3. aṅgavibhāgaśārīrōdhyāyaḥ

Adhikarana a~ggaviBAgaSArIrodhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતોઽઙ્ગવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana ShaDa~ggama~ggam (1) · Śloka 1

અથ તાન્યેવાઙ્ગાનિ વિભક્તુકામ આહ શિરોઽન્તરાધિર્દ્વૌ બાહૂ સક્થિનીતિ સમાસતઃ| ષડઙ્ગમઙ્ગં પ્રત્યઙ્ગં તસ્યાક્ષિહૃદયાદિકમ્||૧||

Adhikarana pa~jcamahABUtaguNAH (2) · Śloka 2

અતસ્તમેવ પ્રત્યેકં મહાભૂતગુણમાહ શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધઃ ક્રમાદ્ઙ્ગુણાઃ| ખાનિલાગ્ન્યબ્ભુવામ્|૨|

Adhikarana uttarottaramekaguNavRuddhyanvayaH (2) · Śloka 2

કિમેકૈક એવાકાશસ્યેવ વાય્વાદીનાં યથોક્તો ગુણઃ ? ઉતાન્યેઽપિ સન્તિ ? ઇત્યાહ | એકગુણવૃધ્દ્યન્વયઃ પરે||૨||

Adhikarana mahABUteByodehotpattiprakAraH (3-4) · Śloka 4

ઇદાનીં યથાક્રમનિર્દિષ્ટેભ્યો ભૂતેભ્યો યે ભાવા ભવન્તિ, તાન્ દર્શયતિ તત્ર ખાત્ ખાનિ દેહેઽસ્મિન્ શ્રોત્રં શબ્દો વિવિક્તતા| વાતાત્સ્પર્શત્વગુચ્છ્વાસા વહ્નેર્દૃગ્રૂપપક્તયઃ||૩|| આપ્યા જિહ્વારસક્લેદા ઘ્રાણગન્ધાસ્થિ પાર્થિવમ્| |૪|

Adhikarana dehe mAtRujapitRujaBAvAH (4-5) · Śloka 5

દેહેઽસ્મિન્ કિં માતૃજમ્ ? કિં પિતૃજમ્ ? ઇત્યાહ | મૃદ્વત્ર માતૃજં રક્તમાંસમજ્જગુદાદિકમ્||૪|| પૈતૃકં તુ સ્થિરં શુક્રધમન્યસ્થિકચાદિકમ્| ચૈતનં ચિત્તમક્ષાણિ નાનાયોનિષુ જન્મ ચ||૫||

Adhikarana sAtmyajaBAvAH (6) · Śloka 6

| સાત્મ્યજં ત્વાયુરારોગ્યમનાલસ્યં પ્રભા બલમ્|૬|

Adhikarana rasajaBAvAH (6) · Śloka 6

| રસજં વપુષો જન્મ વૃત્તિર્વૃદ્ધિરલોલતા||૬||

Adhikarana sAtvikAdiBAvAH (7-8) · Śloka 8

સાતિવિકં શૌચમાસ્તિક્યં શુક્લધર્મરુચિર્મતિઃ| રાજસં બહુભાષિત્વં માનકૃદ્દમ્ભમત્સરમ્||૭|| તામસં ભયમજ્ઞાનં નિદ્રાઽઽલસ્યં વિષાદિતા| |૮|

Adhikarana evM BUtamayo dehaH (8) · Śloka 8

અધુના દેહાશ્રિતસર્વભાવોપસંહારં કુર્વન્ પ્રધાનો યો ભાવો દેહસ્ય, તસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નિદમાહ | ઇતિ ભૂતમયો દેહઃ|૮|

Adhikarana raktAtsaptatvagutpattiH (7) · Śloka 9

ઇત્યેવમનેન ગ્રન્થેન દેહસ્ય ભૂતમયત્વમભિધાય, ઇદાનીં દેહસ્ય પ્રતિભાગશો નિરૂપયન્નાહ | તત્ર સપ્ત ત્વચોઽસૃજઃ||૮|| પચ્યમાનાત્પ્રજાયન્તે ક્ષીરાત્સન્તાનિકા ઇવ| |૯|

Adhikarana kalAnirUpaNam (10) · Śloka 10

ઇદાનીં કલા આહ | ધાત્વાશયાન્તરક્લેદો વિપક્વઃ સ્વંસ્વમૂષ્મણા||૯|| શ્લેષ્મસ્નાય્વપરાચ્છન્નઃ કલાખ્યઃ કાષ્ઠસારવત્| તાઃ સપ્ત|૧૦|

Adhikarana AdhArAH (10-11) · Śloka 11

કલાખ્યં ભાવમાખ્યાય, આધારાખ્યાન્ ભાવાનાહ | સપ્ત ચાધારા રક્તસ્યાદ્યઃ ક્રમાત્ પરે||૧૦|| કફામપિત્તપક્વાનાં વાયોર્મૂત્રસ્ય ચ સ્મૃતાઃ| ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયાન્તરે||૧૧||

Adhikarana koShThA~ggAni (12) · Śloka 12

કોષ્ઠાઙ્ગાનિ સ્થિતાન્યેષુ હૃદયં ક્લોમ ફુપ્ફુસમ્| યકૃત્પ્લીહોન્દુકં વૃક્કૌ નાભિડિમ્ભાન્ત્રબસ્તયઃ||૧૨||

Adhikarana jIvitasthAnAni (13) · Śloka 13

દશ જીવિતધામાનિ શિરોરસનબન્ધનમ્| કણ્ઠોઽસ્રં હૃદયં નાભિર્બસ્તિઃ શુક્રૌજસી ગુદમ્||૧૩||

Adhikarana SarIre jAlAdInAM saMKyA (14-16) · Śloka 16

જાલાનિ કણ્ડરાશ્ચાઙ્ગે પૃથક્ ષોડશ નિર્દિશેત્| ષટ્ કૂર્ચાઃ સપ્ત સીવન્યો મેઢ્રજિહ્વાશિરોગતાઃ||૧૪|| શસ્ત્રેણ તાઃ પરિહરેચ્ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ| ચતુર્દશાસ્થિસઙ્ઘાતાઃ, સીમન્તા દ્વિગુણા નવ||૧૫|| અસ્થ્નાં શતાનિ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ દન્તનખૈઃ સહ| |૧૬|

Adhikarana tatra dhanvantarimatam (16-17) · Śloka 17

| ધન્વન્તરિસ્તુ ત્રીણ્યાહ, સન્ધીનાં ચ શતદ્વયમ્||૧૬|| દશોત્તરં| |૧૭|

Adhikarana Atreyamatam (17) · Śloka 17

અથાત્રેયમતં બ્રૂતે સહસ્રે દ્વે નિજગાદાત્રિનન્દનઃ| |૧૭|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17) · Śloka 17

| સ્નાવ્નાં નવશતી|૧૭|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17-18) · Śloka 18

| પઞ્ચ પુંસાં પેશીશતાનિ તુ||૧૭|| અધિકા વિંશતિઃ સ્ત્રીણાં યોનિસ્તનસમાશ્રિતાઃ| |૧૮|

Adhikarana sirANAM saMKyA (18-19) · Śloka 19

ઇદાનીં સિરાઃ સઙ્ખ્યાતુમાહ | દશ મૂલસિરા હૃત્સ્થાસ્તાઃ સર્વં સર્વતો વપુઃ||૧૮|| રસાત્મકં વહન્ત્યોજસ્તન્નિબદ્ધં હિ ચેષ્ટિતમ્| |૧૯|

Adhikarana AsAM saMsthAnam (19-20) · Śloka 20

ઇદાનીમ્ સંસ્થાનમાસાં નિર્દિશતિ | સ્થૂલમૂલાઃ સુસૂક્ષ્માગ્રાઃ પત્રરેખાપ્રતાનવત્||૧૯|| ભિદ્યન્તે તાસ્તતઃ સપ્તશતન્યાસાં ભવન્તિ તુ| |૨૦|

Adhikarana SAKAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (20-21) · Śloka 21

| તત્રૈકૈકં ચ શાખાયાં શતં, તસ્મિન્ન વેધયેત્||૨૦|| સિરાં જાલન્ધરાં નામ તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરાશ્રિતાઃ| |૨૧|

Adhikarana SroNyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (21-22) · Śloka 22

| ષોડશદ્વિગુણાઃ શ્રોણ્યાં, તાસાંદ્વે દ્વે તુ વઙ્ક્ષણે||૨૧|| દ્વે દ્વે કટિકતરુણે શસ્ત્રેણાષ્ટૌ સ્પૃશેન્ન તાઃ| |૨૨|

Adhikarana pArshvayoH siraasaMkhyA avedyasirAshca (22) · Śloka 22

| પાર્શ્વયોઃ ષોડશૈકૈકામૂર્ધ્વગાં વર્જયેત્તયોઃ||૨૨||

Adhikarana pRuShTe sirAsaMKyA avedyasirASca (23) · Śloka 23

દ્વાદશદ્વિગુણાઃ પૃષ્ઠે પૃષ્ઠવંશસ્ય પાર્શ્વયોઃ| દ્વે દ્વે તત્રોર્ધ્વગામિન્યૌ ન શસ્ત્રેણ પરામૃશેત્||૨૩||

Adhikarana jaThare sirAsaMKyA avedyasirASca (24) · Śloka 24

પૃષ્ઠવજ્જઠરે તાસાં મેહનસ્યોપરિ સ્થિતે| રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્||૨૪||

Adhikarana urasi sirAsaMKyA avedyasirASca (25-26) · Śloka 26

ચત્વારિંશદુરસ્યાસાં ચતુર્દશ ન વેધયેત્| સ્તનરોહિતતન્મૂલહૃદયે તુ પૃથગ્દ્વયમ્||૨૫|| અપસ્તમ્ભાખ્યયોરેકાં તથાઽપાલાપયોરપિ| |૨૬|

Adhikarana grIvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (26-27) · Śloka 27

| ગ્રીવાયાં પૃષ્ઠવત્તાસાં નીલે મન્યે કૃકાટિકે||૨૬|| વિધુરે માતૃકાશ્ચાષ્ટૌ ષોડશેતિ પરિત્યજેત્| |૨૭|

Adhikarana hanvoH sirAsaMKyA avedyasirASca (27) · Śloka 27

| હન્વોઃ ષોડશ, તાસાં દ્વે સન્ધિબન્ધનકર્મણી||૨૭||

Adhikarana jihvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28) · Śloka 28

જિહ્વાયાં હનુવત્તાસામધો દ્વે રસબોધને| દ્વે ચ વાચઃપ્રવર્તિન્યૌ|૨૮|

Adhikarana nAsAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28-29) · Śloka 29

| નાસાયાં ચતુરુત્તરા||૨૮|| વિંશતિર્ગન્ધવેદિન્યૌ તાસામેકાં ચ તાલુગામ્| |૨૯|

Adhikarana nayanayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (29-30) · Śloka 30

| ષટ્પઞ્ચાશન્નયનયોર્નિમેષોન્મેષકર્મણી||૨૯|| દ્વે દ્વે, અપાઙ્ગયોર્દ્વે ચ તાસાં ષડિતિ વર્જયેત્| |૩૦|

Adhikarana lalATe sirAsaMKyA avedyasirASca (30-31) · Śloka 31

| નાસાનેત્રાશ્રિતાઃ ષષ્ટિર્લલાટે, સ્થપનીશ્રિતામ્||૩૦|| તત્રૈકાં, દ્વે તથાઽઽવર્તૌ, ચતસ્ત્રશ્ચ કચાન્તગાઃ| સપ્તૈવં વર્જયેત્તાસામ્|૩૧|

Adhikarana karNayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (31-32) · Śloka 32

| કર્ણયોઃ ષોડશાત્ર તુ||૩૧|| દ્વે શબ્દબોધને શઙ્ખૌ સિરાસ્તા એવ ચાશ્રિતાઃ| દ્વે શઙ્ખસન્ધિગે તાસામ્|૩૨|

Adhikarana mUrdhni sirAsaMKyA avedyasirASca (32-33) · Śloka 33

| મૂર્ધ્નિ દ્વાદશ તત્ર તુ||૩૨|| એકૈકાં પૃથગુત્ક્ષેપસીમન્તાધિપતિસ્થિતામ્| |૩૩|

Adhikarana sirAvarNanopayogakathanam (33) · Śloka 33

| ઇત્યવેધ્યવિભાગાર્થં પ્રત્યઙ્ગં વર્ણિતાઃ સિરાઃ||૩૩||

Adhikarana avedhyAnAM saMKyA (34) · Śloka 34

અવેધ્યાસ્તત્ર કાર્ત્સ્નેન દેહેઽષ્ટાનવતિસ્તથા| સઙ્હ્કીર્ણા ગ્રથિતાઃ ક્ષુદ્રા વક્રાઃ સન્ધિષુ ચાશ્રિતાઃ||૩૪||

Adhikarana sirANAM raktAdivahatvam (35-36) · Śloka 36

તાસાં શતાનાં સપ્તાનાં પાદોઽસ્રં વહતે પૃથક્| વાતપિત્તકફૈર્જુષ્ટં શુદ્ધં ચૈવં સ્થિતા મલાઃ||૩૫|| શરીરમનુગૃહ્ણન્તિ પીડયન્ત્યન્યથા પુનઃ| |૩૬|

Adhikarana vAtAsravAhakAnAM lakShaNam (36-37) · Śloka 37

કિંલક્ષણાઃ સિરા વાતાદિજુષ્ટમસ્રં વહન્તિ ? ઇત્યાહ | તત્ર શ્યાવારુણાઃ સૂક્ષ્માઃ પૂર્ણરિક્તાઃ ક્ષણાત્સિરાઃ||૩૬|| પ્રસ્પન્દિન્યશ્ચ વાતાસ્રં વહન્તે| |૩૭|

Adhikarana pittAsravAhakAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

પિત્તશોણિતમ્| સ્પર્શોષ્ણાઃ શીઘ્રવાહિન્યો નીલપીતાઃ|૩૭|

Adhikarana kaPAsravAhakAnAM lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| કફં પુનઃ||૩૭|| ગૌર્યઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ શીતાઃ| |૩૮|

Adhikarana saMsRuShTAsravAhakAnAM lakShaNam (38) · Śloka 38

સંસૃષ્ટં લિઙ્ગસઙ્કરે| |૩૮|

Adhikarana SuddhaSoNitavahAnAM rohiNInAM lakShaNam (38) · Śloka 38

| ગૂઢાઃ સમસ્થિતાઃ સ્નિગ્ધા રોહિણ્યઃ શુદ્ધશોણિતમ્||૩૮||

Adhikarana nABisaMbaddhAH sirAH (39-40) · Śloka 40

ધમન્યો નાભિસમ્બદ્ધા વિંશતિશ્ચતુરુત્તરા| તાભિઃ પરિવૃતા નાભિશ્ચક્રનાભિરિવારકૈઃ||૩૯|| તાભિશ્ચોર્ધ્વમધસ્તિર્યગ્દેહોઽયમનુગૃહ્યતે| |૪૦|

Adhikarana strIpuruShANAM dRuSyasrotAMsi (40-41) · Śloka 41

ઇદાનીમ્ સ્ત્રીપુરુષાણાં દૃશ્યાનિ સ્રોતાંસિ નિરુપયિતુમાહ | સ્રોતાંસિ નાસિકે કર્ણૌ નેત્રે પાય્વાસ્યમેહનમ્||૪૦|| સ્તનૌ રક્તપથશ્ચેતિ નારીણામધિકંત્રયમ્| |૪૧|

Adhikarana adRuSyaSyasrotAMsi (41-42) · Śloka 42

| જીવિતાયતનાન્યન્તઃ સ્રોતાંસ્યાહુસ્ત્રયોદશ||૪૧|| પ્રાણધાતુમલાબ્ભોન્નવાહીનિ| |૪૨|

Adhikarana duShTaviSuddhAnAM krameNa rogasuKakaratvam (42) · Śloka 42

અહિતસેવનાત્| તાનિ દુષ્ટાનિ રોગાય, વિશુદ્ધાનિ સુખાય ચ||૪૨||

Adhikarana srotasAM svadhAtusamavarNatvAdi (43) · Śloka 43

સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદ્દૃશાનિ ચ||૪૩||

Adhikarana AhArAdInAM srotoduShTikaratvam (44) · Śloka 44

યતશ્ચાહિતાહારવિહારસેવનં સ્રોતોદુષ્ટિકારણમ્, અતસ્તાનિ તદ્દુષ્ટિકારણાનિ વક્તિ આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ| ધાતુભિર્વિગુણો યશ્ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ||૪૪||

Adhikarana srotasAM duShTilakShaNam (45) · Śloka 45

સ્રોતાસાં દુષ્ટિઃ કથં જ્ઞાયતે ? ઇત્યાહ અતિપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયોઽપિ વા| વિમાર્ગતો વા ગમનં સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્||૪૫||

Adhikarana srotasAM dvArANi (46) · Śloka 46

બિસાનામિવ સૂક્ષ્માણિ દૂરં પ્રવિસૃતાનિ ચ| દ્વારાણિ સ્રોતસાં દેહે રસો યૈરુપચીયતે||૪૬||

Adhikarana srotasAM vyadhe mohAdayaH (47-48) · Śloka 48

વ્યધે તુ સ્રોતસાં મોહકમ્પાધ્માનવમિજ્વરાઃ| પ્રલાપશૂલવિણ્મૂત્રરોધા મરણમેવ વા||૪૭|| સ્રોતોવિદ્ધમતો વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય પ્રસાધયેત્| ઉદ્ધૃત્ય શલ્યં યત્નેન સદ્યઃક્ષતવિધાનતઃ||૪૮||

Adhikarana dhanvantarimate pittaM pAcakam Atreyamate~aagniH pAcakaH (49) · Śloka 49

અન્નસ્ય પક્તા પિત્તં તુ પાચકાખ્યં પુરેરિતમ્| દોષધાતુમલાદીનામૂષ્મેત્યાત્રેયશાસનમ્||૪૯||

Adhikarana dhanvantarimate grahaNyeva pittadharA kalA (50-51) · Śloka 51

તદધિષ્ઠાનમન્નસ્ય ગ્રહણાદ્ગ્રહણી મતા| સૈવ ધન્વન્તરિમતે કલા પિત્તધરાહ્વયા||૫૦|| આયૂરારોગ્યવીર્યૌજોભૂતધાત્વગ્નિપુષ્ટયે| સ્થિતા પક્વાશયદ્વારિ ભુક્તમાર્ગાર્ગલેવ સા||૫૧||

Adhikarana balavatI grahaNyannaM pAcayati abalA Amameva vimu~jcati (52) · Śloka 52

ભુક્તમામાશયે રુધ્વા સા વિપાચ્ય નયત્યધઃ| બલવત્યબલા ત્વન્નમામમેવ વિમુઞ્ચતિ||૫૨||

Adhikarana agnigrahaNyoH parasparamupakAryopakArakaBAvaH (53) · Śloka 53

અગ્નિગ્રહણ્યોરાધારાધેયભાવતયાઽવસ્થાનાત્ પરસ્પરબલાધાનેનોપકર્યોપકારકભાવઃ સમ્ભાવ્યત ઇત્યાહ ગ્રહણ્યા બલમગ્નિર્હિ સ ચાપિ ગ્રહણીબલઃ| દૂષિતેઽગ્નાવતો દુષ્ટા ગ્રહણી રોગકારિણી||૫૩||

Adhikarana annapAkasyAgnirhetuH (54) · Śloka 54

તચ્ચાન્નં વિપક્વમેવ દેહધાત્વાદિપોષણમ્, નાપક્વમ્| તસ્ય ચાન્નપાકસ્ય હેતુરગ્નિઃ, અત આહ યદન્નં દેહધાત્વોજોબલવર્ણાદિપોષણમ્| તત્રાગ્નિર્હેતુરાહારાન્ન હ્યપક્વાદ્રસાદયઃ||૫૪||

Adhikarana SarIre~annapAkaprakAraH (55-56) · Śloka 56

"ન હ્યપક્વાદ્રસાદયઃ" ઇત્યુક્તમ્| અતઃ પાકસ્યૈવેતિકર્તવ્યતાં નિરુપયન્નાહ અન્નં કાલેઽભ્યવહૃતં કોષ્ઠં પ્રાણાનિલાહૃતમ્| દ્રવૈર્વિભિન્નસઙ્ઘાતં નીતં સ્નેહેન માર્દ્વમ્||૫૫|| સન્ધુક્ષિતઃ સમાનેન પચત્યામાશયસ્થિતમ્| ઔદર્યોઽગ્નિર્યથા બાહ્યઃ સ્થાલીસ્થં તોયતણ્ડુલમ્||૫૬||

Adhikarana aByavahRutAdannAdeva krameNa kaPapittavAtAnAmIraNaM bRuMhaNaM ca (57-58) · Śloka 58

તસ્યાન્નસ્યેદાનીમગ્નિસમીપસ્થસ્ય યા અવસ્થાસ્તાઃ કથયન્ પુનસ્તમેવ પાકં નિર્દિશતિ આદૌ ષડ્રસમપ્યન્નં મધુરીભૂતમીરયેત્| ફેનીભૂતં કફં, યાતં વિદાહાદમ્લતાં તતઃ||૫૭|| પિત્તમામાશયાત્કુર્યાચ્યવમાનં, ચ્યુતં પુનઃ| અગ્નિના શોષિતં પક્વં પિણ્ડિતં કટુ મારુતમ્||૫૮||

Adhikarana anyAgnInAM karmANi (59) · Śloka 59

જાઠરસ્યાગ્નેઃ કર્માભિધાય, ઇદાનીમન્યેષામપ્યગ્નીનાં કર્માભિધાતુમાહ ભૌમાપ્યાગ્નેયવાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સનાભસાઃ| પઞ્ચાહારગુણાન્સ્વાન્ સ્વાન્ પાર્થિવાદીન્ પચન્ત્યનુ||૫૯||

Adhikarana BUtaguNAnAM BUtaguNapoShakatvaM (60) · Śloka 60

અનયા ચોક્ત્યા આહારઃ શરીરગતાનાં ભાવાનાં સમાનગુણાનાં ગુણદ્વારેણ વર્દ્ધનહેતુઃ,વિપરીત ગુણાનાં ચ ક્ષયહેતુઃ ઇતિ પ્રતિપાદયતિ યથાસ્વં તે ચ પુષ્ણન્તિ પક્વા ભૂતગુણાન્ પૃથક્| પાર્થિવાઃ પાર્થિવાનેવ શેષાઃ શેષાંશ્ચ દેહગાન્||૬૦||

Adhikarana annasya dviprakAraH parimANaH (61) · Śloka 61

કિટ્ટં સારશ્ચ તત્પક્વમન્નં સમ્ભવતિ દ્વિધા| |૬૧|

Adhikarana mUtrAdyutpattiH (61) · Śloka 61

કિટ્ટમપિ યદેતન્નસ્ય પક્વસ્ય, તદપ્યચ્છાનચ્છભેદેન દ્વિધેત્યાહ | તત્રાચ્છં કિટ્ટમન્નસ્ય મૂત્રં વિદ્યાદ્ધનં શકૃત્||૬૧||

Adhikarana sArasya saptAgniBiH pAkaH (62) · Śloka 62

સારસ્તુ સપ્તભિર્ભૂયો યથાસ્વં પચ્યતેઽગ્નિભિઃ| |૬૨|

Adhikarana rasAduttarottaradhAtusaMBavaH (62-63) · Śloka 63

અમુમર્થં દ્યોતયિતુમુવાચ | રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદસ્તતોઽસ્થિ ચ||૬૨|| અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રજાયતે| |૬૩|

Adhikarana rasAdInAM dhAtUnAM malAH (63-64) · Śloka 64

એવં રસાદીનાં ધાતૂનાં પ્રસાદં દર્શયિત્વા, કિટ્ટં યથાક્રમં દર્શયિતુમાહ | કફઃ પિત્તં મલાઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ||૬૩|| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ| |૬૪|

Adhikarana dhAtUnAmapi dvaividhyam (64) · Śloka 64

ન કેવલામાહારસ્ય પ્રસાદકિટ્ટતયા દ્વૈવિધ્યમ્, યાવદ્ધાતૂનામપ્યાહારરસાપ્યાયિતાનાં પ્રસાદકિટ્ટતયા દ્વૈવિધ્યમિતિ દર્શયન્નાહ | પ્રસાદકિટ્ટૌ ધાતૂનાં પાકાદેવં દ્વિધચ્છતઃ||૬૪||

Adhikarana dhAtusnehaparaMparAprakAraH (65) · Śloka 65

પરસ્પરોપસંસ્તમ્ભાદ્ધાતુસ્નેહપરમ્પરા| |૬૫|

Adhikarana AhArasya pariNatikAlaH (65-66) · Śloka 66

ઇદાનીં પરિણતિકાલમાહારસ્ય નિરુપયન્નાહ | કેચિદાહુરહોરાત્રાત્ષાડહાદપરે, પરે||૬૫|| માસેન યાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિભિઃ| |૬૬|

Adhikarana BojyadhAtUnAM parivRuttiH (66) · Śloka 66

અથૈતદન્નં રસાદિભાવેન પરિણમચ્છુક્રત્વં યાતિ| કિઞ્ચિચ્છિન્નં કૃત્વાઽથ કાલવદનવરતં કૃત્વા પાકક્રમેણ ? અત આહ | સન્ત્તતા ભોજ્યધાતૂનાં પરિવૃત્તિસ્તુ ચક્રવત્||૬૬||

Adhikarana vRuShyAdInAM sadyaH Sukrakaratvam (67) · Śloka 67

એવં પૂર્વોક્તેન કાલાવધિના વૃષ્યાદ્યપિ યદ્વસ્તુજાતં તદપિ શુક્રત્વં યાતીત્યાશઙ્કાયામિદમાહ વૃષ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે| |૬૭|

Adhikarana anyadBeShajasyAhorAtrAtsvakarmakaratvam (67) · Śloka 67

| પ્રાયઃ કરોત્યહોરાત્રાત્કર્માન્યદપિ ભેષજમ્||૬૭||

Adhikarana vyAnena rasadhAtuvikShepaNam ,rasasya svavaiguNyAdvikArakaratvam (68-69) · Śloka 69

આહારરસો રસધાતુના સહૈકતમાપન્નો રસરક્તાદિભાવેન પરિણમતિ યાવચ્ચુક્રપ્રસાદો ગર્ભત્વેનેત્યુક્તમ્| તત્કથં કદાચિદેકદેશે રોગકૃદ્ગુધિરમાંસાદ્યેકદેશવૃદ્ધિક્ષયવિકારકૃત્ત્વાદ્ભવતિ ? ઇતિ સંશયાપનોદાર્થમિદમાહ વ્યાનેન રસધાતુર્હિ વિક્ષેપોચિતકર્મણા| યુગત્પસર્વતોઽજસ્રં દેહે વિક્ષિપ્યતે સદા||૬૮|| ક્ષિપ્યમાણઃ ખવૈગુણ્યાદ્ર્રસઃ સજ્જતિ યત્ર સઃ| તસ્મિન્વિકારં કુરુતે ખે વર્ષમિવ તોયદઃ||૬૯||

Adhikarana doShANAmapi ekadeSaprakopaNam (70) · Śloka 70

દોષાણામપિ ચૈવં સ્યાદેકદેશપ્રકોપણમ્| અન્નભૌતિકધાત્વગ્નિકર્મેતિ પરિભાષિતમ્||૭૦||

Adhikarana jaTharAgneH pAlanAdikarma (71-72) · Śloka 72

અન્નસ્ય પક્તા સર્વેષાં પક્તૄણામધિકો મતઃ| તન્મૂલાસ્તે હિ તદ્વૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિક્ષયાત્મકાઃ||૭૧|| તસ્માત્તં વિધિવદ્યુક્તૈરન્નપાનેન્ધનૈર્હિતૈઃ| પાલયેત્પ્રયતસ્તસ્ય સ્થિતૌ હ્યાયુર્બલસ્થિતિઃ||૭૨||

Adhikarana jaTharAgneScAturvidhyam (73) · Śloka 73

જાઠરાગ્નિમધુના ચતુર્વિધં વક્તિ સમઃ સમાને સ્થાનસ્થે વિષમોઽગ્નિર્વિમાર્ગગે| પિત્તાભિમૂર્ચ્ચિતે તીક્ષ્ણો મન્દોઽસ્મિન્કફપીડિતે||૭૩||

Adhikarana caturvidhAgnerlakShaNam (74-76) · Śloka 76

સમોઽગ્નિર્વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચૈવં ચતુર્વિધઃ| યઃ પચેત્સમ્યગેવાન્નં ભુક્તં સમ્યક્ સમસ્ત્વસૌ||૭૪|| વિષમોઽસમ્યગપ્યાશુ સમ્યગ્વાઽપિ ચિરાત્પચેત્| તીક્ષ્ણો વહ્નિઃ પચેચ્ચીઘ્રમસમ્યગપિ ભોજનમ્||૭૫|| મન્દસ્તુ સમ્યગપ્યન્નમુપયુક્તં ચિરાત્પચેત્| કૃત્વાઽઽસ્યશોષાટોપાન્ત્રકૂજનાધ્માનગૌરવમ્||૭૬||

Adhikarana dehabalasya traividhyam (77) · Śloka 77

સહજં કાલજં યુક્તિકૃતં દેહબલં ત્રિધા| |૭૭|

Adhikarana tasyapRuthaglakShaNam (77-78) · Śloka 78

| તત્ર સત્ત્વશરીરોત્થં પ્રાકૃતં સહજં બલમ્||૭૭|| વયસ્કૃતમૃતૂત્થં ચ કાલજં, યુક્તિજં પુનઃ| વિહારાહારજનિતં તથોર્જસ્કરયોગજમ્||૭૮||

Adhikarana deSa traividhyam (79) · Śloka 79

દેશોઽલ્પવારિદ્રુનગો જાઙ્ગલઃ સ્વલ્પરોગદઃ| આનૂપો વિપરીતોઽસ્માત્સમઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ||૭૯||

Adhikarana majjAdInAM pramANam (80) · Śloka 80

એવં ભૂમિલક્ષણં દેશમુક્ત્વા મજ્જાદીનાં પરિમાણાર્થમાહ મજ્જમેદોવસામૂત્રપિત્તશ્લેષ્મશકૃન્ત્યસૃક્| રસો જલં ચ દેહેઽસ્મિન્નેકૈકાઞ્જલિવર્દ્ધિતમ્||૮૦||

Adhikarana ojAdInAM pramANam (81) · Śloka 81

પૃથક્ સ્વપ્રસૃતં પ્રોક્તમોજોમસ્તિષ્કરેતસામ્| દ્વાવઞ્જલી તુ સ્તન્યસ્ય ચત્વારો રજસઃ સ્ત્રિયાઃ||૮૧||

Adhikarana samaprakRuteridaM mAnam (82) · Śloka 82

સમધાતોરિદં માનં વિદ્યાદ્વૃદ્ધિક્ષયાવતઃ||૮૨||

Adhikarana SukrAsRugAdiShu doShAdhikyena saptadhA prakRutiH (83) · Śloka 83

અધુના યદુક્રમાયુષ્કામીયાધ્યાયે (હૃ. સૂ. અ. ૧/૯)- "શુક્રાર્તવસ્થૈર્જન્માદૌ વિષેણેવ વિષક્રિમેઃ| (તૈશ્ચ તિસ્રઃ પ્રકૃતયઃ" ઇત્યાદિ સૂત્રસ્યૈવ વિવરણમાહ શુક્રાસૃગ્ગર્ભિણીભોજ્યચેષ્ટાગર્ભાશયર્તુષુ| યઃ સ્યાદ્દોષોઽધિકસ્તેન પ્રકૃતિઃ સપ્તધોદિતા||૮૩||

Adhikarana doShANAmanilasya balatvam (84) · Śloka 84

વિભુત્વાદાશુકારિત્વાદ્વલિત્વાદન્યકોપનાત્| સ્વાતન્ત્ર્યાદ્બહુરોગત્વાદ્દોષાણાં પ્રવલોઽનિલઃ||૮૪||

Adhikarana vAtaprakRutInAM lakShaNAni (85-89) · Śloka 89

પ્રાયોઽત એવ પવનાધ્યુષિતા મનુષ્યા દોષાત્મકાઃ સ્ફુટિતધૂસરકેશગાત્રાઃ| શીતદ્વિષશ્ચલધૃતિસ્મૃતિબુદ્ધિચેષ્ટા- સૌહાર્દદૃષ્ટિગતયોઽતિબહુપ્રલાપાઃ||૮૫|| અલ્પવિત્તબલજીવિતનિદ્રાઃ સન્નસક્તચલજર્જરવાચઃ| નાસ્તિકા બહુભુજઃ સવિલાસા ગીતહાસમૃગયાકલિલોલાઃ||૮૬|| મધુરામ્લપટૂષ્ણસાત્મ્યકાઙ્ક્ષાઃ કૃશદીર્ઘાકૃતયઃ સશબ્દયાતાઃ| ન દૃઢા ન જિતેન્દ્રિયા ન ચાર્યા ન ચ કાન્તાદયિતા બહુપ્રજા વા||૮૭|| નેત્રાણિ ચૈષાં ખરધૂસરાણિ વૃત્તાન્યચારૂણિ મૃતોપમાનિ| ઉન્મીલિતાનીવ ભવન્તિ સુપ્તે શૈલદ્રુમાંસ્તે ગગનં ચ યાન્તિ||૮૮|| અધ્ન્યા મત્સરાધ્માતાઃ સ્તેનાઃ પ્રોદ્બદ્ધપિણ્ડિકાઃ| શ્વશૃગાલોષ્ટ્રગૃધ્રાખુકાકાનૂકાશ્ચ વાતિકાઃ||૮૯||

Adhikarana pittaprakRutilakShaNAni (90-95) · Śloka 95

અધુના પિત્તપ્રકૃતિલક્ષણં પ્રસ્તૌતિ-પિત્તં વહ્નિર્વહ્નિજં વા યદસ્મા ત્પિત્તોદ્રિક્તસ્તીક્ષ્ણતૃષ્ણાબુભુક્ષઃ| ગૌરોષ્ણાઙ્ગસ્તામ્રહસ્તાઙ્ઘ્રિવક્રઃ શૂરો માની પિઙ્ગકેશોઽલ્પરોમા||૯૦|| દયિતમાલ્યવિલેપનમણ્ડનઃ સુચરિતઃ શુચિરાશ્રિતવત્સલઃ| વિભવસાહસબુદ્ધિબલાન્વિતો ભવતિ ભીષુ ગતિર્દ્વિષતામપિ||૯૧|| મેધાવી પ્રશિથિલસન્ધિબન્ધમાંસો નારીણામનભિમતોઽલ્પશુક્રકામઃ| આવાસઃ પલિતતરઙ્ગનીલિકાનાં ભુઙ્ક્તેઽન્નં મધુરકષાયતિક્તશીતમ્||૯૨|| ઘર્મદ્વેષી સ્વેદનઃ પૂતિગન્ધિ ર્ભૂર્યુચ્ચારક્રોધપાનાશનેર્ષ્યઃ| સુપ્તઃ પશ્યેત્કર્ણિકારન્પલાશાન્ દિગ્દાહોલ્કાવિદ્યુદર્કાનલાંશ્ચ||૯૩|| તનૂનિ પિઙ્ગાનિ ચલાનિ ચૈષાં તન્વલ્પપક્ષ્માણિ હિમપ્રિયાણિ| ક્રોધેન મદ્યેન રવેશ્ચ ભાસા રાગં વ્રજન્ત્યાશુ વિલોચનાનિ||૯૪|| મધ્યાયુષો મધ્યબલાઃ પણ્ડિતાઃ ક્લેશભીરવઃ| વ્યાઘ્રર્ક્ષકપિમાર્જારયક્ષાનૂકાશ્ચ પૈત્તિકાઃ||૯૫||

Adhikarana SleShmaprakRutilakShaNAni (96-103) · Śloka 103

શ્લેષ્મા સોમઃ શ્લેષ્મલસ્તેન સૌમ્યો ગૂઢસ્નિગ્ધશ્લિષ્ટસન્ધ્યસ્થિમાંસઃ| ક્ષુત્તૃડ્દુઃખક્લેશઘર્મૈરતપ્તો બુદ્ધ્યા યુક્તઃ સાત્વિકઃ સત્યસન્ધઃ||૯૬|| પ્રિયઙ્ગુદૂર્વાશરકાણ્ડશસ્ત્ર- ગોરોચનાપદ્મસુવર્ણવર્ણઃ| પ્રલમ્બબાહુઃ પૃથુપીનવક્ષા મહાલલાટો ઘનનીલકેશઃ||૯૭|| મૃદ્વઙ્ગઃ સમસુવિભક્તચારુદેહો બહ્નોજોરતિરસશુક્રપુત્રભૃત્યઃ| ધર્માત્મા વદતિ ન નિષ્ઠુરં ચ જાતુ પ્રચ્છન્નં વહતિ દૃઢં ચિરં ચ વૈરમ્||૯૮|| સમદદ્વિરદેન્દ્રતુલ્યયાતો જલદામ્ભોધિમૃદઙ્ગસિંહઘોષઃ| સ્મૃતિમાનભિયોગવાન્ વિનીતો ન ચ બાલ્યેઽપ્યતિરોદનો ન લોલઃ||૯૯|| તિક્તં કષાયં કટુકોષ્ણરૂક્ષ- મલ્પં સ ભુઙ્ક્તે બલવાંસ્તથાઽપિ| રક્તાન્તસુસ્નિગ્ધવિશાલદીર્ઘ- સુવ્યક્તશુક્લાસિતપક્ષ્મલાક્ષઃ||૧૦૦|| અલ્પવ્યાહારક્રોધપાનાશનેહઃ પ્રાજ્યાયુર્વિત્તો દીર્ઘદર્શી વદાન્યઃ| શ્રાદ્ધો ગમ્ભીરઃ સ્થૂલલક્ષઃ ક્ષમાવા- નાર્યો નિદ્રાલુર્દીર્ઘસૂત્રઃ કૃતજ્ઞઃ||૧૦૧|| ઋજુર્વિપશ્ચિત્સુભગઃ સુલજ્જો ભક્તો ગુરૂણાં સ્થિરસૌહૃદશ્ચ| સ્વપ્ને સપદ્માન્સવિહઙ્ગમાલાં- સ્તોયાશયાન્ પશ્યતિ તોયદાંશ્ચ||૧૦૨|| બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રવરુણતાર્ક્ષ્યહંસગજાધિપૈઃ| શ્લેષ્મપ્રકૃતયસ્તુલ્યાસ્તથા સિંહાશ્વગોવૃષૈઃ||૧૦૩||

Adhikarana dvandvasarvadoShaprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

પ્રકૃતીર્દ્વયસર્વાત્થા દ્વન્દ્વસર્વગુણોદયે| |૧૦૪|

Adhikarana satvAdiprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

| શૌચાસ્તિક્યાદિભિશ્ચૈવં ગુણૈર્ગુણમયીર્વદેત્||૧૦૪||

Adhikarana vayoviBAgAdi (105) · Śloka 105

વયસ્ત્વાષોડશાદ્વાલં તત્ર ધાત્વિન્દ્રિયૌજસામ્| વૃદ્ધિરાસપ્તતેર્મધ્યં તત્રાવૃદ્ધિઃ પરં ક્ષયઃ||૧૦૫||

Adhikarana vapuShaH suKAyuShoH pAtratvam (106-107) · Śloka 107

સ્વં સ્વં હસ્તત્રયં સાર્દ્ધં વપુઃ પાત્રં સુખાયુષોઃ| ન ચ યદ્યુક્તમુદ્રિક્તૈરષ્ટાભિર્નિન્દિતૈર્નિજૈઃ||૧૦૬|| અરોમશાસિતસ્થૂલદીર્ઘત્વૈઃ સવિપર્યયૈઃ| |૧૦૭|

Adhikarana suKAyuH pAtrasya vapuSho lakShaNAni (107-114) · Śloka 114

| સુસ્નિગ્ધા મૃદવઃ સૂક્ષ્મા નૈકમૂલાઃ સ્થિરાઃ કચાઃ||૧૦૭|| લલાટમુન્નતં શ્લિષ્ટશઙ્ખમર્ધેન્દુસન્નિભમ્| કર્ણૌ નીચોન્નતૌ પશ્ચાન્મહાન્તૌ શ્લિષ્ટમાંસલૌ||૧૦૮|| નેત્રે વ્યક્તાસિતસિતે સુબદ્ધઘનપક્ષ્મણી| ઉન્નતાગ્રા મહોચ્છ્વાસા પીનર્જુર્નાસિકા સમા||૧૦૯|| ઓષ્ઠૌ રક્તાવનુદ્દૃત્તૌ, મહત્યૌ નોલ્બણે હનૂ| મહદાસ્યં, ઘના દન્તાઃ સ્નિગ્ધાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ સિતાઃસમાઃ||૧૧૦|| જિહ્વા રક્તાઽઽયતા તન્વી, માંસલં ચિબુકં મહત્| ગ્રીવા હ્રસ્વા ઘના વૃત્તા, સ્કન્ધાવુન્નતપીવરૌ||૧૧૧|| ઉદરં દક્ષિણાવર્તગૂઢનાભિ સમુન્નતમ્| તનુરક્તોન્નતનખં સ્નિગ્ધમાતામ્રમાંસલમ્||૧૧૨|| દીર્ઘાચ્છિદ્રાઙ્ગુલિ મહત્પાણિપાદં પ્રતિષ્ઠિતમ્| ગૂઢવંશં બૃહત્પૃષ્ઠં, નિગૂઢાઃ સન્ધયો દૃઢાઃ||૧૧૩|| ધીરઃ સ્વરોઽનુનાદી ચ, વર્ણઃ સ્નિગ્ધઃ સ્થિરપ્રભઃ| |૧૧૪|

Adhikarana pRuShTAdInAM prASastyam (114) · Śloka 114

| સ્વભાજં સ્થિરં સત્ત્વમવિકારિ વિપત્સ્વપિ||૧૧૪||

Adhikarana vapuShaH SuBatvam (115) · Śloka 115

ઉત્તરોત્તરસુક્ષેત્રં વપુર્ગર્ભાદિનીરુજમ્| આયામજ્ઞાનવિજ્ઞાનૈર્વર્દ્ધમાનં શનૈઃ શુભમ્||૧૧૫||

Adhikarana sarvaguNopete SarIre SaradAM SatamAyuH (116) · Śloka 116

ઇતિ સર્વગુણોપેતે શરીરે શરદાં શતમ્| આયુરૈશ્વર્યમિષ્ટાશ્ચ સર્વે ભાવાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ||૧૧૬||

Adhikarana balapramANaj~jAnam (117-118) · Śloka 118

એવં વપુષઃ પ્રશસ્તલક્ષણમુક્ત્વા બલપ્રમાણજ્ઞાનાર્થમાહ ત્વગ્રક્તાદીનિ સત્ત્વાન્તાન્યગ્ર્યાણ્યષ્ટૌ યથોત્તરમ્| બલપ્રમાણજ્ઞાનાર્થં સારાણ્યુક્તાનિ દેહિનામ્||૧૧૭|| સારૈરુપેતઃ સર્વૈઃ સ્યાત્પરં ગૌરવસંયુતઃ| સર્વારમ્ભેષુ ચાશાવાન્સહિષ્ણુઃ સન્મતિઃ સ્થિરઃ||૧૧૮||

Adhikarana satvAdiprakRutInAM suKaduHKAnuBavaprakAraH (119) · Śloka 119

અનુત્સેકમદૈન્યં ચ સુખં દુઃખં ચ સેવતે| સત્વવાંસ્તપ્યમાનસ્તુ રાજસો નૈવ તામસઃ||૧૧૯||

Adhikarana AyurvRuddhikaro gaNaH (3) · Śloka 3

ઇદાનીં પ્રધાનફલદાયિ યત્પ્રધાનં પ્રશ્સ્તં લક્ષણં વપુષઃ, તદ્દર્શયિતુમાહ દાનશીલદયાસત્યબ્રહ્મચર્યકૃતજ્ઞતાઃ| રસાયનાનિ મૈત્રી ચ પુણ્યાયુર્વૃદ્ધિકૃદ્ગણઃ||૧૨૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થા- નેઽઙ્ગવિભાગો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||