃ સર્વધાત્વિન્દ્રિયબલવીર્યપૌરુષસ્મરણવચનવિજ્ઞાનપ્રશ્રયગુણસમ્પૂર્ણત્વમ્, અતઃપરમપરિહાનિઃ| તત્રેત્યાદિ| [ તત્ર- ] તસ્મિન્મધ્યે વયસિ, ધાત્વાદીનામવૃદ્ધિઃ-અવર્ધનં, ભવતિ| પરં ક્ષયઃ| પરં-એકોનસપ્તતેરાજીવિતં યાવત્, ધાત્વિન્દ્રિયૌજસાં ક્રમેણ ક્ષયઃ, તથા બલવીર્યપૌરુષવચનસ્મરણવિજ્ઞાનપ્રશ્રયગુણાનાં ચ| તથા, "વલીપલિતકાસશ્વાસાગ્નિસાદાદિભિરભિભૂયમાનં જીર્ણં ભવનમિવાભિવૃષ્ટં સીદતિ| તસ્મિન્મારુતોદ્રેકઃ, તેન શ્લથાસારમાંસસન્ધ્યસ્થિતા ત્વક્પારુષ્યમવનામઃ કાયસ્ય વેપથુઃ શ્લેષ્મસિઙ્ઘાણકોદીરણં ધાતુક્ષયશ્ચ" (સં. શા. અ. ૮)| ઇતિ|

Adhikarana vapuShaH suKAyuShoH pAtratvam (106-107) · Śloka 107

સ્વં સ્વં હસ્તત્રયં સાર્દ્ધં વપુઃ પાત્રં સુખાયુષોઃ| ન ચ યદ્યુક્તમુદ્રિક્તૈરષ્ટાભિર્નિન્દિતૈર્નિજૈઃ||૧૦૬|| અરોમશાસિતસ્થૂલદીર્ઘત્વૈઃ સવિપર્યયૈઃ| |૧૦૭|

સ્વંસ્વં-આત્મીયમાત્મીયં, હસ્તત્રયં સાર્દ્ધં પ્રમાણતો યદ્વપુઃ-શરીરં, તત્સુખાયુષોઃ પાત્રં-ભાજનમ્| એવંભૂતમપિ યત્-વપુઃ, ઉદ્રિક્તૈઃ-અધિકૈર્નિમિત્તૈઃ, નિન્દિતૈઃ-અપ્રશસ્તૈઃ, નિજૈઃ-સહજૈઃ, અષ્ટાભિર્ન યુક્તમ્| કૈઃ ? અરોમશાદિભિઃ| તેનારોમશં યદ્વપુસ્તત્સુખાયુષોર્ન પાત્રમ્| તથા, યદતિરોમશં તચ્ચ સુખાયુષોર્ન પાત્રમ્| અસિતાદિષ્વપ્યેવં યોજ્યમ્| એવમીષદ્રોમાદિયુક્તં યત્પુનર્હસ્તત્રયં સાર્દ્ધં તત્સુખાયુષોઃ પાત્રમ્|

Adhikarana suKAyuH pAtrasya vapuSho lakShaNAni (107-114) · Śloka 114

| સુસ્નિગ્ધા મૃદવઃ સૂક્ષ્મા નૈકમૂલાઃ સ્થિરાઃ કચાઃ||૧૦૭|| લલાટમુન્નતં શ્લિષ્ટશઙ્ખમર્ધેન્દુસન્નિભમ્| કર્ણૌ નીચોન્નતૌ પશ્ચાન્મહાન્તૌ શ્લિષ્ટમાંસલૌ||૧૦૮|| નેત્રે વ્યક્તાસિતસિતે સુબદ્ધઘનપક્ષ્મણી| ઉન્નતાગ્રા મહોચ્છ્વાસા પીનર્જુર્નાસિકા સમા||૧૦૯|| ઓષ્ઠૌ રક્તાવનુદ્દૃત્તૌ, મહત્યૌ નોલ્બણે હનૂ| મહદાસ્યં, ઘના દન્તાઃ સ્નિગ્ધાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ સિતાઃસમાઃ||૧૧૦|| જિહ્વા રક્તાઽઽયતા તન્વી, માંસલં ચિબુકં મહત્| ગ્રીવા હ્રસ્વા ઘના વૃત્તા, સ્કન્ધાવુન્નતપીવરૌ||૧૧૧|| ઉદરં દક્ષિણાવર્તગૂઢનાભિ સમુન્નતમ્| તનુરક્તોન્નતનખં સ્નિગ્ધમાતામ્રમાંસલમ્||૧૧૨|| દીર્ઘાચ્છિદ્રાઙ્ગુલિ મહત્પાણિપાદં પ્રતિષ્ઠિતમ્| ગૂઢવંશં બૃહત્પૃષ્ઠં, નિગૂઢાઃ સન્ધયો દૃઢાઃ||૧૧૩|| ધીરઃ સ્વરોઽનુનાદી ચ, વર્ણઃ સ્નિગ્ધઃ સ્થિરપ્રભઃ| |૧૧૪|

કેશાઃ સુસ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તાઃ 'શ્રેષ્ઠાઃ' ઇત્યનુક્તમપ્યર્થાદ્ગમ્યતે| તથા ચૈવંગુણવિશિષ્ટૈરેતૈર્યુક્તં વપુઃ સુખાયુષોઃ પાત્રં ભવતિ| એવં લલાટાદિષ્વપિ ચિન્ત્યમ્| લલાટમુન્નતં-ઊર્ધ્વં ગતમ્| તથા, શ્લિષ્ટૌ-અનુલ્બણૌ, શઙ્ખૌ યસ્મિંસ્તદેવમ્| તથા, અર્ધેન્દુસન્નિભં-અર્ધચન્દ્રાકારમ્| કર્ણૌ નીચોન્નતૌ,-અધો નીચૌ-હ્રસ્વૌ, ઊર્ધ્વમુન્નતૌ| પશ્ચાન્મહાન્તૌ-વિસ્તીર્ણૌ| તથા, શ્લિષ્ટૌ ચ તૌ માંસલૌ ચ, શ્લિષ્ટૌરમ્યૌ, માંસલૌ-ઉપચિતમાંસૌ| નેત્રે-વ્યક્તૌ સ્ફુટૌ, અસિતસિતૌ વર્ણૌ યયોસ્ત એવમ્| કૃષ્ણો ભાગઃ કૃષ્ણ એવ શુક્લઃ શુક્લ એવ, ન વર્ણાન્તરવ્યામિશ્રે| તથા, સુબદ્ધે-સુસન્ધિની, ઘને-સંહતે, પક્ષ્મણી યયોસ્ત એવમ્| નાસિકા-ઘ્રાણમ્| ઉન્નતમગ્રં યસ્યાઃ સૈવમ્| તથા, મહાનુચ્છ્વાસો યસ્યાઃ સૈવમ્| તથા, પીના-અશિથિલા| તથા, ઋજુઃ-અવક્રા| તથા, સમા-અનિમ્નોન્નતા| ઓષ્ટૌ રક્તૌ| તથા, અનુદૃત્તૌ-બહિરનિર્ગતૌ| દ્વે હનૂ મહત્યૌ| નોલ્બણે-નોન્નતે| હનુશબ્દસ્ય સ્ત્રીત્વમત્ર ચિન્ત્યમ્| આસ્યં-મુખમ્, મહત્| દન્તાઃ-દ્વિજાઃ| ઘનાઃ-અવિરલાઃ| શ્લક્ષ્ણાઃ-કોમલસ્પર્શાઃ| સ્નિગ્ધાઃ-સ્નિગ્ધરુચયઃ| સિતાઃ-શુક્લાઃ| સમાઃ-સમપઙ્ક્તયઃ| જિહ્વા-રસના, રક્તા| તથા, આયતા-દીર્ઘા| તથા, તન્વી-ન સ્થૂલા| ચિબુકં માંસલં મહચ્ચ| ગ્રીવા-શિરોધરા, હ્રસ્વા-અદીર્ઘા, ઘના-નિબિડા, વૃત્તાવર્તુલા ચ| સ્કન્ધૌ-અંસૌ| ઉન્નતૌ ચ તૌ પીવરૌ ચ| દક્ષિણ આવર્તો યસ્યા નાભેઃ સા દક્ષિણાવર્તા| દક્ષિણાવર્તા ગૂઢા-નિમ્ના [ ચ ], નાર્ભિર્યસ્ય તદ્દક્ષિણાવર્તગૂઢનાભિ જઠરમ્| તથા, સમુન્નતં-સમ્યગુન્નતં શ્રેષ્ઠત્વેનોન્નતમ્| તનવો રક્તા ઉન્નતા નખા યસ્ય તદેવંભૂતં પાણિપાદં પ્રતિષ્ઠિતં-પ્રશસ્તં, ભવતિ| તથા, સ્નિગ્ધં-સ્નિગ્ધચ્છાયમ્| તથા, આતામ્રં ચ તન્માંસલં ચ,-આતામ્રમામ્સલમ્| સમન્તાત્તામ્રંઆતામ્રમ્| માંસલં-ઉપચિતમાંસમ્| તથા, દીર્ઘાઃ-આયતાઃ, અચ્છિદ્રાઃ-પરસ્પરં સંશ્લિષ્ટાઃ, અઙ્ગુલયો યસ્ય તદેવમ્| તથા, મહત્-વિસ્તીર્ણમ્| તથા, ગૂઢઃ-અદૃશ્યો, વંશો યસ્ય તદેવંવિધં પૃષ્ઠં પ્રશસ્તમ્| તથા, બૃહત્-વિસ્તીર્ણમ્| સન્ધયો નિગૂઢાઃ-અન્તર્ગતાઃ, દૃઢાઃ-અત્રુટનશીલાઃ| ધીરઃ-અકૃપણઃ| સ્વરઃ-શબ્દઃ| અનુનાદી-ઘણ્ટાદિવદનુરણનન્યાયેન| વર્ણઃ સ્નિગ્ધઃ-અરૂક્ષઃ| સ્થિરા પ્રભા-કાન્તિઃ, યસ્ય સ એવં પ્રશસ્તઃ|

Adhikarana pRuShTAdInAM prASastyam (114) · Śloka 114

| સ્વભાજં સ્થિરં સત્ત્વમવિકારિ વિપત્સ્વપિ||૧૧૪||

સત્ત્વં સ્વભાવાજ્જાતં સ્વભવજમ્,-અનાહાર્યં પ્રાકૃતમબાહ્યહેતુજં ન મદ્યાદિહેતુજમ્| સ્થિરં-અહાર્યમ્| અત એવ વિપત્સ્વપ્યવિકારિ-અક્ષોભિ| અપિશબ્દાત્ કિમુત સમ્પત્સુ ન સ્યાદેવંવિધં સત્ત્વં સ્વભાવજમહાર્યં ચ ?|

Adhikarana vapuShaH SuBatvam (115) · Śloka 115

ઉત્તરોત્તરસુક્ષેત્રં વપુર્ગર્ભાદિનીરુજમ્| આયામજ્ઞાનવિજ્ઞાનૈર્વર્દ્ધમાનં શનૈઃ શુભમ્||૧૧૫||

ક્ષેત્રમિવ ક્ષેત્રમ્, શોભનં ક્ષેત્રં સુક્ષેત્રમ્| વપુઃ-શરીરમ્| તસ્ય યથાવત્પ્રશસ્તં પ્રમાણલક્ષણં "સ્વં સ્વં હસ્તત્રયં સાર્દ્ધં" ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમ્| તથા, તદવયવાનાં લલાટાદીનાં યથાવત્પ્રશસ્તં ગુણલક્ષણં "લલાટમુન્નતં" (શ્લો.૧૦૮) ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમ્| તથા, પ્રશસ્તં સત્ત્વલક્ષણં "સ્વભાવજંસ્થિરં" ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમ્| ઉત્તરોત્તરં સુક્ષેત્રં યસ્મિન્વપુષિ તદુર્રરોત્તરસુક્ષેત્રં પ્રશસ્તલક્ષણભૂમિકં વપુઃ શુભમિત્યત્ર યોજ્યમ્| એતદુક્તં ભવતિ,-યોથોક્તં પ્રમાણં સુક્ષેત્રં વપુઃ શુભમ્, તતોઽપિ યથોક્તલક્ષણલલાતાદ્યવયવં સુક્ષેત્રં વપુઃ શુભતરમ્, તતોઽપિ યથોક્તસત્ત્વલક્ષણગુણં સુક્ષેત્રં વપુઃશુભતમમ્, ઇત્યુત્તરોત્તરસુક્ષેત્રશબ્દસ્યાર્થઃ| તથા, ગર્ભાદિનીરુજમ્| ગર્ભ આદિર્યેષાં-બાલલ્યૌવનાદીનાં વયોવસ્થાવિશેષાણાં, ત એવમ્| ગર્ભદયો નીરુજા યસ્ય-વપુષઃ, તદ્ગર્ભાદિનીરુજં વપુઃ શુભમ્| આયામેત્યાદિ| આયામો-દૈર્ઘ્યમ્, જ્ઞાનં-લૌકિકો વ્યવહારલેશઃ, વિજ્ઞાનં-વિશિષ્ટં જ્ઞાનં શાસ્ત્રાભ્યાસાદિસમુત્થિતં પરમાર્થાવબોધપર્યન્તમ્, તૈર્યદ્વપુઃ શનૈર્વર્દ્ધમાનં-વૃદ્ધિમાપ્નુવન્ન સહસા, તચ્છુભમ્|

Adhikarana sarvaguNopete SarIre SaradAM SatamAyuH (116) · Śloka 116

ઇતિ સર્વગુણોપેતે શરીરે શરદાં શતમ્| આયુરૈશ્વર્યમિષ્ટાશ્ચ સર્વે ભાવાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ||૧૧૬||

ઇતિ-એવં પ્રકારેણ યથોક્તેન| સર્વગુણૈરુપેતે-યુક્તે, શરીરે શરદાં-સમાનાં, શતમાયુઃ-જીવિતમ્, તથૈશ્વર્યં, તથેષ્ટાઃ-શુભા યે કેચિદ્ભાવાસ્તે, તત્ર તથાભૂતે દેહે સર્વે પ્રતિષ્ઠિતાઃવ્યવસ્થિતા વર્ષશતાનુબન્ધિનઃ|

Adhikarana balapramANaj~jAnam (117-118) · Śloka 118

એવં વપુષઃ પ્રશસ્તલક્ષણમુક્ત્વા બલપ્રમાણજ્ઞાનાર્થમાહ ત્વગ્રક્તાદીનિ સત્ત્વાન્તાન્યગ્ર્યાણ્યષ્ટૌ યથોત્તરમ્| બલપ્રમાણજ્ઞાનાર્થં સારાણ્યુક્તાનિ દેહિનામ્||૧૧૭|| સારૈરુપેતઃ સર્વૈઃ સ્યાત્પરં ગૌરવસંયુતઃ| સર્વારમ્ભેષુ ચાશાવાન્સહિષ્ણુઃ સન્મતિઃ સ્થિરઃ||૧૧૮||

ત્વગ્રક્તાદીનિ સત્ત્વાન્તાનિ દેહિનાં સારાણિ યથોત્તરમગ્ર્યાણિઉત્તરોત્તરશ્રેષ્ઠાનિ, અષ્ટાવુક્તાનિ| તેન ત્વગ્રક્તમાંસમેદોસ્થિમજ્જશુક્રસત્ત્વાનીતિ બોધ્યમ્| "એવં વર્ષશતમાયુઃપ્રમાણમસ્મિન્ કાલે| સન્તિ ચ પુનઃ કર્મવિશેષાદૂનાધિકવર્ષશતજીવિનો મનુષ્યાઃ| તેષાં યથોક્તૈઃ પ્રકૃતિવિશેષૈરાયુઃપ્રમાણમુપલભ્ય વયસ્ત્રિધા વિભજેત્|" (સં. શા. અ. ૮) ઇતિ| કિમર્થં સારાણ્યુક્તાનિ ? બલપ્રમાણજ્ઞાનાર્થમ્| તથા ચ દેહમાત્રદર્શનાદેવં ભિષઙ્ [ન] મુહ્યેત્,-અયમુપચયેન મહાશરીરત્વાદ્બલવાન્, અયં કૃશત્વાદલ્પશરીરત્વાદલ્પબલઃ, ઇતિ| તચ્ચોભયમપ્યન્યથા દૃષ્ટં ગજસિંહે| સર્વૈઃ-અષ્ટભિરેતૈઃ, સારૈર્યુક્તઃ પરં-અતિશયેન, ગૌરવેણ સંયુતઃ સ્યાત્| સર્વેત્યાદિ| સર્વારમ્મેષુ-અશેષચિકીર્ષિતકાર્યેષુ, આશાવાન્ સ્યાત્| અસ્માત્કર્તવ્યાત્ કૃતાદિદમિદં સમ્પદ્યત ઇત્યાશાશબ્દાર્થઃ| તથા, સહિષ્ણુઃ-સહનશીલઃ| અત એવ શારીરમાનસૈર્દુઃખૈર્નાસાવભિભૂયત ઇતિ યાવત્| તથા, સન્મતિઃ-સુધીઃ| તથા, સ્થિરઃ-કર્તવ્યેષુ સ્થિરબુદ્ધિઃ| મુનિના ચ લક્ષણમુક્તમ્ (ચ. વિ. અ. ૮/૧૪-૭-૧૧)- તદ્યથા| ત્વગ્રક્તમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રસત્ત્વાનિ| તત્ર સ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણમૃદુપ્રસન્નસૂક્ષ્માલ્પગમ્ભીરસુકુમારલોમા સપ્રમેવ ચ ત્વક્ ત્વક્સારાણામ્| સા સારતા સુખસૌભાગ્યૈશ્વર્યોપભોગબુદ્ધિવિદ્યારોગ્ય પ્રહર્ષાન્યયુષ્યાનિ ત્વરમાચષ્ટે|| કર્ણાક્ષિમુખજિહ્વાનાસૌષ્ઠપાણિપાદતલનખલલાટમેહનં સ્નિગ્ધં રક્તં શ્રીમદ્ભ્રાજિષ્ણુ રક્તસારાણામ્| સા સારતા સુખમુદગ્રતાં મેધાં મનસ્વિત્વં સૌકુમાર્યમનતિબલમક્લેશસહિષ્ણુતાં ચાચષ્ટે|| શઙ્ખલલાટકૃકાટિકાક્ષિગણ્ડહનુગ્રીવાસ્કન્ધોદરવક્ષઃકક્ષાપાણિપાદસન્ધયઃ સ્થિરગુરુમાંસોપચિતા માંસસારાણામ્| સા સારતા ક્ષમાં ધૃતિમલૌલ્યં વિત્તં વિદ્યાં સુખમાર્જવમારોગ્યં બલમાયુશ્ચ દીર્ઘમાચષ્ટે|| વર્ણસ્વરનેત્રકેશલોમનખદન્તૌષ્ટમૂત્રપૂરિષેષુ વિશેષેણ સ્નેહો મેદઃ સારાણામ્| સા સારતા વિત્તૈશ્વર્યસુખોપભોગપ્રદાનાત્યાર્જવં સુકુમારોપચારતાં ચાચષ્ટે|| પાર્ષ્ણિગુલ્ફજાન્વરત્નિજત્રુચિબુકશિરઃપર્વસ્થૂલાઃ સ્થૂલાસ્થિનખદન્તાશ્ચાસ્થિસારાઃ| તે મહોત્સાહાઃ ક્રિયાવન્તઃ ક્લેશસહાઃ સારસ્થિરશરીરા ભવન્ત્યાયુષ્મન્તશ્ચ|| તન્વઙ્ગા બલવન્તશ્ચ સ્નિગ્ધવર્ણસ્વરાઃ સ્થૂલદીર્ઘવૃત્તસન્ધયશ્ચ મજ્જસારાઃ| તે દીર્ઘાયુષો બલવન્તઃ શ્રુતવિજ્ઞાનવિત્તાપત્યસન્માનભાજનાશ્ચ સદા ભવન્તિ|| સૌમ્યાઃ સૌમ્યપ્રેક્ષિણઃ ક્ષીરપૂર્ણલોચના ઇવ પ્રહર્ષબહુલાઃ સ્નિગ્ધવૃત્તસારસમસંહતશિખરદશનાઃ પ્રસન્નસ્નિગ્ધવર્ણાસ્વરા ભ્રાજિષ્ણવો મહાસ્ફિજશ્ચ શુક્રસારાઃ| તે સ્ત્રીપ્રિયોપભોગા બલવન્તઃ સુખાભોગ્યવિત્તૈશ્વર્યસમાનાઃ ફલભાજશ્ચ ભવન્તિ|| સ્મૃતિમન્તો ભક્તિમન્તઃ કૃતજ્ઞાઃ પ્રાજ્ઞાઃ શુચયો મહોત્સાહા દક્ષા ધીરાઃ સમરવિક્રાન્તયોધિનસ્ત્યક્તવિષાદાઃ સ્વવસ્થિતગતિગમ્ભીરબુદ્ધિચેષ્ટાઃ કલ્યાણાભિનેવેશિનશ્ચ સત્વસારાઃ| તેષાં સ્વલક્ષણૈરેવ ગુણા વ્યાખ્યાતાઃ|| તત્ર સર્વૈઃ સારૈરુપેતાઃ પુરુષા ભવન્ત્યતિબલાઃ પરમગૌરવયુક્તાઃ ક્લેશસહાઃ સર્વારમ્ભેષ્વાત્મનિ જાતપ્રત્યયાઃ કલ્યાણાભિનિવેશિનઃ સ્થિરસમાહિતશરીરાઃ સુસમાહિતગતયઃ સાનુનાદસ્નિગ્ધગમ્ભીરમહાસ્વરાઃ સુખૈશ્વર્યવિત્તોપભોગસન્માનભાજો મન્દજરસો મન્દવિકારાઃ પ્રાયસ્તુલ્યગુણવિસ્તીર્ણાપત્યાશ્ચિરજીવિનશ્ચ ભવન્તિ|| અતો વિપરીતાસ્ત્વસારાઃ||" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે ચ પ્રમાણમપ્યુક્તમ્| યથા (શા. અ.૮)-"સ્વાઙ્ગુલૈઃ પાદાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિન્યૌદ્વ્યઙ્ગુલાયતે| તિસ્રોઽન્યાઃ ક્રમેણોત્તરોત્તરં પઞ્ચમભાગહીનાસ્તન્નખહીના વા| ચતુરઙ્ગુલાયતાઃ પૃથક્પ્રપદપાદતલપાર્ષ્ણયઃ ષટ્પઞ્ચચતુરઙુલવિસ્તૃતાઃ| ચતુર્દશૈવાયામેન પાદશ્ચતુર્દશૈવ પરિણાહેન| તથા ગુલ્ફૌ જઙ્ઘામધ્યં ચ| ચતુરઙ્ગુલોત્સેધઃ પાદઃ| અષ્ટાદશાયામા જઙ્ઘા ષોડશ પરિણાહેન| ચતુરઙ્ગુલં જાનુ ષોડશાઙ્ગુલપરિણાહમ્| ઊરુ ત્રિંશત્પરિણાહાવષ્ટાદશાયામૌ| વૃષણૌ ષડાયામૌ પરિણાહેન ચાષ્ટાઙ્ગુલૌ| મેઢ્રઃ ષડઙ્ગુલાયામોઽર્દ્ધપઞ્ચપરિણાહઃ| ષોડશવિસ્તારા કટી પઞ્ચાશત્પરિણાહા| દશાઙ્ગુલં બસ્તિશિરઃ| દ્વાદશાઙ્ગુલમુદરમ્| દશવિસ્તારે દ્વાદશાયામે પાર્શ્વે| દ્વાદશોત્સેધં ત્રિકમ્| અષ્ટાદશોત્સેધં પૃષ્ઠમ્| દ્વાદશકં સ્તનાન્તરમ્| દ્વ્યઙ્ગુલઃ સ્તનપર્યન્તઃ| ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલવિશાલં દ્વાદશોત્સેધમુરઃ| દ્વ્યઙ્ગુલં હૃદયમ્| અષ્ટકૌ સ્કન્ધૌ કક્ષે ચ| ષટ્કાવંસૌ| ષોડશાકૌ પ્રબાહૂ| પઞ્ચદશકૌ પ્રપાણી| દશાઙ્ગુલૌ પાણી| તત્રાપિ પઞ્ચાઙ્ગુલા મધ્યમાઙ્ગુલિઃ| તતોઽર્ધાઙ્ગુલહીને પ્રદેશિન્યનામિકે| સાર્ધવ્યઙ્ગુલૌ કનિષ્ઠિકાઙ્ગુષ્ટૌ| ચતુરુત્સેધા દ્વાવિંશતિપરિણાહા શિરોધરા| દ્વાદશોત્સેધં ચતુર્વિંશતિપરિણાહમાનનમ્| પઞ્ચાઙ્ગુલમાસ્યમ્| ચતુરઙ્ગુલં પૃથક્ ચિબુકૌષ્ઠનાસાદૃષ્ઠ્યન્તરકર્ણલલાટમ્| શઙ્ખગણ્ડાશ્ચતુરઙ્ગુલાઃ| ત્રિભાગાઙ્ગુલવિસ્તારા નાસાપુટમર્યાદા| દ્વયઙ્ગુલાયતમઙ્ગુષ્ઠોદરવિસ્તૃતં નેત્રમ્| તત્ર શુક્લાત્તૃતીયાંશઃ કૃષ્ણઃ| કૃષ્ણાન્નવમાંશા મસૂરદલમાત્રા દૃષ્ટિઃ| ષડઙ્ગુલોત્સેધં દ્વાત્રિંશત્પરિણાહં શિર ઇતિ| સર્વં પુનઃ શરીરમઙ્ગુલાનિ ચતુરશીતિઃ| તદાયામવિસ્તારસમં સમમુચ્યતે| તત્ર યથોક્તપરિમાણમિષ્ટમ્| તથા સ્નાતાનુલિપ્તમાપાદાનુપૂર્વ્યા શુષ્યદ્વરમ્| અનિષ્ટં હીનમધિકં વા યથોક્તપ્રમાણાદિતિ|" ઇતિ| સત્ત્વાદિપ્રકૃતીનાં તિસૃણાં કથં સુખદુઃખાનુભવઃ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana satvAdiprakRutInAM suKaduHKAnuBavaprakAraH (119) · Śloka 119

અનુત્સેકમદૈન્યં ચ સુખં દુઃખં ચ સેવતે| સત્વવાંસ્તપ્યમાનસ્તુ રાજસો નૈવ તામસઃ||૧૧૯||

અનુત્સેકં કૃત્વા-અભિમાનં હિત્વા, સત્ત્વવાન્ પુરુષઃ સુખં સેવતે-અનુભવતિ| તથા, અદૈન્યં-કાર્પણ્યં હિત્વા, દુઃખં સેવતે-અનુભવતિ| તપ્યમાનસ્ત્વિતિ| તુર્વ્યતિરેકે ભિન્નક્રમે| રાજસઃ પુનઃ પુરુષઃ તપ્યમાનોઽહમેવામુના પ્રકૃષ્ટેનાનન્યસાધારણેન સુખેન સુખિત્યેવં સુખં સેવતે| અહઙ્કારાક્રાન્તમાનસોઽહમેવેદં દુઃખં સોઢું શક્ત ઇત્યેવં રાજસો નરો દુઃખમનુભવતિ| તામસઃ પુનઃ પુરુષો નૈવ સુખં સેવતે, ન દુઃખમ્, અત્યન્તમૂઢત્વાત્| નાસૌ સુખેન સુખી, ન ચ દુઃખેન દુઃખી, પ્રાપ્તતૃતીયાવસ્થો યથા પુરુષઃ| એવં દ્વન્દ્વપ્રકૃતિરપિ સુખં ન સેવતે નાપિ દુઃખમ્, અત્યન્તમૂઢત્વાત્| સમસત્ત્વાદિપ્રકૃતિસ્ત્વનુત્સિક્તોઽદીનઃ સન્ સુખદુઃખે સેવતે|

Adhikarana AyurvRuddhikaro gaNaH (3) · Śloka 3

ઇદાનીં પ્રધાનફલદાયિ યત્પ્રધાનં પ્રશ્સ્તં લક્ષણં વપુષઃ, તદ્દર્શયિતુમાહ દાનશીલદયાસત્યબ્રહ્મચર્યકૃતજ્ઞતાઃ| રસાયનાનિ મૈત્રી ચ પુણ્યાયુર્વૃદ્ધિકૃદ્ગણઃ||૧૨૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થા- નેઽઙ્ગવિભાગો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

દાનં-ધનાદિત્યાગઃ, તચ્છીલયતિ-અભ્યસ્યતિ દાનશીલઃ| "શીલિકામિ" ઇત્યાદિના ણઃ| દયા-દીનેષ્વભ્યુપપત્તિઃ| મૈત્રી-સર્વસત્ત્વાનામાત્મભાવનમ્| ન કેવલં પૂર્વોક્તં (શ્લો-૧૦૬)- "સ્વં સ્વં હસ્તત્રયં" ઇત્યાદિ "વર્દ્ધમાનં શનૈઃ" ઇત્યેતત્પર્યન્તં યલ્લક્ષણં, તચ્છરીરસ્યાયુર્વૃદ્ધ્યાદિહેતુઃ| યાવદયં દાનશીલાદિગણો મૈત્ર્યવસાનઃ પુણ્યાયુર્વૃદ્ધિકૃત્| દાનાદયશ્ચ યથાસમ્ભવં કેચિત્પુણ્યકૃતઃ, કેચિદાયુર્વૃદ્ધિકૃતઃ, કેચિદુભયકૃતશ્ચ| અન્યેભ્યશ્ચ મહાપુરુષલક્ષણેભ્યોઽસ્યૈવ ગણસ્ય જ્યાયસ્ત્વં પ્રતિપાદયતા શાસ્ત્રકૃતાઽધ્યાયાવસાને ગ્રન્થસ્યાસ્ય નિર્દેશઃ કૃત ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાનેઽઙ્ગ વિભાગો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩||