3. aṅgavibhāgaśārīrōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਪਦੋਨਨ੍ਤਰਮਙ੍ਗਵਿਭਾਗ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਹਿ ਸਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਹਰਣਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਨਾਨ੍ਯਥਾ| ਇਤੀਦਮਾਹ-

Adhikarana a~ggaviBAgaSArIrodhyAyaH (2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋਙ੍ਗਵਿਭਾਗਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||

ਅਙ੍ਗਸ੍ਯ-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਵਿਭਾਗੋ-ਵਿਭਜਨਂ, ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਨਾ ਪਥਕ੍ਕਰਣਂ-ਅਙ੍ਗਵਿਭਾਗਃ| ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|

Adhikarana ShaDa~ggama~ggam (1) · Śloka 1

ਅਥ ਤਾਨ੍ਯੇਵਾਙ੍ਗਾਨਿ ਵਿਭਕ੍ਤੁਕਾਮ ਆਹ ਸ਼ਿਰੋਨ੍ਤਰਾਧਿਰ੍ਦ੍ਵੌ ਬਾਹੂ ਸਕ੍ਥਿਨੀਤਿ ਸਮਾਸਤਃ| ਸਡਙ੍ਗਮਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਤਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿਹਦਯਾਦਿਕਮ੍||੧||

ਸਡਙ੍ਗਂ-ਸਡਵਯਵਂ, ਅਙ੍ਗਂ-ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸਡਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹਸ਼ਿਰਃ, ਤਥਾਨ੍ਤਰਾਧਿਃ, ਤਥਾ ਦ੍ਵੌ ਬਾਹੂ-ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣੌ, ਤਥਾ ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਦ੍ਵੇ-ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣੇ, ਇਤਿ-ਏਵਂ, ਸਮਾਸਤਃ-ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ, ਸਡਙ੍ਗਮ੍| ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪੁਨਰਨੇਕਾਵਯਵਮ੍| ਅਨ੍ਤਰਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਿਰੋਬਾਹੁਸਕ੍ਥਿਵਰ੍ਜਃ ਸਰ੍ਵੋ ਮਧ੍ਯਭਾਗ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਆਧੀਯਨ੍ਤੇ-ਨਿਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਯਥਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤਯਃ ਪਞ੍ਚਾਵਯਵਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੋਨ੍ਤਰਾਧਿਃ| ਤਸ੍ਯ-ਸਡਵਯਵਸ੍ਯਾਙ੍ਗਸ੍ਯ, ਅਕ੍ਸਿਹਦਯਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਪਾਣਿਪਾਦਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਅਵਯਵਮਵਯਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯੋਵਯਵਃ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਵ੍ਯੋਮਵਾਯ੍ਵਾਦਿਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਚੇਤਨਾਦੀਨਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍|

Adhikarana pa~jcamahABUtaguNAH (2) · Śloka 2

ਅਤਸ੍ਤਮੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਮਾਹ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਙ੍ਗੁਣਾਃ| ਖਾਨਿਲਾਗ੍ਨ੍ਯਬ੍ਭੁਵਾਮ੍|੨|

ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਗੁਣਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਕ੍ਰਮੇਣ, ਖਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਖਂ ਚਾਨਿਲਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਪਸ਼੍ਚ ਭੂਸ਼੍ਚ ਖਾਨਿਲਗ੍ਨ੍ਯਬ੍ਭੁਵਃ, ਤਾਸਾਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਖਸ੍ਯ-ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਗੁਣਃ, ਸੁਸਿਰੇਤਿਰੇਕ੍ਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਗੁਣਚਤੁਸ੍ਟਯਾਯੋਗਿਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯੈਵੋਪਲਮ੍ਭਾਤ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਵਾਯੋਃ| ਰੂਪਮਗ੍ਨੇਃ| ਰਸੋਪਾਂ-ਪਾਨੀਯਸ੍ਯ| ਗਨ੍ਧੋ ਭੂਮੇਃ| ਏਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਖਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana uttarottaramekaguNavRuddhyanvayaH (2) · Śloka 2

ਕਿਮੇਕੈਕ ਏਵਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯੇਵ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤੋ ਗੁਣਃ ? ਉਤਾਨ੍ਯੇਪਿ ਸਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਏਕਗੁਣਵਧ੍ਦ੍ਯਨ੍ਵਯਃ ਪਰੇ||੨||

ਏਕੇਨ ਗੁਣੇਨ ਵਦ੍ਧਿਃ, ਤਯਾਨ੍ਵਯਃ-ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪਰੇ-ਵਾਯ੍ਵਾਦੌ ਮਹਾਭੂਤੇ| ਅਥਵਾ, ਏਕਸ੍ਯ ਗੁਣਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ, ਤਯਾਨ੍ਵਯਃ-ਅਨੁਗਮਸ੍ਤਦ੍ਭਾਵਿਤ੍ਵਂ ਪਰ ਇਤਿ| ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਪਰਤ੍ਵੋਕ੍ਤਿਭਾਕ੍ਤ੍ਵਮਾਕਾਸ਼ਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਤੇਨ ਵਾਯ੍ਵਾਦੌ ਮਹਾਭੂਤੇ ਏਕਗੁਣਵਧ੍ਦ੍ਯਨ੍ਵਯਃ| ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵੇਕਗੁਣ ਏਵ| ਤਸ੍ਯ ਪਰਤ੍ਵਾਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ਨ ਤਸ੍ਯੈਕਗੁਣਵਧ੍ਦ੍ਯਨ੍ਵਯਃ| ਆਕਾਸ਼ਾਤ੍ਪਰੇ-ਅਨਨ੍ਤਰੇ ਮਹਾਭੂਤੇ ਵਾਯ੍ਵਾਖ੍ਯੇ, ਏਕਗੁਣ ਵਧ੍ਦ੍ਯਨ੍ਵਯੇਨ ਦ੍ਵਿਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਤ੍ਵਮ੍| ਤਤਃ ਪਰੇ ਮਹਾਭੂਤੇਗ੍ਨ੍ਯਾਖ੍ਯੇ, ਏਕਗੁਣਵਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਵਯੇਨ ਤ੍ਰਿਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਗੁਣਤ੍ਵਮ੍| ਤਤਃ ਪਰੇ-ਜਲਾਖ੍ਯੇ ਮਹਾਭੂਤੇ, ਏਕਗੁਣਵਧ੍ਦ੍ਯਨ੍ਵਯੇਨ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗੁਣਤ੍ਵਮ੍| ਤਤਃ ਪਰੇ-ਪਥਿਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇ ਮਹਾਭੂਤੇ, ਏਕਗੁਣਵਧ੍ਦ੍ਯਨ੍ਵਯੇਨ ਪਞ੍ਚਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਗੁਣਤ੍ਵਮ੍| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਖਾਦੀਨਾਮੇਕਗੁਣਵਧ੍ਦ੍ਯੈਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਤ੍ਵਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਇਦਾਨੀਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਯੇ ਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-

Adhikarana mahABUteByodehotpattiprakAraH (3-4) · Śloka 4

ਇਦਾਨੀਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਯੇ ਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਤਤ੍ਰ ਖਾਤ੍ ਖਾਨਿ ਦੇਹੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਵਿਕ੍ਤਤਾ| ਵਾਤਾਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਗੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਦਗ੍ਰੂਪਪਕ੍ਤਯਃ||੩|| ਆਪ੍ਯਾ ਜਿਹ੍ਵਾਰਸਕ੍ਲੇਦਾ ਘ੍ਰਾਣਗਨ੍ਧਾਸ੍ਥਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍| |੪|

[ਤਤ੍ਰ-] ਤੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਮਹਾਭੂਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ-ਮਨੁਸ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਥੂਲਤਯਾ ਪਰਿਣਤੇ, ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਭੂਤਾਦੌ| ਖਾਤ੍-ਆਕਾਸ਼ਾਤ੍ ਸਤ੍ਵਬਹੁਲਾਤ੍, ਖਾਨਿ-ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ, 'ਭਵਨ੍ਤਿ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਵਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ-ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ਬ੍ਦੋ-ਘੋਸਃ| ਤਥਾ, ਵਿਵਿਕ੍ਤਤਾ-ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਰਿਕ੍ਤਤਾ, ਖਾਦੇਵ ਚਿਦ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਛਿਦ੍ਰਾਦਿਸੁ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮੇਵ ਵ੍ਯਾਪਾਰਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯੈਵਾਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕਾਰਣਤ੍ਵਮ੍| ਯਥਾ-ਘਟਾਦੌ ਮਦ੍ਦਣ੍ਡਚਕ੍ਰਸਲਿਲਸੂਤ੍ਰਾਦਿਕਾਰਣਸਮੁਦਾਯਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨੇਪਿ ਮਦ ਏਵ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਕਾਰਣਤ੍ਵਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਸੌ ਮਨ੍ਮਯ ਏਵੋਚ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਸੁ ਵਾਤਾਦਿਜੇਸੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਸੁ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਵਾਤਾਤ੍-ਅਨਿਲਾਦ੍ਰਜੋਬਹੁਲਾਤ੍, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ-ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਤ੍ਵਗਿਹ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਤਥਾ, ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ-ਪ੍ਰਾਣਾਖ੍ਯਃ| ਵਹ੍ਨੇਃ ਸਤ੍ਵਰਜੋਬਹੁਲਾਦ੍ਦਗਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦ੍ਦਕ੍-ਦ੍ਦਸ੍ਟਿਃ, ਚਕ੍ਸੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਤਥਾ, ਰੂਪਾਖ੍ਯੋ ਗੁਣਃ| ਪਕ੍ਤਿਃ-ਪਾਕਃ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਤੇਜਃਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਮੇਧਾਵਰ੍ਣਸ਼ੌਰ੍ਯਾਦਯੋਪਿ ਵਹ੍ਨੇਰੇਵ ਵੇਦ੍ਯਾਃ| ਅਭ੍ਦ੍ਯਃ ਸਤ੍ਵਤਮੋਬਹੁਲਾਭ੍ਯੋ ਜਾਤਾ ਆਪ੍ਯਾ ਜਿਹ੍ਵਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟ ਏਕਦੇਸ਼ੋ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਃ, ਨ ਸਰ੍ਵੈਵ ਜਿਹ੍ਵਾ| ਤਥਾ, ਰਸਾਖ੍ਯੋ ਗੁਣਃ| ਤਥਾ, ਕ੍ਲੇਦਾਖ੍ਯੋ ਭਾਵਃ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਨੇਹਮੂਤ੍ਰਾਦਯੋਪ੍ਯਾਪ੍ਯਾ ਏਵ| ਘ੍ਰਾਣਾਦਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਭਵਤਿ| ਘ੍ਰਾਣਂ-ਨਾਸਾਯਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟ ਏਕਦੇਸ਼ੋ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਗਨ੍ਧੋ ਗੁਣਃ| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਥਿ ਭਾਵਃ| ਏਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤ੍ਤਮੋਬਹੁਲਾਨ੍ਮਹਾਭੂਤਾਜ੍ਜਾਤਾਨਿ|

Adhikarana dehe mAtRujapitRujaBAvAH (4-5) · Śloka 5

ਦੇਹੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਂ ਮਾਤਜਮ੍ ? ਕਿਂ ਪਿਤਜਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਮਦ੍ਵਤ੍ਰ ਮਾਤਜਂ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮਜ੍ਜਗੁਦਾਦਿਕਮ੍||੪|| ਪੈਤਕਂ ਤੁ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਧਮਨ੍ਯਸ੍ਥਿਕਚਾਦਿਕਮ੍| ਚੈਤਨਂ ਚਿਤ੍ਤਮਕ੍ਸਾਣਿ ਨਾਨਾਯੋਨਿਸੁ ਜਨ੍ਮ ਚ||੫||

ਅਤ੍ਰ-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ, ਅਨੇਕਸਾਮਗ੍ਰੀਕੇਪਿ ਯਨ੍ਮਦੁ ਵਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤਜਮ੍| ਮਾਤੁਰਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਕਾਰਣਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਤਜਮਿਤਿ "ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਮਜਾਤੌ" ਇਤਿ ਜਨੇਰ੍ਡਃ| ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤਨ੍ਮਦੁ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਾਭੀਹਦਯਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਮਾਸ਼ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਨਨੁ, ਗੁਦਸ੍ਯ ਮਾਂਸਪ੍ਰਾਯਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਂਸਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਸਿਦ੍ਧਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤਤ੍ ਕਿਂ ਗੁਦਗ੍ਰਹਣੇਨ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਮਾਂਸਤ੍ਵਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਯਾਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਂ ਕਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ.ਸ਼ਾ.ਅ.੪/੪੫)-"ਮਾਂਸਮਰ੍ਮ ਗੁਦੋਨ੍ਯੇਸਾਂ" ਇਤਿ| ਯਦ੍ਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਿਰਂ ਤਤ੍ ਪੈਤਕਂ-ਪਿਤਜਮ੍| ਕਿਂ ਤਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਕਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਰੋਮਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਪੈਤਕਮਿਤਿ "ਪਿਤੁਰ੍ਯਚ੍ਚ" ਇਤਿ ਠਕ੍| "ਇਸੁਸੁਕ੍ਤਾਨ੍ਤਾਤ੍ਕਃ" ਇਤਿ ਕਾਦੇਸ਼ਃ| ਚੇਤਨਾ-ਆਤ੍ਮੈਵ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਤਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਬੀਜਕ੍ਸੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤੋ ਜਾਤਂ ਚੈਤਨਮ੍| ਕਿਂ ਤਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹਚਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਤ੍ਤਂ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਾਰਥਿਃ| ਤਥਾ, ਅਕ੍ਸਾਣਿ-ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨਿ| ਨਨੁ, ਚੈਤਨਾਨ੍ਯਕ੍ਸਾਣੀਤ੍ਯੇਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵ੍ਯਾਹਤਮਿਵ ਮਨ੍ਯਾਮਹੇ| ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼੍ਲੋ.੩)-"ਖਾਤ੍ਖਾਨਿ ਦੇਹੇਸ੍ਮਿਨ੍" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਕਥਮਿਹ ਚੈਤਨਾਨ੍ਯਕ੍ਸਾਣੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਨਾਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਵਾਵਧਾਰਣਂ ਕਤਮ੍| ਯਥਾ ਚੈਤਨਾਨ੍ਯੇਵਾਕ੍ਸਾਣਿ ਖਾਦੇਵ ਖਾਨੀਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਕਾਸ਼ਂ ਚੇਤਨਾ ਚ ਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯਕ੍ਸਾਣਾਂ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਵੇਹਿ| ਤਥਾ, ਨਾਨਾਯੇਨਿਸੁ-ਗਜਾਜਵਾਜਿਬਸ੍ਤਸ਼ਸ਼ਸ਼ਮ੍ਬਰਪ੍ਰਭਤਿਸੁ, ਯਜ੍ਜਨ੍ਮ-ਸਮ੍ਭਵਃ, ਤਦਪਿ ਚੈਤਨਮ੍| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਲੋਭਭਯਹਰ੍ਸਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਤਾਸ੍ਮਤਿਬੁਦ੍ਧੀਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਹਙ੍ਕਾਰਸੁਖਦੁਃਖਾਯੁਃਸ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਦਯੋਪਿ ਹਿ ਚੈਤਨਾ ਏਵ|

Adhikarana sAtmyajaBAvAH (6) · Śloka 6

| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜਂ ਤ੍ਵਾਯੁਰਾਰੋਗ੍ਯਮਨਾਲਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾ ਬਲਮ੍|੬|

ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍, ਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਦੇਹਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ| ਤਤ੍ਰੇਹ ਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਯਤੋ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਤਃ ਸਮ੍ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚੇਯਂ ਵਿਚਾਰਣਾ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾ, ਕੁਤਃ ਕਿਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ? ਇਤਿ| ਅਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਚਰ੍ਚੇਹਾਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਨ੍ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| [ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਦੇਹਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਦੇਹਸ੍ਯ ਹਿ ਸਮ੍ਭਵਤਃ ਸਮ੍ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਮਾਤ੍ਰਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦਿ ਯਦਪਥ੍ਯਮਪ੍ਯਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸ਼ੀਲਿਤਂ ਤਦਪ੍ਯਸ੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਯੋਚਿਤਤਾਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ਸੁਖਨੁਬਨ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ|] ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਦੇਹਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍ ਚ ਗ੍ਰਹੀਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਜ੍ਜਾਤਂ-ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜਮ੍| ਕਿਂ ਤਤ੍ ? ਆਯੁਃ,-ਜੀਵਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਆਰੋਗ੍ਯਂ-ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਅਨਾਲਸ੍ਯਂ-ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸੂਦ੍ਯੋਗਃ,-ਉਤ੍ਸਾਹਃ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਭਾਕਾਨ੍ਤਿਃ| ਤਥਾ, ਬਲਂ-ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਅਲੋਲੁਪਤ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਵੀਰ੍ਯੌਜਃਸਮ੍ਪਤ੍ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਾਦ੍ਯਪਿ ਹਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜਮੇਵ|

Adhikarana rasajaBAvAH (6) · Śloka 6

| ਰਸਜਂ ਵਪੁਸੋ ਜਨ੍ਮ ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰਲੋਲਤਾ||੬||

ਰਸਾਤ੍-ਆਹਾਰਰਸਾਤ੍ ਪਰਿਣਤਾਜ੍ਜਾਤਂ ਰਸਜਮ੍| ਕਿਂ ਤਤ੍ ? ਜਨ੍ਮ,-ਸਮ੍ਭਵਃ| ਕਸ੍ਯ ? ਵਪੁਸਃ,-ਸਕਲਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ| ਤਥਾ, ਵਤ੍ਤਿਃ-ਵਰ੍ਤਨਂ, ਜੀਵਿਤਾਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਰਸਂ ਹਿ ਵਿਨਾ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਭਾਵਃ| ਤਥਾ, ਵਦ੍ਧਿਃ-ਆਯਾਮਵਿਸ੍ਤਰਾਭ੍ਯਾਂ ਯਥਾਸਂਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਅਲੋਲਿਤਾ-ਅਲੌਲ੍ਯਮ੍| ਅਲੋਲਤਾ ਰਸਜੇਤਿ ਲਿਙ੍ਗਵਿਪਰਿਣਾਮੇ ਸਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਤ੍ਰਂ ਚੇਦਮ੍| ਉਤ੍ਸਾਹਪੁਸ੍ਟਿਤਪ੍ਤਯੋਪਿ ਹਿ ਰਸਜਾ ਏਵ|

Adhikarana sAtvikAdiBAvAH (7-8) · Śloka 8

ਸਾਤਿਵਿਕਂ ਸ਼ੌਚਮਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਧਰ੍ਮਰੁਚਿਰ੍ਮਤਿਃ| ਰਾਜਸਂ ਬਹੁਭਾਸਿਤ੍ਵਂ ਮਾਨਕਦ੍ਦਮ੍ਭਮਤ੍ਸਰਮ੍||੭|| ਤਾਮਸਂ ਭਯਮਜ੍ਞਾਨਂ ਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਂ ਵਿਸਾਦਿਤਾ| |੮|

ਸਤ੍ਵਜਂ ਸ਼ੌਚਾਦਿਕਮ੍| ਸ਼ੌਚਂ-ਵਾਕ੍ਕਾਯਮਨਸਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਧਾਯਿਤ੍ਵਂ-ਵਾਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ, ਮਜ੍ਜਲਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸਾਲਨਾਦਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਦਿਤਂ-ਕਾਯਿਕਂ ਸ਼ੌਚਮ੍| ਮਾਨਸਂ ਤੁ ਸ਼ੌਚਂ-ਜਗਦ੍ਬਨ੍ਧੁਤਾ ਕਰੁਣਾਸ਼ੁਦ੍ਧਸਨ੍ਤਾਨਤ੍ਵਮਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੌਚਮਿਤਿ "ਇਗਾਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਲਘੁਪੂਰ੍ਵਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਣ੍| ਆਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮਿਤਿ ਅਸ੍ਤਿ ਪਰਲੋਕ ਇਤਿ ਮਤਿਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਸ੍ਤਿਕਃ| "ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਠਕ੍| ਆਸ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਭਾਵ ਆਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮ੍| ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਾਣਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਯਞ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਧਰ੍ਮੇ ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਜੇ, ਰੁਚਿਃ-ਭਕ੍ਤਿਃ| ਮਤਿਃ-ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਕਤਜ੍ਞਤਾਦਾਕ੍ਸਿਣ੍ਯਵ੍ਯਵਸਾਯਸ਼ੌਰ੍ਯਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਸ੍ਮਤਿਮੇਧਾਦਯੋਪਿ ਹਿ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾ ਏਵ| ਰਾਜਸਾਨਿ ਬਹੁਭਾਸਿਤ੍ਵਾਦੀਨਿ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਸ਼ੌਰ੍ਯਦੁਰੁਪਚਾਰਤਾਲੋਲੁਪਤ੍ਵਹਰ੍ਸਕਾਮਾਦਯੋਪਿ ਰਾਜਸਾ ਏਵ| ਤਾਮਸਾਨਿ ਭਯਾਦੀਨਿ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਪ੍ਰਮਾਦਸ਼ੋਕਾਦੀਨ੍ਯਪਿ ਤਾਮਸਾਨ੍ਯੇਵ| ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਵਂ-ਮਨਃ, ਤਸ੍ਯੋਪਪ੍ਲਵੋ ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ) ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੨੦)-"ਵਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਧਾਤੁਭ੍ਯਾਂ ਵਾਯੁਃ, ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍, ਅਮ੍ਭਃਪਥਿਵੀਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ|" ਇਤਿ| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਵਤਾਰੇ ਤੂਕ੍ਤਮ੍-"ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ਼ਮਵਦ੍ਧ੍ਯਾਪ੍ਯਂ ਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਰੁਤਤਾਮ੍ਰਵਤ੍| ਕਰਕਾਮ੍ਭਃ ਕਫੋ ਭੌਮੌ ਨਾਨਿਲਾਨਲਸਂਹਤਃ||(?) ਇਤਿ|

Adhikarana evM BUtamayo dehaH (8) · Śloka 8

ਅਧੁਨਾ ਦੇਹਾਸ਼੍ਰਿਤਸਰ੍ਵਭਾਵੋਪਸਂਹਾਰਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਯੋ ਭਾਵੋ ਦੇਹਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਿਦਮਾਹ | ਇਤਿ ਭੂਤਮਯੋ ਦੇਹਃ|੮|

ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਦੇਹਾਸ਼੍ਰਿਤਭਾਵੇਭ੍ਯੋ ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਮੇਵ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍, ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਦ੍ਦੇਹਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਧਾਰਭੂਤਸ੍ਯ

Adhikarana raktAtsaptatvagutpattiH (7) · Śloka 9

ਇਤ੍ਯੇਵਮਨੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਦੇਹਸ੍ਯ ਭੂਤਮਯਤ੍ਵਮਭਿਧਾਯ, ਇਦਾਨੀਂ ਦੇਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਭਾਗਸ਼ੋ ਨਿਰੂਪਯਨ੍ਨਾਹ | ਤਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਚੋਸਜਃ||੮|| ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ ਇਵ| |੯|

ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਹਾਭੂਤਮਯੇ ਦੇਹੇ, ਅਸਜੋ-ਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਤ੍ਵਗੁਤ੍ਪਾਦਨਸਮਰ੍ਥੇਨ ਧਾਤੂਸ੍ਮਣਾ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਤ੍, ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਚਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਕੁਤਃ ਕਾ ਇਵ ? ਯਥਾ ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਚ੍ਛੀਤੀਭੂਤਾਤ੍ਤਦੁਪਰਿ ਘਨਭਾਗਸ੍ਵਭਾਵਾਃ ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾਃ-ਜਾਲਿਕਾਃ, ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਵਦਸਜਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਤ੍ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਚੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ "ਭਾਸਿਨੀ ਲੋਹਿਨੀ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਤਾਮ੍ਰਾ ਤ੍ਵਗ੍ਵੇਦਿਨੀ ਤਥਾ| ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੋਹਿਣੀ ਮਾਂਸਧਰਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ|| ੧|| ਵ੍ਰੀਹੇਰਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਂਸ਼ਾਦ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ਿਕਾ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਸ਼ਾ ਤਤੀਯਾ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਸ੍ਟਾਂਸ਼ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ|| ੨|| ਪਞ੍ਚਮੀ ਪਞ੍ਚਮਾਂਸ਼ਾ ਤੁ ਸਸ੍ਠੀ ਵ੍ਰੀਹਿਪ੍ਰਮਾਣਿਕਾ| ਵ੍ਰੀਹਿਦ੍ਵਯਪ੍ਰਮਾਣਾ ਤੁ ਸਪ੍ਤਮੀ ਭਿਸਜਾਂ ਮਤਾ|| ੩|| ਖਾਦਿਚ੍ਛਾਯਾਪਞ੍ਚਕਸ੍ਯ ਭਾਸਿਨ੍ਯਾਧਾਰਤਾਂ ਗਤਾ| ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਟ੍ ਤ੍ਵਚਃ ਕੇਚਿਤ੍ਤਾਸਾਂ ਬਾਹ੍ਯੋਦਕਾਸ਼੍ਰਯਾ|| ੪|| ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਸਗ੍ਧਰਾ ਸਿਧ੍ਮਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਾਧਾਰਾ ਤਤੀਯਕਾ| ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠਾਨਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਮਾਗਤਾ|| ੫|| ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਲਜ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਾ ਪਞ੍ਚਮੀ ਰੋਗਕਾਰਿਣੀ| ਸਸ੍ਠ੍ਯਤ੍ਰ ਯਸ੍ਯਾਂ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਤਾਮ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਧਂ ਤਮੋ ਵਿਸ਼ੇਤ੍|| ੬|| ਯਾਮਧਿਸ੍ਠਾਯ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਨਿ ਪਰ੍ਵਸੁ| ਅਰੂਂਸਿ ਕਸ੍ਣਰਕ੍ਤਾਨਿ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮਾਨਿ ਚ|| ੭|| " ਇਤਿ|

Adhikarana kalAnirUpaNam (10) · Śloka 10

ਇਦਾਨੀਂ ਕਲਾ ਆਹ | ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਕ੍ਲੇਦੋ ਵਿਪਕ੍ਵਃ ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਮੂਸ੍ਮਣਾ||੯|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਨਾਯ੍ਵਪਰਾਚ੍ਛਨ੍ਨਃ ਕਲਾਖ੍ਯਃ ਕਾਸ੍ਠਸਾਰਵਤ੍| ਤਾਃ ਸਪ੍ਤ|੧੦|

ਧਾਤੂਨਾਂ-ਰਸਾਦੀਨਾਂ, ਆਸ਼ਯਾਃ-ਆਧਾਰਾਃ, ਜਲਾਸ਼ਯਵਤ੍ਤੇਸਾਮਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਨ੍ਤਰਾਲਾਨਿ, ਤੇਸੁ ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਕ੍ਲੇਦੋ ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਕ੍ਲੇਦਃ| ਸ ਵਿਪਕ੍ਵਃ ਕਲਾਖ੍ਯ ਉਚ੍ਯਤੇ-ਕਲਾਸਂਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ| ਕੇਨ ਵਿਪਕ੍ਵਃ ? ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਮੂਸ੍ਮਣਾ,-ਆਤ੍ਮੀਯੇਨਾਤ੍ਮੀਯੇਨ ਵਹ੍ਨਿਨਾ| ਯਥਾ ਰਸਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਃ ਕ੍ਲੇਦੋ ਰਸਧਾਤੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਪਕ੍ਵਃ ਕਲੈਕਾ ਭਵਤਿ| ਯਾਵਚ੍ਛੁਕ੍ਰਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਧਾਤੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਪਕ੍ਵਃ ਸਪ੍ਤਮੀ ਕਲਾ ਭਵਤਿ| ਕੀਦਸ਼ੋ ਵਿਪਕ੍ਵਃ ? ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਪਰਯਾ ਚ-ਜਰਾਯ੍ਵਾਖ੍ਯਯਾ, ਛਨ੍ਨਃ-ਛਾਦਿਤਃ| "ਵਾ ਦਾਨ੍ਤਸ਼ਾਨ੍ਤ" ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਛਦੇਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤਾਤ੍ ਛਨ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਪਾਤਿਤਃ| ਕਿਂਵਤ੍ ? ਕਾਸ੍ਠਸਾਰਵਤ੍| ਯਥਾ ਕਾਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸਾਰਃ, ਤਥਾਯਂ ਧਾਤੁਸਾਰਸ਼ੇਸੋਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍ਕਲਾਸਂਜ੍ਞਃ| ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਮਰ੍ਯਾਦਾਃ ਸਪ੍ਤ ਕਲਾਃ| ਤਤ੍ਰ-"ਆਦ੍ਯਾ ਮਂਸਧਰਾ ਯਸ੍ਯਾਂ ਧਮਨ੍ਯਃ ਸ੍ਨਾਯਵਃ ਸਿਰਾਃ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚ ਪ੍ਰਰੋਹਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤਾਨੈਰ੍ਵ੍ਯਾਪਿਭਿਃ ਕਲਾ|| ੧|| ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਸਗ੍ਧਰਾਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਾਂਸਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸਿਰਾਪ੍ਲੀਹਯਕਤ੍ਸੁ ਕ੍ਸਤਜਂ ਕ੍ਸਤਾਤ੍|| ੨||ਮਾਂਸਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਾਦਿਵ ਕ੍ਸਤਾਤ੍| ਮੇਦੋਧਰਾ ਤਤੀਯਾਤ੍ਰ ਮੇਦਾਸ੍ਥ੍ਨਾਮੁਦਰੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍|| ੩|| ਭਵਤ੍ਯਣੁਸੁ ਮਜ੍ਜਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਥੂਲਾਸ੍ਥਿਸ੍ਵਥ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ| ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਕਪਾਲਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਤੁ ਕਫਾਸ਼੍ਰਯਾ|| ੪|| ਤਤ੍ਸ੍ਥਃ ਕਫੋ ਦ੍ਰਢਯਤਿ ਸਨ੍ਧੀਨਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਜਾਨ੍| ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਸਾਂ ਵਿਡਾਧਾਰਾ ਸਾਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ|| ੫|| ਉਨ੍ਦੁਕਸ੍ਥਂ ਵਿਭਜਤੇ ਮਲਂ, ਪਿਤ੍ਤਧਰਾ ਪੁਨਃ| ਸਸ੍ਠੀ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਥਾ ਵਹ੍ਨਯਧਿਸ੍ਠਾਨਭਾਵਤਃ|| ੬|| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋਨ੍ਮੁਖਂ ਕਤ੍ਵਾ ਬਲਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਜਸਾ| ਸ਼ੋਸਯਨ੍ਤੀ ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਤਦੇਵ ਚ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤਿ|| ੭|| ਦੋਸਦੁਸ੍ਟਾਥ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਾਮਮੇਵ ਨਿਰਸ੍ਯਤਿ| ਲਭਤੇ ਗ੍ਰਹਣੀਸਂਜ੍ਞਾਮਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਬਲਂ ਬਲਮ੍|| ੮|| ਸ਼ਰੀਰਂ ਧਾਰਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਬਲੋਪਸ੍ਟਮ੍ਭਬਂਹਿਤਾ| ਅਨ੍ਤ੍ਯਾ ਕਲਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਧਰਾ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਾ|| ੯|| ਦ੍ਵਯਙ੍ਗੁਲੇ ਦਕ੍ਸਿਣੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਬਸ੍ਤਿਦ੍ਵਾਰਸ੍ਯ ਚਾਪ੍ਯਧਃ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸਕਲਂ ਸਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਵਰ੍ਤਯਤ੍ਯਪਿ|| ੧੦||" ਇਤਿ|

Adhikarana AdhArAH (10-11) · Śloka 11

ਕਲਾਖ੍ਯਂ ਭਾਵਮਾਖ੍ਯਾਯ, ਆਧਾਰਾਖ੍ਯਾਨ੍ ਭਾਵਾਨਾਹ | ਸਪ੍ਤ ਚਾਧਾਰਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਦ੍ਯਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪਰੇ||੧੦|| ਕਫਾਮਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਵਾਯੋਰ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੋਸ੍ਟਮਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰੇ||੧੧||

ਨ ਕੇਵਲਂ ਕਲਾਃ ਸਪ੍ਤ ਯਾਵਦਾਧਾਰਾ ਅਪਿ ਸਪ੍ਤ| ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਦ੍ਯੋ-ਰਸਾਖ੍ਯੋਧਾਤੁਃ, ਪਰੇ-ਅਨ੍ਯੇ ਯੇ ਧਾਤਵਃ ਸਟ੍, ਤੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ, ਕਫਾਦੀਨਾਮਾਧਾਰਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ-ਉਕ੍ਤਾਃ| ਆਮਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਯ ਆਧਾਰਃ ਸੋਤ੍ਰਾਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਃ| ਤਥਾ ਪਕ੍ਵਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ-ਪੁਰੀਸਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯ, ਯ ਆਧਾਰਃ ਸ ਪਕ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੋ-ਗਰ੍ਭਾਧਾਰੋ, ਯਃ ਸੋਸ੍ਟਮਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਵ ਦੇਹੇ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਨ ਪੁਂਸਾਮ੍| ਕ੍ਵ ਸ਼ਰੀਰਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰ ਇਤਿ| ਪਕ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਪਕ੍ਵਾਨ੍ਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਪਕ੍ਵਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਕੇ, ਤਯੋਰਾਸ਼ਯੌ ਆਧਾਰੌ, ਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਯੋਰਨ੍ਤਰਂ-ਮਧ੍ਯਂ, ਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਸ਼ਯਃ|

Adhikarana koShThA~ggAni (12) · Śloka 12

ਕੋਸ੍ਠਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯੇਸੁ ਹਦਯਂ ਕ੍ਲੋਮ ਫੁਪ੍ਫੁਸਮ੍| ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹੋਨ੍ਦੁਕਂ ਵਕ੍ਕੌ ਨਾਭਿਡਿਮ੍ਭਾਨ੍ਤ੍ਰਬਸ੍ਤਯਃ||੧੨||

ਏਸੁ-ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯਾਧਾਰੇਸੁ, ਕੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਨਿ-ਉਦਰਾਵਯਵਾ ਹਦਯਾਦੀਨਿ, ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ-ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ| ਤਤ੍ਰ-"ਕਫਰਕ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨ ਮੋਜਸਃ| ਚੇਤਨਾਨੁਗਭਾਵਾਨਾਂ ਪਰਮਂ ਚਿਨ੍ਤਿਤਸ੍ਯ ਚ|| ੧|| ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਚਯੋ ਰਕ੍ਤਪਦ੍ਮਾਕਾਰਮਧੋਮੁਖਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸਿਣਤਃ ਕ੍ਲੋਮ ਯਕਤ੍ਫੁਪ੍ਫੁਸਮਾਸ੍ਥਿਤਮ੍|| ੨|| ਸਮਾਨਵਾਯੁਪ੍ਰਧ੍ਮਾਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਦੇਹੋਸ੍ਮਪਾਚਿਤਾਤ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਰੂਪਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ ਕ੍ਲੋਮਸਂਜ੍ਞਕਃ|| ੩|| ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਹੇਤੁਜੇ ਪ੍ਲੀਹਯਕਤੀ ਭਿਸਜਾਂ ਮਤੇ| ਰਕ੍ਤਕਿਟ੍ਟਾਦੁਨ੍ਦੁਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਫੁਪ੍ਫੁਸੋ ਰਕ੍ਤਫੇਨਜਃ|| ੪|| ਮੇਦੋਸਜਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਵਕ੍ਕੌ ਪ੍ਰਸਾਦਜੌ| ਨਾਭਿਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਰਾਣਾਂ ਸ੍ਯਾਦਾਧਾਰਃ, ਸ਼ਕਤਃ ਪੁਨਃ|| ੫|| ਡਿਮ੍ਭਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਾਦਨ੍ਤ੍ਰਸਮ੍ਭਵਃ| ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਿਵ੍ਯਾਮਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਤੁ ਤਾਨਿ ਚ|| ੬|| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤ੍ਰਿਵ੍ਯਾਮਮਾਤ੍ਰਾਣਿ, ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚਾਸ਼ਯਃ|" ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼ਾ.ਅ.੫)-"ਕਫਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਸਾਦਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ| ਤੇਸ੍ਵਪਿ ਨੇਤ੍ਰੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਚ੍ਛੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲਮ੍, ਤਤ੍ਪਿਤਜਮ੍| ਅਸਜਃ ਕਸ੍ਣਮਣ੍ਡਲਮ੍, ਤਨ੍ਮਾਤਜਮ੍| ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਦਸ੍ਟਿਮਣ੍ਡਲਮ੍, ਤਦੁਭਯਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਪਕ੍ਸ੍ਮਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਦ੍ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ| ਤਤ੍ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਦ੍ਵੌ ਚਾਪਾਙ੍ਗਕਨੀਨਯੋਰਿਤਿ [ ਤੇ ਸਟ੍ ] ਸਟ੍ [ ਚ ] ਪਟਲਾਨਿ| ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੀ| ਬਾਹ੍ਯਂ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤਮਗ੍ਨ੍ਯਮ੍ਭਸੀ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਮਾਂਸਂ, ਤਤਿਯਂ ਮੇਦਃ, ਚਤੁਰ੍ਥਮਸ੍ਥਿ, ਤੇਸਾਂ ਬਹਲਤਾ ਦ੍ਦਸ੍ਟੇਃ ਪਞ੍ਚਮਾਂਸ਼ੇਨ| ਬਨ੍ਧਨਗੁਣਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਿਰਾਕਣ੍ਡਰਾਮੇਦਃਕਫਾਤ੍ਮਕਾਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤੁ ਪਰਂ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਤੇਜੋ ਬਾਹ੍ਯਤੇਜਸਾ ਸ੍ਵਯੋਨਿਨਾ ਯੋਗਾਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰਮਿਵਾਸ਼੍ਮਨਾ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਅਤਿਯੋਗਾਦੁਪਹਨ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਵੈਦ੍ਯੁਤਵਦ੍ਵਡਵਾਮੁਖਵਚ੍ਚਾਮ੍ਭੋ ਮਧ੍ਯਗਮਪਿ ਵੀਰ੍ਯੋਕਰ੍ਸਾਤ੍ਤੇਜਸ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਜਹਾਤਿ|" ਇਤਿ| ਅਧੁਨਾ ਯਾਨਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ-ਦੇਹਾਵਯਵਾਃ, ਤਾਨ੍ਯਾਹ-

Adhikarana jIvitasthAnAni (13) · Śloka 13

ਦਸ਼ ਜੀਵਿਤਧਾਮਾਨਿ ਸ਼ਿਰੋਰਸਨਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਕਣ੍ਠੋਸ੍ਰਂ ਹਦਯਂ ਨਾਭਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੀ ਗੁਦਮ੍||੧੩||

ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਰਸਨਂ ਚ ਸ਼ਿਰੋਰਸਨਮ੍| ਰਸਨਂ-ਜਿਹ੍ਵਾ| ਬਧ੍ਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਰਸਨਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧਨਂ ਸ਼ਿਰੋਰਸਨਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਰਸਨਬਨ੍ਧਨਾਦੀਨਿ ਦਸ਼ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਏਤੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਜੀਵਿਤਂ-ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਲਕ੍ਸਣਂ, ਅਵਤਿਸ੍ਠਤੇ|

Adhikarana SarIre jAlAdInAM saMKyA (14-16) · Śloka 16

ਜਾਲਾਨਿ ਕਣ੍ਡਰਾਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗੇ ਪਥਕ੍ ਸੋਡਸ਼ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਸਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸੀਵਨ੍ਯੋ ਮੇਢ੍ਰਜਿਹ੍ਵਾਸ਼ਿਰੋਗਤਾਃ||੧੪|| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਤਾਃ ਪਰਿਹਰੇਚ੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਮਾਂਸਰਜ੍ਜਵਃ| ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਥਿਸਙ੍ਗ਼ਾਤਾਃ, ਸੀਮਨ੍ਤਾ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਨਵ||੧੫|| ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦਨ੍ਤਨਖ਼ੈਃ ਸਹ| |੧੬|

ਜਾਲਾਨੀਵ ਜਾਲਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸੋਡਸ਼ ਆਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਕਣ੍ਡਰਾਸ਼੍ਚ ਪਥਗੇਵ ਸੋਡਸ਼ ਆਦਿਸ਼ੇਤ੍-ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍| ਆਚਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾ, ਸਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾ ਅਙ੍ਗੇ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਥਾ ਸੀਵਨ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਸਙ੍ਖ਼੍ਯਾ ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਤਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਰਿਹਰੇਤ੍, ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਭਯਾਤ੍| ਨ ਤਾਸੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਾਤਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ-"ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਪਿਸ਼ਿਤੈਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਮਾਣਿਬਨ੍ਧਨੇ| ਏਕਤ੍ਰੈਕਤ੍ਰ ਗੁਲ੍ਫੇ ਚ ਜਾਲਾਨ੍ਯੇਵਂ ਤੁ ਸੋਡਸ਼|| ੧|| ਹਸ੍ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ ਪਾਦਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ ਗ੍ਰੀਵਾਭਾਗੇਥ ਪਸ੍ਠਤਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤੁ ਚਤਸ੍ਰਃ ਸ੍ਯੁਃ ਕਣ੍ਡਰਾ ਇਤਿ ਸੋਡਸ਼|| ੨|| ਕਰਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ ਪਾਦਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਮੇਹਨੇ ਤਥਾ| ਏਕੈਕਮਿਤਿ ਸਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾਃ, ਸੀਵਨ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ|| ੩|| ਏਕਾ ਮੇਢ੍ਰੇਥ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਭਵੇਯੁਃ ਪਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ| ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ੇ ਹ੍ਯੁਭਯਤਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਮਾਂਸਰਜ੍ਜਵਃ|| ੪|| ਬਾਹ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਅਨ੍ਤਰੇ ਦ੍ਵੇ ਚ, ਗੁਲ੍ਫੇ ਜਾਨੁਨਿ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ| ਤ੍ਰਿਕੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਕਕ੍ਸਾਯਾਂ ਕੂਰ੍ਪਰੇ ਮਣਿਬਨ੍ਧਨੇ|| ੫|| ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਭਵੇਯੁਃ ਸਙ੍ਗ਼ਾਤਾ ਅਮੀ ਅਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼| ਸੀਮਨ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਗੁਲ੍ਫਾਦਿਸ੍ਵਸ੍ਥਿਸਙ੍ਗ਼ਵਤ੍|| ੬|| ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦਨ੍ਤਨਖ਼ੈਃ ਸਹ| ਪਞ੍ਚ ਪਾਦਨਖ਼ਾਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲ੍ਯ ਸ੍ਥਿਕਤ੍ਰਯਮ੍|| ੭|| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਸ਼ਲਾਕਾਃ ਪਞ੍ਚ ਤੁ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਏਕਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਜਙ੍ਗ਼ਾਯਾਂ ਕੂਰ੍ਚਗੁਲ੍ਫਕੇ|| ੮|| ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਸਡੇਵ ਸ੍ਯੁਃ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਾਵੂਰੌ ਚ ਜਾਨੁਨਿ| ਏਕੈਕਮਿਤ੍ਯੇ ਕਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਥਾਪਰੇ|| ੯|| ਭੁਜਯੋਃ ਸਕ੍ਥਿਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਭੇਦਾ ਏਸਾਂ ਤੁ ਨਾਮਤਃ| ਪਾਣਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਾਦਵਤਤ੍ਰ ਹਸ੍ਤਮੂਲਂ ਚ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਵਤ੍|| ੧੦|| ਮਣਿਬਨ੍ਧੋ ਗੁਲ੍ਫਤੁਲ੍ਯਃ ਕੂਰ੍ਚਤੁਲ੍ਯੋ ਦ੍ਵਯੇਪਿ ਚ| ਪ੍ਰਕੋਸ੍ਠੌ ਜਙ੍ਗ਼ਯਾ ਤੁਲ੍ਯੌ ਜਾਨੁਵਤ੍ਕੂਰ੍ਪਰੋ ਭਵੇਤ੍|| ੧੧|| ਊਰੁਵਦ੍ਵਾਹੁਪਸ੍ਠਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਦਨ੍ਤਰਾਧੌ ਤੁ ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਃ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਤੇਸੁ ਸ੍ਥਾਲਕਾਨ੍ਯਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਚ|| ੧੨|| ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਪਸ੍ਠੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸ੍ਯੁਰੁਰਸ੍ਯਸ੍ਟੌ ਤ੍ਰਿਕੇ ਭਗੇ| ਏਕੈਕਂ ਸ੍ਯਾਦਕ੍ਸਕਯੋਰਂਸਯੋਸ੍ਤਤ੍ਫਲਾਖ਼੍ਯਯੋਃ|| ੧੩|| ਨਿਤਮ੍ਬੇ ਤੁ ਭਵੇਤਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤਮੇਤਤ੍ਸਵਿਂਸ਼ਤਿ| ਗਣ੍ਡਯੋਃ ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਙ੍ਖ਼ਯੋਸ਼੍ਚਾਥ ਤਾਲੁਨਿ|| ੧੪|| ਤਥਾ ਜਤ੍ਰੁਣ੍ਯੇਕਮੇਕਂ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼| ਕਣ੍ਠਨਾਡ੍ਯਾਂ ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਹਨੁਬਨ੍ਧੇ ਦ੍ਵਯਂ ਭਵੇਤ੍|| ੧੫|| ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਵ ਦਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਤ੍ਸਙ੍ਖ਼੍ਯੋਲੂਖ਼ਲਾਨਿ ਚ| ਤ੍ਰੀਣਿ ਗ਼੍ਰਾਣੇ ਸਟ੍ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸ਼ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍|| ੧੬|| ਸ਼ਾਖ਼ਾਨ੍ਤਰਾਧ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਭੇਦਾਦੇਵਂ ਸਸ੍ਟਿਸ਼ਤਤ੍ਰਯਮ੍| ਕਪਾਲਂ ਰੁਚਕਂ ਚੈਵ ਤਰੁਣਂ ਵਲਯਂ ਤਥਾ|| ੧੭|| ਨਲਕਂ ਪਞ੍ਚਧੇਤਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਿਤਮ੍ਬੇ ਗਣ੍ਡਜਾਨੁਨਿ| ਤਾਲੁਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਂਸੇ ਕਪਾਲਾਖ਼੍ਯਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ੧੮|| ਦਸ਼ਨਾ ਰੁਚਕਾਖ਼੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਗ਼੍ਰਾਣੇ ਕਰ੍ਣੇਕ੍ਸਿਕੋਸ਼ਕੇ| ਤਰੁਣਾਨਿ ਪਸ੍ਠਪਾਰ੍ਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਰਣੇ ਵਲਯਾਨਿ ਤੁ|| ੧੯|| ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਨਲਕਾਖ਼੍ਯਾਨਿ ਨਾਮਾਖ਼੍ਯਾਤਾਕਤੀਨਿ ਚ|" ਇਤਿ|

Adhikarana tatra dhanvantarimatam (16-17) · Śloka 17

| ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਾਹ, ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਚ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਮ੍||੧੬|| ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ| |੧੭|

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਸਂਜ੍ਞਃ ਪੁਨਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵਾਹ, ਨਾਧਿਕਾਨਿ| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਂ ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰਾਹੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| "ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਨ੍ਤੇ ਸਨ੍ਧਯੋਤ੍ਰ ਚਤਸ੍ਰੋਙ੍ਗੁਲਯਃ ਪਦੇ| ਚਤਸਸ੍ਵਙ੍ਗੁਲੀਸੁ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਤੁ|| ੧|| ਦ੍ਵਾਵਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ ਸ੍ਯਾਦੇਕੋ ਗੁਲ੍ਫੇਥ ਜਾਨੁਨਿ| ਸਕ੍ਥ੍ਯੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਤਾਵਨ੍ਤੋਪਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕੇ|| ੨|| ਭੁਜਯੋਃ ਸਕ੍ਥਿਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਅਨ੍ਤਰਾਧੌ ਤ੍ਵਿਮੇ ਮਤਾਃ| ਤ੍ਰਯਃ ਕਟੀਕਪਾਲੇਸੁ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾ|| ੩|| ਪਸ੍ਠੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ, ਉਰਸ੍ਯਸ੍ਟੌ ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਤਃ| ਸ਼ਿਰੋਧਰਾਯਾਮਸ੍ਟ ਸ੍ਯੁਃ ਕਣ੍ਠਨਾਡ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮਤਾਃ|| ੪|| ਹਦਯਕ੍ਲੋਮਯਕਤਾਂ ਨਾਡੀਸ੍ਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਏਕੈਕੇ ਘ੍ਰਾਣਕਾਕਲੇ|| ੫|| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚ, ਦ੍ਵੌ ਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖੇ ਗਣ੍ਡਨੇਤ੍ਰੇ ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ| ਹਨੁਸਨ੍ਧੌ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੌ ਦ੍ਵੌ ਭ੍ਰੁਵੋਸ਼੍ਚੋਪਰਿ ਸ੍ਮਤੌ|| ੬|| ਪਞ੍ਚ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਕਪਾਲੇਸੁ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵਂ ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼ੀਤਿਕਾਃ| ਸਂਜ੍ਞਯੈਤੇਸ੍ਟਧਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਣਿਬਨ੍ਧੇਥ ਜਾਨੁਨਿ|| ੭||ਗੁਲ੍ਫੇਙ੍ਗੁਲੌ ਕੋਰਸਂਜ੍ਞਾ ਦ੍ਵਿਜਮੂਲੇਸੁ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ| ਕਕ੍ਸਾਯਾਂ ਚੋਲੂਖਲਾਖ੍ਯਾ ਅਂਸਪੀਠੇ ਗੁਦੇ ਭਗੇ|| ੮|| ਨਿਤਮ੍ਬੇ ਚੈਵ ਸਾਮੁਦ੍ਗਾ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਕੇ| ਪ੍ਰਤਰਾਃ, ਸ੍ਯੁਰ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਕਟੀਕਪਾਲੇ ਤੁਨ੍ਨਸੀਵਨਾਃ|| ੯|| ਹਨੂਭਯੇ ਕਾਕਤੁਣ੍ਡਾਃ, ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਯਕਤਸ੍ਤਥਾ| ਹਦਯਕ੍ਲੋਮਨੇਤ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਡ੍ਯਾਂ ਮਣ੍ਡਲਨਾਮਕਾਃ|| ੧੦|| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਖ੍ਯੇਸੁ ਸ਼ਙ੍ਖਾਵਰ੍ਤਾ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਾਃ|" ਇਤਿ|

Adhikarana Atreyamatam (17) · Śloka 17

ਅਥਾਤ੍ਰੇਯਮਤਂ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਨਿਜਗਾਦਾਤ੍ਰਿਨਨ੍ਦਨਃ| |੧੭|

ਅਤ੍ਰਿਨਨ੍ਦਨੋ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਨਿਜਗਾਦ-ਪ੍ਰੋਵਾਚ| ਸ ਹਿ ਸ੍ਨਾਯੁਪੇਸ਼ੀਸਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤੈਃ ਸਨ੍ਧਿਭਿਃ ਸਹ ਗਣਯਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਨਵਸੁ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤੇਸੁ ਨਵਸ਼ਤਾਨਿ ਸਨ੍ਧੀਨਾਮ੍, ਪਞ੍ਚਸੁ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਾਨਿ,, ਸਪ੍ਤਸੁ ਸਿਰਾਸ਼ਤੇਸੁ ਸਪ੍ਤਸ਼ਤਾਨਿ, ਇਤ੍ਯੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤੀਤਿ ਮਨ੍ਯਾਮਹੇ|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17) · Śloka 17

| ਸ੍ਨਾਵ੍ਨਾਂ ਨਵਸ਼ਤੀ|੧੭|

ਸ੍ਨਾਯੂਨਾਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਨਵਸ਼ਤੀ| ਨਵਾਨਾਂ ਸ਼ਤਾਨਾਂ ਸਮਾਹਾਰੋ ਨਵਸ਼ਤੀ, "ਦ੍ਵਿਗੋਃ" ਇਤਿ ਙੀਪ੍, ਨਵਸ਼ਤਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ "ਪਦੇ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਯੁਰਙ੍ਗੁਲ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿ ਤੁ ਤਾਨਿ ਸਟ੍| ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਵਂ, ਦਸ਼ ਦਸ਼ ਕੂਰ੍ਚੇ ਪਾਦਤਲੇ ਤਥਾ|| ੧|| ਗੁਲ੍ਫੇ ਚੇਤਿ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਵ ਜਙ੍ਘਾਯਾਂ, ਦਸ਼ ਜਾਨੁਨਿ| ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸ੍ਯੁਰੂਰੌ ਚ, ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ ਦਸ਼, ਸਕ੍ਥਿਨਿ|| ੨|| ਸਾਰ੍ਧਂ ਸ਼ਤਂ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਪਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ਬਾਹ੍ਵੋਸ਼੍ਚ ਸਕ੍ਥਿਵਤ੍| ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਵੇਵਂ ਸਟ੍ਸ਼ਤਾਨਿ, ਕਟ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵੇ ਵਿਂਸ਼ਤੀ ਸ੍ਮਤੇ|| ੩|| ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਮੁਸ੍ਕਯੋਰ੍ਮੇਢ੍ਰਬਸ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ| ਅਸ਼ੀਤਿਃ ਪਸ੍ਠਭਾਗੇ ਸ੍ਯੁਃ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸਸ੍ਟਿਰਕ੍ਸਯੋਃ|| ੪|| ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੁਰਸ੍ਯਸ੍ਟਦਸ਼, ਅਸ੍ਟਾਵਂਸਯੁਗੇ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਂ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਮਨ੍ਯਾਵਟੌ ਸ੍ਮਤੇ|| ੫|| ਨੇਤ੍ਰੌਸ੍ਠਤਾਲੁਨਿ ਤਥਾ, ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੀਰਿਤਾਃ| ਜਤ੍ਰੁਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਹਨ੍ਵੋਃ ਪਞ੍ਚ ਤੁ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ|| ੬|| ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ, ਦਨ੍ਤਮਾਂਸੇਸੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵਾਥ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸਟ੍| ਏਵਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸ੍ਨਾਯੂਨਾਂ ਨਵੈਤੇਸੁ ਵਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਤ੍|| ੭|| ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਸੁਸਿਰਾਣਿ ਤੁ| ਪ੍ਰਤਾਨਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਮਹਾਸ੍ਨਾਵਾਨਿ ਕਣ੍ਡਾਰਾਃ|| ੮|| ਵਤ੍ਤਾਨਿ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ ਪਸ੍ਠੋਰਃਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਯੁਃ ਪਥੂਨਿ ਚ| ਸਿਰਾਦਿਭ੍ਯੋਪ੍ਯਸ੍ਥਿਤੋਪਿ ਰਕ੍ਸੇਤ੍ਸ੍ਨਾਵਾਨਿ ਯਤ੍ਨਤਃ|| ੯||" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਾ. ਅ. ੫/੩੫)- "ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਤਥਾ ਹਿਂਸ੍ਯੁਰ੍ਨ ਪੇਸ਼੍ਯੋ ਨ ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ| ਵ੍ਯਾਪਾਦਿਤਾ ਅਪਿ ਸਿਰਾ ਯਥਾ ਸ੍ਨਾਯੂਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍|| ਸ੍ਨਾਯੂਨਿ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ| ਸ ਗੂਢਂ ਸ਼ਲ੍ਯਮਾਹਰ੍ਤੁਂ ਦੇਹਾਚ੍ਛਕ੍ਨੋਤਿ ਦੇਹਿਨਃ||" ਇਤਿ|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17-18) · Śloka 18

| ਪਞ੍ਚ ਪੁਂਸਾਂ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ ਤੁ||੧੭|| ਅਧਿਕਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਯੋਨਿਸ੍ਤਨਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| |੧੮|

"ਪੇਸ਼੍ਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਭਣ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋਥ ਤਾਸੁ ਤਾਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਿਸ੍ਰ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਤਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ|| ੧|| ਦਸ਼ ਪਾਦਤਲੇ ਗੁਲ੍ਫੇ ਤਥਾ ਪਾਦਸ੍ਯ ਚੋਪਰਿ| ਕੂਰ੍ਚੇ ਤੁ (ਚ) ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਜਙ੍ਘਾਯਾਂ, ਪਞ੍ਚ ਜਾਨੁਨਿ|| ੨|| ਊਰੌ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਸ਼ਤਂ ਸਕ੍ਥ੍ਯੇਕਤੋ ਭਵੇਤ੍| ਸ਼ਤਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਪਿ ਤਥਾ, ਸਕ੍ਥਿਵਦ੍ਗੁਜਯੋਰ੍ਮਤਾਃ|| ੩|| ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਵੇਕੈਵ ਮੇਹਨੇ| ਸੀਵਨ੍ਯਾਂ ਚ, ਵਸਣਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ, ਸ੍ਫਿਜੋਸ੍ਤੁ ਦਸ਼ ਸ੍ਮਤਾਃ|| ੪|| ਤਿਸ੍ਰੋ ਗੁਦੇ, ਬਸ੍ਤਿਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਦ੍ਵੇ, ਚਤਸ੍ਰਸ੍ਤੁ ਕੋਸ੍ਟਗਾਃ| ਨਾਭ੍ਯਾਮੇਕਾਥ, ਹਦ੍ਯੇਕਾ, ਸ੍ਯਾਦੇਕਾਮਾਸ਼ਯੇਪਿ, ਸਟ੍|| ੫|| ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹੋਨ੍ਦੁਕੇਸੁ, ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ, ਪਸ੍ਠਤੋ ਦਸ਼| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਵਕ੍ਸਸਿ ਦਸ਼, ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸਕਾਂਸਯੋਃ|| ੬|| ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਧੌ ਸਸ੍ਟਿਃ, ਸ੍ਯੁਰ੍ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਦਸ਼, ਗਣ੍ਡਯੋਃ| ਅਸ੍ਟੌ, ਹਨੁਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸ੍ਟਾਵੇਕੈਕਾ ਕਾਕਲੇ ਤਥਾ|| ੭|| ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਗਲਕੇ, ਦ੍ਵੇ ਲਲਾਟੇਥ ਤਾਲੁਨਿ (ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਤਾਲੁਲਲਾਟਯੋਃ)| ਦ੍ਵੇ ਓਸ੍ਠਯੋਃ, ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ, ਨਾਸਾਯਾਂ ਦ੍ਵੇ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤੇ|| ੮|| ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਭਵੇਦੇਤਤ੍ਪੇਸ਼ੀਨਾਂ ਸ਼ਤਪਞ੍ਚਕਮ੍| ਦਸ਼ਾਧਿਕਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸ੍ਤਨਯੋਰ੍ਦਸ਼ ਯੋਨੌ ਚ ਯੋਸਿਤਾਮ੍|| ੯|| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸ੍ਤਨਯੋਃ ਪਞ੍ਚ, ਤਾਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਯੌਵਨੇ| ਯੋਨ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਦ੍ਵੇ ਤੁ ਦ੍ਵੇ ਚ ਵਤ੍ਤੇ ਮੁਖਾਸ਼੍ਰਿਤੇ|| ੧੦|| ਗਰ੍ਭਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਰਯਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਯਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭੋਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭ੍ਯਾਕਤਿਰ੍ਯੋਨਿਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾ ਜਾਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ|| ੧੧|| ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਤੀਯ ਆਵਰ੍ਤੇ ਰੋਹਿਤਸ੍ਯਾਕਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਥ ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਭਵੇਯੁਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾਃ|| ੧੨|| ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯੈਵਂ ਪੇਸ਼ੀਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ|" ਇਤਿ| (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ ਸ਼ਾ.ਅ.੫)- "ਏਤਾਭਿਰ੍ਹਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਨੁਬਹਲਸ੍ਥੂਲਾਣੁਵਕ੍ਰਵਤ੍ਤਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਸ੍ਥਿਰਮਦੁਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਕਰ੍ਕਸ਼ਾਭਿਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਵਾਨਿ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦਿਤਾਨਿ| ਸਿਰਾਧਮਨੀਨਾਂ ਚਾਣੁਸ਼ੋ ਵਿਭਜ੍ਯਮਾਨਾਨਾਮੇਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਛਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਵ ਚ ਸ਼ਤਾਣਿ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਾਭਿਰਿਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਗਵਾਕ੍ਸਿਤਂ ਪਿਨਦ੍ਧਮਾਤਤਂ ਚ| ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਚ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਾਨਿ| ਤਾਸਾਂ ਹਿ ਮੁਖਾਨਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਨਿ| ਅਤਸ੍ਤਾਨਿ ਤਾਭਿਰਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੈਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਸ੍ਵੇਦਮਭਿਵਹਨ੍ਤਿ| ਤਥਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਲੇਪਾਦਿਵੀਰ੍ਯਂ ਤ੍ਵਚਿਵਿਪਕ੍ਵਮਨ੍ਤਰ੍ਨਯਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਚ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪੁਨਰਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨ੍ਯੇਵ|" ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ-"ਸ਼ਰੀਰੇ ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਃ ਕੋਠ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ|" ਇਤਿ|

Adhikarana sirANAM saMKyA (18-19) · Śloka 19

ਇਦਾਨੀਂ ਸਿਰਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਮਾਹ | ਦਸ਼ ਮੂਲਸਿਰਾ ਹਤ੍ਸ੍ਥਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਪੁਃ||੧੮|| ਰਸਾਤ੍ਮਕਂ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯੋਜਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਂ ਹਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤਮ੍| |੧੯|

ਹਦਿ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ਹਤ੍ਸ੍ਥਾਃ, ਦਸ਼ ਮੂਲਸਿਰਾਃ| ਯਤੋਨ੍ਯਾਸਾਂ ਸਿਰਾਣਂ ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਮੂਲਭੂਤਤ੍ਵੇਨੈਵੈਤਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ, ਤਤਃ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਤ੍ਸ੍ਥਾਃ-ਹਦਯਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਃ| ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਂ ਵਪੁਃ-ਸਕਲਂ ਦੇਹਂ, ਓਜੋ ਵਹਨ੍ਤਿ-ਪ੍ਰਾਪਯਨ੍ਤਿ| ਕਥਮ੍ ? ਸਰ੍ਵਤਃ,-ਸਰ੍ਵਦਿਕ੍ਕਮ੍| ਵਪੁਰੋਜੋ ਵਹਨ੍ਤੀਤਿ ਵਹੇਰ੍ਦ੍ਵਿਕਰ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਪੁਰੋਜਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮੋਜਃ ? ਰਸਾਤ੍ਮਕਂ,-ਰਸਸ੍ਵਭਾਵਮ੍, ਆਹਾਰਾਤ੍ਸਾਰਕਿਟ੍ਟਤਯਾ ਪਰਿਣਤਾਤ੍ ਸਾਰਮ੍| ਤਨ੍ਨਿਵਦ੍ਧਂ ਹਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤਮ੍| ਤਾਸੁ-ਦਸ਼ਸੁ ਸਿਰਾਸੁ, ਨਿਬਦ੍ਧਂ-ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਸ੍ਥਿਤਂ, ਚੇਸ੍ਟਿਤਂ-ਵਾਕ੍ਕਾਯਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਃ| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਂ ਚੇਸ੍ਟਿਤਮਤਸ੍ਤਾ ਮੂਲਸਿਰਾਃ|

Adhikarana AsAM saMsthAnam (19-20) · Śloka 20

ਇਦਾਨੀਮ੍ ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਾਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ | ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਗ੍ਰਾਃ ਪਤ੍ਰਰੇਖਾਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍||੧੯|| ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਸ੍ਤਤਃ ਸਪ੍ਤਸ਼ਤਨ੍ਯਾਸਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੁ| |੨੦|

ਸ੍ਥੂਲਂ ਮੂਲਂ ਯਾਸਾਂ ਤਾ ਏਵਮ੍| ਸੁਸ੍ਟੁ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਗ੍ਰਂ-ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਯਾਸਾਂ ਤਾ ਏਵਮ੍| ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਤ੍ਵੇਨ ਤਾਸਾਂ ਵ੍ਯਾਨਵਾਯੁਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੋ ਰਸਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ਚਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪ੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾਮਪ੍ਯਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਤੇਸਾਂ ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਗ੍ਰਾਃ ਪਤ੍ਰਰੇਕਾਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਅਨੇਕਧਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ, ਵਕ੍ਸਸ੍ਯ ਪਲਾਸ਼ਰੇਕਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਾਨਾਃ-ਸਮੂਹਾਃ, ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਗ੍ਰਾ ਅਨੇਕਧਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਥੈਵੈਤਾਃ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਗ੍ਰਾ ਅਨੇਕਧਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਨਾਰੂਪਾ ਯਤਃ, ਤਤਃ-ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਪਲਾਸ਼ਰੇਖਾਪ੍ਰਤਾਨਵਦਨੇਕਧਾ ਗਮਨਾਦਾਸਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸਪ੍ਤਸ਼ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ, ਸਪ੍ਤੈਵ ਸ਼ਤਾਨਿ|

Adhikarana SAKAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (20-21) · Śloka 21

| ਤਤ੍ਰੈਕੈਕਂ ਚ ਸ਼ਾਖਾਯਾਂ ਸ਼ਤਂ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ ਵੇਧਯੇਤ੍||੨੦|| ਸਿਰਾਂ ਜਾਲਨ੍ਧਰਾਂ ਨਾਮ ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| |੨੧|

ਤਾਸਾਮੇਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਸ਼ਤਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍-ਸਿਰਾਸ਼ਤੇ, ਸਿਰਾਂ ਜਾਲਨ੍ਧਰਾਂ ਨਾਮ-ਯਾ ਜਾਲਾਨਿ ਧਾਰਯਤਿ ਤਾਂ, ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਯਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸਿਰਾ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾਃ, ਤਾ ਅਪਿ ਨ ਵੇਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਸਕ੍ਥ੍ਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਸਿਰਾਸ਼ਤੇ ਚਤਸ੍ਰਃ ਸਿਰਾ ਨ ਵੇਧ੍ਯਾਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਪਿ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਚਤਸ੍ਰ ਏਵ| ਸਕ੍ਥਿਵਦ੍ਬਾਹ੍ਵੋਰਪਿ| ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਸਿਰਾਸ਼ਤੇਸੁ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤੇਸੁ ਸੋਡਸ਼ ਸਿਰਾ ਨ ਵੇਧ੍ਯਾਃ|

Adhikarana SroNyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (21-22) · Śloka 22

| ਸੋਡਸ਼ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਃ ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ, ਤਾਸਾਂਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਤੁ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ||੨੧|| ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਕਟਿਕਤਰੁਣੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣਾਸ੍ਟੌ ਸ੍ਪਸ਼ੇਨ੍ਨ ਤਾਃ| |੨੨|

ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਛਤਮਨ੍ਤਰਾਧੌ| ਤਤ੍ਰ ਸੋਡਸ਼ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਃ ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ-ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ੍ਰੋਣ੍ਯਵਯਵਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਸਿਰਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਤੁ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵੇ ਸਿਰੇ| ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਕਟੀਕਤਰੁਣੇ-ਦ੍ਵਯੋਃ ਕਟੀਕਤਰੁਣਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵੇ ਸਿਰੇ| ਏਵਂ ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਅਸ੍ਟੌ ਸਿਰਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਨ੍ ਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍|

Adhikarana pArshvayoH siraasaMkhyA avedyasirAshca (22) · Śloka 22

| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸੋਡਸ਼ੈਕੈਕਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਾਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਯੋਃ||੨੨||

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸੋਡਸ਼ ਸਿਰਾਃ| ਤਾਸਾਮੇਕੈਕਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧਿਸਂਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|

Adhikarana pRuShTe sirAsaMKyA avedyasirASca (23) · Śloka 23

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਃ ਪਸ੍ਠੇ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ| ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਨ੍ਯੌ ਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਰਾਮਸ਼ੇਤ੍||੨੩||

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਃ ਪਸ੍ਠੇ-ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਿਰਾਃ ਪਸ੍ਠਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ-ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਮੁਭਯਤਃ, ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਨ੍ਯੌ| ਏਵਂ ਚਤਸ੍ਰਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਨ ਪਰਾਮਸ਼ੇਤ੍|

Adhikarana jaThare sirAsaMKyA avedyasirASca (24) · Śloka 24

ਪਸ੍ਠਵਜ੍ਜਠਰੇ ਤਾਸਾਂ ਮੇਹਨਸ੍ਯੋਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤੇ| ਰੋਮਰਾਜੀਮੁਭਯਤੋ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਨ ਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍||੨੪||

ਪਸ੍ਠਵਜ੍ਜਠਰੇ-ਪਸ੍ਠੇਨ ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਸਿਰਾ ਉਦਰੇ, ਤਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਸਾਂ-ਉਦਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਸ਼ਿਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯਾਤ੍, ਮੇਹਨਸ੍ਯ ਮੇਢ੍ਰਸ੍ਯੋਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤੇ, ਰੋਮਰਾਜੀਮੁਭਯਤਃ-ਉਭਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ, ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸਿਰੇ| ਏਵਂ ਚਤਸ੍ਰਃ ਸਿਰਾਃ| ਤਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਨ ਪਰਾਮਸ਼ੇਤ੍|

Adhikarana urasi sirAsaMKyA avedyasirASca (25-26) · Śloka 26

ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦੁਰਸ੍ਯਾਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਨ ਵੇਧਯੇਤ੍| ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤਤਨ੍ਮੂਲਹਦਯੇ ਤੁ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਯਮ੍||੨੫|| ਅਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾਖ੍ਯਯੋਰੇਕਾਂ ਤਥਾਪਾਲਾਪਯੋਰਪਿ| |੨੬|

ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦੁਰਸਿ ਸਿਰਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਸਿਰਾ ਨ ਵੇਧਯੇਤ੍| ਤਾ ਏਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਯੋਃ-ਸ੍ਤਨਯੋਰ੍ਮੂਲੇ ਤਨ੍ਮੂਲੇ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤਯੋਃ, ਤਥਾ ਸ੍ਤਨਮੂਲਯੋਃ ਤਥਾ ਹਦਯੇ, ਪਥਕ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ, ਦ੍ਵਯਂ-ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸਿਰੇ, ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਅਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾਖ੍ਯਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਕਾਂ ਸਿਰਾਂ, ਤਥਾਪਾਲਾਪਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਕਾਂ ਸਿਰਾਂ ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍|

Adhikarana grIvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (26-27) · Śloka 27

| ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਪਸ੍ਠਵਤ੍ਤਾਸਾਂ ਨੀਲੇ ਮਨ੍ਯੇ ਕਕਾਟਿਕੇ||੨੬|| ਵਿਧੁਰੇ ਮਾਤਕਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਟੌ ਸੋਡਸ਼ੇਤਿ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍| |੨੭|

ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਪਸ੍ਠਵਤ੍ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ-ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਿਰਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯਾਨ੍ਨੀਲੇ ਦ੍ਵੇ, ਮਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ, ਕਕਾਟਿਕੇ ਦ੍ਵੇ, ਵਿਧੁਰੇ ਦ੍ਵੇ, ਅਸ੍ਟੌ ਚ ਮਾਤਕਾਃ-ਮਾਤਕਾਖ੍ਯਾਨਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ, ਇਤਿ-ਏਵਂ, ਸੋਡਸ਼ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍-ਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਾਸੁ ਪਾਤਯੇਤ੍|

Adhikarana hanvoH sirAsaMKyA avedyasirASca (27) · Śloka 27

| ਹਨ੍ਵੋਃ ਸੋਡਸ਼, ਤਾਸਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਕਰ੍ਮਣੀ||੨੭||

ਹਨ੍ਵੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਸੋਡਸ਼ ਸਿਰਾਃ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਵੇਸਿਰੇ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਕਿਂਕਰ੍ਮਣੀ ਤੇ ਆਹ ? ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਕਰ੍ਮਣੀ| ਬਧ੍ਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਸਮ੍ਧੇਰ੍ਬਨ੍ਧਨਂ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਅਰ੍ਥਾਦ੍ਧਨੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਃ ਸਨ੍ਧੇਰ੍ਬਨ੍ਧਨਂ ਕਰ੍ਮ-ਕ੍ਰਿਯਾ, ਯਯੋਃ ਸਿਰਯੋਸ੍ਤੇ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਕਰ੍ਮਣੀ ਸਿਰੇ|

Adhikarana jihvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28) · Śloka 28

ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਹਨੁਵਤ੍ਤਾਸਾਮਧੋ ਦ੍ਵੇ ਰਸਬੋਧਨੇ| ਦ੍ਵੇ ਚ ਵਾਚਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਨ੍ਯੌ|੨੮|

ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਹਨੁਵਤ੍ ਸਿਰਾਸਙ੍ਖ੍ਯਾ-ਸੋਡਸ਼ੈਵ ਸਿਰਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਅਧੋ ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਰਸਬੋਧਨੇ-ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਰਸੋ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਬੋਧਿਨ੍ਯੌ, ਦ੍ਵੇ ਚ ਵਾਚਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਨ੍ਯੌ ਯੇ ਸਿਰੇ, ਏਵਂ ਚਤਸ੍ਰੋ ਜਿਹ੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਿਰਾਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍|

Adhikarana nAsAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28-29) · Śloka 29

| ਨਾਸਾਯਾਂ ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾ||੨੮|| ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਗਨ੍ਧਵੇਦਿਨ੍ਯੌ ਤਾਸਾਮੇਕਾਂ ਚ ਤਾਲੁਗਾਮ੍| |੨੯|

ਨਾਸਾਯਾਂ ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਿਰਾਣਾਮ੍, ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਿਰਾ ਨਾਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਵੇ ਗਨ੍ਧਵੇਦਿਨ੍ਯੌ-ਗਨ੍ਧਂ ਵੇਦਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਯੋਸ੍ਤੇ ਗਨ੍ਧਵੇਦਿਨ੍ਯੌ ਸਿਰੇ, ਤਥੈਕਾਂ ਤਾਲੁਗਾਂ ਸਿਰਾਮ੍, ਏਵਂ ਨਾਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਿਰਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍|

Adhikarana nayanayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (29-30) · Śloka 30

| ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਨਯਨਯੋਰ੍ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਕਰ੍ਮਣੀ||੨੯|| ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ, ਅਪਾਙ੍ਗਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ ਚ ਤਾਸਾਂ ਸਡਿਤਿ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| |੩੦|

ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਨਯਨਯੋਃ ਸਿਰਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯਾਨ੍ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਕਰ੍ਮਣੀ| ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸੌ-ਨਿਮਿਲਨੋਨ੍ਮੀਲਨੇ, ਕਰ੍ਮਣੀ ਯਯੋਸ੍ਤੇ ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਕਰ੍ਮਣੀ ਸਿਰੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍, ਤਥਾਪਾਙ੍ਗਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ ਸਿਰੇ, ਏਵਂ ਸਟ੍ ਸਿਰਾ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍-ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਪਾਤਯੇਤ੍|

Adhikarana lalATe sirAsaMKyA avedyasirASca (30-31) · Śloka 31

| ਨਾਸਾਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਸ੍ਟਿਰ੍ਲਲਾਟੇ, ਸ੍ਥਪਨੀਸ਼੍ਰਿਤਾਮ੍||੩੦|| ਤਤ੍ਰੈਕਾਂ, ਦ੍ਵੇ ਤਥਾਵਰ੍ਤੌ, ਚਤਸ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕਚਾਨ੍ਤਗਾਃ| ਸਪ੍ਤੈਵਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਾਸਾਮ੍|੩੧|

ਨਾਸਾਨੇਤ੍ਰਗਤਾ ਯਾਃ ਸਿਰਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯਾਲ੍ਲਲਾਟੇ ਸਸ੍ਟਿਃ ਸਿਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯਾਤ੍, ਸ੍ਥਪਨੀਸ਼੍ਰਿਤਾਂ-ਸ੍ਥਪਨੀਨਾਮਮਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਂ, ਏਕਾਂ ਸਿਰਾਂ ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਦ੍ਵੇ ਤਥਾਵਰ੍ਤੌਮਰ੍ਮਣੀ, ਤਯੋਰਾਵਰ੍ਤਯੋਃ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦ੍ਵੇ ਸਿਰੇ ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕਚਾਨ੍ਤਗਾਃ-ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਥਾਃ ਸਿਰਾਃ, ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਸਪ੍ਤ ਸਿਰਾ ਲਲਾਟੇ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|

Adhikarana karNayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (31-32) · Śloka 32

| ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਸੋਡਸ਼ਾਤ੍ਰ ਤੁ||੩੧|| ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਬ੍ਦਬੋਧਨੇ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਸਿਰਾਸ੍ਤਾ ਏਵ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਙ੍ਖਸਨ੍ਧਿਗੇ ਤਾਸਾਮ੍|੩੨|

ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਸੋਡਸ਼ ਸਿਰਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਤੁ-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੋਡਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਸਿਰੋਦ੍ਦੇਸ਼ੇ, ਕਰ੍ਣਯੋਰਾਸ੍ਥਿਤੇ ਦ੍ਵੇ ਸਿਰੇ ਸ਼ਬ੍ਦਬੋਧਨੇ-ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਬੁਧ੍ਯਤੇ-ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਤੇ, ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਸਿਰਾਸ੍ਤਾ ਏਵ ਕਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਵੇ ਸਿਰੇ ਸ਼ਙ੍ਖਸਨ੍ਧਿਗੇ-ਸ਼ਙ੍ਖਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇ, ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|

Adhikarana mUrdhni sirAsaMKyA avedyasirASca (32-33) · Śloka 33

| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਤਤ੍ਰ ਤੁ||੩੨|| ਏਕੈਕਾਂ ਪਥਗੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪਸੀਮਨ੍ਤਾਧਿਪਤਿਸ੍ਥਿਤਾਮ੍| |੩੩|

ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਿਸਯੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸਿਰਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਤੁ-ਤਾਸੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸੁ ਸਿਰਾਸੁ ਮਧ੍ਯੇਸ੍ਟੌ ਸਿਰਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਤਾ ਏਵਾਹ-ਏਕੈਕਾਮਿਤਿ| ਏਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰੇਕੈਕਾਂ, ਸੀਮਨ੍ਤੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵੇਕੈਕਾਂ, ਅਧਿਪਤਾਵੇਕਾਂ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਟੌ|

Adhikarana sirAvarNanopayogakathanam (33) · Śloka 33

| ਇਤ੍ਯਵੇਧ੍ਯਵਿਭਾਗਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਰ੍ਣਿਤਾਃ ਸਿਰਾਃ||੩੩||

ਇਤਿ-ਸਮਪ੍ਤੌ ਪ੍ਰਕਾਰੇ ਵਾ| ਅਵੇਸ੍ਯਸਿਰਾਵਿਭਾਗਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਂ-ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਨ੍ਤਰਾਧੌ ਬਾਹ੍ਵਾਦਿਸੁ, ਯਾਃ ਸਿਰਾਸ੍ਤਾ ਵਰ੍ਣਿਤਾਃ-ਉਕ੍ਤਾਃ ਤਾ ਵਰ੍ਣਯਿਤੁਂ ਸਮਾਪ੍ਤਾ ਇਤਿ, ਅਥਵਾਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਵਰ੍ਣਿਤਾਃ|

Adhikarana avedhyAnAM saMKyA (34) · Śloka 34

ਅਵੇਧ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨੇਨ ਦੇਹੇਸ੍ਟਾਨਵਤਿਸ੍ਤਥਾ| ਸਙ੍ਹ੍ਕੀਰ੍ਣਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਵਕ੍ਰਾਃ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ||੩੪||

ਤਤ੍ਰ-ਤਾਸੁ ਸਿਰਾਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨੇਨ- ਸਾਕਲ੍ਯੇਨ, ਅਸ੍ਟਾਨਵਤਿਃ ਸਿਰਾ ਅਵੋਧ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਿਤਾਃ| ਦੇਹੇ-ਸ਼ਰੀਰੇ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤ ਏਵਾਵੇਧ੍ਯਾਃ, ਯਾਵਤ੍ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਦਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਃ-ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਨਿਬਦ੍ਧਾਃ| ਗ੍ਰਥਿਤਾ ਇਵ-ਗ੍ਰਥਿਤਾਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਃ-ਅਲ੍ਪਾਃਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਨ ਮਹਤ੍ਯਃ| ਵਕ੍ਰਾਃ-ਕੁਟਿਲਾਃ| ਤਥਾ ਸਨ੍ਧਿਸੁ-ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸੁ, ਯਾ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤਾ ਅਪਿ ਨ ਵੇਧ੍ਯਾਃ|

Adhikarana sirANAM raktAdivahatvam (35-36) · Śloka 36

ਤਾਸਾਂ ਸ਼ਤਾਨਾਂ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਪਾਦੋਸ੍ਰਂ ਵਹਤੇ ਪਥਕ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰ੍ਜੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚੈਵਂ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮਲਾਃ||੩੫|| ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ਪੀਡਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਪੁਨਃ| |੩੬|

ਤਾਸਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀਨਿ ਯਾਨਿ ਸਪ੍ਤਸ਼ਤਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਪਾਦਃ-ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤ੍ਯਧਿਕਂ ਸ਼ਤਂ, ਅਸ੍ਰਂ ਵਹਤੇ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਤਦ੍ਰਕ੍ਤਮ੍ ? ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰ੍ਜੁਸ੍ਟਂ-ਸੇਵਿਤਂ, ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚ-ਰੈਰਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਜੁਸ੍ਟਂ ਕਤ੍ਵਾ| ਪਥਤ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਪਾਦੋਸ੍ਰਂ ਵਹਤੇ| ਏਵਂ ਵਾਤਜੁਸ੍ਟਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸਿਰਾਸ਼ਤਂ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤ੍ਯਧਿਕਂ ਵਹਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਜੁਸ੍ਟਂ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤ੍ਯਧਿਕਂ ਸ਼ਤਂ, ਤਥਾ ਕਫਜੁਸ੍ਟਂ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤ੍ਯਧਿਕਂ ਸ਼ਤਂ, ਤਥਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਰਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤ੍ਯਧਿਕਂ ਸ਼ਤਂ ਵਹਤੇ| ਏਵਂ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਮਲਾਃਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ-ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਪੁਨਃ-ਵ੍ਯਤ੍ਯਯੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾਃ, ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ-ਵਿਕਾਰੇਣ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ|

Adhikarana vAtAsravAhakAnAM lakShaNam (36-37) · Śloka 37

ਕਿਂਲਕ੍ਸਣਾਃ ਸਿਰਾ ਵਾਤਾਦਿਜੁਸ੍ਟਮਸ੍ਰਂ ਵਹਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪੂਰ੍ਣਰਿਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਣਾਤ੍ਸਿਰਾਃ||੩੬|| ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਸ੍ਰਂ ਵਹਨ੍ਤੇ| |੩੭|

ਤਤ੍ਰ-ਤਾਸੁ ਸਿਰਾਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਵਰ੍ਣੇਨ ਯਾਃ ਸਿਰਾਸ੍ਤਾ ਵਾਤਾਸ੍ਰਂ-ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ, ਵਹਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ| ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਣਰਿਕ੍ਤਾਃ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸਣਾਤ੍ਪੂਰ੍ਣਾਃ ਕ੍ਸਣਾਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਃ-ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਏਵ| ਤਥਾ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਿਨ੍ਯਃ| ਕਿਲ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਤੁ ਵਾਤਰਕ੍ਤਵਾਹਿਨੀਨਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ|

Adhikarana pittAsravAhakAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਸ੍ਣਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਨੀਲਪੀਤਾਃ|੩੭|

ਸਿਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਂ ਵਹਨ੍ਤੇ| ਕਿਂਵਿਧਾਃ ? ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਸ੍ਣਾਃਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨੋਸ੍ਣਾਃ, ਨ ਸ਼ੀਤਾਃ| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਾਹਿਨ੍ਯਃ| ਤਥਾ, ਨੀਲਪੀਤਾ ਵਰ੍ਣੇਨ|

Adhikarana kaPAsravAhakAnAM lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| ਕਫਂ ਪੁਨਃ||੩੭|| ਗੌਰ੍ਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਥਿਰਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ| |੩੮|

ਕਫਂ ਪੁਨਰ੍ਗੌਰ੍ਯੋ ਵਹਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਾਃ| ਕਫਮਿਤਿ ਕਫਸ਼ੋਣਿਤਮ੍, ਸ਼ੋਣਿਤਸ਼ਬ੍ਦਲੋਪਾਤ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਚ੍ਛਾਯਾਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਥਿਰਾਃ-ਨ ਤੁ ਚਪਲਾਃ| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਤਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ|

Adhikarana saMsRuShTAsravAhakAnAM lakShaNam (38) · Śloka 38

ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਲਿਙ੍ਗਸਙ੍ਕਰੇ| |੩੮|

ਲਿਙ੍ਗਸਙ੍ਕਰੇ-ਯਥਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵੇ, ਸਂਸਸ੍ਟਂ-ਕਪਾਵਾਤਜੁਸ੍ਟਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜੁਸ੍ਟਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜੁਸ੍ਟਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰਪਿ ਦੋਸ਼ੈਰ੍ਜੁਸ੍ਟਂ, ਰਕ੍ਤਂ ਸਿਰਾ ਵਹਨ੍ਤਿ-ਸਕਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਾਪਯਨ੍ਤਿ|

Adhikarana SuddhaSoNitavahAnAM rohiNInAM lakShaNam (38) · Śloka 38

| ਗੂਢਾਃ ਸਮਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਰੋਹਿਣ੍ਯਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼ੋਣਿਤਮ੍||੩੮||

ਗੂਢਾਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਃ, ਤਥਾ ਸਮਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ੍ਥਿਤਾਃ-ਸਮਸ੍ਥਿਤਾਃ, ਤਥਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਚ੍ਛਾਯਾਃ, ਰੋਹਿਣ੍ਯਃ-ਸਿਰਾਪਰਸਂਜ੍ਞਾ ਲੋਹਿਤਾਭਾਸਾ ਵਾ ਪ੍ਰਸਰਣਸ਼ੀਲਾ ਵਾ, ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼ੋਣਿਤਂ ਦੇਹੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਹਨ੍ਤਿ|

Adhikarana nABisaMbaddhAH sirAH (39-40) · Śloka 40

ਧਮਨ੍ਯੋ ਨਾਭਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾ| ਤਾਭਿਃ ਪਰਿਵਤਾ ਨਾਭਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰਨਾਭਿਰਿਵਾਰਕੈਃ||੩੯|| ਤਾਭਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਦੇਹੋਯਮਨੁਗਹ੍ਯਤੇ| |੪੦|

ਧਮਨ੍ਯੋ ਨਾਭਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾ-ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਭਿਃ-ਧਮਨੀਭਿਃ, ਨਾਭਿਃ ਪਰਿਵਤਾ-ਪਰਿਵੇਸ੍ਟਿਤਾ| ਕਥਮ੍ ? ਚਕ੍ਰਨਾਭਿਰਿਵਾਰਕੈਃ,-ਯਥਾ ਰਥਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਮਭਾਗੋ ਨਾਭਿਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯੋਰਕੈਃ ਪਰਿਵ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ਵਨ੍ਨਾਭਿਃ-ਸ਼ਰੀਰਮਧ੍ਯਭਾਗੋ, ਧਮਨੀਭਿਃ| ਧ੍ਮਾਨਾਦ੍ਧਮਨ੍ਯਃ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੇਸਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਾਭਿਃ ਧਮਨੀਭਿਃ, ਅਯਂ ਦੇਹ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚਾਨੁਗਹ੍ਯਤੇ-ਰਸਾਦਿਪ੍ਰਾਪਣਕਰ੍ਮਣਾ ਤਾਃ ਕਾਯਸ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤਾਭਿਰਯਂ ਦੇਹ ਆਯ੍ਯਾਯਤੇ, ਆਰਾਮ ਇਵ ਜਲਹਾਰਿਣੀਭਿਃ ਕੇਦਾਰ ਇਵ ਕੁਲ੍ਯਾਭਿਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼ਾ. ਅ.੬)-"ਤਾਸਾਂ ਖਲੁ ਧਮਨੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਦਸ਼ ਧਮਨ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਤਾ ਦਸ਼ਾਧਃ ਪ੍ਰਸਤਾਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚਤਸ੍ਰਃ| ਤਾਭਿਰ੍ਯਥਾਸ੍ਵਮਙ੍ਗਾਵਯਵਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਆਪ੍ਯਾਯ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ| ਤਾਸਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਾ ਹਦਯਮਭਿਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਏਵਂ ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍| ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤੋ ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਰਸਾਨ੍ ਵਹਤਃ| ਏਵਂ ਦਸ਼| ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਗਹ੍ਣੀਤਃ| ਏਵਮਸ੍ਟਾਭਿਃ ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭਾਸਤੇ ਘੋਸਂ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ਚ| ਏਵਮਸ੍ਟੌ ਦ੍ਵੇ ਚਾਸ਼੍ਰੁ ਵਹਤਃ| ਤਥੈਵ ਦ੍ਵੇ ਸ੍ਤਨਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਨਾਰ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਨਰਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍| ਅਧੋਗਮਾਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾ ਦਸ਼ ਤ੍ਰਿਧਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਏਵਂ ਤਾ ਅਪਿ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਦਸ਼ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਰਸਾਨ੍ ਵਹਤਃ| ਦ੍ਵੇ ਵਹਤੋਨ੍ਨਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯੇਣ, ਦ੍ਵੇ ਤੋਯਂ ਦ੍ਵੇ ਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਦ੍ਵੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਵਹਤੋ ਦ੍ਵੇ ਚ ਮੁਞ੍ਚਤਃ| ਤ ਏਵ ਨਾਰੀਣਾਮਾਰ੍ਤਵਂ ਵਹਤਃ| ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍ਚੋਨਿਰਸਨ੍ਯੌ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੇ| ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼| ਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਟੌ ਧਮਨ੍ਯਸ੍ਤਿਰਸ਼੍ਚੀਨਾਃ ਸ੍ਵੇਦਮਭਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯਨ੍ਤਿ| ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਮਿਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਸ੍ਰੋ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸੁਬਹੁਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|" ਇਤਿ|

Adhikarana strIpuruShANAM dRuSyasrotAMsi (40-41) · Śloka 41

ਇਦਾਨੀਮ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਦਸ਼੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਨਿਰੁਪਯਿਤੁਮਾਹ | ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਨਾਸਿਕੇ ਕਰ੍ਣੌ ਨੇਤ੍ਰੇ ਪਾਯ੍ਵਾਸ੍ਯਮੇਹਨਮ੍||੪੦|| ਸ੍ਤਨੌ ਰਕ੍ਤਪਥਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨਾਰੀਣਾਮਧਿਕਂਤ੍ਰਯਮ੍| |੪੧|

ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪੁਂਸਾਂ ਨਵ,-ਦ੍ਵੌ ਨਾਸਾਪੁਟੌ, ਦ੍ਵੌ ਕਰ੍ਣੌ, ਦ੍ਵੇ ਨੇਤ੍ਰੇ, ਪਾਯੁਃ- ਗੁਦਮ੍, ਆਸ੍ਯਂ-ਮੁਖਮ੍, ਮੇਹਨਂ-ਮੂਤ੍ਰਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਦ੍ਵਾਰਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਤਾਨਿ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ,-ਦ੍ਬੌ ਸ੍ਤਨੌ, ਤਥੈਕੋ ਰਕ੍ਤਪਥੋ-ਰਕ੍ਤਮਾਰ੍ਗਃ, ਪ੍ਰਤਿਮਾਸਂ ਯਤੋ ਯੋਨੌ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਦੇਵਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪੁਂਭ੍ਯੋਧਿਕਾਨਿ| ਏਵਂ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦਸ਼੍ਯਾਨ੍ਯਭਿਧਾਯ ਸ਼ਰੀਰੇ ਯਾਨ੍ਯਦਸ਼੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਤਾਨ੍ਯਾਹ-

Adhikarana adRuSyaSyasrotAMsi (41-42) · Śloka 42

| ਜੀਵਿਤਾਯਤਨਾਨ੍ਯਨ੍ਤਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼||੪੧|| ਪ੍ਰਾਣਧਾਤੁਮਲਾਬ੍ਭੋਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ| |੪੨|

ਅਨ੍ਤਃ-ਸ਼ਰੀਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ' ਆਚਾਰ੍ਯਾਃ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਾਨਿ ਚ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਜੀਵਿਤਾਯਤਨਾਨਿ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਿ ? ਪ੍ਰਾਣਧਾਤੁਮਲਮ੍ਭੋਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਖ੍ਯਂ ਵਾਤਂ ਵਹਨ੍ਤਿ ਯਾਨਿ ਤਾਨਿ-ਪ੍ਰਾਣਵਾਹੀਨਿ| ਧਾਤੁਵਾਹੀਨਿ-ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਨ੍ ਯਨਿ ਵਹਨ੍ਤਿ| ਮਲਵਾਹੀਨਿ-ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਸ੍ਵੇਦਾਨ੍ ਯਾਨਿ ਵਹਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਅਮ੍ਭੋਵਾਹੀਨਿ-ਉਦਕਵਾਹੀਨਿ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ-ਅਨ੍ਨਮਭ੍ਯਵਹਤਂ ਯਾਨਿ ਵਹਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼ਾ.ਅ.੬)-"ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਵਾਹਿਨਾਂ ਹਦਯਂ ਮੂਲਂ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚ| ਤਾਨਿ ਕ੍ਸਯਰੌਕ੍ਸ੍ਯਪਿਪਾਸਾਕ੍ਸੁਦ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਤਤੋਤਿਸਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਂ ਕੁਪਿਤਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਾ ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ੂਲਮੁਚ੍ਛ੍ਵਸਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਵਾਸਵਤ੍ਸਾਧਨਮ੍| ਉਦਕਵਾਹਿਨਾਂ ਤਾਲੁ ਮੂਲਂ ਕ੍ਲੋਮ ਚ| ਤਾਨ੍ਯਾਮਭਯਾਤਿਪਾਨੋਸ੍ਣਸ਼ੁਸ੍ਕਾਨ੍ਨਤਡ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਭਿਰ੍ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਤਤੋਤਿਤਸ੍ਣਾ ਮੁਖਸ਼ੋਸਃ ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਨਂ ਤਮੋਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਣੋਕ੍ਤਮੌਸਧਮ੍| ਅਨ੍ਨਵਾਹਿਨਾਮਾਮਾਸ਼ਯੋ ਮੂਲਂ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਂ ਚ| ਤੇਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟੌ ਸਰ੍ਵਂ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੋਕ੍ਤਮਵਗਧ੍ਚ੍ਛੇਤ੍| ਰਸਵਾਹਿਨਾਂ ਹਦਯਂ ਮੂਲਂ ਦਸ਼ ਧਮਨ੍ਯਸ਼੍ਚ| ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਨਾਂ ਯਕਤ੍ ਪ੍ਲੀਹਾ ਚ| ਮਾਂਸਵਾਹਿਨਾਂ ਸ੍ਨਾਵਾਨਿਤ੍ਵਕ੍ ਚ| ਮੇਦੋਵਾਹਿਨਾਂ ਵਕ੍ਕੌ ਮਾਂਸਂ ਚ| ਅਸ੍ਥਿਵਾਹਿਨਾਂ ਜਘਨਂ ਮੇਦਸ਼੍ਚ| ਮਜ੍ਜਵਾਹਿਨਾਂ ਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਚ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਾਹਿਨਾਂ ਸ੍ਤਹੌ ਮੁਸ੍ਕੌ ਮਜ੍ਜਾ ਚ| ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਨਾਂ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੌ ਚ| ਸ਼ਕਦ੍ਵਾਹਿਨਾਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ| ਸ੍ਵੇਦਵਾਹਿਨਾਂ ਮੇਦੋ ਰੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਰੋਤਸਾਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸਿਰਾ ਧਮਨ੍ਯਃ| ਅਪਰੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਿਰਾਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਮ੍| ਸਰਣਾਤ੍ ਸਿਰਾਃ| ਧ੍ਮਾਨਾਦ੍ਧਮਹ੍ਯਃ| ਸ੍ਰਵਣਾਤ੍ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ| ਕੇਵਲਂ ਪਰਸ੍ਪਰਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਸਦ੍ਦਸ਼ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਚ੍ਚ ਵਿਭਕ੍ਤਕਰ੍ਮਣਾਮਪ੍ਯਵਿਭਾਗ ਇਵ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰੇਵਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਿਰਾ ਧਮਨ੍ਯੋ ਰਸਾਯਨ੍ਯੋ ਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਨਾਡ੍ਯਃ ਪਨ੍ਥਾਨੋਯਨਾਨਿ ਮਾਰ੍ਗਾਃ ਸ਼ਰੀਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਸਂਵਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਸ਼ਯਾ ਕ੍ਸਯਾ ਨਿਕੇਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਧਾਤ੍ਵਵਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਾਲਕ੍ਸ੍ਯਾਣਂ ਪਰ੍ਯਯੇਣ ਨਾਮਾਨੀਤਿ|" ਇਤਿ|

Adhikarana duShTaviSuddhAnAM krameNa rogasuKakaratvam (42) · Śloka 42

ਅਹਿਤਸੇਵਨਾਤ੍| ਤਾਨਿ ਦੁਸ੍ਟਾਨਿ ਰੋਗਾਯ, ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਿ ਸੁਖਾਯ ਚ||੪੨||

ਅਹਿਤਾਨਾਮਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦੀਨਾਂ ਸੇਵਨਾਤ੍-ਸ਼ੀਲਨਾਤ੍, ਤਾਨਿ,-ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਦੁਸ੍ਟਾਨਿ ਰੋਗਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੇਸਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋਕ੍ਤਮਵਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਿ-ਅਦੁਸ੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਸੁਖਾਯ ਆਰੋਗ੍ਯਾਯ, ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana srotasAM svadhAtusamavarNatvAdi (43) · Śloka 43

ਸ੍ਵਧਾਤੁਸਮਵਰ੍ਣਾਨਿ ਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਯਣੂਨਿ ਚ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੀਰ੍ਘਾਣ੍ਯਾਕਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਾਨਸਦ੍ਦਸ਼ਾਨਿ ਚ||੪੩||

ਸ੍ਵੋ ਧਾਤੁਃ ਸ੍ਵਧਾਤੁਃ,-ਯੋ ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਸ ਆਧਾਰਸ੍ਯਾਧੇਯਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤੋ ਧਾਤੁਃ, ਤੇਨ ਤੇਨ ਸ੍ਵਧਾਤੁਨਾ ਸਮਃ-ਸਮਾਨੋ, ਵਰ੍ਣੋ ਯੇਸਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤਾਨਿ ਸ੍ਵਧਾਤੁਸਮਵਰ੍ਣਾਨਿ| ਯਥਾ,-ਰਸਧਾਤੁਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਾਨਿ ਰਸਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਯਾਵਚ੍ਛੁਕ੍ਰਧਾਤੁਸਦ੍ਦਸ਼ਵਰ੍ਣਾਨਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ| ਤਥਾ, ਸਰ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਾਨਿਚਿਦ੍ਦਤ੍ਤਾਨਿ-ਵਰ੍ਤੁਲਾਨਿ, ਕਾਨਿਚਿਤ੍ਸ੍ਥੂਲਾਨਿ, ਕਾਨਿਚਿਦਣੂਨਿ-ਸੁਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ| ਤਥਾ, ਆਕਤ੍ਯਾ-ਸਂਸ੍ਥਾਨੇਨ, ਦੀਰ੍ਘਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਤਾਨ ਸਦਸ਼ਾਨਿ-ਪਤ੍ਰਰੇਖਾਤੁਲ੍ਯਾਨਿ| ਪਤ੍ਰਰੇਖਾਤੁਲ੍ਯਰੁਪਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਾਖਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਖਤਯਾਨੇਕਧਾ ਦੂਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸਤਾਨੀਤਿ ਗਮਯਤਿ|

Adhikarana AhArAdInAM srotoduShTikaratvam (44) · Śloka 44

ਯਤਸ਼੍ਚਾਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵਨਂ ਸ੍ਰੋਤੋਦੁਸ੍ਟਿਕਾਰਣਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਾਨਿ ਤਦ੍ਦੁਸ੍ਟਿਕਾਰਣਾਨਿ ਵਕ੍ਤਿ ਆਹਾਰਸ਼੍ਚ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਗੁਣੈਃ ਸਮਃ| ਧਾਤੁਭਿਰ੍ਵਿਗੁਣੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ ਪ੍ਰਦੂਸਕਃ||੪੪||

ਆਹਾਰਃ-ਪਾਨਾਸ਼ਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣਃ, ਦੋਸਗੁਣੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਗੁਣੈਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਯਃ ਸਮਃ-ਤੁਲ੍ਯਃ ਸਮਾਨਗੁਣਃ, ਸ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸਕਃ| ਵਿਹਾਰੋਪਿ-ਯੋ ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਲਕ੍ਸਣਃ, ਸੋਪਿ ਦੋਸਗੁਣੈਃ ਸਮਾਨਗੁਣੋ ਯਥਾਯਥਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸਕਃ| ਯਸ਼੍ਚਾਹਾਰਸ੍ਤਥਾਵਿਹਾਰੋ ਧਾਤੁਭਿਃ-ਰਸਾਦਿਭਿਃ, ਵਿਗੁਣੋ-ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣੋ ਰਸਸਮਾਨਗੁਣਰ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਃ, ਸ ਯਥਾਯਥਮੇਵ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸਕਃ|

Adhikarana srotasAM duShTilakShaNam (45) · Śloka 45

ਸ੍ਰੋਤਾਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਃ ਕਥਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸਙ੍ਗੋ ਵਾ ਸਿਰਾਣਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯੋਪਿ ਵਾ| ਵਿਮਾਰ੍ਗਤੋ ਵਾ ਗਮਨਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਮ੍||੪੫||

ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਯਥਾ-ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹਵਦ੍ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤਾ| ਸਙ੍ਗਃ-ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਵਤ੍| ਸ਼ਕਦ੍ਵਾਹਿਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮਤੀਸਾਰਵਤ੍ਪੁਰੀਸਾਤਿਸਰਣਂ-ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਕਤ੍ਵਾਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਅਥਵਾ ਸਰ੍ਵਸਰ੍ਵਿਕਯੋਦਾਵਰ੍ਤਵਤ੍ਪੁਰੀਸਸ੍ਯਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਏਵਂ ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀ ਤਤ੍ਸ੍ਰੋਤੋਦੁਸ੍ਟੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਥੈਵ ਪੁਰੀਸਵਾਹਿਨਾਂ ਪੁਰੀਸਾਤਿ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀ ਪੁਰੀਸ਼ਵਾਹਿਸ੍ਰੋਦੁਸ੍ਟੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਯਥਾਯਥਂ ਵਸ੍ਤੁਵਾਹਿਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਸ੍ਤ੍ਵਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀ ਤੇਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਥਵਾ ਸਿਰਾਣਾਂ-ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ-ਕੁਟਿਲਭਾਵਤ੍ਵਂ, ਦੁਸ੍ਟੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵਿਮਾਰ੍ਗਤੋ ਵੇਤਿ| ਅਥਵਾ ਸ੍ਵਂ ਮਾਰ੍ਗਮੁਜ੍ਝਿਤ੍ਵਾ ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਾਸਾਦਨਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮ੍|

Adhikarana srotasAM dvArANi (46) · Śloka 46

ਬਿਸਾਨਾਮਿਵ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਦੂਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸਤਾਨਿ ਚ| ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦੇਹੇ ਰਸੋ ਯੈਰੁਪਚੀਯਤੇ||੪੬||

ਬਿਸਾਨਾਂ-ਮਣਾਲਾਨਾਂ, ਯਥਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ-ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ, ਦੂਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸਤਾਨਿ-ਸਕਲਂ ਬਿਸਂ ਗਤਾਨਿ, ਤਥੈਵ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਮੁਖਾਨਿ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਦੇਹੇ ਦੂਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸਤਾਨਿ-ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਗਤਾਨਿ| ਯੈਃ-ਦ੍ਵਾਰੈਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਃ, ਦੇਹੇ-ਸ਼ਰੀਰੇ, ਅਭ੍ਯਵਹਤਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਭਾਵੋ ਯਃ ਸਮੁਦ੍ਭਵਤਿ ਸ ਰਸਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯ ਉਪਚੀਯਤੇ-ਵਦ੍ਧਿਂ ਨੀਯਤੇ|

Adhikarana srotasAM vyadhe mohAdayaH (47-48) · Śloka 48

ਵ੍ਯਧੇ ਤੁ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੋਹਕਮ੍ਪਾਧ੍ਮਾਨਵਮਿਜ੍ਵਰਾਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼ੂਲਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਾ ਮਰਣਮੇਵ ਵਾ||੪੭|| ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਦ੍ਧਮਤੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਪ੍ਰਸਾਧਯੇਤ੍| ਉਦ੍ਧਤ੍ਯ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਯਤ੍ਨੇਨ ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਵਿਧਾਨਤਃ||੪੮||

ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤੁ ਵ੍ਯਧੇ-ਤਾਡਨੇ ਸਤਿ, ਮੋਹਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਮੋਹਾਦੀਨਾਮਤਿਰੇਤਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ ਪ੍ਰਲਾਪਾਦੀਨਾਂ ਚ| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਯੋ ਰੋਧੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਥਵਾ ਮਰਣਮੇਵ ਭਵਤਿ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਜ੍ਜੀਵਿਤ ਸਂਸ਼ਯਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ-"ਅਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਧ੍ਰੁਵੋ ਮਤ੍ਯੁਃ" (ਹ.ਚਿ. ਅ.੧੧/੪੪) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਸ਼ਲ੍ਯਮੁਦ੍ਧਤ੍ਯ-ਬਹਿਰ੍ਨਿਸ੍ਕਾਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਸਾਧਯੇਤ੍| ਕਥਮ੍ ? ਯਤ੍ਨੇਨ-ਨਾਵਹੇਲਯਾ| ਕੇਨ ਪ੍ਰਸਾਧਯੇਤ੍ ? ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਵਿਧਾਨਤਃ-ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਪ੍ਰਤਿਸੇਦੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ|

Adhikarana dhanvantarimate pittaM pAcakam Atreyamate~aagniH pAcakaH (49) · Śloka 49

ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਕ੍ਤਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਪਾਚਕਾਖ੍ਯਂ ਪੁਰੇਰਿਤਮ੍| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਦੀਨਾਮੂਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਸ਼ਾਸਨਮ੍||੪੯||

ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਅਨੇਕਵਿਧਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਭ੍ਯਵਹਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਪਕ੍ਤਾ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍ ? ਪਾਚਕਾਖ੍ਯਂ ਪੁਰੇਰਿਤਂ,-ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੋਸਭੇਦੀਯੇਧ੍ਯਾਯ ਉਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੧੨/੧੦)-"ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਗਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਪਾਚਕਂ ਨਾਮ ਤਤ੍ਸ੍ਮਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਦੀਦ੍ਦਸ਼ ਪਿਤ੍ਤਮਾਹਾਰਂ ਪਾਚਯਤੀਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮਤਮ੍| ਦੋਸਧਾਤ੍ਵਿਤਿ| ਓਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ-ਅਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ, ਸ਼ਾਸਨਂ-ਆਜ੍ਞਾ, ਇਤਿ-ਏਵਂ, ਦੋਸਾਦੀਨਾਮੂਸ੍ਮਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ| ਦੋਸਾਃ-ਵਾਤਾਦਯਃ, ਧਾਤਵੋ-ਰਸਾਦਯਃ, ਮਲਾਃ-ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ੍ਵੇਦਾਃ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦੂਸਿਕਾਦਯਃ| ਤੇਸਾਂ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਊਸ੍ਮਾ-ਅਗ੍ਨਿਃ, ਯਃ ਸ ਏਵਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਕ੍ਤਾ, ਨ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਾਚਕਾਖ੍ਯਮਿਤਿ|

Adhikarana dhanvantarimate grahaNyeva pittadharA kalA (50-51) · Śloka 51

ਤਦਧਿਸ੍ਠਾਨਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀ ਮਤਾ| ਸੈਵ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮਤੇ ਕਲਾ ਪਿਤ੍ਤਧਰਾਹ੍ਵਯਾ||੫੦|| ਆਯੂਰਾਰੋਗ੍ਯਵੀਰ੍ਯੌਜੋਭੂਤਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਪੁਸ੍ਟਯੇ| ਸ੍ਥਿਤਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਦ੍ਵਾਰਿ ਭੁਕ੍ਤਮਾਰ੍ਗਾਰ੍ਗਲੇਵ ਸਾ||੫੧||

Adhikarana balavatI grahaNyannaM pAcayati abalA Amameva vimu~jcati (52) · Śloka 52

ਭੁਕ੍ਤਮਾਮਾਸ਼ਯੇ ਰੁਧ੍ਵਾ ਸਾ ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਨਯਤ੍ਯਧਃ| ਬਲਵਤ੍ਯਬਲਾ ਤ੍ਵਨ੍ਨਮਾਮਮੇਵ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ||੫੨||

ਭੁਕ੍ਤਂ-ਅਭ੍ਯਵਹਤਮਨ੍ਨਂ, ਆਮਾਸ਼ਯੇ-ਆਮਾਨ੍ਨਸ੍ਥਾਨੇ ਯਤ੍ਰਾਮਮਨ੍ਨਂ ਤਤ੍ਰ, ਸਾ-ਗ੍ਰਹਣੀ, ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ-ਅਵਸ੍ਟਭ੍ਯ, ਅਧੋ ਨਯਤਿ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਪਿਪਾਚ੍ਯ,-ਵਿਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ ਪਾਚਯਿਤ੍ਵਾ| ਬਲਵਤੀਤਿ| ਬਲਵਤੀ ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿਪਾਚ੍ਯਾਧੋ ਨਯਤਿ| ਅਬਲਾ ਪੁਨਃ ਸਤੀ ਸਾ ਆਮਮੇਵ-ਅਪਕ੍ਵਮੇਵ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਨਨੁ, ਜਾਠਾਰਾਗ੍ਨਿਰਨ੍ਨਂ ਗ੍ਰਹਣੀਸ੍ਥਂ ਪਚਤਿ, ਨ ਗ੍ਰਹਣੀ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? "ਸਾ ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਨਯਤ੍ਯਧਃ" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਗ੍ਨਿਗ੍ਰਹਣ੍ਯੋਰਾਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਯੁਜ੍ਯਤ ਏਵੈਤਦ੍ਵਕ੍ਤੁਮ੍| ਗ੍ਰਹਣੀ ਹ੍ਯਗ੍ਨੇਰਾਧਾਰਃ| ਤਥਾ ਚ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼੍ਲੋ.੫੦)-"ਕਲਾ ਪਿਤ੍ਤਧਰਾਹ੍ਵਯਾ" ਇਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਹ੍ਨਿਃ| ਤਥਾ ਚਾਧੁਨੈਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼੍ਲੋ.੯੦)-"ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਹ੍ਨਿਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵਂ ਵਹ੍ਨਯਾਧਾਰਾ ਯਾ ਕਲਾ ਸਾਨ੍ਨਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤਸ਼੍ਚਾਧਾਰਤਯਾ ਗ੍ਰਹਣੀਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਗ੍ਨਿਃ ਪਾਕਕਰਣਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ, ਨਾਧਾਰਮਨ੍ਤਰੇਣ ਕੇਵਲ ਏਵ| ਤਦੇਵਮਗ੍ਨ੍ਯਾਧਾਰਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਕਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵੇਤਿ| ਅਤਃ "ਸਾ ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਨਯਤ੍ਯਧਃ" ਇਤ੍ਯੇਤਦੁਪਪਨ੍ਨਮੇਵ|

Adhikarana agnigrahaNyoH parasparamupakAryopakArakaBAvaH (53) · Śloka 53

ਅਗ੍ਨਿਗ੍ਰਹਣ੍ਯੋਰਾਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵਤਯਾਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਬਲਾਧਾਨੇਨੋਪਕਰ੍ਯੋਪਕਾਰਕਭਾਵਃ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਬਲਮਗ੍ਨਿਰ੍ਹਿ ਸ ਚਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣੀਬਲਃ| ਦੂਸਿਤੇਗ੍ਨਾਵਤੋ ਦੁਸ੍ਟਾ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗਕਾਰਿਣੀ||੫੩||

ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਯਦ੍ਬਲਂ-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰਗ੍ਨਿਃ| ਅਗ੍ਨਿਤੋ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਬਲਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਸ ਚਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਰ੍ਗ੍ਰਹਣੀਬਲਃ, ਗ੍ਰਹਣੀ ਬਲਂ ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਸ ਏਵਮ੍| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨ ਕੇਵਲਮਗ੍ਨਿਰ੍ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਬਲਮ੍, ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਪ੍ਯਰ੍ਗ੍ਨੇਰ੍ਬਲਮ੍| ਅਤੋ ਹੇਤੋਰ੍ਦੂਸਿਤੇਗ੍ਨੌ ਦੁਸ੍ਟਾਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗਕਾਰਿਣੀ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਚਾਰ੍ਥਾਦ੍ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਮਪਿ ਦੁਸ੍ਟਾਯਾਮਗ੍ਨਿਰ੍ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਦੁਸ੍ਟਸ਼੍ਚ ਸੋਪਿ ਰੋਗਕਾਰੀ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਯਾ ਪਿਤ੍ਤਧਰਾ ਕਲਾ ਸਾਦੁਸ੍ਟਾ ਸਤ੍ਯਾਯੁਰਾਦੀਨਾਂ ਪੁਸ੍ਟਯੇ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਨਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਭਹਣ੍ਯਾ ਏਵਂਰੂਪਤਾ|

Adhikarana annapAkasyAgnirhetuH (54) · Śloka 54

ਤਚ੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਵਿਪਕ੍ਵਮੇਵ ਦੇਹਧਾਤ੍ਵਾਦਿਪੋਸਣਮ੍, ਨਾਪਕ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਨਪਾਕਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰਗ੍ਨਿਃ, ਅਤ ਆਹ ਯਦਨ੍ਨਂ ਦੇਹਧਾਤ੍ਵੋਜੋਬਲਵਰ੍ਣਾਦਿਪੋਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਰ੍ਹੇਤੁਰਾਹਾਰਾਨ੍ਨ ਹ੍ਯਪਕ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਦਯਃ||੫੪||

ਯਦਨ੍ਨਂ-ਆਹਾਰੋ, ਦੇਹਧਾਤ੍ਵਾਦਿਪੋਸਣਂ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਰ੍ਹੇਤੁਃ| ਕੁਤਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਅਪਕ੍ਵਾਦਾਹਾਰਾਦ੍ਰਸਰੁਧਿਰਾਦਯੋ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤੋ ਦੇਹਧਾਤ੍ਵਾਦਿਪੋਸਣੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਃ ਕਾਰਣਮ੍, ਪਾਕਕ੍ਰਿਯਾਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਾਤ੍| ਤਦੇਵਮਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਭ੍ਯਾਮਵਗਮ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਨਂ ਦੇਹਧਾਤ੍ਵਾਦਿਹੇਤੁਰਗ੍ਨਿਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ, ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਃ ਪਾਕਕਾਰਣਮ੍, ਪਕ੍ਵਮਨ੍ਨਂ ਦੇਹਾਦਿਪੋਸਣਮ੍| ਇਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਕਾਰਣ੍ਤ੍ਵਮਨਯੋਃ|

Adhikarana SarIre~annapAkaprakAraH (55-56) · Śloka 56

"ਨ ਹ੍ਯਪਕ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਦਯਃ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤਃ ਪਾਕਸ੍ਯੈਵੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਂ ਨਿਰੁਪਯਨ੍ਨਾਹ ਅਨ੍ਨਂ ਕਾਲੇਭ੍ਯਵਹਤਂ ਕੋਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਾਹਤਮ੍| ਦ੍ਰਵੈਰ੍ਵਿਭਿਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਂ ਨੀਤਂ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਮਾਰ੍ਦ੍ਵਮ੍||੫੫|| ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਃ ਸਮਾਨੇਨ ਪਚਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਔਦਰ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰ੍ਯਥਾ ਬਾਹ੍ਯਃ ਸ੍ਥਾਲੀਸ੍ਥਂ ਤੋਯਤਣ੍ਡੁਲਮ੍||੫੬||

ਕਾਲੇ-"ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ" (ਹ.ਸੂ. ਅ.੮/੫੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰੂਪਿਤੇ| ਅਨ੍ਨਮਭ੍ਯਵਹਤਂ ਕੋਸ੍ਠਂ-ਹਦਯਾਦ੍ਯਙ੍ਗਨਿਬਨ੍ਧਨਂ ਸ੍ਥਾਨਂ, ਪ੍ਰਣਾਖ੍ਯੇਨ ਵਾਯੁਨਾਹਤਂ-ਆਨੀਤਮ੍| "ਸ੍ਠੀਵਨਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰ" (ਹ.ਸੂ.ਅ.੧੨/੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵ ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਾਹਤਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵੈਃ-ਦ੍ਰਵਗੁਣੋਪਲਕ੍ਸਿਤੈਸ੍ਤੋਯਵ੍ਯਞ੍ਜਨਮਦ੍ਯਕ੍ਸੀਰਾਦਿਭਿਃ, ਵਿਭਿਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਂ-ਅਪਨੀਤਪਿਣ੍ਡਿਤਭਾਵਮ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਨੇਹੇਨ-ਘਤਾਦਿਨਾ, ਮਦੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਮਗ੍ਨਿਃ ਪਚਤਿ| "ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ਜਨ੍ਤੋਰਾਮਾਸ਼ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ|" ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤ ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ (ਚਰਕੇ ਵਿ. ਅ. ੨/੨੩)| ਕਿਮ੍ਭੂਤੋਗ੍ਨਿਃ ? ਔਦਰ੍ਯੋ-ਜਠਰਭਵਃ| ਤਥਾ ਸਮਾਨਾਖ੍ਯੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਃ-ਉਦ੍ਦੀਪਤਃ| ਕਾਲਗ੍ਰਹਣਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਸਹਾਯੇਨ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਨਾ ਸਮਨੋਦ੍ਦੀਪਿਤੇਨ ਪਕ੍ਵਮਨ੍ਨਂ ਦੇਹਧਾਤ੍ਵਾਦਿਪੋਸਣਮ੍| ਨਨੁ, ਔਦਰ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰਦਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਕਥਂ ਪਚਤਿ ? ਅਤਸ੍ਤਦਰ੍ਥਂ ਬਾਹ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਨਿਰੁਪਯਿਤੁਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਦਾਹ ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਬਾਹ੍ਯੋਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਥਾਲੀਸ੍ਥਂ ਤੋਯਤਣ੍ਡੁਲਂ ਪਚਤਿ| ਤੋਯਂ ਚ ਤਣ੍ਡੁਲਾਸ਼੍ਚ ਤੋਯਤਣ੍ਡੁਲਮ੍, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਕਵਦ੍ਭਾਵਃ| ਤਥੈਵਾਸਾਵੌਦਰ੍ਯੋਗ੍ਨਿਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਃ ਸਮਾਨੇਨਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਨ੍ਨਂ-ਅਸ਼ਿਤਪੀਤਲੀਢਖਾਦਿਤਭੇਦਭਿਨ੍ਨਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਾਹਤਂ ਪਚਤਿ| ਨਨੁ, ਦੋਸਭੇਦੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੨/੪)-"ਪ੍ਰਾਣੋਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਧਗਃ| ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਨਿਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਤ੍|" ਇਤਿ| ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ-ਆਹਰਣਂ, ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਤ੍| ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਾ ਹਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਪ੍ਯਯਮਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਿ| ਤਤ੍ਕਿਮੇਤੇਨ ? ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਦਿਤ੍ਯਨੇਨਾਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਰਣਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਤੁ ਕੋਸ੍ਠਪ੍ਰਾਪਣਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਹਿ ਵਾਰ੍ਯੋਰ੍ਮੂਰ੍ਧਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯੋਰੋ ਯਾਵਤ੍ਸਂਚਾਰ ਉਕ੍ਤਃ, ਨ ਤਤੋਧਃ| ਏਵਮਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਰਣਂ ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਯਾਵਦੁਰਃ, ਨ ਕੋਸ੍ਠਮਿਤਿ| ਕੋਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਾਹਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਤੁ ਕੋਸ੍ਠਪ੍ਰਾਪਣਾਖ੍ਯੋਰ੍ਥਵਿਸ਼ੇਸ ਉਕ੍ਤਃ| ਇਤਿ ਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯੇਤਦ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| [ ਨਨੁ, ] 'ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਃ ਸਮਾਨੇਨ' ਇਤਿ ਚ ਨ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ.ਅ.੧੨/੮)-"ਸਮਾਨੋਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਚਰਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ|" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਜਾਠਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਸਹਚਰਃ ਸਮਨੋ ਵਾਯੁਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥੋਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ "ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਃ ਸਮਾਨੇਨ " ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਨਾਰ੍ਥਃ| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਰ੍ਥਵਿਸ਼ੇਸਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰ੍ਥਮੇਤਦੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ-"ਸਮਾਨੋਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਚਰਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਅਨ੍ਨਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਪਚਤਿ " ਇਤਿ ਸਮਾਨਸਯੈਵ ਪਾਕਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਹ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਦ੍ਵਾਰੇਣ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਨਾਗ੍ਨੇਃ| ਇਹ ਪੁਨਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਃ ਸਮਾਨੇਨਾਗ੍ਨਿਃ ਪਚਤਿ, ਨ ਸਮਾਨੋ ਵਾਯੁਃ, ਇਤ੍ਯਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮੇਵ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੈਕਪ੍ਰਤ੍ਯਯਜਨਿਤਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਨ੍ਨਪਾਕਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਨੇਰੇਵ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍, ਨ ਸਮਾਨਾਦੇਃ| ਸਮਾਨਾਦਯੋ ਹ੍ਯੁਪਕਾਰਕਾ ਏਵ| ਅਤੋ ਯੁਕ੍ਤਮਿਦਂ 'ਅਗ੍ਨਿਃ ਪਚਤਿ' ਇਤਿ|

Adhikarana aByavahRutAdannAdeva krameNa kaPapittavAtAnAmIraNaM bRuMhaNaM ca (57-58) · Śloka 58

ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯੇਦਾਨੀਮਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਸ੍ਯ ਯਾ ਅਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤਾਃ ਕਥਯਨ੍ ਪੁਨਸ੍ਤਮੇਵ ਪਾਕਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ ਆਦੌ ਸਡ੍ਰਸਮਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਮਧੁਰੀਭੂਤਮੀਰਯੇਤ੍| ਫੇਨੀਭੂਤਂ ਕਫਂ, ਯਾਤਂ ਵਿਦਾਹਾਦਮ੍ਲਤਾਂ ਤਤਃ||੫੭|| ਪਿਤ੍ਤਮਾਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਯਵਮਾਨਂ, ਚ੍ਯੁਤਂ ਪੁਨਃ| ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਸ਼ੋਸਿਤਂ ਪਕ੍ਵਂ ਪਿਣ੍ਡਿਤਂ ਕਟੁ ਮਾਰੁਤਮ੍||੫੮||

ਆਦੌ-ਪ੍ਰਥਮਂ, ਸਡ੍ਰਸਮਪਿ, ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਦਿਰਸਮਪਿ, ਅਨ੍ਨਂ-ਅਭ੍ਯਵਹਤਮਸ਼ਿਤਪੀਤਾਦਿਕਂ, ਤਤ੍ਪਚ੍ਯਮਾਨਂ ਮਧੁਰੀਭੁਤਂ-ਅਮਧੁਰਂ ਮਧੁਰਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਤ੍, ਕਫਮੀਰਯੇਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਕਫਮ੍ ? ਫੇਨੀਭੂਤਮ੍| ਪਾਨੀਯਾਦੇਰਪਿ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਂ ਫੇਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਿਦਾਹਾਦਿਤਿ| ਤਤਃ-ਪ੍ਰਥਮਾਵਸ੍ਥਾਤੋ ਮਾਧੁਰ੍ਯਪ੍ਰਾਯਾਯਾ ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਮਧ੍ਯਮਾਵਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਜਾਠਰੇਣ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਪਕ੍ਵਂ ਸਡ੍ਰਸਮਪ੍ਯਨ੍ਨਮਭ੍ਯਵਹਤਮਮ੍ਲਤਾਂ ਯਾਤਂ-ਅਨਮ੍ਲਮਮ੍ਲਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਨਰਮ੍ਲਤਾਂ ਯਾਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਦਾਹਾਤ੍| ਵਿਰੁਦ੍ਧੋ ਵਿਸਮੋ ਵਾ ਦਾਹੋ-ਵਿਦਾਹਃ| ਤਤੋ ਵਿਦਾਹਾਦ੍ਧੇਤੋਰਮ੍ਲਤਾਂ ਯਾਤਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮਨ੍ਨਮ੍ ? ਆਮਾਸ਼ਯਾਚ੍ਚ੍ਯਵਮਾਨਂ,-ਨਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਮੇਵ| ਚ੍ਯੁਤਂਪੁਨਃ-ਤਤ ਆਮਸ਼ਯਾਤ੍ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ, ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪਕ੍ਵਂ ਸ਼ੋਸਿਤਮਨ੍ਨਂ, ਤਥਾ ਪਿਣ੍ਡਿਤਂ-ਤਦਾਨੀਮ੍ ਪਿਣ੍ਡਂ ਸਞ੍ਜਾਤਂ ਸਂਹਤਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ, ਤਥਾ ਕਟੁਕਂ ਜਾਤਂ, ਅਨ੍ਯਾਂ(ਨ੍ਤ੍ਯਾਂ) ਤਤੀਯਾਮਵਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਾਰੁਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਭਵਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦ੍ਯਪ੍ਰਾਯਂ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮੇਯਂ ਚ| ਅਤ ਏਵ ਰਸਸਟ੍ਕੇਪਿ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਪਾਕਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਦਨਯਾ ਰੀਤ੍ਯੋਪਪਨ੍ਨਤਰਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਹਿ-ਸਡ੍ਰਸਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਨਸ੍ਯ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਰਸਤ੍ਰਯੋਪਲਕ੍ਸਿਤੇਨ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਸ੍ਵਭਾਵੇਨਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯੇਣ ਪਰਿਣਾਮੋ ਭਵਤਿ| ਅਥ (ਨਨੁ,) ਅਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ "ਅਦੋ ਜਗ੍ਧਿਰ੍ਲ੍ਯਪ੍ਤਿਕਿਤਿ" ਇਤਿ ਜਗ੍ਧ੍ਯਾਦੇਸ਼ੋ ਨ ਭਵਤਿ ?| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਅਨ੍ਨ ਇਤਿ ਨਿਪਾਤਨਾਤ੍ "ਬਹੁਲਂ ਛਨ੍ਦਸਿ" ਇਤਿ ਬਹੁਲਵਚਨਾਦ੍ਵਾ ਜਗ੍ਧ੍ਯਾਦੇਸ਼ਾਭਾਵਃ| ਨਨੁ, ਵਿਦਾਹਾਦਮ੍ਲਤਾਂ ਗਤਮਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਮ ਯੁਕ੍ਤਮਿਵਾਭਾਤਿ| ਯਤੋ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸੇਕ੍ਸੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦੀਨਾਮਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ| ਅਪਿ ਚ ਵਿਦਾਹਾਦੀਨਿ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਃ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੮/੩੨) ਪਠਤਿ| ਅਨਯਾ ਚ ਰੀਤ੍ਯਾ ਅਵਦਾਹਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਾਵ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਮਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਮਾਨਮਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮਿਵ ਮਨ੍ਯਾਮਹੇ| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਦਾਹਸ੍ਯ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਦਦੋਸਃ| ਇਹ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਵਿਦਾਹਃ ਪ੍ਰਥਿਤੋ ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਕਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਕਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| [ਨਨੁ,] ਆਮਾਸ਼ਯਾਚ੍ਯੁਤਮਗ੍ਨਿਨਾ ਪਕ੍ਵਮਿਤਿ ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? ਯਤਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪਾਕੋਨੁਪਪਨ੍ਨਃ| ਦੂਰਵ੍ਯਵਧਾਨੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਰਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਤ੍ਵਮਨੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇਪ੍ਯਸ੍ਤਿ ਪਾਕਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਵਚਨਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਪ੍ਰਾਗ੍ਬਸ੍ਤਿਵਿਧਾਵਭ੍ਯਧਾਤ੍ (ਹ.ਸੂ.ਅ.੧੯/੩੪)-"ਯਥਾ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਪਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਤੋਤ੍ਯੁਲ੍ਬਣਮਾਰੁਤਾਨ੍| ਵ੍ਯਾਯਾਮਨਿਤ੍ਯਾਨ੍ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੀਨ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੋਭਿਹਿਤਃ| ਤਥਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇਪ੍ਯਗ੍ਨਿਨਾ ਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਪਾਕੋ ਯੁਕ੍ਤ ਏਵ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਮਾਂਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵਿਕ੍ਲੇਦਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪਾਕੋਨੁਜ੍ਞਾਤ ਏਵ|

Adhikarana anyAgnInAM karmANi (59) · Śloka 59

ਜਾਠਰਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਯ, ਇਦਾਨੀਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪ੍ਯਗ੍ਨੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਤੁਮਾਹ ਭੌਮਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਾਣਃ ਸਨਾਭਸਾਃ| ਪਞ੍ਚਾਹਾਰਗੁਣਾਨ੍ਸ੍ਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦੀਨ੍ ਪਚਨ੍ਤ੍ਯਨੁ||੫੯||

ਭੂਮੇਰਯਂ ਭੌਮਃ| ਆਪ੍ਯ ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਆਗ੍ਨੇਯ ਇਤਿ "ਅਗ੍ਰੇਰ੍ਢਕ੍" ਇਤਿ ਢਕ੍| ਵਾਯਵ੍ਯ ਇਤਿ "ਸਾਸ੍ਯ ਦੇਵਤਾ" ਇਤ੍ਯਰ੍ਥੇ "ਵਾਯ੍ਵਤੁਪਿਤ੍ਰੁਸਸੋ ਯਤ੍" ਇਤਿ ਯਤ੍| ਤਦਤ੍ਰੌਪਮ੍ਯਰ੍ਥੋ ਬੋਧ੍ਯਃ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਇਵ ਵਾਯਵ੍ਯ ਇਤਿ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਾਣ ਇਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਸਨਭਸਾਃ| ਸਹ ਨਾਭਸੇਨੋਸ੍ਮਣਾ ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਾਣਃਪਞ੍ਚਾਗ੍ਨਯਃ| ਭੌਮ ਊਸ੍ਮਾ ਯਾਵਨ੍ਨਾਭਸ ਊਸ੍ਮੇਤਿ| ਤਦੇਤੇਗ੍ਨਯਃ ਪਞ੍ਚਾਹਾਰਗੁਣਾਨ੍ ਅਨੁ-ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍, ਪਚਨ੍ਤਿ| ਕੁਤੋਨੁ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾ ਦੌਦਾਰ੍ਯਾਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਿਤਾਦਨ੍ਨਪਾਕਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਾਹਾਰਗੁਣਾਨ੍ ? ਸ੍ਵਾਨ੍ਖਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦੀਨ੍| ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਮਾਹਾਭੁਤੋਸ੍ਮਣਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦੇਰਾਤ੍ਮੀਯੋ ਗੁਣਃ, ਤਂ ਗੁਣਂ ਸ ਏਵ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦ੍ਯੂਸ੍ਮਾ ਪਚਤਿ|

Adhikarana BUtaguNAnAM BUtaguNapoShakatvaM (60) · Śloka 60

ਅਨਯਾ ਚੋਕ੍ਤ੍ਯਾ ਆਹਾਰਃ ਸ਼ਰੀਰਗਤਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਮਾਨਗੁਣਾਨਾਂ ਗੁਣਦ੍ਵਾਰੇਣ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਹੇਤੁਃ,ਵਿਪਰੀਤ ਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਃ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤੇ ਚ ਪੁਸ੍ਣਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਵਾ ਭੂਤਗੁਣਾਨ੍ ਪਥਕ੍| ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨੇਵ ਸ਼ੇਸਾਃ ਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚ ਦੇਹਗਾਨ੍||੬੦||

ਤੇ ਚ-ਗੁਣਾਃ, ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਯੇ ਯੇਸਾਂ ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਮਾਤ੍ਮੀਯਾ ਗੁਣਾਃ, ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮੀਯੇਨ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਪਕ੍ਵਾ ਆਤ੍ਮੀਯਾਨੇਵ ਦੇਹਸ੍ਥਾਨ੍ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਨ੍ ਪੁਸ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਕਥਂ ਪੁਸ੍ਣਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਪਥਕ੍,-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਨੈਕਂ ਸਰ੍ਵੇ, ਨ ਸਰ੍ਵਾਨੇਕਃ| ਤਾਮੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਭੂਤਗੁਣਪੁਸ੍ਟਿਂ ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਪਕ੍ਵਾਹਾਰਗੁਣਕਤਾਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਪਾਰ੍ਥਿਵਾ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨੇਵ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਨ੍ ਦੇਹਗਾਨ੍ ਪੁਸ੍ਣਨ੍ਤਿ-ਵਦ੍ਧਿਂ ਨਯਨ੍ਤਿ| ਸ਼ੇਸਾਃ-ਪਾਰ੍ਥਿਵਗੁਣੇਭ੍ਯੋ ਯੇਨ੍ਯੇ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾ ਆਪ੍ਯਾਸ੍ਤੈਜਸਾ ਵਾਯਵ੍ਯਾ ਨਾਭਸਾਸ਼੍ਚ, ਤੇ ਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਗੁਣਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨਾਪ੍ਯਾਦਿਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਨ੍, ਪੁਸ੍ਣਨ੍ਤਿ-ਆਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ| ਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਨਿਰਾਧਾਰਾਣਾਮਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਸਹਾਧਾਰੇਣ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਨਾ ਮਹਾਭੂਤੇਨ ਸਹ ਪਕ੍ਵਾ ਏਤੇ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਸ੍ਤਥਾਵਿਧਾਨੇਵ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਨ੍ ਪੁਸ੍ਣਨ੍ਤੀਤਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਲਭ੍ਯੋਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਚੋਦਯਨ੍ਤਿ| ਨਨੁ, ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਮਹਾਭੂਤਚਤੁਸ੍ਟਯਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤੈਵ ਦੁਰ੍ਘਟਾ| ਕੁਤਃ ਪੁਨਸ੍ਤਸ੍ਯੋਸ੍ਮਣਃ ਸਮ੍ਭਵਃ ? ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਾ ਤਾਵਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਰ੍ਣਯਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵ ਪ੍ਰਾਕ੍ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੯/੧) ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤੈਵ| ਤਥਾ ਨਾਸਿਕਾਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਸ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸੁਸਿਰੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਸ੍ਥਿਤ ਊਸ੍ਮਾ ਦਾਹਪਾਕਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਨਾਭਸ ਊਸ੍ਮੇਤ੍ਯੁਪਚਰ੍ਯਤੇ| ਇਤ੍ਯੌਪਚਾਰਿਕ ਊਸ੍ਮਾਪ੍ਯਸ੍ਯੋਪਪਨ੍ਨ ਏਵ| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚ ਭੌਤਿਕਾ ਅਗ੍ਨਯ ਏਤੇ, ਏਕ ਉਦਰਾਗ੍ਨਿਃ, ਸਪ੍ਤ ਚ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਯੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ, ਇਤਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਗ੍ਨਯਃ| ਨਨੁ, ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦ੍ਯੂਸ੍ਮਭਿਃ ਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਧਾਤੂਸ੍ਮਭਿਃ ਪਾਕਕਾਲੇ ਧਾਤੂਨਾਮਪਿ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦ੍ਯੂਸ੍ਮਭਾਵਃ| ਤੈਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦ੍ਯੂਸ੍ਮਭਿਃ ਪੁਨਃ ਪਾਕਃ, ਇਤ੍ਯੇਵਮਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ| ਸਤ੍ਯਮੇਵਤਤ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਤ ਏਵ ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਾਣਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਯਃ ਸ੍ਥਾਨਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਧਾਤੂਸ੍ਮਾਣ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਮਾਸਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ-ਉਦਕਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਤਂ ਲਸੀਕਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਲਭਤੇ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਤਚ੍ਛਰੀਰਗਤਂ ਲਸੀਕਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ|" ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਮਾਹੁਃ-ਏਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਗ੍ਨਯਃ, ਤਥਾ ਸਪ੍ਤਸੁ ਸਿਰਾਸ਼ਤੇਸੁ ਸਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਸ਼ਤਾਨਿ, ਪਞ੍ਚਸੁ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀ ਸ਼ਤਸੁ ਚ ਪਞ੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ਼ਤਾਨਿ "| ਇਤਿ| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਾਦਾਹਾਰਾਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਮਗ੍ਨਿਨਾ ਪਕ੍ਵਾਦ੍ਰਸ ਆਹਾਰਸਾਰਃ| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੈਰ੍ਮਹਾਭੂਤਗੁਣੈਰ੍ਦੇਹਗਾ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾ ਰਸਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਯਥਾਸ੍ਵਮਭਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ|

Adhikarana annasya dviprakAraH parimANaH (61) · Śloka 61

ਕਿਟ੍ਟਂ ਸਾਰਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪਕ੍ਵਮਨ੍ਨਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ| |੬੧|

ਤਦਨ੍ਨਂ ਪਕ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਮ੍ਭਵਤਿ-ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਜਾਯਤੇ, ਕਿਟ੍ਟਰੂਪਪ੍ਰਸਾਦਰੂਪਤਯਾ|

Adhikarana mUtrAdyutpattiH (61) · Śloka 61

ਕਿਟ੍ਟਮਪਿ ਯਦੇਤਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਸ੍ਯ, ਤਦਪ੍ਯਚ੍ਛਾਨਚ੍ਛਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਧੇਤ੍ਯਾਹ | ਤਤ੍ਰਾਚ੍ਛਂ ਕਿਟ੍ਟਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਧਨਂ ਸ਼ਕਤ੍||੬੧||

ਤਤ੍ਰ-ਤਯੋਰਚ੍ਛਾਨਚ੍ਛਭੇਦਭਿਨ੍ਨਯੋਃ ਕਿਟ੍ਟਯਾਰ੍ਮਧ੍ਯਾਤ੍, ਯਦਚ੍ਛਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਿਟ੍ਟਂ ਤਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਯਦ੍ ਘਨਂ-ਸਂਹਤਂ, ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਿਟ੍ਟਂ ਤਤ੍ ਸ਼ਕਤ੍-ਪੁਰੀਸਂ, ਜਾਨੀਯਾਤ੍|

Adhikarana sArasya saptAgniBiH pAkaH (62) · Śloka 62

ਸਾਰਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਭੂਯੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪਚ੍ਯਤੇਗ੍ਨਿਭਿਃ| |੬੨|

ਸਾਰਃ ਪੁਨਃ-ਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯੋ ਭਾਗੋ, ਭੂਯਃ ਸਪ੍ਤਭਿਰਗ੍ਨਿਭਿਃ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਉਦਰਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪਞ੍ਚਭਿਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਗ੍ਨਿਭਿਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਕ੍ਵਃ ਸਨ੍ ਪਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਾਰੀਭੂਤੋ ਧਾਤੂਸ੍ਮਭਿਃ ਪਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਰ੍ਥਂ ਭੂਯੋ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਥਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ? ਯਥਾਸ੍ਵਂ,-ਯਸ੍ਯ ਸਾਰਸ੍ਯ ਰਸਾਦਿਸਪ੍ਤ ਧਾਤੁਸ੍ਥਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਨਿਃ ਸ ਆਤ੍ਮਿਯਃ, ਤੇਨ ਤੇਨ ਸ ਸ ਸਾਰਃ ਪਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਸਧਾਤੁਸ੍ਥਃ ਸਾਰੋ ਰਸਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾ ਪਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋਪ੍ਯਾਹਾਰਾਭ੍ਯਵਹਤੋ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਨਾ ਭੂਤਸਹਾਯੇਨ ਪਕ੍ਵਃ ਕਿਟ੍ਟਸਾਰਤਾਂ ਯਾਤਿ| ਤਤੋ ਯਃ ਸਾਰਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯਃ ਸ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਦਯਂ ਯਾਤਿ| ਤਤੋ ਹਦਯਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥੇਨ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਭਿਃ ਸਿਰਾਭਿਰ੍ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਮੂਲਭੂਤਾਭਿਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਮੁਹ੍ਯਮਾਨੋ ਰਸਧਾਤੁਨਾ ਸਹੈਕਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਰਸਧਾਤ੍ਵਸ਼ਯਸ੍ਥੇਨ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਭੂਤਾਗ੍ਨਿਸਹਾਯੇਨ ਪਚ੍ਯਮਾਨੋ ਰਕ੍ਤਧਾਤੁਸਾਰਤਯਾ ਪਰਿਣਮਿਤਿ| ਰਕ੍ਤਧਾਤੁਸਾਰਤਯਾ ਪਰਿਣਤੋ ਮਾਂਸਧਾਤੁਸਾਰਤਯਾ ਪਰਿਣਮਤਿ| ਯਾਵਤ੍ਸ ਏਵਾਹਾਰਰਸਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਗਰ੍ਭਤਯਾ ਪਰਿਣਮਿਤੀਤਿ|

Adhikarana rasAduttarottaradhAtusaMBavaH (62-63) · Śloka 63

ਅਮੁਮਰ੍ਥਂ ਦ੍ਯੋਤਯਿਤੁਮੁਵਾਚ | ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਤੋ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਾਨ੍ਮੇਦਸ੍ਤਤੋਸ੍ਥਿ ਚ||੬੨|| ਅਸ੍ਥ੍ਨੋ ਮਜ੍ਜਾ ਤਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਗਰ੍ਭਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| |੬੩|

ਰਸਾਤ੍-ਧਾਤੁਰਸਾਦਾਹਾਰਰਸੇਨ ਸਹੈਕਤਾਮਾਪਨ੍ਨਾਤ੍, ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ-ਸ ਧਾਤੁਰਸਸ੍ਤਥਾਭੂਤੋ ਰਕ੍ਤਤਯਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਤ੍ਸ ਏਵ ਗਰ੍ਭਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚੋਦਯਨ੍ਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯਾਹਾਰਰਸੋ ਵ੍ਯਾਨਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੋ ਰਸਧਾਤੁਨਾ ਸਹੈਕਤਾਂ ਪਰਿਣਮਨ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨ੍ ਭਾਵਾਨ੍ ਗਰ੍ਭਾਵਸਾਨਾਨ੍ ਪਰਿਣਮਤਿ| ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਮੁਕ੍ਤਂ "ਸਾਰਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਭੂਯੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪਚ੍ਯਤੇਗ੍ਨਿਭਿਃ|" ਇਤਿ ? ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੋਪਚਾਰਦੇਤਦੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਵੇਹਿ| ਸਾਰਕਾਰ੍ਯੇਸੁ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਸੁ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਭਿਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਸੁ "ਸਾਰਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਭੂਯੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪਚ੍ਯਤੇਗ੍ਨਿਭਿਃ|" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਾਦਿਧਾਤਵ ਏਵ ਸਾਰਾਖ੍ਯਾਨ੍ਮੂਲਕਾਰਣਾਦੁਤ੍ਥਿਤਾਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹਾਰਰਸਾਦ੍ਰਸੋ ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਮਾਮ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕ੍ਰਮ ਆਸ਼੍ਰੀਯਤੇ, ਤਤ੍ਕਥਮੁਕ੍ਤਂ (ਸ਼੍ਲੋ.੬੮)-"ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਰਸਧਾਤੁਰ੍ਹਿ ਵਿਕ੍ਸੇਪੋਚਿਤ ਕਰ੍ਮਣਾ|" ਇਤਿ? ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਯੁਗਪਦਿਤਿ ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਯੁਗਪਤ੍-ਏਕਕਾਲਂ, ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਰਸੋ ਦੇਹੇ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ| ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾਚ੍ਚ ਰਸਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਜ੍ਞਾਯਿ| ਇਹ ਚ ਰਸਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣਾਹਾਰਰਸਾਦ੍ਧਾਤੁਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਦੇਤਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਵ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਯੁਗਪਚ੍ਛਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕ੍ਰਮਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚੋਵਾਚ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇ (ਸਾਂ.ਕਾ. ੩)- "ਯੁਗਪਚ੍ਚਤੁਸ੍ਟਯਸ੍ਯ ਤੁ ਵਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ|" ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ-ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਃਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯਾਦਨ੍ਯਤਮ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਚਤੁਸ੍ਟਯਮੇਤਤ੍| ਅਸ੍ਯ ਚ ਵਤ੍ਤੇਰ੍ਯੁਗਪਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਯੁਗਪਦ੍ਵਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਲਪਤ੍ਰਸ਼ਤਸੂਚੀਭੇਦਨਨ੍ਯਾਯੇਨ| ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾ,-ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿ ਰੂਪਾਦਿਕਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੇਤੇ, ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਿਨੋਤਿ, ਅਹਂ ਕਰੋਮੀਤ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰ ਉਦ੍ਯਮਯਤਿ| ਤਦ੍ਵਦਤ੍ਰਾਪਿ ਯੁਗਪਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਵਿਕ੍ਸੇਪੋ ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ| ਅਸ੍ਤ੍ਵੇਤਤ੍| ਰਸਧਾਤੁਰਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? ਯਤੋ ਰਸਾਖ੍ਯੋ ਧਾਤੁਸ੍ਤੇਨ ਨ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤ, ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹਿ ? ਆਹਾਰਰਸਃ| ਅਤ ਏਵ ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਦਾਨਮਨਰ੍ਥਕਮ੍| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦ ਆਧਾਰਾਭਿਧੇਯਤ੍ਵੇਨੇਹੋਪਾਤ੍ਤੋ ਰਸਸ੍ਯ ਦੇਹਧਾਰਣਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮ੍| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਹਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਯਦ੍ਦੇਹਧਾਰਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਂ ਤਦਾਹਾਰਰਸਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾਨਾਮੇਸਾਂ, ਨ ਤ੍ਵਨਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾਨਾਮ੍| ਅਤਃ ਸ ਆਹਾਰਰਸੋ ਧਾਤੁਨਾਮਾਧਾਰਃ ਉਦ੍ਭਵਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਯਥਾ,-ਲੋਕੇ ਹੇਮਾਦੀਨਾ ਯ ਆਧਾਰਃ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਮਤ੍ ਸ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਯਾ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਇਯਂ ਮਦ੍ਧੇਮਧਾਤੁਰਿਯਂ ਰਜਤਧਾਤੁਰਿਤਿ| ਏਵਮਾਹਾਰਰਸਾ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤ, ਨ ਰਸਾਖ੍ਯੋ ਧਾਤੁਃ, ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮੇਤਤ੍| ਕਿਞ੍ਚ, ਆਹਾਰਰਸਾਦੇਕਕਾਲਂ ਸਪ੍ਤਸੁਧਾਤੁਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਤਾਦ੍ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਯੋ ਧਾਤਵ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਇਤਿ ਯਦ੍ਯੇਸ ਏਕਕਾਲਧਾਤੁਪੋਸਣਪਕ੍ਸ ਆਸ਼੍ਰੀਯਤੇ, ਤਦਾਨੀਮਿਦਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ-"ਪੂਰ੍ਵੋ ਧਾਤੁਃ ਪਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਦ੍ਧਃ ਕ੍ਸੀਣਾਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧਮ੍|" (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧੧/੩੫) ਇਤਿ| ਯਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਧਾਤਵ ਆਹਾਰਰਸੇਨ ਯੁਗਪਦ੍ਵ੍ਯਾਨਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਨ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣਾਹਾਰਰਸਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾਃ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਅਨਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾਃ ਕ੍ਸਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਤਦੇਵਂ ਕਥਂ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰ੍ਵਦ੍ਧੌ ਪਰਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਧਾਤੋਃ ਕ੍ਸਯੇ ਪਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਨ ਹਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਟਤੇ ਮੈਤ੍ਰੇ ਤਪ੍ਤੇ ਚੈਤ੍ਰਃ ਸੁਹਿਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਤਪ੍ਤੇ ਵਾਸੁਹਿਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਮੇਦ ਏਵੋਪਚੀਯਤ ਇਤਿ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਨ ਚ ਸਮਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਪ੍ਤਸੁ ਧਾਤੁਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਵਿਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਰਸੇ ਮੇਦਸੋਧਿਕਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕਥਞ੍ਚਿਦੁਪਪਦ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਰਮਪਰਿਣਾਮਪਕ੍ਸੇ ਤੁ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯਾਹਾਰਰਸੋ ਰਸਧਾਤੁਤਯਾ ਪਰਿਣਮਿਤਿ| ਰਸਧਾਤੂ ਰਕ੍ਤਤਯਾ, ਰਕ੍ਤਧਾਤੁਰ੍ਮਾਂਸਤਯਾ, ਮਾਂਸਧਾਤੁਰ੍ਮੇਦਸ੍ਤਯਾ ਪਰਿਣਮਤਿ| ਮੇਦਸ ਆਹਾਰਪੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸ ਆਹਾਰਰਸੋ ਮੇਦਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤੋਨ੍ਯਾਯੇਨ ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਵਤੀਮ੍ ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਰਸਸ੍ਯ| ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਰਸਧਾਤੁਰਤਿਪੂਰ੍ਣੋ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ, ਰਕ੍ਤਧਾਤੁਰ੍ਮਾਂਸਸ੍ਯ, ਮਾਂਸਧਾਤੁਰ੍ਮੇਦਸਃ, ਇਤ੍ਯੇਵਮਤਿਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਮੇਦੋਵਦ੍ਰਸਾਦਯੋ ਮਾਂਸਾਵਸਾਨਾ ਅਪ੍ਯੁਪਚੀਯਨ੍ਤੇ| ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੇਦਸਾਵਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤਥੋਪਚੀਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਹਾਰਰਸੇਨ ਮੇਦੋਭਾਵੇਨ ਪਰਿਣਮਤਾ ਉਦਕਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਭਿਨਵਮਤ੍ਕੁਮ੍ਭਜਲਲਵਸ੍ਯਨ੍ਦਨਨ੍ਯਾਯੇਨਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦਯੋ ਧਾਤਵਃ ਕੇਵਲਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਤੁ ਤਥੋਪਚੀਯਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧/੪)- "ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਮੇਦ ਏਵੋਪਚੀਯਤੇ, ਨ ਤਥੇਤਰੇ ਧਾਤਵਃ|" ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯ ਹ੍ਯਯਮਰ੍ਥਃ,-ਮੇਦਸੋ ਯੇਨ੍ਯੇਸ੍ਥ੍ਯਾਦਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵਸਾਨਸ੍ਤੇ ਨ ਤਥੋਪਚੀਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਪੁਨਃ ਪੂਰ੍ਵੇ ਰਸਾਦਯੋ ਧਾਤਵਃ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਨੋਪਚੀਯਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਹ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ.੨੧/੯)- "ਮੇਦੋਮਾਂਸਾਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚਲਸ੍ਫਿਗੁਦਰਸ੍ਤਨਃ| ਅਯਥੋਪਚਯੋਤ੍ਸਾਹੋ ਨਰੋਤਿਸ੍ਥੂਲ ਉਚ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਅਪਿ ਚ, ਯਦਿ ਕ੍ਰਮਪਰਿਣਾਮਪਕ੍ਸੋ ਨੋਰਰੀਕ੍ਰਿਯੇਤ ਤਦਾਨੀਂ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਧਾਤੁਸਾਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਰਸਾਦਯੋ ਮਜ੍ਜਾਵਸਾਨਾ ਧਾਤਵੋ ਨ ਸ੍ਯੁਃ| ਕਾਰਣਾਨੁਵਿਧਾਯੀਨਿ ਹਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਰਮਪਰਿਣਾਮਪਕ੍ਸੇ ਪੁਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਸਾਦਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਪ੍ਰਸਾਦਰੂਪਤਯਾ ਪਰਿਣਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਸਾਦੋ ਗਰ੍ਭਤਯਾ ਪਰਿਣਮਂਸ੍ਤਥਾਰੁਪ ਏਵ ਪਰਿਣਮਤਿ| ਕਾਰਣਾਨੁਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਬੀਜਕਾਰਣੇ ਵਟਧਵਪ੍ਰਰੋਹਾਦੌ ਸਕਲਾਨ੍ਯਵਸ਼੍ਯਂ ਤਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਜਾਤਾਨਿ ਤਥਾਰੂਪਾਣ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਤਯਾ ਤਾਨ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ| ਯਾਨਿ ਕਾਰ੍ਯਰੂਪਤਯਾ ਪਰਿਣਮਨ੍ਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਰ੍ਯੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਨੁ, ਕ੍ਰਮਪਰਿਣਾਮਪਕ੍ਸੇ ਧਾਤੋਰ੍ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵਾਸ਼੍ਰੀਯਮਾਣਾਯਾਂ ਯੋ ਯੋ ਧਾਤੁਰ੍ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਭਾਵੇਨ ਦੇਹੇ ਪਰਿਣਮਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰ੍ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਭਾਵੇਨ ਪਰਿਣਾਤਤ੍ਵਾਦਭਾਵਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਸਾਦਸ੍ਯੈਵ ਦੇਹੇ ਸਦ੍ਭਾਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮ੍| ਤਥਾ ਚੈਵਮਾਹਾਰਵਿਨਿਵਤ੍ਤਾਵਪਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਮਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਪ੍ਰਵਾਹਸਨ੍ਤਾਨਕ੍ਰਮੇਣਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਿਕਤਯਾ ਧਾਤੂਨਾਂ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਭਾਵਾਪਤ੍ਤਿਃ, ਨ ਤੁਲ੍ਯ ਕਾਲਂ ਸਰ੍ਵੈਰਵਯਵੈਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਯੋ ਯੋ ਧਾਤੁਰ੍ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਭਾਵੇਨ ਦੇਹੇ ਪਰਿਣਮਤਿ ਨ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਧਾਤੋਃ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਭਾਵਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਸਰ੍ਵੈਰਵਯਵੈਰਪਰਿਣਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਕ੍ਰਮਪਰਿਣਾਮਪਕ੍ਸ ਏਵਾਸ਼੍ਰਯਿਤੁਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਃ| ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯਧੀਤਮ੍ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੬)- "ਤਤ੍ਰਾਹਾਰਰਸੋ ਵ੍ਯਾਨਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਪ੍ਤਸੁ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਸੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਪਚ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਭਾਵਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਿਸਮਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਰਕ੍ਤਾਦਿਸਂਜ੍ਞਃ ਕਾਲਵਦਸ੍ਖਲਿਤਪ੍ਰਯਾਣੋ ਦੇਹਮੂਰ੍ਜਯਨ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਚਰਕਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਦਢਬਲੋਪ੍ਯਾਹ (ਚਿ. ਅ. ੧੫/੧੪)- "ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਤੋ ਮਾਸਂ ਮਾਂਸਾਨ੍ਮੇਦਸ੍ਤਤੋਸ੍ਥਿ ਚ| ਅਸ੍ਥ੍ਨੋ ਮਜ੍ਜਾ ਤਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਗਰ੍ਭਃ ਪ੍ਰਸਾਦਜਃ|| ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮਾਚਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਤਿਵਦਮਚੋਦਯਤ੍| ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਸਦਸ਼ਾਤ੍ਕਥਂ ਦੇਹੇਭਿਜਾਯਤੇ|| ਰਸਸ੍ਯ ਨ ਚ ਰਾਗੋਸ੍ਤਿ ਸ ਕਥਂ ਯਾਤਿ ਰਕ੍ਤਤਾਮ੍| ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਰਂ ਮਾਂਸਂ ਕਥਂ ਤਜ੍ਜਾਯਤੇ ਨਣਾਮ੍|| ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਤਥਾ ਮਾਂਸਾਨ੍ਮੇਦਸਃ ਸ਼੍ਵੇਤਤਾ ਕਥਮ੍| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਮਾਂਸਮੇਦੋਭ੍ਯਾਂ ਖਰਤ੍ਵਂ ਕਥਮਸ੍ਥਿਸੁ|| ਖਰੇਸ੍ਵਸ੍ਥਿਸੁ ਮਜ੍ਜਾ ਚ ਕੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਦੁਸ੍ਤਥਾ| ਮਜ੍ਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਯਦਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ|| ਕਥਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀਸਿਣਃ|| ਅਥ ਪ੍ਰਸਾਦਾਨ੍ਮਜ੍ਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਭਵਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍|| ਛਿਦ੍ਰਂ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ ਤਨ੍ਨਿਃਸਰਤਿ ਵਾ ਕਥਮ੍| ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿਸ੍ਯੇਣ ਗੁਰੁਃ ਪ੍ਰਾਹੇਦਮੁਤ੍ਤਰਮ੍|| ਤੇਜੋ ਰਸਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਮ੍ਬੁਜਾਨਾਂ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਣਃ ਸ ਰਾਗੇਣ ਰਸੋ ਰਕ੍ਤਤ੍ਵਮਚ੍ਛਤਿ|| ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਤੇਜਸਾਯੁਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਮਾਂਸਤ੍ਵਮਚ੍ਛ੍ ਗਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਚ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਮਾਂਸ ਸ੍ਨੇਹਾਭਿਸਂਯੁਤਮ੍|| ਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਂ ਚ ਮੇਦੋ ਦੇਹੇਭਿਜਾਯਤੇ| ਪਥਿਵ੍ਯਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਘਾਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਵਤਃ|| ਖਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਰੋਤ੍ਯਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇਸ੍ਥਿ ਤਤੋ ਨਣਾਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ਰ ਸੌਸਿਰ੍ਯਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸਮੀਰਣਃ|| ਮੇਦਸਾ ਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਜ੍ਜਾ ਤਤਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਜ੍ਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ|| ਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਦਿਭਿਰ੍ਭਾਵੈਃ ਸੌਸਿਰ੍ਯਂ ਜਾਯਤੇਸ੍ਥਿਸੁ| ਯੇਨ ਸ੍ਰਵਤਿ ਤਚ੍ਛੁਕ੍ਰਂ ਨਵਾਤ੍ਕੁਮ੍ਭਾਦਿਵੋਦਕਮ੍|| ਸ੍ਰੋਤੋਭਿਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਤੇ ਦੇਹਾਤ੍ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚੁਕ੍ਰਵਾਹਿਭਿਃ| ਹਰ੍ਸੇਣੋਦੀਰਿਤਂ ਰਾਗਾਤ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਚ੍ਚ ਮਨੋਭਵਾਤ੍|| [ਵਿਲੀਨਂ ਘਤਵਡ੍ਯਾਯਾਮੋਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਥਾਨਵਿਚ੍ਯੁਤਮ੍|] ਬਸ੍ਤੌ ਸਮ੍ਭਤ੍ਯ ਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਸ੍ਥਲਾਨ੍ਨਿਮ੍ਨਮਿਵੋਦਕਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚਰਕਮੁਨਿਰਪਿ ਸਾਕ੍ਸਾਦਧਿਜਗੇ (ਚਿ. ਅ.੮/੩੭)-"ਸ੍ਰੋਤਸਾ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵੇਨ ਧਾਤੁਃ ਪੁਸ੍ਯਤਿ ਧਾਤੁਨਾ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ (ਚ.ਸੂ. ਅ.੨੮/੩)-"ਧਾਤਵੋ ਹਿ ਧਾਤ੍ਵਾਹਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਮਨੁਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ|" ਇਤਿ| ਨਗ੍ਨਜਿਦਪ੍ਯਾਹ-"ਤਤ੍ਰਾਹਾਰਰਸਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਰਸਧਾਤੁਰ੍ਵਿਵਦ੍ਧਤੇ| ਰਕ੍ਤਧਾਤੂ ਰਸਾਚ੍ਚੈਵ ਰਕ੍ਤਾਖ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਮੇਵ ਚ|| ਮੇਦੋਧਾਤੁਸ੍ਤਤੋ ਮਾਂਸਾਦਸ੍ਥ੍ਯਾਖ੍ਯੋ ਮੇਦਸਸ੍ਤਥਾ| ਮਜ੍ਜਧਾਤੁਸ੍ਤਤੋਸ੍ਥ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨ੍ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਖ੍ਯ ਏਵ ਚ|| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਤ੍ਪਰਂ ਚ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਰਮਪਰਿਣਾਮਪਕ੍ਸ ਏਵ ਯੁਕ੍ਤਃ|

Adhikarana rasAdInAM dhAtUnAM malAH (63-64) · Śloka 64

ਏਵਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ, ਕਿਟ੍ਟਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ | ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਲਾਃ ਖੇਸੁ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਨਖਰੋਮ ਚ||੬੩|| ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਸਿਤ੍ਵਗ੍ਵਿਸ਼ਾਮੋਜੋ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਮਲਾਃ| |੬੪|

ਕਫਾਦਯੋ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਲਾਃ| ਰਸਸ੍ਯ ਕਫੋ ਮਲਃ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਲਃ| ਖੇਸੁ ਨਾਸਿਕਾਵਿਵਰਾਦਿਸੁ ਯੋ ਮਲੋਨ੍ਤਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸ ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਮਲਃ| ਯਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ-ਰੋਮਭ੍ਯਃ ਸਲਿਲਸਮ੍ਭਵਃ, ਸ ਮੇਦਸੋ ਮਲਃ| ਨਖਾ ਰੋਮਾਣਿ ਚਾਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਮਲਃ| ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਲਃ| ਸ੍ਨੇਹਃ ਕੇਸਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ? ਨੇਤ੍ਰਯੋਸ੍ਤ੍ਵਚੋ ਵਿਸ਼ਃ-ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ, ਚ| ਯਤ੍ਤਦੋਜਃ-ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਂ ਤੇਜਃ ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਭਵਂ, ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਮਲਃ|

Adhikarana dhAtUnAmapi dvaividhyam (64) · Śloka 64

ਨ ਕੇਵਲਾਮਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਕਿਟ੍ਟਤਯਾ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍, ਯਾਵਦ੍ਧਾਤੂਨਾਮਪ੍ਯਾਹਾਰਰਸਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦਕਿਟ੍ਟਤਯਾ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ | ਪ੍ਰਸਾਦਕਿਟ੍ਟੌ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪਾਕਾਦੇਵਂ ਦ੍ਵਿਧਚ੍ਛਤਃ||੬੪||

ਧਾਤੂਨਾਂ-ਰਸਾਦੀਨਾਂ, ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ਿਤੇਨ ਪਾਕਾਦਗ੍ਨ੍ਯਾਹਿਤਾਤ੍, ਪ੍ਰਸਾਦਕਿਟ੍ਟੌ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚ੍ਛਤਃ-ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਵ੍ਰਜਤਃ| ਕਿਟ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਲੋਕਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯੇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍, ਅਰ੍ਧਰ੍ਚਾਦਿਸੁ ਤ੍ਵਪਾਠ ਏਵਾਸ੍ਯ|

Adhikarana dhAtusnehaparaMparAprakAraH (65) · Śloka 65

ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦ੍ਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਪਰਮ੍ਪਰਾ| |੬੫|

ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਃ-ਸਾਰੋ ਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਃ| ਆਹਾਰਰਸਸ੍ਯ ਧਾਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਪਰਿਣਮਤੋ ਯਥਾਯਥਂ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਭਿਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯੇਵ ਸ਼ਤਸ੍ਯ ਸਾਰਃ-ਤਥਾਪਾਕਵਸ਼ਾਦ੍ਧਾਤੂਨਾਂ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਯਥਾਰੂਪਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਜਾਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪਰਮ੍ਪਰਾ-ਆਹਾਰਰਸਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾ ਯਾਵ੍ਯੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਪ੍ਰਬਨ੍ਧਪ੍ਰਵਤ੍ਤਤਯਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੈਵ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਕਰ੍ਸਕ੍ਰਮਪਰਿਣਤਿਃ ਸਾ ਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਪਰਮ੍ਪਰਾ, ਪਰਸ੍ਪਰਮੁਪਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਾਤ੍-ਉਪਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਤ੍, ਜਾਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਸ਼ੋਣਿਤਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਗੌਰਵਂ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਕਰ੍ਸਃ|

Adhikarana AhArasya pariNatikAlaH (65-66) · Śloka 66

ਇਦਾਨੀਂ ਪਰਿਣਤਿਕਾਲਮਾਹਾਰਸ੍ਯ ਨਿਰੁਪਯਨ੍ਨਾਹ | ਕੇਚਿਦਾਹੁਰਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਸਾਡਹਾਦਪਰੇ, ਪਰੇ||੬੫|| ਮਾਸੇਨ ਯਾਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤ੍ਵਮਨ੍ਨਂ ਪਾਕਕ੍ਰਮਾਦਿਭਿਃ| |੬੬|

ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾਃ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍-ਰਾਤ੍ਰਿਂਦਿਨੇਨ, ਅਨ੍ਨਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਕੈਃ ? ਪਾਕਕ੍ਰਮਾਦਿਭਿਃ| ਪਾਕਸ੍ਯ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਨਾ ਭੂਤਾਗ੍ਨਿਭਿਰ੍ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਭੀ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਪਰਿਪਾਟ੍ਯੇਤ੍ਯੇਵਂਪ੍ਰਕਾਰਃ ਕ੍ਰਮਃ, ਸ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ-ਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਦੀਨਾਂ, ਤੈਃ| ਅਪਰੇ-ਅਨ੍ਯੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਃ, ਸਡਹਾਤ੍ਸਡ੍ਭਿਰ੍ਦਿਨੈਃ, ਅਨ੍ਨ ਪਾਕਕ੍ਰਮਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਯਾਤੀਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਪਰੇ ਅਨ੍ਯੇ, ਤ੍ਵਾਹੁਃ,-ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਰਭਤਿ ਮਾਸਃ ਪਰਃ ਪ੍ਰਮਾਣਾਵਧਿਰਨ੍ਨਸ੍ਯ ਰਸਾਦਿਪਾਕਕ੍ਰਮਾਦਿਨਾ ਪਰਿਣਮਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤ੍ਵਗਮਨੇ, ਨ ਤਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਦਾਚਿਦਪਿ| ਤਥਾ ਚ ਪਰਾਸ਼ਰੋਸ੍ਟਰਾਤ੍ਰੇਣਾਨ੍ਨਂ ਪਰਿਣਮਚ੍ਛੁਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਯਾਤੀਤਿ ਸਙ੍ਗਿਰਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਤਦ੍ਵਨ੍ਥਃ-"ਆਹਾਰੋਦ੍ਯਤਨੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਚੋ ਰਸਤ੍ਵਂ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸ਼ੋਣਿਤਤ੍ਵਂ ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ, ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਮਾਂਸਤਾਮਪਿ|| ਮੇਦਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਮੇ, ਸਸ੍ਠੇ ਅਸ੍ਥਿਤ੍ਵਂ, ਸਪ੍ਤਮੇ ਵ੍ਰਜੇਤ੍| ਮਜ੍ਜਤਾਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਤਾਮੇਤਿ ਦਿਵਸੇ ਤ੍ਵਸ੍ਟਮੇ ਨਣਾਮ੍|| ਤਸ੍ਮਦ੍ਧਿ ਪਥ੍ਯਾਪਥ੍ਯਾਭ੍ਯਾਮਾਹਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਨਣਾਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੁਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਧਾਤਵਃ||" ਇਤਿ

Adhikarana BojyadhAtUnAM parivRuttiH (66) · Śloka 66

ਅਥੈਤਦਨ੍ਨਂ ਰਸਾਦਿਭਾਵੇਨ ਪਰਿਣਮਚ੍ਛੁਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਯਾਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਕਤ੍ਵਾਥ ਕਾਲਵਦਨਵਰਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪਾਕਕ੍ਰਮੇਣ ? ਅਤ ਆਹ | ਸਨ੍ਤ੍ਤਤਾ ਭੋਜ੍ਯਧਾਤੂਨਾਂ ਪਰਿਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਚਕ੍ਰਵਤ੍||੬੬||

ਭੋਜ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚ ਭੋਜ੍ਯਧਾਤਵਃ| ਭੋਜ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰ੍ਯ ਆਹਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ (ਚ.ਸੂ. ਅ.੨੮|੧੩)-"ਧਾਤਵੋ ਹਿ ਧਾਤ੍ਵਾਹਾਰਾਃ|" ਇਤਿ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸ ਯਸ੍ਯਾਹਾਰ ਇਤਿ| ਭੋਜ੍ਯਧਾਤੂਨਾਂ ਪਰਿਵਤ੍ਤਿਃ-ਪਰਿਵਰ੍ਤਨਂ ਭ੍ਰਮਣਂ ਗਤਿਃ, ਸ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ਸਨ੍ਤਤਾ ਅਵ੍ਯੁਚ੍ਚਿਨ੍ਨਪ੍ਰਬਨ੍ਧਸ੍ਵਰੂਪਾ, ਆਹਾਰਰਸੇਨਾਪ੍ਯਾਯਿਤਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana vRuShyAdInAM sadyaH Sukrakaratvam (67) · Śloka 67

ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਕਾਲਾਵਧਿਨਾ ਵਸ੍ਯਾਦ੍ਯਪਿ ਯਦ੍ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਂ ਤਦਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਾਯਾਮਿਦਮਾਹ ਵਸ੍ਯਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਸਦ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| |੬੭|

ਵਸ੍ਯਾਣਿ ਕ੍ਸੀਰਰਸਮਧੁਕਮਾਸਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਹਂਸਾਦਿਪਕ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਪ੍ਰਾਯਾਣਿ| ਤਥਾ, ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਵਿਸਗਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮੂਢਗਰ੍ਭਜਰਾਯੁਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਕ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਾਯਾਣਿ| ਸਦ੍ਯਃ-ਤਤ੍ਕ੍ਸਣਾਦੇਵ, ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਂ ਤਥਾਵਿਧਂ ਪ੍ਰਭਾਵਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਾਨਿ ਪਰਿਣਮਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬਲਾਦਿ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਨਾਪਰਿਣਮਨ੍ਤਿ|

Adhikarana anyadBeShajasyAhorAtrAtsvakarmakaratvam (67) · Śloka 67

| ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਰੋਤ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਕਰ੍ਮਾਨ੍ਯਦਪਿ ਭੇਸਜਮ੍||੬੭||

ਵਸ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਮਨ੍ਯਦਪਿ ਭੇਸਜਂ-ਚੂਰ੍ਣਗੁਟਿਕਾਦਿ ਦੀਪਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਂ, ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਭੇਸਜਮਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਤੋਪ੍ਯਵਾਕ੍ ਵੀਰ੍ਯਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤੀਤਿ ਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮ੍|

Adhikarana vyAnena rasadhAtuvikShepaNam ,rasasya svavaiguNyAdvikArakaratvam (68-69) · Śloka 69

ਆਹਾਰਰਸੋ ਰਸਧਾਤੁਨਾ ਸਹੈਕਤਮਾਪਨ੍ਨੋ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਭਾਵੇਨ ਪਰਿਣਮਤਿ ਯਾਵਚ੍ਚੁਕ੍ਰਪ੍ਰਸਾਦੋ ਗਰ੍ਭਤ੍ਵੇਨੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਤ੍ਕਥਂ ਕਦਾਚਿਦੇਕਦੇਸ਼ੇ ਰੋਗਕਦ੍ਗੁਧਿਰਮਾਂਸਾਦ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਕਾਰਕਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਭਵਤਿ ? ਇਤਿ ਸਂਸ਼ਯਾਪਨੋਦਾਰ੍ਥਮਿਦਮਾਹ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਰਸਧਾਤੁਰ੍ਹਿ ਵਿਕ੍ਸੇਪੋਚਿਤਕਰ੍ਮਣਾ| ਯੁਗਤ੍ਪਸਰ੍ਵਤੋਜਸ੍ਰਂ ਦੇਹੇ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ ਸਦਾ||੬੮|| ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਃ ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦ੍ਰ੍ਰਸਃ ਸਜ੍ਜਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸਃ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰੁਤੇ ਖੇ ਵਰ੍ਸਮਿਵ ਤੋਯਦਃ||੬੯||

ਆਹਾਰਰਸੋ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪਕ੍ਵਃ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਧਾਤ੍ਵਾਕਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਤੁਵਾਚ੍ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਸਦਾ ਸਰ੍ਵਤਃ-ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ, ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰੇਰ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸਿਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇਨ ? ਵਿਕ੍ਸੇਪਃ-ਪ੍ਰੇਰਣਮੇਵ, ਉਚਿਤਂ-ਯੋਗ੍ਯਂ, ਕਰ੍ਮ ਯਸ੍ਯ, ਤੇਨ ਵਿਕ੍ਸੇਪੋਚਿਤਕਰ੍ਮਣਾ| ਕਥਂ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ ? ਯੁਗਪਤ੍-ਏਕਕਾਲਮ੍, ਤਥਾਜਸ੍ਰਂ-ਅਨਵਰਤਮ੍| ਸਃ-ਰਸਧਾਤੁਰਾਹਾਰਰਸਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯੋ, ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਃ ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਦੁਸ੍ਟੇਃ, ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਵਰੁਪਾਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤੋਪਿ ਸਜ੍ਜਤਿ-ਸਕ੍ਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਦੇਹਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰੁਤੇ, ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਏਤਦੇਵ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਦ੍ਵਾਰੇਣ ਸ੍ਪਸ੍ਟਯਤਿ| ਖੇ ਵਰ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਖੇ-ਵਿਯਤਿ, ਤੋਯਦੋ-ਮੇਘੋ, ਵਾਤਵਸ਼ਾਤ੍ ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਸਂ-ਵਸ੍ਟਿਂ, ਕ੍ਵਚਿਦੇਵ ਦੇਸ਼ੇ ਕੁਰੁਤੇ, ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਖਸ੍ਯ ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਮਿਤਿ ਸਸ੍ਠੀਸਮਾਸਃ| "ਪੂਰਣਗੁਣ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚਾਤ੍ਰ ਯਥਾ ਸਮਾਸਨਿਸੇਧੋ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ "ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯ" (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੪/੯) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮੇਵ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰੁਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੇਪਦਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਰਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤ੍ਰਭਿਪ੍ਰਾਯਾਭਾਵਾਤ੍| ਨ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਰਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਔਪਚਾਰਿਕੋਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤ੍ਰਭਿਪ੍ਰਾਯਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਃ| ਅਨੇਨੈਵ ਨ੍ਯਾਯੇਨ 'ਵ੍ਰੀਹੀਨਾਤਪਃ ਸ਼ੋਸਯਤਿ' ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਪ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਵ੍ਯਾਨੋ ਰਸਧਾਤੁਂ ਯਤ੍ਰ ਨਯਤਿ ਤਤ੍ਰ ਵਿਕਾਰਃ, ਇਤਿ ਤਾਵਦ੍ਰਸਸ੍ਯ ਵਿਕ੍ਸੇਪਃ|

Adhikarana doShANAmapi ekadeSaprakopaNam (70) · Śloka 70

ਦੋਸਾਣਾਮਪਿ ਚੈਵਂ ਸ੍ਯਾਦੇਕਦੇਸ਼ਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍| ਅਨ੍ਨਭੌਤਿਕਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮੇਤਿ ਪਰਿਭਾਸਿਤਮ੍||੭੦||

ਏਵਮਿਤਿ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਤ੍ਰਮਾਤਿਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਥਾ ਰਸਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਃ ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਸਜ੍ਜਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰੁਤੇ, ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨ, ਦੋਸਾਣਾਮਪਿ-ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ, ਏਕਦੇਸ਼ਪ੍ਰਕੋਪਣਂ-ਵਿਕਾਰਕਰਣਂ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਸਿਧ੍ਮਦਦ੍ਰੁਸ਼੍ਵਯਥ੍ਵਾਦ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ੇ ਜਾਯਤੇ| ਏਵਂ ਕ੍ਸੇਪ੍ਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਥਾਨਾਮਪ੍ਯਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ| ਭੂਤਮੇਵ ਭੌਤਿਕਮ੍| ਵਿਨਯਾਦਿਭ੍ਯਸ੍ਟਕ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਚ ਭੌਤਿਕਂ ਚ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਭੌਤਿਕਧਾਤਵਃ, ਤੇਸਾਮਗ੍ਨਿਰਨ੍ਨਭੌਤਿਕਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਅਨ੍ਨਭਾਤਿਕਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮ| ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਾਰੇ| ਇਤਿ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਅਨ੍ਨਭੌਤਿਕਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮ ਪਰਿਭਾਸਿਤਂ-ਉਕ੍ਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯੀਕਤਮ੍| ਤਤ੍ਰ "ਅਨ੍ਨਂ ਕਾਲੇਭ੍ਯਵਹਤਂ" (ਸ਼੍ਲੋ.੫੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ "ਕਟੁ ਮਾਰੁਤਮ੍" ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਨਂ ਸਾਰਕਿਟ੍ਟਤਯਾ ਯਤ੍ਪਰਿਣਮਤਿ ਤਦੇਤਜ੍ਜਾਠਾਰਾਗ੍ਨੇਃ ਕਰ੍ਮ| "ਭੌਮਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯ" (ਸ਼੍ਲੋ.੫੯) ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ" ਸ਼ੇਸਾਃ ਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚ ਦੇਹਗਾਨ੍" ਇਤ੍ਯੇਵਮਨ੍ਤੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਯਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟਂ ਤਦ੍ਭੂਤਾਗ੍ਨੇਃ ਕਰ੍ਮ| "ਸਾਰਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਭੂਯੋ" (ਸ਼੍ਲੋ ੬੨) ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ "ਪ੍ਰਸਾਦਕਿਟ੍ਟੌ ਧਾਤੂਨਾ" ਇਤ੍ਯੇਵਮਨ੍ਤੇਨ ਯਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤਦ੍ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮੇਤਿ|

Adhikarana jaTharAgneH pAlanAdikarma (71-72) · Śloka 72

ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਕ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪਕ੍ਤਣਾਮਧਿਕੋ ਮਤਃ| ਤਨ੍ਮੂਲਾਸ੍ਤੇ ਹਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕਾਃ||੭੧|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਵਿਧਿਵਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਨ੍ਨਪਾਨੇਨ੍ਧਨੈਰ੍ਹਿਤੈਃ| ਪਾਲਯੇਤ੍ਪ੍ਰਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੌ ਹ੍ਯਾਯੁਰ੍ਬਲਸ੍ਥਿਤਿਃ||੭੨||

ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪਕ੍ਤਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਕ੍ਤਾ-ਪਾਚਕੋ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਃ, ਸੋਧਿਕੋ ਮਤਃ-ਬਲੀਯਾਨਭਿਪ੍ਰੇਤਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤਾਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਤਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤਨ੍ਮੂਲਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਃ ਜਾਠਰਾਨਲੋ, ਮੂਲਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਯੇਸਾਂ-ਭੂਤਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਨ੍ਮੂਲਾਃ| ਮੂਲਮਿਵ ਮੂਲਮ੍| ਯਥਾ, ਵਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਵਯਵੋ ਮੂਲਂ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਹਿ ਤਦਵਯਵਾਨਾਂ ਜਨ੍ਮਾਦਿਸੁ ਤਤ੍ਕਾਰਣਮ੍, ਤੇਨ ਵਿਨਾ ਤੇਸਾਂ ਜਨ੍ਮਾਦ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਂ ਮੂਲਂ-ਸਰ੍ਵਾਵਯਵੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਵਯਵਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ-ਭੂਤਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਯਃ, ਤਦ੍ਦਦ੍ਧਿਕ੍ਸ੍ਯਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕਾਃ,-ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ, ਤਸ੍ਯ-ਜਾਠਰਾਗ੍ਨੇਃ, ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ-ਚਯਾਪਚਯੌ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ, ਤਾਵਾਤ੍ਮਾ-ਸ੍ਵਭਾਵੋ, ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕਾਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਜਾਠਰਾਨਲਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਰੇਸਾਮਗ੍ਨੀਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਃ ਤਤ੍ਕ੍ਸਯੇਣ ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਪਾਚਕਮਗ੍ਨਿਂ, ਵਿਧਿਵਤ੍-ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਨ ਵਿਧਾਨੇਨ, ਯੁਕ੍ਤੈਃ-ਯੋਜਿਤੈਃ, ਅਨ੍ਨਪਾਨੇਨ੍ਧਨੈਰ੍ਹਿਤੈਃ-ਪਥ੍ਯੈਃ, ਪਾਲਯੇਤ੍| ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਨ੍ਯੇਵੇਨ੍ਧਨਾਨਿ, ਤੈਃ| ਕਥਂ ਪਾਲਯੇਤ੍ ? ਪ੍ਰਯਤਃ-ਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਨਾਵਹੇਲਯਾ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ-ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਕ੍ਤੁਃ, ਸ੍ਥਿਤੌ-ਸਦ੍ਭਾਵੇ, ਆਯੁਰ੍ਬਲਸ੍ਥਿਤਿਃ-ਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤਾਵਾਯੁਰਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਬਲਂ ਚ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚਿ. ਅ.੧੨)- "ਅਗ੍ਨਿਮੂਲਂ ਬਲਂ ਪੁਂਸਾਂ ਬਲਮੂਲਂ ਹਿ ਜੀਵਿਤਮ੍|" ਇਤਿ|

Adhikarana jaTharAgneScAturvidhyam (73) · Śloka 73

ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਮਧੁਨਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਵਕ੍ਤਿ ਸਮਃ ਸਮਾਨੇ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੇ ਵਿਸਮੋਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੇ| ਪਿਤ੍ਤਾਭਿਮੂਰ੍ਚ੍ਚਿਤੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਨ੍ਦੋਸ੍ਮਿਨ੍ਕਫਪੀਡਿਤੇ||੭੩||

ਸਮਾਨੇ ਵਾਯੌ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੇ-ਖਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤੇ ਸਤਿ, ਸਮੋਗ੍ਨਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੇ-ਮਾਰ੍ਗਮੁਜ੍ਝਿਤ੍ਵੋਤ੍ਪਥਪ੍ਰਵਤੇ ਸਮਾਨੇ ਸਤਿ, ਵਿਸਮੋਗ੍ਨਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਭਿਮੂਰ੍ਚ੍ਚਿਤੇ-ਏਕਲੋਲੀਭੂਤੇ ਸਮਾਨੇ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਗ੍ਨਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍-ਸਮਾਨੇ, ਕਫਪੀਡਿਤੇ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਭਿਭੂਤੇ, ਮਨ੍ਦੋਗ੍ਨਿਰ੍ਭਵਤਿ|

Adhikarana caturvidhAgnerlakShaNam (74-76) · Śloka 76

ਸਮੋਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸਮਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚੈਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ| ਯਃ ਪਚੇਤ੍ਸਮ੍ਯਗੇਵਾਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਮਸ੍ਤ੍ਵਸੌ||੭੪|| ਵਿਸਮੋਸਮ੍ਯਗਪ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਪਿ ਚਿਰਾਤ੍ਪਚੇਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਪਚੇਚ੍ਚੀਘ੍ਰਮਸਮ੍ਯਗਪਿ ਭੋਜਨਮ੍||੭੫|| ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਗਪ੍ਯਨ੍ਨਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਚਿਰਾਤ੍ਪਚੇਤ੍| ਕਤ੍ਵਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਾਟੋਪਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਧ੍ਮਾਨਗੌਰਵਮ੍||੭੬||

ਏਵਂ-ਸਮਾਦਿਭੇਦੇਨ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋਗ੍ਨਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਇਦਾਨੀਮਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਤਿ- ਵਹ੍ਨਿਰਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਯੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸਮ੍ਯਕ੍-ਯਥਾਵਿਧਿ, ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਸਮ੍ਯਗੇਵ ਪਚੇਤ੍, ਸ ਸਮ ਏਵ ਭਵਤਿ, ਇਤਿ ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਯਤਿ| ਅਨ੍ਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤਮ੍| ਯੋਸਮਯਗਪਿਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਵਿਧਿਭ੍ਰਸ੍ਟਮਪਿ, ਅਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਮਾਸ਼ੁ ਪਚੇਤ੍, ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਚਿਰਾਤ੍ਪਚੇਤ੍, ਸ ਵਿਸਮਃ| ਯੋਸਮ੍ਯਗਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ ਪਚੇਤ੍, ਸ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ| ਯਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਗਪ੍ਯਨ੍ਨਮੁਪਯੁਕ੍ਤਮਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਾਦੀਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਚਿਰਾਤ੍ਪਚੇਤ੍, ਸ ਮਨ੍ਦਃ| ਆਟੋਪਃ-ਕ੍ਸੋਭਃ| ਮਨ੍ਦੇਗ੍ਨੌ ਚ ਸਭਕ੍ਤਮੇਵੌਸਧਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣੋਪਯੋਕ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪਪਾਠ (ਸੂ. ਅ. ੧੧)- "ਯਾਮੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਭੋਜ੍ਯਭੇਸਜ੍ਯਯੋਃ ਸਮੇ| ਪਾਕੋਗ੍ਨੌ ਯੁਕ੍ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਰਾਕ੍ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ, ਮਨ੍ਦੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍|| ਸਭਕ੍ਤਮੌਸਧਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰਵਚਾਰਯੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਏਵਮਗ੍ਨਿਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਯਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਬਲਸ੍ਯ ਬਲਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-

Adhikarana dehabalasya traividhyam (77) · Śloka 77

ਸਹਜਂ ਕਾਲਜਂ ਯੁਕ੍ਤਿਕਤਂ ਦੇਹਬਲਂ ਤ੍ਰਿਧਾ| |੭੭|

ਸਹ ਜਾਯਤ ਇਤਿ ਸਹਜਮ੍, ਕਾਲਾਜ੍ਜਾਤਂ ਕਾਲਜਮ੍, ਯੁਕ੍ਤਿਭਿਰੂਪਜਾਤਂ ਯੁਕ੍ਤਿਜਮ੍, ਇਤਿ ਦੇਹਬਲਂ-ਸ਼ਰੀਰਬਲਂ, ਤ੍ਰਿਧਾ|

Adhikarana tasyapRuthaglakShaNam (77-78) · Śloka 78

| ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਸਹਜਂ ਬਲਮ੍||੭੭|| ਵਯਸ੍ਕਤਮਤੂਤ੍ਥਂ ਚ ਕਾਲਜਂ, ਯੁਕ੍ਤਿਜਂ ਪੁਨਃ| ਵਿਹਾਰਾਹਾਰਜਨਿਤਂ ਤਥੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਯੋਗਜਮ੍||੭੮||

ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਬਲੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਃਸਮੁਤ੍ਥਂ ਸ਼ਰੀਰੋਦ੍ਭੂਤਂ ਚ ਯਦ੍ਬਲਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਕਤਂ-ਸ੍ਵਭਾਵਿਕਮ੍| ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗੁਣਤ੍ਰਯਮੁਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਂ-ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਾਦਿਸਾਰਮਯਂ ਯਦ੍ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਂ ਤਤ੍| ਵਯੋ-ਬਾਲ੍ਯਯੌਵਨਾਦਿ, ਤੇਨ ਕਤਂ ਵਯਸ੍ਕਤਮ੍,-ਵਯੋਨੁਸਾਰੇਣ ਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਮ੍, ਤੁਭ੍ਯੋ-ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਿਭ੍ਯ ਉਦ੍ਭੂਤਮਤੂਤ੍ਥਮ੍, ਏਤਦੁਭਯਮਪਿ ਕਾਲਜਂ ਬਲਮ੍| ਵਯਸ੍ਕਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ "ਅਤਃ ਕਕਮਿ" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਃ| ਯੁਕ੍ਤਿਜਂ ਪੁਨਰ੍ਬਲਂ,-ਵਿਹਰਣਂ-ਵਿਹਾਰੋ ਵਾਙ੍ਗ੍ਮਨਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਲਕ੍ਸਣੋਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਆਹਾਰਃ-ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਃ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਹਾਰਾਹਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਜਨਿਤਂ ਵਿਹਾਰਾਹਾਰਜਨਿਤਂ ਯਦ੍ਵਲਂ ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਿਜਮ੍| ਯੁਕ੍ਤਿਃ-ਯੋਗ ਇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾ, ਤਤੋ ਜਾਤਂ ਯੁਕ੍ਤਿਜਮ੍| ਤਥਾ, ਊਰ੍ਜਸ੍ਕਰਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਯੋਗਾਃ-"ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਬਲਵਤ੍ਪੁਰੁਸੇ ਦੇਸ਼ੇ ਜਨ੍ਮ [ ਤਦ੍ਵਿਧੇ ਚ ਕਾਲੇ ] ਸੁਖ਼ਸ਼੍ਚ ਕਾਲਯੋਗੋ ਬੀਜਕ੍ਸੇਤ੍ਰਗੁਣਸ਼ਰੀਰਾਹਾਰਸਤ੍ਵਸਮ੍ਪਤ੍ਤਯਸ਼੍ਚ" (ਸਂ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੮)| ਤਥਾ ਯੇ ਯੋਗਾ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣੋਕ੍ਤਾਃ, ਤੇਭ੍ਯੋ ਜਾਤਮੂਰ੍ਜਸ੍ਕਰਯੋਗਜਂ ਯਦ੍ਵਲਂ ਤਦਪਿ ਯੁਕ੍ਤਿਜਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਦੇਸ਼ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-

Adhikarana deSa traividhyam (79) · Śloka 79

ਦੇਸ਼ੋਲ੍ਪਵਾਰਿਦ੍ਰੁਨਗੋ ਜਾਙ੍ਗਲਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਰੋਗਦਃ| ਆਨੂਪੋ ਵਿਪਰੀਤੋਸ੍ਮਾਤ੍ਸਮਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮਤਃ||੭੯||

ਸ੍ਤੋਕਜਲਵਕ੍ਸਸ਼ੈਲਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਰੋਗਦੋ ਜਾਙ੍ਗਲੋ ਦੇਸ਼ਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਯਾ| ਤਥਾ ਚ-ਮਰੁਦੇਸ਼ੋਦ੍ਭਵਾ ਅਲ੍ਪਰੋਗਾਸ਼੍ਚਿਰਜੀਵਿਨਸ਼੍ਚ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਸ੍ਮਾਤ੍-ਜਾਙ੍ਗਲਾਤ੍, ਵਿਪਰੀਤੋ-ਬਹੂਦਕਤਰੁਗਿਰਿਸਮਧਿਸ੍ਠਿਤੋ ਬਹੁਰੋਗਦਸ਼੍ਚ, ਆਨੂਪਃ| ਸਮਸ੍ਤੁ ਦੇਸ਼ੋ ਯੋ ਨਾਤ੍ਯਮ੍ਬੁਵਕ੍ਸਪਰ੍ਵਤੋ, ਨ ਚਾਤ੍ਯਲ੍ਪਵਾਰਿਤਰੁਗਿਰਿਃ, ਸ ਸਾਧਾਰਣੋ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯਃ|

Adhikarana majjAdInAM pramANam (80) · Śloka 80

ਏਵਂ ਭੂਮਿਲਕ੍ਸਣਂ ਦੇਸ਼ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਜ੍ਜਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਮਾਣਾਰ੍ਥਮਾਹ ਮਜ੍ਜਮੇਦੋਵਸਾਮੂਤ੍ਰਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ਕਨ੍ਤ੍ਯਸਕ੍| ਰਸੋ ਜਲਂ ਚ ਦੇਹੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਕੈਕਾਞ੍ਜਲਿਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਮ੍||੮੦||

ਮਜ੍ਜਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਜਲਾਵਸਾਨਂ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍-ਪੌਰੁਸੇ ਦੇਹੇ, ਏਕੈਕਾਞ੍ਜਲਿਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਮ੍| ਤੇਨ ਮਜ੍ਜ੍ਞ ਏਕੋਞ੍ਜਲਿਃ, ਦ੍ਵੌ ਮੇਦਸਃ, ਯਾਵਜ੍ਜਲਸ੍ਯ ਦੇਹਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਦਸ਼ਾਞ੍ਜਲਯਃ|

Adhikarana ojAdInAM pramANam (81) · Śloka 81

ਪਥਕ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਸਤਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮੋਜੋਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਰੇਤਸਾਮ੍| ਦ੍ਵਾਵਞ੍ਜਲੀ ਤੁ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਰਜਸਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ||੮੧||

ਓਜੋਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇਹਗਾਨਾਂ ਪਥਕ੍-ਪ੍ਰੇਤ੍ਯੇਕਂ, ਸ੍ਵਪ੍ਰਸਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਵਞ੍ਜਲੀ, ਰਜਸੋ-ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯ ਚਤ੍ਵਾਰੋਞ੍ਜਲਯਃ| ਸ੍ਵੇਨ ਮਾਨੇਨਾਞ੍ਜਲਿਪ੍ਰਸਤਾਵਿਹ ਹਸ੍ਤਸਂਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਵਾਚ੍ਯੌ ਗਹ੍ਯੇਤੇ, ਨ ਤੁ ਚਤੁਸ੍ਪਲਦ੍ਵਿਪਲਪਰਿਮਾਣੌ ਮਾਨਵਾਚ੍ਯੌ, ਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍| ਪ੍ਰਸਤਸ਼ਬ੍ਦੇ ਤੁ ਮਾਨਵਾਚਿਨਿ ਗਹ੍ਯਮਾਣੇ ਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋਨਰ੍ਥਕ ਏਵੇਹ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਨੁ, ਯਥਾ ਮਜ੍ਜਾਦੀਨਾਂ ਸਮਤ੍ਵਾਧਿਕ੍ਯਹਾਨਯੋ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾ ਪਵਨਸ੍ਯਾਪਿ| ਤਥਾ ਚ ਪ੍ਰਾਗਭ੍ਯਧਾਯਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧/੧)- "ਉਤ੍ਸਾਹੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧/੫)- "ਵਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਕੁਰੁਤੇਨਿਲਃ| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧/੧੫)- "ਲਿਙ੍ਗਂ ਕ੍ਸੀਣੇਨਿਲੇਙ੍ਗਸ੍ਯ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਯੋਰਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵਾਚ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਕਥਮਿਹ ਨੋਕ੍ਤਮ੍ ? ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਪਵਨਸ੍ਯਾਮੂਰ੍ਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵਕ੍ਤੁਮਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਚਰਕਃ (?)-"ਨ ਮਾਨੋਨ੍ਮਾਨਤਾ ਵਾਯੋਰਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਯੁਜ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰੇਵ ਸਮਤ੍ਵਾਧਿਕ੍ਯਹਾਨਯੋਨਿਲਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾਃ|

Adhikarana samaprakRuteridaM mAnam (82) · Śloka 82

ਸਮਧਾਤੋਰਿਦਂ ਮਾਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਵਤਃ||੮੨||

ਸਮਧਾਤੋਃ-ਸਮਪ੍ਰਕਤੇਃ, ਏਤਨ੍ਮਾਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍, ਨੈਕਦੋਸਾਧਿਕਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਾਧਿਕਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਵਾ| ਤੇਸਾਂ ਹ੍ਯਤ ਏਵ ਯਥੋਕ੍ਤਾਦਞ੍ਜਲਿਪ੍ਰਮਾਣਾਦਿਕਾਦ੍ਯਥਾਯਥਂ ਮਜ੍ਜਾਦੀਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana SukrAsRugAdiShu doShAdhikyena saptadhA prakRutiH (83) · Śloka 83

ਅਧੁਨਾ ਯਦੁਕ੍ਰਮਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧/੯)- "ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰ੍ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਵਿਸੇਣੇਵ ਵਿਸਕ੍ਰਿਮੇਃ| (ਤੈਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯੈਵ ਵਿਵਰਣਮਾਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸਗ੍ਗਰ੍ਭਿਣੀਭੋਜ੍ਯਚੇਸ੍ਟਾਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਰ੍ਤੁਸੁ| ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸੋਧਿਕਸ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸਪ੍ਤਧੋਦਿਤਾ||੮੩||

ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚਾਸਕ੍ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਗਰ੍ਭਿਣੀ-ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਾ ਗਰ੍ਭਾਮਾਤਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਭੋਜ੍ਯਚੇਸ੍ਟੇ-ਆਹਾਰਵਿਹਾਰੌ, ਏਤੇਸੁ ਯੋਧਿਕੋ ਦੋਸ਼ੋ-ਵਾਤਾਦਿਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸਪ੍ਤਧਾ-ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਾ, [ ਉਦਿਤਾ- ] ਅਭਿਹਿਤਾ, ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ (ਅ.੧/੧੦)| ਯ ਇਤਿ ਜਾਤਾਵੇਕ ਵਚਨਮ੍| ਤੇਨ ਯੋ ਦੋਸੋ, ਯੌ ਦੋਸੌ, ਯੇ ਦੋਸਾਃ, ਇਤ੍ਯਰ੍ਥੋਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਏਕਦੋਸਦ੍ਵਿਦੋਸਤ੍ਰਿਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੇਕੋ ਦੋਸ਼ੋ ਦ੍ਵੌ ਦੋਸੋ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਅਧਿਕਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਸਮਧਾਤੋਰ੍ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਮਿਵਾਧਿਕ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਸਮਧਾਤੋਰਪਿ ਸਮਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਤੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤੁਲ੍ਯੇ ਨਾਧਿਕਤ੍ਵਂ ਭਵਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਯਦਿ ਵਾ ਦੋਸੋਧਿਕ ਇਤਿ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤੇਨ ਸਟ੍ਸ੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਕਤਿਸੁ ਦੋਸਾਧਿਕਭਾਵਃ, ਨ ਤੁ ਸਮਧਾਤਾਵਿਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਅਧੁਨਾ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਸਡ੍ਭਿਃ ਕਾਰਣੈਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿ ਪ੍ਰਾਗਭਿਧਤ੍ਤੇ-

Adhikarana doShANAmanilasya balatvam (84) · Śloka 84

ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਦਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਲਿਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯਕੋਪਨਾਤ੍| ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦ੍ਬਹੁਰੋਗਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਵਲੋਨਿਲਃ||੮੪||

ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਤ੍-ਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਬਲਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਯਥਾ ਹਿ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰੀ ਬਲੀ ਚ, ਨ ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਯਕੋਪਨਾਤ੍, ਸ੍ਵਜਾਤੀਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾਨ੍ਯੌਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ, ਅਨੇਨ ਯਥਾ ਕੋਪ੍ਯੇਤੇ, ਨ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤਥਾਯਮ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍-ਪ੍ਰੇਰਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਹਿ ਨਾਸਾਵਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰੇਰ੍ਯਤੇਤਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਸੌ| ਤਥਾ, ਬਹੁਰੋਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਾਤਜਾ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਸ਼ਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਜਾਃ| ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚ" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੋਸਾਣਂ ਮਧ੍ਯੇਨਿਲਃ ਪ੍ਰਬਲਃ-ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍|

Adhikarana vAtaprakRutInAM lakShaNAni (85-89) · Śloka 89

ਪ੍ਰਾਯੋਤ ਏਵ ਪਵਨਾਧ੍ਯੁਸਿਤਾ ਮਨੁਸ੍ਯਾ ਦੋਸਾਤ੍ਮਕਾਃ ਸ੍ਫੁਟਿਤਧੂਸਰਕੇਸ਼ਗਾਤ੍ਰਾਃ| ਸ਼ੀਤਦ੍ਵਿਸਸ਼੍ਚਲਧਤਿਸ੍ਮਤਿਬੁਦ੍ਧਿਚੇਸ੍ਟਾ- ਸੌਹਾਰ੍ਦਦਸ੍ਟਿਗਤਯੋਤਿਬਹੁਪ੍ਰਲਾਪਾਃ||੮੫|| ਅਲ੍ਪਵਿਤ੍ਤਬਲਜੀਵਿਤਨਿਦ੍ਰਾਃ ਸਨ੍ਨਸਕ੍ਤਚਲਜਰ੍ਜਰਵਾਚਃ| ਨਾਸ੍ਤਿਕਾ ਬਹੁਭੁਜਃ ਸਵਿਲਾਸਾ ਗੀਤਹਾਸਮਗਯਾਕਲਿਲੋਲਾਃ||੮੬|| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਪਟੂਸ੍ਣਸਾਤ੍ਮ੍ਯਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਃ ਕਸ਼ਦੀਰ੍ਘਾਕਤਯਃ ਸਸ਼ਬ੍ਦਯਾਤਾਃ| ਨ ਦਢਾ ਨ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾ ਨ ਚਾਰ੍ਯਾ ਨ ਚ ਕਾਨ੍ਤਾਦਯਿਤਾ ਬਹੁਪ੍ਰਜਾ ਵਾ||੮੭|| ਨੇਤ੍ਰਾਣਿ ਚੈਸਾਂ ਖਰਧੂਸਰਾਣਿ ਵਤ੍ਤਾਨ੍ਯਚਾਰੂਣਿ ਮਤੋਪਮਾਨਿ| ਉਨ੍ਮੀਲਿਤਾਨੀਵ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸੁਪ੍ਤੇ ਸ਼ੈਲਦ੍ਰੁਮਾਂਸ੍ਤੇ ਗਗਨਂ ਚ ਯਾਨ੍ਤਿ||੮੮|| ਅਧ੍ਨ੍ਯਾ ਮਤ੍ਸਰਾਧ੍ਮਾਤਾਃ ਸ੍ਤੇਨਾਃ ਪ੍ਰੋਦ੍ਬਦ੍ਧਪਿਣ੍ਡਿਕਾਃ| ਸ਼੍ਵਸ਼ਗਾਲੋਸ੍ਟ੍ਰਗਧ੍ਰਾਖੁਕਾਕਾਨੂਕਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਿਕਾਃ||੮੯||

ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਰ੍ਥਮ੍| ਅਤ ਏਵ-ਅਸ੍ਮਾਦੇਵ ਕਾਰਣਾਤ੍, ਪਵਨਾਧ੍ਯੁਸਿਤਾਃ-ਵਾਯੁਨਾਧਿਸ੍ਠਿਤਾਃ, ਮਨੁਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਯ ਏਵਂਰੂਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕਾਰਣਾਨੁਵਿਧਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਦੋਸਾਤ੍ਮਕਾਃ-ਨ ਤੁ ਗੁਣਸ੍ਵਭਾਵਾਃ, ਨ ਸ਼ੁਭਸ੍ਵਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਮਾਰਭ੍ਯਾਜੀਵਿਤਂ ਪਵਨਾਧ੍ਯੁਸਿਤਾ ਮਾਨਵਾਃ ਸ੍ਫੁਟਿਤਧੂਸਰਕੇਸ਼ਗਾਤ੍ਰਾਃ| ਸ੍ਫੁਟਿਤਾਨਿ ਧੂਸਰਾਣਿ ਚ ਕੇਸ਼ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਤਂ ਦ੍ਵਿਸਨ੍ਤੀਤਿ ਸ਼ੀਤਦ੍ਵਿਸਃ, ਉਸ੍ਣਾਭਿਲਾਸਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਚਲਾ ਧਤ੍ਯਾਦਯੋ ਗਤ੍ਯਨ੍ਤਾ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਤਥਾ, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਬਹੁਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ-ਸਮ੍ਭਾਸਣਂ, ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਵਸਨ੍ਤਤਿਲਕਾਵਤ੍ਤਮ੍| ਅਲ੍ਪਾਃ ਵਿਤ੍ਤਾਦਯੋ ਨਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਸਨ੍ਨਾ ਸਕ੍ਤਾ ਚਲਾ ਜਰ੍ਜਾਰਾ ਵਾਕ੍ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਤ੍ਸਨ੍ਨਾ-ਅਵਸਾਦਂ ਨੀਤਾ, ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਤ੍ਸਕ੍ਤਾ-ਭਾਸਣੇ ਵਿਲਮ੍ਬ੍ਯ ਵਿਲਮ੍ਬ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ, ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਚ੍ਚਲਾ, ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਜ੍ਜਰ੍ਜਰਾ-ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯਸ੍ਵਨਸਦਸ਼ੀ ਵਾਗਿਤਿ| ਤਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਪਰਲੋਕ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਮਤਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿਕਾਃ| "ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦਿਸ੍ਟਂ ਮਤਿਃ" ਇਤਿ ਠਕ੍| ਤਥਾ, ਬਹੁਭੁਜਃ-ਅਨਲ੍ਪਾਸ਼ਨਾਃ| ਤਥਾ, ਸਵਿਲਾਸਾਃ-ਸਲੀਲਾਃ| ਤਥਾ, ਗੀਤਹਾਸਾਦਿਲੋਲਾਃ ਤਤ੍ਪ੍ਰਿਯਾਃ| ਸ੍ਵਾਗਤਾਵਤ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਪਟੂਸ੍ਣਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾ ਮਧੁਰਾਦ੍ਯਭਿਲਾਸਿਣਸ਼੍ਚ| ਕਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਦੀਰ੍ਘਾਕਤਯਸ਼੍ਚ, ਤੇ ਕਸ਼ਦੀਰ੍ਘਾਕਾਰਾਃ| ਤਥਾ, ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਯਾਤਂ-ਗਮਨਂ, ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਸਸ਼ਬ੍ਦਯਾਤਾਃ| ਨ ਦਢਾਃ-ਨ ਦਢਸ਼ਰੀਰਾਃ| ਨ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ| ਨ ਚਾਰ੍ਯਾਃ-ਅਸਨ੍ਤਃ| ਕਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ, ਨ ਚ ਦਯਿਤਾਃ-[ਨ] ਅਭਿਮਤਾਃ| ਨ ਚ ਬਹੁਪ੍ਰਜਾਃ-ਅਪਿ ਤੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪਸਨ੍ਤਤਯਃ| "ਯਾ(ਰ੍ਯਾ)ਵਨ੍ਤਃ(ਨ੍ਤਂ)ਸ਼ੇਸਂ(ਸ)ਪੂਰ੍ਵਸਾਮ੍ਯਾਦੌਪਚ੍ਛਨ੍ਦਸਿਕਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਃ|" ਏਸਾਂ ਚ-ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ, ਨੇਤ੍ਰਾਣੀ ਖਰਾਣਿ-ਪਰੁਸਾਣਿ, ਤਥਾ ਧੂਸਰਾਣਿ-ਪਾਂਸੁਨੇਵਾਵਕੀਰ੍ਣਾਨਿ, ਵਤ੍ਤਾਨਿਵਰ੍ਤੁਲਾਨਿ, ਅਚਾਰੂਣਿ, ਮਤੋਪਮਾਨਿ ਚ, ਤਥਾ ਸੁਪ੍ਤੇ-ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ, ਉਨ੍ਮੀਲਿਤਾਨੀਵ-ਉਦ੍ਧਾਟਿਤਾਨੀਵ, ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤੇ-ਵਾਤਪ੍ਰਾਕਤਯਃ, ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਤਿ ਸ਼ੈਲਦ੍ਰੁਮਾਨ੍ ਗਗਨਂ ਚ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਰਾਵਤ੍ਤਮ੍| ਤੇ ਚ, ਅਧਨ੍ਯਾਃ-ਅਭਵ੍ਯਾਃ, ਮਤ੍ਸਰੇਣਾਧ੍ਮਾਤਾਃ-ਦ੍ਵੇਸਪੂਰ੍ਣਾਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਤੇਨਾਃ-ਚੌਰਾਃ| ਪ੍ਰੋਦ੍ਬਦ੍ਧਪਿਣ੍ਡਿਕਾਃ-ਜਙ੍ਘਾਯਾਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਦ੍ਭਾਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣੋਨ੍ਨਤਾਃ ਪਿਣ੍ਡਿਕਾ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਅਣੁਕਂ-ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਸ੍ਵਰਰੂਪਚੇਸ੍ਟਾਨੁਕਰਣਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਦੀਨਾਮਿਵਾਨੂਕਂ ਯੇਸਾਂ-ਵਾਤਿਕਾਨਾਂ, ਤ ਏਵਮ੍| ਵਾਤਿਕਾ ਇਤਿ ਭੂਮ੍ਨਿ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯਸ੍ਠਕ੍, ਵਾਤਭੂਯਿਸ੍ਠਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana pittaprakRutilakShaNAni (90-95) · Śloka 95

ਅਧੁਨਾ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ-ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਵਹ੍ਨਿਜਂ ਵਾ ਯਦਸ੍ਮਾ ਤ੍ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਸ੍ਣਾਬੁਭੁਕ੍ਸਃ| ਗੌਰੋਸ੍ਣਾਙ੍ਗਸ੍ਤਾਮ੍ਰਹਸ੍ਤਾਙ੍ਘ੍ਰਿਵਕ੍ਰਃ ਸ਼ੂਰੋ ਮਾਨੀ ਪਿਙ੍ਗਕੇਸ਼ੋਲ੍ਪਰੋਮਾ||੯੦|| ਦਯਿਤਮਾਲ੍ਯਵਿਲੇਪਨਮਣ੍ਡਨਃ ਸੁਚਰਿਤਃ ਸ਼ੁਚਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤਵਤ੍ਸਲਃ| ਵਿਭਵਸਾਹਸਬੁਦ੍ਧਿਬਲਾਨ੍ਵਿਤੋ ਭਵਤਿ ਭੀਸੁ ਗਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਸਤਾਮਪਿ||੯੧|| ਮੇਧਾਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਿਥਿਲਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਮਾਂਸੋ ਨਾਰੀਣਾਮਨਭਿਮਤੋਲ੍ਪਸ਼ੁਕ੍ਰਕਾਮਃ| ਆਵਾਸਃ ਪਲਿਤਤਰਙ੍ਗਨੀਲਿਕਾਨਾਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇਨ੍ਨਂ ਮਧੁਰਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਸ਼ੀਤਮ੍||੯੨|| ਘਰ੍ਮਦ੍ਵੇਸੀ ਸ੍ਵੇਦਨਃ ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਿ ਰ੍ਭੂਰ੍ਯੁਚ੍ਚਾਰਕ੍ਰੋਧਪਾਨਾਸ਼ਨੇਰ੍ਸ੍ਯਃ| ਸੁਪ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਨ੍ਪਲਾਸ਼ਾਨ੍ ਦਿਗ੍ਦਾਹੋਲ੍ਕਾਵਿਦ੍ਯੁਦਰ੍ਕਾਨਲਾਂਸ਼੍ਚ||੯੩|| ਤਨੂਨਿ ਪਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚਲਾਨਿ ਚੈਸਾਂ ਤਨ੍ਵਲ੍ਪਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਹਿਮਪ੍ਰਿਯਾਣਿ| ਕ੍ਰੋਧੇਨ ਮਦ੍ਯੇਨ ਰਵੇਸ਼੍ਚ ਭਾਸਾ ਰਾਗਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਲੋਚਨਾਨਿ||੯੪|| ਮਧ੍ਯਾਯੁਸੋ ਮਧ੍ਯਬਲਾਃ ਪਣ੍ਡਿਤਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਭੀਰਵਃ| ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਰ੍ਕ੍ਸਕਪਿਮਾਰ੍ਜਾਰਯਕ੍ਸਾਨੂਕਾਸ਼੍ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਃ||੯੫||

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਵਹ੍ਨਿਃ ਪਾਕਾਦਿਕਰ੍ਮਕਰਣਾਤ੍| ਅਥਵਾ ਵਹ੍ਨਿਜਂ-ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਜਾਤਂ, ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਧਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਸ੍ਮਾਤ੍-ਯਤਸ਼੍ਚੈਵਮਤੋ ਹੇਤੋਃ, ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਤੀਵ੍ਰਤਸ੍ਣਾਬੁਭੁਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾਵਿਧਾਤ੍ਕਾਰਣਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਬ੍ਧਾਤ੍ ਰਸਧਾਤੁਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਾਗੇਵ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤੀਤਿਭਾਵਃ| ਤਥਾ, ਗੌਰ ਉਸ੍ਣਾਙ੍ਗਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਂ ਹਸ੍ਤਾਙ੍ਰਿਵਕ੍ਰਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ,ਸ਼ੂਰੋ ਮਾਨੀ ਚ| ਤਥਾ, ਕਪਿਲਕੇਸ਼ੋਲ੍ਪਰੋਮਾ ਚ| ਸ਼ਾਲਿਨੀਵਤ੍ਤਮ੍| ਦਯਿਤਾਨਿ ਮਾਲ੍ਯਾਦੀਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਸੁਚਰਿਤਃ-ਸ਼ੋਭਨਚੇਸ੍ਟਿਤਃ| ਤਥਾ, ਸ਼ੁਚਿਃ-ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰੈਰ੍ਮਲਿਨੈਰਸਂਸ੍ਪਸ੍ਟਃ| ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਵਤ੍ਸਲਃ-ਪ੍ਰਿਯਕਤ੍, ਵਿਭਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਭੀਸੁ-ਭਯੇਸੁ, ਦ੍ਵਿਸਤਾਮਪਿਗਤਿਃ ਸ਼ਰਣ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਸੁਹਦਾਂ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾਨਾਂ ਕਿਮੁ ਸ ਗਤਿਰ੍ਨ ਭਵਤਿ ? ਇਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਵਤ੍ਤਮ੍| ਮੇਧਾਵੀਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਰ੍ਥੇ "ਅਸ੍ਮਾਯਾਮੇਧਾਸ੍ਰਜੋ ਵਿਨਿਃ" ਇਤਿ ਵਿਨਿਃ| ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਮਾਂਸਾਨਿ ਚ, ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਸ਼ਿਥਿਲਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਨਭੀਸ੍ਟਃ| ਅਲ੍ਪੌ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕਾਮੌ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਪਲਿਤਾਦੀਨਾਮਾਵਾਸਃ-ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਬਹੂਨਿ ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਚ ਮਧੁਰਾਦ੍ਯਨ੍ਨਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਿਣੀਵਤ੍ਤਮ੍| ਘਰ੍ਮਦ੍ਵੇਸੀਤਿ "ਬਹੁਲਮਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੇ" ਣਿਨਿਃ| ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੀਤਿ ਸ੍ਵੇਦਨਃ| ਪੂਤਿਰ੍ਗਨ੍ਧੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਿਃ| "ਗਨ੍ਧਸ੍ਯੇਦੁਤ੍ਪੂਤਿ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਇਦਾਦੇਸ਼ਃ| ਭੁਰਯਃ-ਪ੍ਰਭੂਤਾਃ, ਉਚ੍ਚਾਰਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਸ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਾਦੀਨ੍ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍| ਸ਼ਾਲਿਨੀਵਤ੍ਤਮ੍| ਏਸਾਂ ਚ-ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਵਿਲੋਚਨਾਨਿ ਤਨੁਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਾਨਿ ਚ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦ੍ਰਾਗੇਵ ਲੌਹਿਤ੍ਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਉਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤਮ੍| ਤੇ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾ ਮਧ੍ਯਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦੀਨਾਮਿਵਾਨੂਕਂ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਅਥ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ-

Adhikarana SleShmaprakRutilakShaNAni (96-103) · Śloka 103

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸੋਮਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਸ੍ਤੇਨ ਸੌਮ੍ਯੋ ਗੂਢਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਮਾਂਸਃ| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਡ੍ਦੁਃਖਕ੍ਲੇਸ਼ਘਰ੍ਮੈਰਤਪ੍ਤੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਾਤ੍ਵਿਕਃ ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਃ||੯੬|| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਦੂਰ੍ਵਾਸ਼ਰਕਾਣ੍ਡਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰ- ਗੋਰੋਚਨਾਪਦ੍ਮਸੁਵਰ੍ਣਵਰ੍ਣਃ| ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਬਾਹੁਃ ਪਥੁਪੀਨਵਕ੍ਸਾ ਮਹਾਲਲਾਟੋ ਘਨਨੀਲਕੇਸ਼ਃ||੯੭|| ਮਦ੍ਵਙ੍ਗਃ ਸਮਸੁਵਿਭਕ੍ਤਚਾਰੁਦੇਹੋ ਬਹ੍ਨੋਜੋਰਤਿਰਸਸ਼ੁਕ੍ਰਪੁਤ੍ਰਭਤ੍ਯਃ| ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਵਦਤਿ ਨ ਨਿਸ੍ਠੁਰਂ ਚ ਜਾਤੁ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਵਹਤਿ ਦਢਂ ਚਿਰਂ ਚ ਵੈਰਮ੍||੯੮|| ਸਮਦਦ੍ਵਿਰਦੇਨ੍ਦ੍ਰਤੁਲ੍ਯਯਾਤੋ ਜਲਦਾਮ੍ਭੋਧਿਮਦਙ੍ਗਸਿਂਹਘੋਸਃ| ਸ੍ਮਤਿਮਾਨਭਿਯੋਗਵਾਨ੍ ਵਿਨੀਤੋ ਨ ਚ ਬਾਲ੍ਯੇਪ੍ਯਤਿਰੋਦਨੋ ਨ ਲੋਲਃ||੯੯|| ਤਿਕ੍ਤਂ ਕਸਾਯਂ ਕਟੁਕੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸ- ਮਲ੍ਪਂ ਸ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਬਲਵਾਂਸ੍ਤਥਾਪਿ| ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਿਸ਼ਾਲਦੀਰ੍ਘ- ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸਿਤਪਕ੍ਸ੍ਮਲਾਕ੍ਸਃ||੧੦੦|| ਅਲ੍ਪਵ੍ਯਾਹਾਰਕ੍ਰੋਧਪਾਨਾਸ਼ਨੇਹਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵਿਤ੍ਤੋ ਦੀਰ੍ਘਦਰ੍ਸ਼ੀ ਵਦਾਨ੍ਯਃ| ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੋ ਗਮ੍ਭੀਰਃ ਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸਃ ਕ੍ਸਮਾਵਾ- ਨਾਰ੍ਯੋ ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਰ੍ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਃ ਕਤਜ੍ਞਃ||੧੦੧|| ਜੁਰ੍ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸੁਭਗਃ ਸੁਲਜ੍ਜੋ ਭਕ੍ਤੋ ਗੁਰੂਣਾਂ ਸ੍ਥਿਰਸੌਹਦਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਪਦ੍ਮਾਨ੍ਸਵਿਹਙ੍ਗਮਾਲਾਂ- ਸ੍ਤੋਯਾਸ਼ਯਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤੋਯਦਾਂਸ਼੍ਚ||੧੦੨|| ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਵਰੁਣਤਾਰ੍ਕ੍ਸ੍ਯਹਂਸਗਜਾਧਿਪੈਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਸਿਂਹਾਸ਼੍ਵਗੋਵਸੈਃ||੧੦੩||

ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸੋਮਃ, ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੋ ਨਰਃ ਸੌਮ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਕਾਰਣਾਨੁਵਿਧਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਸੋਮ ਇਵ ਸੌਮ੍ਯਃ, ਸ਼ਾਖਾਦਿਤ੍ਵਾਦ੍ਯਞ੍| ਤਥਾ, ਗੂਢਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਮਾਂਸਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਦਿਭਿਰਤਪ੍ਤਃ-ਅਕ੍ਸੋਭਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਬੁਧ੍ਦ੍ਯਾਨ੍ਵਿਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸਤ੍ਵਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਸਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਦਧਾਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ, ਇਤਿ ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਃ| "ਆਤਸ਼੍ਚੋਪਸਰ੍ਗੇ" ਇਤ੍ਯਡ੍| ਸ਼ਾਲਿਨੀਵਤ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਤੁਲ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਣੇਨ ਏਕੈਕੇਨ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਮਾਨਵਰ੍ਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦੂਰ੍ਵਾਸਦਸ਼ਵਰ੍ਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਚ੍ਛਰਸ੍ਤਮ੍ਬਸਦਸ਼ਵਰ੍ਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਹਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਗੋਰੋਚਨਾਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪਦ੍ਮਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਃ, ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸੁਵਰ੍ਣਸਦਸ਼ਵਰ੍ਣਃ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਬਾਹੁਃ ਦੀਰ੍ਘਭੁਜਃ| ਤਥਾ, ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਪੀਵਰਵਕ੍ਸਾਃ| ਤਥਾ, ਮਹਲ੍ਲਲਾਟਮ੍ ਅਲਿਕਂ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਤਥਾ, ਘਨਨੀਲਕੇਸ਼ਃ| ਉਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤਮ੍| ਮਦ੍ਵਙ੍ਗਃ-ਕੋਮਲਾਵਯਵਃ| ਸਮਃ ਸੁਸ੍ਠੁ ਵਿਭਕ੍ਤੋ-ਵਿਭਕ੍ਤਾਵਯਵਃ, ਚਾਰੁਰ੍ਦੇਹੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਬਹਵਸ੍ਤੇਜੋਰਤਿਰਸਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਧਰ੍ਮਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਨਿਸ੍ਠੁਰਂ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਦਤਿ| ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਂ-ਗੂਢਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਵੈਰਂ ਦਢਂ ਚਿਰਂ ਵਹਤਿ-ਨ ਤੁ ਸ਼ਿਥਿਲਯਤਿ| ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਿਣੀਵਤ੍ਤਮ੍| ਸਮਦਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਰਦੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਤੁਲ੍ਯਂ ਯਾਤਂ-ਗਮਨਂ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਜਲਦਾਦਿਸਦਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਮਤਿਃ ਸ਼ੋਭਨਾਭਿਯੋਗੀ ਵਿਨਯੀ ਚ ਭਵਤਿ| ਬਾਲ੍ਯੇਪਿ-ਬਾਲਤ੍ਵੇਪਿ ਨਾਤਿਰੋਦਨੋ ਨ ਚ ਲੋਲੁਪਃ| ਔਪਚ੍ਚਨ੍ਦਸਿਕਂ ਵਤ੍ਤਮ੍| ਸ ਚਾਨ੍ਨਂ ਤਿਕ੍ਤਾਦਿਰਸਯੁਕ੍ਤਂ ਬਲਕ੍ਸੇਪਕਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ, ਤਥਾਲ੍ਪਮਪਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਬਲੀ ਭਵਤਿ| ਰਕ੍ਤਾਵਨ੍ਤੌ ਯਯੋਸ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤੇ, ਤਥਾ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਵਿਸ਼ਾਲੇ ਦੀਰ੍ਘੇ ਚ, ਤਥਾ ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸਿਤੌ ਯਯੋਸ੍ਤੇ ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸਿਤੇ, ਤਥਾ ਪਕ੍ਸ੍ਮਲੇ, ਏਵਂਭੂਤੇ ਅਕ੍ਸਿਣਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਰਾਵਤਮ੍| ਅਲ੍ਪਾ ਵ੍ਯਾਹਾਰਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| [ *ਵ੍ਯਾਹਾਰੋ-ਭਾਸਣਮ੍| ਪਾਨਂ-ਪਾਨੀਯਾਦਿ| ਅਸ਼ਨਂ-ਭੋਜਨਮ੍| ਈਹਾ-ਕਾਯਿਕਾ ਚੇਸ੍ਟਾ| ] ਪ੍ਰਾਜ੍ਯੇ-ਪ੍ਰਭੂਤੇ, ਆਯੁਰ੍ਵਿਤ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਦੀਰ੍ਘਦਰ੍ਸ਼ੀ-ਭਾਵਿ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਇਦਂ ਕੁਰ੍ਵਤ ਇਦਮਵਸ਼੍ਯਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਵਦਾਨ੍ਯੋ-ਵਲ੍ਗੁਭਾਸੀ ਦਾਤਾ ਚ| ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੋ-ਦਾਨਾਦੌ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਾਨ੍| ਗਮ੍ਭੀਰੋ-ਮਹਾਚਿਤ੍ਤਃ| ਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸੋ-ਭੂਰਿਦਾਤਾ| ਕ੍ਸਮਾਵਾਨ੍-ਕ੍ਸਾਨ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਃ| ਆਰ੍ਯਃ-ਸਜ੍ਜਨਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਃ-ਬਹੁਨਿਦ੍ਰਃ| ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਃ-ਚਿਰਕਾਰੀ| ਕਤਂ ਜਾਨਾਤੀਤਿ ਕਤਜ੍ਞਃ| ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵੀਵਤ੍ਤਮ੍| ਜੁਃ-ਅਕੁਟਿਲਚਿਤ੍ਤਃ| ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍-ਪਣ੍ਡਿਤਃ| ਸੁਭਗੋ-ਜਨਪ੍ਰਿਯਃ| ਸੁਸ੍ਠੁ ਲਜ੍ਜਤ ਇਤਿ ਸੁਲਜ੍ਜਃ| ਗੁਰੂਣਾਂ-ਪਿਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ, ਭਕ੍ਤਃ-ਸੇਵਕਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਥਿਰਂ-ਦਢਂ, ਸੌਹਦਂ-ਮੈਤ੍ਰੀ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤੋਯਾਸ਼ਯਾਨ੍-ਤਡਾਗਾਦੀਨ੍, ਸਜਲਜਾਨ੍ ਪਕ੍ਸਿਪਙ੍ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਤੋਯਦਾਂਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ| ਉਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤਮ੍| ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਭਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਯਃ ਸਮਾਨਾਃ, ਸਿਂਹਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ| [*ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ੍ਯੋ-ਗਰੁਡਃ| ਗਜਾਧਿਪਃ-ਏਰਾਵਤਃ|] ਏਵਂ ਪਥਗ੍ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤੀਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋਭਿਧਾਯ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣਾਭਿਧਿਤ੍ਸਯੇਦਮਾਹ-

Adhikarana dvandvasarvadoShaprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

ਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਦ੍ਵਯਸਰ੍ਵਾਤ੍ਥਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਗੁਣੋਦਯੇ| |੧੦੪|

ਦ੍ਵਯਾਤ੍-ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍, ਉਦ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯਃ, ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾ-ਸਰ੍ਵਦੋਸੋਦ੍ਭੂਤਾ, ਏਕਾ ਪ੍ਰਕਤਿਃ, ਏਵਂ ਪ੍ਰਕਤਯੋ ਦ੍ਵਯਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ| ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਵਚਨੋ ਲਿਙ੍ਗਵਚਨੋ ਵਾ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦੋਸਦ੍ਵਯਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਦੋਸਤ੍ਰਯਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵੇ, ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾਃ-ਦੋਸਦ੍ਵਯਦੋਸਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮਾ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਵਾ, ਤੇਸਾਮੁਦਯਃ-ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਗੁਣੋਦਯਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਗੋਣੋਦਯੇ ਸਤਿ, ਦ੍ਵਯਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਵਦੇਤ੍-ਆਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਦ੍ਵਯਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਦ੍ਵਯਸਰ੍ਵੇ, ਤੇਭ੍ਯ ਉਤ੍ਥਃ-ਉਤ੍ਥਾਨਂ, ਯਾਸਾਂ ਤਾਃ| ਏਵਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਦੋਸਗੁਣੋਦਯੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਤ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਵਦੇਤ੍, ਸਰ੍ਵਦੋਸਗੁਣੋਦਯੇ ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵਦੇਤ੍| ਉਤ੍ਥ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇਃ "ਸੁਪਿ ਸ੍ਥਃ" ਇਤਿ ਯੋਗਵਿਭਾਗਾਤ੍ਕਃ| "ਉਦਃ ਸ੍ਥਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋਃ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ" ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਸਵਰ੍ਣਾਦੇਸ਼ਃ| "ਅਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਨਿਤ੍ਯਾਤੁਰਾ ਦੋਸਾਨੁਸ਼ਯਿਤਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਪ੍ਰਕਤਯਃ| ਤੇਸੁ ਹਿ ਗੁਣਮਿਸ਼੍ਰਵਿਕਾਰਕਾਰਿਸੁ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਦਿਸ੍ਵਿਵਾਰੋਗ੍ਯਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ" (ਸਂ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੮)| ਏਵਂ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਦਿਕ੍ਸੁਰਾਹ-

Adhikarana satvAdiprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

| ਸ਼ੌਚਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੈਵਂ ਗੁਣੈਰ੍ਗੁਣਮਯੀਰ੍ਵਦੇਤ੍||੧੦੪||

ਚਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ, ਗੁਣਮਯੀਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਏਵਂ-ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਵਤ੍, ਪਤਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾਃ ਸ਼ੌਚਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣੈਃ (ਸ਼੍ਲੋ. ੭) ਸਪ੍ਤ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਮਯੀਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਵਦੇਤ੍| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਲਧਰ੍ਮਰੁਚ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣੈਰ੍ਯਥਾਯਥਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਯਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨੁਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕਤਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤੀਰਨੁਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਵਂ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਯਃ ਸਪ੍ਤ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕਤਯੋਪਿ ਸਪ੍ਤੈਵ| ਜਾਤਿਕੁਲਦੇਸ਼ਕਾਲਵਯੋਬਲਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਵ| ਤਥਾ ਹਿ-ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਜਾਤ੍ਯਾਦਿਨਿਯਤਾਸ੍ਤੇ ਤੇ ਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਲਕ੍ਸਣਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਭੇਦਾਵੇਸ਼ਾਚ੍ਚ ਰੂਪਸ੍ਵਰਚਰਿਤਾਨੁਕਰਣਮਪ੍ਯਨੂਕਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਮਸਙ੍ਖ੍ਯਭੇਦਂ ਭਵਤਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਵੇਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਨਨ੍ਤਰਜਨ੍ਮਾਭ੍ਯਾਸਵਾਸਨਯਾ ਜਨ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਮਾਨੁਸਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰੇਤਨਾਰਕਾਣਾਂ ਤਤ੍ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਚ ਯਥਾਯਥਮੇਵਾਨੂਕਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਨ੍ਵੀਕ੍ਸੇਤ| ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਰੀਰਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਨੁਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਯੋਪਿ ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚਾਯਂ ਤਦਨੁਰੂਪਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯੇ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਨਿਤ੍ਯਤੁਰਾਃ, ਦੋਸਾਨੁਸ਼ਯਿਤਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਪ੍ਰਕਤਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋਕ੍ਤੇਨ ਤਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਸਮਧਾਤੁਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਰਸੇਨ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨੋਪਚਰਣੀਯਃ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ.ਸੂ. ਅ.੭/੪੧)- "ਸਮਸਰ੍ਵਰਸਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸਮਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤੀਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕਤੀਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਰੋਧਿਨੀਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ, ਵਯੋਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ-

Adhikarana vayoviBAgAdi (105) · Śloka 105

ਵਯਸ੍ਤ੍ਵਾਸੋਡਸ਼ਾਦ੍ਵਾਲਂ ਤਤ੍ਰ ਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੌਜਸਾਮ੍| ਵਦ੍ਧਿਰਾਸਪ੍ਤਤੇਰ੍ਮਧ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰਾਵਦ੍ਧਿਃ ਪਰਂ ਕ੍ਸਯਃ||੧੦੫||

ਕਾਲਕਤਾ ਸ਼ਰੀਰਾਵਸ੍ਥਾ-ਵਯਃ| ਤਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ, ਬਾਲਮਧ੍ਯਵਦ੍ਧਭੇਦੇਨ| ਵਯਃ ਪੁਨਰਾਸੋਡਸ਼ਾਦ੍ਵਰ੍ਸਾਤ੍-ਸੋਡਸ਼ਂ ਵਰ੍ਸਂ ਯਾਵਤ੍, ਬਾਲਮ੍| ਤਦਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍,-ਕ੍ਸੀਰਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਾਨ੍ਨਵਤ੍ਤ੍ਯਾ| ਤਤ੍ਰ-ਬਾਲੇ ਵਯਸਿ, ਧਾਤੂਨਾਂ-ਰਸਾਦੀਨਾਂ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਪ੍ਯਾਯਕਸ੍ਯ-ਓਜੋਸੋ, ਵਦ੍ਧਿਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕ੍ਯਾਚ੍ਚ ਬਾਲਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਮਾਰ੍ਦਵਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਲ੍ਪਕ੍ਰੋਧਤ੍ਵਸੌਭਾਗ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਆਸਪ੍ਤਤੇਰ੍ਮਧ੍ਯਂ ਵਯਃ| ਆਙਤ੍ਰ ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਮ੍, ਨਾਭਿਵਿਧੌ| ਤਤਸ਼੍ਚੈਕੋਨਸਪ੍ਤਤਿਂ ਯਾਵਨ੍ਮਧ੍ਯਂ ਵਯਃ| ਤਦਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍,-ਯੌਵਨਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਮਪਰਿਹਾਨਿਸ਼੍ਚ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਰੇਕਃ, ਤੇਨ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਤਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਿਪਾਕੋ ਵ੍ਯਵਸਾਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤੋ ਯੌਵਨਮ੍, ਆਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਵੀਰ੍ਯਪੌਰੁਸਸ੍ਮਰਣਵਚਨਵਿਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯਗੁਣਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍, ਅਤਃਪਰਮਪਰਿਹਾਨਿਃ| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| [ ਤਤ੍ਰ- ] ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਯਸਿ, ਧਾਤ੍ਵਾਦੀਨਾਮਵਦ੍ਧਿਃ-ਅਵਰ੍ਧਨਂ, ਭਵਤਿ| ਪਰਂ ਕ੍ਸਯਃ| ਪਰਂ-ਏਕੋਨਸਪ੍ਤਤੇਰਾਜੀਵਿਤਂ ਯਾਵਤ੍, ਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੌਜਸਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਕ੍ਸਯਃ, ਤਥਾ ਬਲਵੀਰ੍ਯਪੌਰੁਸਵਚਨਸ੍ਮਰਣਵਿਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯਗੁਣਾਨਾਂ ਚ| ਤਥਾ, "ਵਲੀਪਲਿਤਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਗ੍ਨਿਸਾਦਾਦਿਭਿਰਭਿਭੂਯਮਾਨਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਭਵਨਮਿਵਾਭਿਵਸ੍ਟਂ ਸੀਦਤਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਾਰੁਤੋਦ੍ਰੇਕਃ, ਤੇਨ ਸ਼੍ਲਥਾਸਾਰਮਾਂਸਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤਾ ਤ੍ਵਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਮਵਨਾਮਃ ਕਾਯਸ੍ਯ ਵੇਪਥੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਿਙ੍ਘਾਣਕੋਦੀਰਣਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ" (ਸਂ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੮)| ਇਤਿ|

Adhikarana vapuShaH suKAyuShoH pAtratvam (106-107) · Śloka 107

ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਹਸ੍ਤਤ੍ਰਯਂ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਵਪੁਃ ਪਾਤ੍ਰਂ ਸੁਖਾਯੁਸੋਃ| ਨ ਚ ਯਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤੈਰਸ੍ਟਾਭਿਰ੍ਨਿਨ੍ਦਿਤੈਰ੍ਨਿਜੈਃ||੧੦੬|| ਅਰੋਮਸ਼ਾਸਿਤਸ੍ਥੂਲਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵੈਃ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯੈਃ| |੧੦੭|

ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਂ-ਆਤ੍ਮੀਯਮਾਤ੍ਮੀਯਂ, ਹਸ੍ਤਤ੍ਰਯਂ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤੋ ਯਦ੍ਵਪੁਃ-ਸ਼ਰੀਰਂ, ਤਤ੍ਸੁਖਾਯੁਸੋਃ ਪਾਤ੍ਰਂ-ਭਾਜਨਮ੍| ਏਵਂਭੂਤਮਪਿ ਯਤ੍-ਵਪੁਃ, ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤੈਃ-ਅਧਿਕੈਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੈਃ, ਨਿਨ੍ਦਿਤੈਃ-ਅਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੈਃ, ਨਿਜੈਃ-ਸਹਜੈਃ, ਅਸ੍ਟਾਭਿਰ੍ਨ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕੈਃ ? ਅਰੋਮਸ਼ਾਦਿਭਿਃ| ਤੇਨਾਰੋਮਸ਼ਂ ਯਦ੍ਵਪੁਸ੍ਤਤ੍ਸੁਖਾਯੁਸੋਰ੍ਨ ਪਾਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ, ਯਦਤਿਰੋਮਸ਼ਂ ਤਚ੍ਚ ਸੁਖਾਯੁਸੋਰ੍ਨ ਪਾਤ੍ਰਮ੍| ਅਸਿਤਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਯੇਵਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਵਮੀਸਦ੍ਰੋਮਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਪੁਨਰ੍ਹਸ੍ਤਤ੍ਰਯਂ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ਸੁਖਾਯੁਸੋਃ ਪਾਤ੍ਰਮ੍|

Adhikarana suKAyuH pAtrasya vapuSho lakShaNAni (107-114) · Śloka 114

| ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਮਦਵਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਨੈਕਮੂਲਾਃ ਸ੍ਥਿਰਾਃ ਕਚਾਃ||੧੦੭|| ਲਲਾਟਮੁਨ੍ਨਤਂ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼ਙ੍ਖਮਰ੍ਧੇਨ੍ਦੁਸਨ੍ਨਿਭਮ੍| ਕਰ੍ਣੌ ਨੀਚੋਨ੍ਨਤੌ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਮਹਾਨ੍ਤੌ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਾਂਸਲੌ||੧੦੮|| ਨੇਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਸਿਤਸਿਤੇ ਸੁਬਦ੍ਧਘਨਪਕ੍ਸ੍ਮਣੀ| ਉਨ੍ਨਤਾਗ੍ਰਾ ਮਹੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾ ਪੀਨਰ੍ਜੁਰ੍ਨਾਸਿਕਾ ਸਮਾ||੧੦੯|| ਓਸ੍ਠੌ ਰਕ੍ਤਾਵਨੁਦ੍ਦਤ੍ਤੌ, ਮਹਤ੍ਯੌ ਨੋਲ੍ਬਣੇ ਹਨੂ| ਮਹਦਾਸ੍ਯਂ, ਘਨਾ ਦਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਃ ਸਿਤਾਃਸਮਾਃ||੧੧੦|| ਜਿਹ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਾਯਤਾ ਤਨ੍ਵੀ, ਮਾਂਸਲਂ ਚਿਬੁਕਂ ਮਹਤ੍| ਗ੍ਰੀਵਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾ ਘਨਾ ਵਤ੍ਤਾ, ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਵੁਨ੍ਨਤਪੀਵਰੌ||੧੧੧|| ਉਦਰਂ ਦਕ੍ਸਿਣਾਵਰ੍ਤਗੂਢਨਾਭਿ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮ੍| ਤਨੁਰਕ੍ਤੋਨ੍ਨਤਨਖਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਾਤਾਮ੍ਰਮਾਂਸਲਮ੍||੧੧੨|| ਦੀਰ੍ਘਾਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਙ੍ਗੁਲਿ ਮਹਤ੍ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍| ਗੂਢਵਂਸ਼ਂ ਬਹਤ੍ਪਸ੍ਠਂ, ਨਿਗੂਢਾਃ ਸਨ੍ਧਯੋ ਦਢਾਃ||੧੧੩|| ਧੀਰਃ ਸ੍ਵਰੋਨੁਨਾਦੀ ਚ, ਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਭਃ| |੧੧੪|

ਕੇਸ਼ਾਃ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਃ 'ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾਃ' ਇਤ੍ਯਨੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਰ੍ਥਾਦ੍ਗਮ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚੈਵਂਗੁਣਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੈਰੇਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਪੁਃ ਸੁਖਾਯੁਸੋਃ ਪਾਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ| ਏਵਂ ਲਲਾਟਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਲਲਾਟਮੁਨ੍ਨਤਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੌ-ਅਨੁਲ੍ਬਣੌ, ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦੇਵਮ੍| ਤਥਾ, ਅਰ੍ਧੇਨ੍ਦੁਸਨ੍ਨਿਭਂ-ਅਰ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰਾਕਾਰਮ੍| ਕਰ੍ਣੌ ਨੀਚੋਨ੍ਨਤੌ,-ਅਧੋ ਨੀਚੌ-ਹ੍ਰਸ੍ਵੌ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਨ੍ਨਤੌ| ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਮਹਾਨ੍ਤੌ-ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੌ| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੌ ਚ ਤੌ ਮਾਂਸਲੌ ਚ, ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੌਰਮ੍ਯੌ, ਮਾਂਸਲੌ-ਉਪਚਿਤਮਾਂਸੌ| ਨੇਤ੍ਰੇ-ਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਸ੍ਫੁਟੌ, ਅਸਿਤਸਿਤੌ ਵਰ੍ਣੌ ਯਯੋਸ੍ਤ ਏਵਮ੍| ਕਸ੍ਣੋ ਭਾਗਃ ਕਸ੍ਣ ਏਵ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਏਵ, ਨ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰੇ| ਤਥਾ, ਸੁਬਦ੍ਧੇ-ਸੁਸਨ੍ਧਿਨੀ, ਘਨੇ-ਸਂਹਤੇ, ਪਕ੍ਸ੍ਮਣੀ ਯਯੋਸ੍ਤ ਏਵਮ੍| ਨਾਸਿਕਾ-ਘ੍ਰਾਣਮ੍| ਉਨ੍ਨਤਮਗ੍ਰਂ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸੈਵਮ੍| ਤਥਾ, ਮਹਾਨੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸੋ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸੈਵਮ੍| ਤਥਾ, ਪੀਨਾ-ਅਸ਼ਿਥਿਲਾ| ਤਥਾ, ਜੁਃ-ਅਵਕ੍ਰਾ| ਤਥਾ, ਸਮਾ-ਅਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਾ| ਓਸ੍ਟੌ ਰਕ੍ਤੌ| ਤਥਾ, ਅਨੁਦਤ੍ਤੌ-ਬਹਿਰਨਿਰ੍ਗਤੌ| ਦ੍ਵੇ ਹਨੂ ਮਹਤ੍ਯੌ| ਨੋਲ੍ਬਣੇ-ਨੋਨ੍ਨਤੇ| ਹਨੁਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰੀਤ੍ਵਮਤ੍ਰ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਆਸ੍ਯਂ-ਮੁਖਮ੍, ਮਹਤ੍| ਦਨ੍ਤਾਃ-ਦ੍ਵਿਜਾਃ| ਘਨਾਃ-ਅਵਿਰਲਾਃ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਃ-ਕੋਮਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੁਚਯਃ| ਸਿਤਾਃ-ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਃ| ਸਮਾਃ-ਸਮਪਙ੍ਕ੍ਤਯਃ| ਜਿਹ੍ਵਾ-ਰਸਨਾ, ਰਕ੍ਤਾ| ਤਥਾ, ਆਯਤਾ-ਦੀਰ੍ਘਾ| ਤਥਾ, ਤਨ੍ਵੀ-ਨ ਸ੍ਥੂਲਾ| ਚਿਬੁਕਂ ਮਾਂਸਲਂ ਮਹਚ੍ਚ| ਗ੍ਰੀਵਾ-ਸ਼ਿਰੋਧਰਾ, ਹ੍ਰਸ੍ਵਾ-ਅਦੀਰ੍ਘਾ, ਘਨਾ-ਨਿਬਿਡਾ, ਵਤ੍ਤਾਵਰ੍ਤੁਲਾ ਚ| ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ-ਅਂਸੌ| ਉਨ੍ਨਤੌ ਚ ਤੌ ਪੀਵਰੌ ਚ| ਦਕ੍ਸਿਣ ਆਵਰ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯਾ ਨਾਭੇਃ ਸਾ ਦਕ੍ਸਿਣਾਵਰ੍ਤਾ| ਦਕ੍ਸਿਣਾਵਰ੍ਤਾ ਗੂਢਾ-ਨਿਮ੍ਨਾ [ ਚ ], ਨਾਰ੍ਭਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਦਕ੍ਸਿਣਾਵਰ੍ਤਗੂਢਨਾਭਿ ਜਠਰਮ੍| ਤਥਾ, ਸਮੁਨ੍ਨਤਂ-ਸਮ੍ਯਗੁਨ੍ਨਤਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵੇਨੋਨ੍ਨਤਮ੍| ਤਨਵੋ ਰਕ੍ਤਾ ਉਨ੍ਨਤਾ ਨਖਾ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਂਭੂਤਂ ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਂ-ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ, ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਚ੍ਛਾਯਮ੍| ਤਥਾ, ਆਤਾਮ੍ਰਂ ਚ ਤਨ੍ਮਾਂਸਲਂ ਚ,-ਆਤਾਮ੍ਰਮਾਮ੍ਸਲਮ੍| ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਂਆਤਾਮ੍ਰਮ੍| ਮਾਂਸਲਂ-ਉਪਚਿਤਮਾਂਸਮ੍| ਤਥਾ, ਦੀਰ੍ਘਾਃ-ਆਯਤਾਃ, ਅਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਃ-ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਃ, ਅਙ੍ਗੁਲਯੋ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍| ਤਥਾ, ਮਹਤ੍-ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮ੍| ਤਥਾ, ਗੂਢਃ-ਅਦਸ਼੍ਯੋ, ਵਂਸ਼ੋ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਂਵਿਧਂ ਪਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਬਹਤ੍-ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮ੍| ਸਨ੍ਧਯੋ ਨਿਗੂਢਾਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਃ, ਦਢਾਃ-ਅਤ੍ਰੁਟਨਸ਼ੀਲਾਃ| ਧੀਰਃ-ਅਕਪਣਃ| ਸ੍ਵਰਃ-ਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਅਨੁਨਾਦੀ-ਘਣ੍ਟਾਦਿਵਦਨੁਰਣਨਨ੍ਯਾਯੇਨ| ਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ-ਅਰੂਕ੍ਸਃ| ਸ੍ਥਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾ-ਕਾਨ੍ਤਿਃ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਃ|

Adhikarana pRuShTAdInAM prASastyam (114) · Śloka 114

| ਸ੍ਵਭਾਜਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਵਿਕਾਰਿ ਵਿਪਤ੍ਸ੍ਵਪਿ||੧੧੪||

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਜ੍ਜਾਤਂ ਸ੍ਵਭਵਜਮ੍,-ਅਨਾਹਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਕਤਮਬਾਹ੍ਯਹੇਤੁਜਂ ਨ ਮਦ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਜਮ੍| ਸ੍ਥਿਰਂ-ਅਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਵਿਪਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਯਵਿਕਾਰਿ-ਅਕ੍ਸੋਭਿ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਿਮੁਤ ਸਮ੍ਪਤ੍ਸੁ ਨ ਸ੍ਯਾਦੇਵਂਵਿਧਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮਹਾਰ੍ਯਂ ਚ ?|

Adhikarana vapuShaH SuBatvam (115) · Śloka 115

ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਵਪੁਰ੍ਗਰ੍ਭਾਦਿਨੀਰੁਜਮ੍| ਆਯਾਮਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੈਰ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਂ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ੁਭਮ੍||੧੧੫||

ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਮਿਵ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਮ੍, ਸ਼ੋਭਨਂ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਮ੍| ਵਪੁਃ-ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣਲਕ੍ਸਣਂ "ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਹਸ੍ਤਤ੍ਰਯਂ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਤਦਵਯਵਾਨਾਂ ਲਲਾਟਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਗੁਣਲਕ੍ਸਣਂ "ਲਲਾਟਮੁਨ੍ਨਤਂ" (ਸ਼੍ਲੋ.੧੦੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ "ਸ੍ਵਭਾਵਜਂਸ੍ਥਿਰਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋਕ੍ਤਮ੍| ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਵਪੁਸਿ ਤਦੁਰ੍ਰਰੋਤ੍ਤਰਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਲਕ੍ਸਣਭੂਮਿਕਂ ਵਪੁਃ ਸ਼ੁਭਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਯੋਥੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਵਪੁਃ ਸ਼ੁਭਮ੍, ਤਤੋਪਿ ਯਥੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਲਲਾਤਾਦ੍ਯਵਯਵਂ ਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਵਪੁਃ ਸ਼ੁਭਤਰਮ੍, ਤਤੋਪਿ ਯਥੋਕ੍ਤਸਤ੍ਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣਗੁਣਂ ਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਵਪੁਃਸ਼ੁਭਤਮਮ੍, ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਗਰ੍ਭਾਦਿਨੀਰੁਜਮ੍| ਗਰ੍ਭ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ-ਬਾਲਲ੍ਯੌਵਨਾਦੀਨਾਂ ਵਯੋਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ, ਤ ਏਵਮ੍| ਗਰ੍ਭਦਯੋ ਨੀਰੁਜਾ ਯਸ੍ਯ-ਵਪੁਸਃ, ਤਦ੍ਗਰ੍ਭਾਦਿਨੀਰੁਜਂ ਵਪੁਃ ਸ਼ੁਭਮ੍| ਆਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਾਮੋ-ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਮ੍, ਜ੍ਞਾਨਂ-ਲੌਕਿਕੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਲੇਸ਼ਃ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ-ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਸਾਦਿਸਮੁਤ੍ਥਿਤਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍, ਤੈਰ੍ਯਦ੍ਵਪੁਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਂ-ਵਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਨ ਸਹਸਾ, ਤਚ੍ਛੁਭਮ੍|

Adhikarana sarvaguNopete SarIre SaradAM SatamAyuH (116) · Śloka 116

ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਗੁਣੋਪੇਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼ਰਦਾਂ ਸ਼ਤਮ੍| ਆਯੁਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਿਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ||੧੧੬||

ਇਤਿ-ਏਵਂ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ| ਸਰ੍ਵਗੁਣੈਰੁਪੇਤੇ-ਯੁਕ੍ਤੇ, ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼ਰਦਾਂ-ਸਮਾਨਾਂ, ਸ਼ਤਮਾਯੁਃ-ਜੀਵਿਤਮ੍, ਤਥੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ, ਤਥੇਸ੍ਟਾਃ-ਸ਼ੁਭਾ ਯੇ ਕੇਚਿਦ੍ਭਾਵਾਸ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਤਥਾਭੂਤੇ ਦੇਹੇ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਿਨਃ|

Adhikarana balapramANaj~jAnam (117-118) · Śloka 118

ਏਵਂ ਵਪੁਸਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤਾਨ੍ਯਗ੍ਰ੍ਯਾਣ੍ਯਸ੍ਟੌ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍| ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸਾਰਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍||੧੧੭|| ਸਾਰੈਰੁਪੇਤਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਂ ਗੌਰਵਸਂਯੁਤਃ| ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭੇਸੁ ਚਾਸ਼ਾਵਾਨ੍ਸਹਿਸ੍ਣੁਃ ਸਨ੍ਮਤਿਃ ਸ੍ਥਿਰਃ||੧੧੮||

ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤਾਨਿ ਦੇਹਿਨਾਂ ਸਾਰਾਣਿ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮਗ੍ਰ੍ਯਾਣਿਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾਨਿ, ਅਸ੍ਟਾਵੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਤੇਨ ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨੀਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| "ਏਵਂ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮਾਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ| ਸਨ੍ਤਿ ਚ ਪੁਨਃ ਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਾਦੂਨਾਧਿਕਵਰ੍ਸਸ਼ਤਜੀਵਿਨੋ ਮਨੁਸ੍ਯਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸੈਰਾਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਮੁਪਲਭ੍ਯ ਵਯਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਭਜੇਤ੍|" (ਸਂ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਸਾਰਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ? ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਦੇਹਮਾਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਵਂ ਭਿਸਙ੍ [ਨ] ਮੁਹ੍ਯੇਤ੍,-ਅਯਮੁਪਚਯੇਨ ਮਹਾਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਦ੍ਬਲਵਾਨ੍, ਅਯਂ ਕਸ਼ਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਬਲਃ, ਇਤਿ| ਤਚ੍ਚੋਭਯਮਪ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਦਸ੍ਟਂ ਗਜਸਿਂਹੇ| ਸਰ੍ਵੈਃ-ਅਸ੍ਟਭਿਰੇਤੈਃ, ਸਾਰੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰਂ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਗੌਰਵੇਣ ਸਂਯੁਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਮੇਸੁ-ਅਸ਼ੇਸਚਿਕੀਰ੍ਸਿਤਕਾਰ੍ਯੇਸੁ, ਆਸ਼ਾਵਾਨ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਸ੍ਮਾਤ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਤ੍ ਕਤਾਦਿਦਮਿਦਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਾਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਸਹਿਸ੍ਣੁਃ-ਸਹਨਸ਼ੀਲਃ| ਅਤ ਏਵ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸੈਰ੍ਦੁਃਖੈਰ੍ਨਾਸਾਵਭਿਭੂਯਤ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਤਥਾ, ਸਨ੍ਮਤਿਃ-ਸੁਧੀਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਥਿਰਃ-ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਸੁ ਸ੍ਥਿਰਬੁਦ੍ਧਿਃ| ਮੁਨਿਨਾ ਚ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍ (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੮/੧੪-੭-੧੧)- ਤਦ੍ਯਥਾ| ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਮਦੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਲ੍ਪਗਮ੍ਭੀਰਸੁਕੁਮਾਰਲੋਮਾ ਸਪ੍ਰਮੇਵ ਚ ਤ੍ਵਕ੍ ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਾਣਾਮ੍| ਸਾ ਸਾਰਤਾ ਸੁਖਸੌਭਾਗ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯੋਪਭੋਗਬੁਦ੍ਧਿਵਿਦ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਾਨ੍ਯਯੁਸ੍ਯਾਨਿ ਤ੍ਵਰਮਾਚਸ੍ਟੇ|| ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਮੁਖਜਿਹ੍ਵਾਨਾਸੌਸ੍ਠਪਾਣਿਪਾਦਤਲਨਖਲਲਾਟਮੇਹਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭ੍ਰਾਜਿਸ੍ਣੁ ਰਕ੍ਤਸਾਰਾਣਾਮ੍| ਸਾ ਸਾਰਤਾ ਸੁਖਮੁਦਗ੍ਰਤਾਂ ਮੇਧਾਂ ਮਨਸ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਮਨਤਿਬਲਮਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾਂ ਚਾਚਸ੍ਟੇ|| ਸ਼ਙ੍ਖਲਲਾਟਕਕਾਟਿਕਾਕ੍ਸਿਗਣ੍ਡਹਨੁਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਕਨ੍ਧੋਦਰਵਕ੍ਸਃਕਕ੍ਸਾਪਾਣਿਪਾਦਸਨ੍ਧਯਃ ਸ੍ਥਿਰਗੁਰੁਮਾਂਸੋਪਚਿਤਾ ਮਾਂਸਸਾਰਾਣਾਮ੍| ਸਾ ਸਾਰਤਾ ਕ੍ਸਮਾਂ ਧਤਿਮਲੌਲ੍ਯਂ ਵਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਸੁਖਮਾਰ੍ਜਵਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਬਲਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਮਾਚਸ੍ਟੇ|| ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਨੇਤ੍ਰਕੇਸ਼ਲੋਮਨਖਦਨ੍ਤੌਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਪੂਰਿਸੇਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਨੇਹੋ ਮੇਦਃ ਸਾਰਾਣਾਮ੍| ਸਾ ਸਾਰਤਾ ਵਿਤ੍ਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸੁਖੋਪਭੋਗਪ੍ਰਦਾਨਾਤ੍ਯਾਰ੍ਜਵਂ ਸੁਕੁਮਾਰੋਪਚਾਰਤਾਂ ਚਾਚਸ੍ਟੇ|| ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਗੁਲ੍ਫਜਾਨ੍ਵਰਤ੍ਨਿਜਤ੍ਰੁਚਿਬੁਕਸ਼ਿਰਃਪਰ੍ਵਸ੍ਥੂਲਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾਸ੍ਥਿਨਖਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਿਸਾਰਾਃ| ਤੇ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਨ੍ਤਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਾਃ ਸਾਰਸ੍ਥਿਰਸ਼ਰੀਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਯੁਸ੍ਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚ|| ਤਨ੍ਵਙ੍ਗਾ ਬਲਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਃ ਸ੍ਥੂਲਦੀਰ੍ਘਵਤ੍ਤਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚ ਮਜ੍ਜਸਾਰਾਃ| ਤੇ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸੋ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਵਿਜ੍ਞਾਨਵਿਤ੍ਤਾਪਤ੍ਯਸਨ੍ਮਾਨਭਾਜਨਾਸ਼੍ਚ ਸਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|| ਸੌਮ੍ਯਾਃ ਸੌਮ੍ਯਪ੍ਰੇਕ੍ਸਿਣਃ ਕ੍ਸੀਰਪੂਰ੍ਣਲੋਚਨਾ ਇਵ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਬਹੁਲਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਤ੍ਤਸਾਰਸਮਸਂਹਤਸ਼ਿਖਰਦਸ਼ਨਾਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਰ੍ਣਾਸ੍ਵਰਾ ਭ੍ਰਾਜਿਸ੍ਣਵੋ ਮਹਾਸ੍ਫਿਜਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਾਰਾਃ| ਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪ੍ਰਿਯੋਪਭੋਗਾ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਸੁਖਾਭੋਗ੍ਯਵਿਤ੍ਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸਮਾਨਾਃ ਫਲਭਾਜਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ|| ਸ੍ਮਤਿਮਨ੍ਤੋ ਭਕ੍ਤਿਮਨ੍ਤਃ ਕਤਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਃ ਸ਼ੁਚਯੋ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹਾ ਦਕ੍ਸਾ ਧੀਰਾਃ ਸਮਰਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਯੋਧਿਨਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਵਿਸਾਦਾਃ ਸ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਗਤਿਗਮ੍ਭੀਰਬੁਦ੍ਧਿਚੇਸ੍ਟਾਃ ਕਲ੍ਯਾਣਾਭਿਨੇਵੇਸ਼ਿਨਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਵਸਾਰਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ ਗੁਣਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ|| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਾਰੈਰੁਪੇਤਾਃ ਪੁਰੁਸਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਤਿਬਲਾਃ ਪਰਮਗੌਰਵਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਾਃ ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭੇਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਜਾਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ ਕਲ੍ਯਾਣਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਥਿਰਸਮਾਹਿਤਸ਼ਰੀਰਾਃ ਸੁਸਮਾਹਿਤਗਤਯਃ ਸਾਨੁਨਾਦਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗਮ੍ਭੀਰਮਹਾਸ੍ਵਰਾਃ ਸੁਖੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਵਿਤ੍ਤੋਪਭੋਗਸਨ੍ਮਾਨਭਾਜੋ ਮਨ੍ਦਜਰਸੋ ਮਨ੍ਦਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਪਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਰਜੀਵਿਨਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ|| ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤ੍ਵਸਾਰਾਃ||" ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ (ਸ਼ਾ. ਅ.੮)-"ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਲੈਃ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯੌਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਯਤੇ| ਤਿਸ੍ਰੋਨ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਪਞ੍ਚਮਭਾਗਹੀਨਾਸ੍ਤਨ੍ਨਖਹੀਨਾ ਵਾ| ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਯਤਾਃ ਪਥਕ੍ਪ੍ਰਪਦਪਾਦਤਲਪਾਰ੍ਸ੍ਣਯਃ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਚਤੁਰਙੁਲਵਿਸ੍ਤਤਾਃ| ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਵਾਯਾਮੇਨ ਪਾਦਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਵ ਪਰਿਣਾਹੇਨ| ਤਥਾ ਗੁਲ੍ਫੌ ਜਙ੍ਘਾਮਧ੍ਯਂ ਚ| ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਃ ਪਾਦਃ| ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਯਾਮਾ ਜਙ੍ਘਾ ਸੋਡਸ਼ ਪਰਿਣਾਹੇਨ| ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਜਾਨੁ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਮ੍| ਊਰੁ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਰਿਣਾਹਾਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਯਾਮੌ| ਵਸਣੌ ਸਡਾਯਾਮੌ ਪਰਿਣਾਹੇਨ ਚਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲੌ| ਮੇਢ੍ਰਃ ਸਡਙ੍ਗੁਲਾਯਾਮੋਰ੍ਦ੍ਧਪਞ੍ਚਪਰਿਣਾਹਃ| ਸੋਡਸ਼ਵਿਸ੍ਤਾਰਾ ਕਟੀ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਪਰਿਣਾਹਾ| ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਃ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮੁਦਰਮ੍| ਦਸ਼ਵਿਸ੍ਤਾਰੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਯਾਮੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਤ੍ਸੇਧਂ ਤ੍ਰਿਕਮ੍| ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਤ੍ਸੇਧਂ ਪਸ੍ਠਮ੍| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਃ ਸ੍ਤਨਪਰ੍ਯਨ੍ਤਃ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਵਿਸ਼ਾਲਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਤ੍ਸੇਧਮੁਰਃ| ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਹਦਯਮ੍| ਅਸ੍ਟਕੌ ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਕਕ੍ਸੇ ਚ| ਸਟ੍ਕਾਵਂਸੌ| ਸੋਡਸ਼ਾਕੌ ਪ੍ਰਬਾਹੂ| ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਕੌ ਪ੍ਰਪਾਣੀ| ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੌ ਪਾਣੀ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਾ ਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁਲਿਃ| ਤਤੋਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਹੀਨੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਨਾਮਿਕੇ| ਸਾਰ੍ਧਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੌ ਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾਙ੍ਗੁਸ੍ਟੌ| ਚਤੁਰੁਤ੍ਸੇਧਾ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਪਰਿਣਾਹਾ ਸ਼ਿਰੋਧਰਾ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਤ੍ਸੇਧਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਪਰਿਣਾਹਮਾਨਨਮ੍| ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਮਾਸ੍ਯਮ੍| ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਪਥਕ੍ ਚਿਬੁਕੌਸ੍ਠਨਾਸਾਦਸ੍ਠ੍ਯਨ੍ਤਰਕਰ੍ਣਲਲਾਟਮ੍| ਸ਼ਙ੍ਖਗਣ੍ਡਾਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਃ| ਤ੍ਰਿਭਾਗਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਾ ਨਾਸਾਪੁਟਮਰ੍ਯਾਦਾ| ਦ੍ਵਯਙ੍ਗੁਲਾਯਤਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਵਿਸ੍ਤਤਂ ਨੇਤ੍ਰਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਤ੍ਤਤੀਯਾਂਸ਼ਃ ਕਸ੍ਣਃ| ਕਸ੍ਣਾਨ੍ਨਵਮਾਂਸ਼ਾ ਮਸੂਰਦਲਮਾਤ੍ਰਾ ਦਸ੍ਟਿਃ| ਸਡਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਂ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਰਿਣਾਹਂ ਸ਼ਿਰ ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ਰੀਰਮਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਃ| ਤਦਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਾਰਸਮਂ ਸਮਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਥੋਕ੍ਤਪਰਿਮਾਣਮਿਸ੍ਟਮ੍| ਤਥਾ ਸ੍ਨਾਤਾਨੁਲਿਪ੍ਤਮਾਪਾਦਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਸ਼ੁਸ੍ਯਦ੍ਵਰਮ੍| ਅਨਿਸ੍ਟਂ ਹੀਨਮਧਿਕਂ ਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਾਦਿਤਿ|" ਇਤਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਤਿਸਣਾਂ ਕਥਂ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨੁਭਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-

Adhikarana satvAdiprakRutInAM suKaduHKAnuBavaprakAraH (119) · Śloka 119

ਅਨੁਤ੍ਸੇਕਮਦੈਨ੍ਯਂ ਚ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਚ ਸੇਵਤੇ| ਸਤ੍ਵਵਾਂਸ੍ਤਪ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਰਾਜਸੋ ਨੈਵ ਤਾਮਸਃ||੧੧੯||

ਅਨੁਤ੍ਸੇਕਂ ਕਤ੍ਵਾ-ਅਭਿਮਾਨਂ ਹਿਤ੍ਵਾ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍ ਪੁਰੁਸਃ ਸੁਖਂ ਸੇਵਤੇ-ਅਨੁਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਅਦੈਨ੍ਯਂ-ਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਂ ਹਿਤ੍ਵਾ, ਦੁਃਖਂ ਸੇਵਤੇ-ਅਨੁਭਵਤਿ| ਤਪ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਤੁਰ੍ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ| ਰਾਜਸਃ ਪੁਨਃ ਪੁਰੁਸਃ ਤਪ੍ਯਮਾਨੋਹਮੇਵਾਮੁਨਾ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟੇਨਾਨਨ੍ਯਸਾਧਾਰਣੇਨ ਸੁਖੇਨ ਸੁਖਿਤ੍ਯੇਵਂ ਸੁਖਂ ਸੇਵਤੇ| ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸੋਹਮੇਵੇਦਂ ਦੁਃਖਂ ਸੋਢੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਰਾਜਸੋ ਨਰੋ ਦੁਃਖਮਨੁਭਵਤਿ| ਤਾਮਸਃ ਪੁਨਃ ਪੁਰੁਸੋ ਨੈਵ ਸੁਖਂ ਸੇਵਤੇ, ਨ ਦੁਃਖਮ੍, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮੂਢਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਾਸੌ ਸੁਖੇਨ ਸੁਖੀ, ਨ ਚ ਦੁਃਖੇਨ ਦੁਃਖੀ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਤਤੀਯਾਵਸ੍ਥੋ ਯਥਾ ਪੁਰੁਸਃ| ਏਵਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਪ੍ਰਕਤਿਰਪਿ ਸੁਖਂ ਨ ਸੇਵਤੇ ਨਾਪਿ ਦੁਃਖਮ੍, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮੂਢਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਮਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਤ੍ਵਨੁਤ੍ਸਿਕ੍ਤੋਦੀਨਃ ਸਨ੍ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਸੇਵਤੇ|

Adhikarana AyurvRuddhikaro gaNaH (3) · Śloka 3

ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਫਲਦਾਯਿ ਯਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਸ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਪੁਸਃ, ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ ਦਾਨਸ਼ੀਲਦਯਾਸਤ੍ਯਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਕਤਜ੍ਞਤਾਃ| ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਮੈਤ੍ਰੀ ਚ ਪੁਣ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਦ੍ਗਣਃ||੧੨੦|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾ ਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾ- ਨੇਙ੍ਗਵਿਭਾਗੋ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||

ਦਾਨਂ-ਧਨਾਦਿਤ੍ਯਾਗਃ, ਤਚ੍ਛੀਲਯਤਿ-ਅਭ੍ਯਸ੍ਯਤਿ ਦਾਨਸ਼ੀਲਃ| "ਸ਼ੀਲਿਕਾਮਿ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਣਃ| ਦਯਾ-ਦੀਨੇਸ੍ਵਭ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਿਃ| ਮੈਤ੍ਰੀ-ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਾਤ੍ਮਭਾਵਨਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ (ਸ਼੍ਲੋ-੧੦੬)- "ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਹਸ੍ਤਤ੍ਰਯਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ "ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਂ ਸ਼ਨੈਃ" ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਃ| ਯਾਵਦਯਂ ਦਾਨਸ਼ੀਲਾਦਿਗਣੋ ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਵਸਾਨਃ ਪੁਣ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਤ੍| ਦਾਨਾਦਯਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਕੇਚਿਤ੍ਪੁਣ੍ਯਕਤਃ, ਕੇਚਿਦਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਤਃ, ਕੇਚਿਦੁਭਯਕਤਸ਼੍ਚ| ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਹਾਪੁਰੁਸਲਕ੍ਸਣੇਭ੍ਯੋਸ੍ਯੈਵ ਗਣਸ੍ਯ ਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਤਾਧ੍ਯਾਯਾਵਸਾਨੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤ ਇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯ- ਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇਙ੍ਗ ਵਿਭਾਗੋ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੩||