Adhikarana a~ggaviBAgaSArIrodhyAyaH (2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋਙ੍ਗਵਿਭਾਗਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
अथातोऽङ्गविभागं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaDa~ggama~ggam (1) · Śloka 1
ਅਥ ਤਾਨ੍ਯੇਵਾਙ੍ਗਾਨਿ ਵਿਭਕ੍ਤੁਕਾਮ ਆਹ ਸ਼ਿਰੋਨ੍ਤਰਾਧਿਰ੍ਦ੍ਵੌ ਬਾਹੂ ਸਕ੍ਥਿਨੀਤਿ ਸਮਾਸਤਃ| ਸਡਙ੍ਗਮਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਤਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿਹਦਯਾਦਿਕਮ੍||੧||
अथ तान्येवाङ्गानि विभक्तुकाम आह शिरोऽन्तराधिर्द्वौ बाहू सक्थिनीति समासतः| षडङ्गमङ्गं प्रत्यङ्गं तस्याक्षिहृदयादिकम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcamahABUtaguNAH (2) · Śloka 2
ਅਤਸ੍ਤਮੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਮਾਹ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਙ੍ਗੁਣਾਃ| ਖਾਨਿਲਾਗ੍ਨ੍ਯਬ੍ਭੁਵਾਮ੍|੨|
अतस्तमेव प्रत्येकं महाभूतगुणमाह शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धः क्रमाद्ङ्गुणाः| खानिलाग्न्यब्भुवाम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttarottaramekaguNavRuddhyanvayaH (2) · Śloka 2
ਕਿਮੇਕੈਕ ਏਵਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯੇਵ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤੋ ਗੁਣਃ ? ਉਤਾਨ੍ਯੇਪਿ ਸਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਏਕਗੁਣਵਧ੍ਦ੍ਯਨ੍ਵਯਃ ਪਰੇ||੨||
किमेकैक एवाकाशस्येव वाय्वादीनां यथोक्तो गुणः ? उतान्येऽपि सन्ति ? इत्याह | एकगुणवृध्द्यन्वयः परे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahABUteByodehotpattiprakAraH (3-4) · Śloka 4
ਇਦਾਨੀਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਯੇ ਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਤਤ੍ਰ ਖਾਤ੍ ਖਾਨਿ ਦੇਹੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਵਿਕ੍ਤਤਾ| ਵਾਤਾਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਗੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਦਗ੍ਰੂਪਪਕ੍ਤਯਃ||੩|| ਆਪ੍ਯਾ ਜਿਹ੍ਵਾਰਸਕ੍ਲੇਦਾ ਘ੍ਰਾਣਗਨ੍ਧਾਸ੍ਥਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍| |੪|
इदानीं यथाक्रमनिर्दिष्टेभ्यो भूतेभ्यो ये भावा भवन्ति, तान् दर्शयति तत्र खात् खानि देहेऽस्मिन् श्रोत्रं शब्दो विविक्तता| वातात्स्पर्शत्वगुच्छ्वासा वह्नेर्दृग्रूपपक्तयः||३|| आप्या जिह्वारसक्लेदा घ्राणगन्धास्थि पार्थिवम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dehe mAtRujapitRujaBAvAH (4-5) · Śloka 5
ਦੇਹੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਂ ਮਾਤਜਮ੍ ? ਕਿਂ ਪਿਤਜਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਮਦ੍ਵਤ੍ਰ ਮਾਤਜਂ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮਜ੍ਜਗੁਦਾਦਿਕਮ੍||੪|| ਪੈਤਕਂ ਤੁ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਧਮਨ੍ਯਸ੍ਥਿਕਚਾਦਿਕਮ੍| ਚੈਤਨਂ ਚਿਤ੍ਤਮਕ੍ਸਾਣਿ ਨਾਨਾਯੋਨਿਸੁ ਜਨ੍ਮ ਚ||੫||
देहेऽस्मिन् किं मातृजम् ? किं पितृजम् ? इत्याह | मृद्वत्र मातृजं रक्तमांसमज्जगुदादिकम्||४|| पैतृकं तु स्थिरं शुक्रधमन्यस्थिकचादिकम्| चैतनं चित्तमक्षाणि नानायोनिषु जन्म च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyajaBAvAH (6) · Śloka 6
| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜਂ ਤ੍ਵਾਯੁਰਾਰੋਗ੍ਯਮਨਾਲਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾ ਬਲਮ੍|੬|
| सात्म्यजं त्वायुरारोग्यमनालस्यं प्रभा बलम्|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasajaBAvAH (6) · Śloka 6
| ਰਸਜਂ ਵਪੁਸੋ ਜਨ੍ਮ ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰਲੋਲਤਾ||੬||
| रसजं वपुषो जन्म वृत्तिर्वृद्धिरलोलता||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtvikAdiBAvAH (7-8) · Śloka 8
ਸਾਤਿਵਿਕਂ ਸ਼ੌਚਮਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਧਰ੍ਮਰੁਚਿਰ੍ਮਤਿਃ| ਰਾਜਸਂ ਬਹੁਭਾਸਿਤ੍ਵਂ ਮਾਨਕਦ੍ਦਮ੍ਭਮਤ੍ਸਰਮ੍||੭|| ਤਾਮਸਂ ਭਯਮਜ੍ਞਾਨਂ ਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਂ ਵਿਸਾਦਿਤਾ| |੮|
सातिविकं शौचमास्तिक्यं शुक्लधर्मरुचिर्मतिः| राजसं बहुभाषित्वं मानकृद्दम्भमत्सरम्||७|| तामसं भयमज्ञानं निद्राऽऽलस्यं विषादिता| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana evM BUtamayo dehaH (8) · Śloka 8
ਅਧੁਨਾ ਦੇਹਾਸ਼੍ਰਿਤਸਰ੍ਵਭਾਵੋਪਸਂਹਾਰਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਯੋ ਭਾਵੋ ਦੇਹਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਿਦਮਾਹ | ਇਤਿ ਭੂਤਮਯੋ ਦੇਹਃ|੮|
अधुना देहाश्रितसर्वभावोपसंहारं कुर्वन् प्रधानो यो भावो देहस्य, तस्य प्राधान्यं दर्शयन्निदमाह | इति भूतमयो देहः|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtsaptatvagutpattiH (7) · Śloka 9
ਇਤ੍ਯੇਵਮਨੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਦੇਹਸ੍ਯ ਭੂਤਮਯਤ੍ਵਮਭਿਧਾਯ, ਇਦਾਨੀਂ ਦੇਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਭਾਗਸ਼ੋ ਨਿਰੂਪਯਨ੍ਨਾਹ | ਤਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਚੋਸਜਃ||੮|| ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ ਇਵ| |੯|
इत्येवमनेन ग्रन्थेन देहस्य भूतमयत्वमभिधाय, इदानीं देहस्य प्रतिभागशो निरूपयन्नाह | तत्र सप्त त्वचोऽसृजः||८|| पच्यमानात्प्रजायन्ते क्षीरात्सन्तानिका इव| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalAnirUpaNam (10) · Śloka 10
ਇਦਾਨੀਂ ਕਲਾ ਆਹ | ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਕ੍ਲੇਦੋ ਵਿਪਕ੍ਵਃ ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਮੂਸ੍ਮਣਾ||੯|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਨਾਯ੍ਵਪਰਾਚ੍ਛਨ੍ਨਃ ਕਲਾਖ੍ਯਃ ਕਾਸ੍ਠਸਾਰਵਤ੍| ਤਾਃ ਸਪ੍ਤ|੧੦|
इदानीं कला आह | धात्वाशयान्तरक्लेदो विपक्वः स्वंस्वमूष्मणा||९|| श्लेष्मस्नाय्वपराच्छन्नः कलाख्यः काष्ठसारवत्| ताः सप्त|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AdhArAH (10-11) · Śloka 11
ਕਲਾਖ੍ਯਂ ਭਾਵਮਾਖ੍ਯਾਯ, ਆਧਾਰਾਖ੍ਯਾਨ੍ ਭਾਵਾਨਾਹ | ਸਪ੍ਤ ਚਾਧਾਰਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਦ੍ਯਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪਰੇ||੧੦|| ਕਫਾਮਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਵਾਯੋਰ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੋਸ੍ਟਮਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰੇ||੧੧||
कलाख्यं भावमाख्याय, आधाराख्यान् भावानाह | सप्त चाधारा रक्तस्याद्यः क्रमात् परे||१०|| कफामपित्तपक्वानां वायोर्मूत्रस्य च स्मृताः| गर्भाशयोऽष्टमः स्त्रीणां पित्तपक्वाशयान्तरे||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana koShThA~ggAni (12) · Śloka 12
ਕੋਸ੍ਠਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯੇਸੁ ਹਦਯਂ ਕ੍ਲੋਮ ਫੁਪ੍ਫੁਸਮ੍| ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹੋਨ੍ਦੁਕਂ ਵਕ੍ਕੌ ਨਾਭਿਡਿਮ੍ਭਾਨ੍ਤ੍ਰਬਸ੍ਤਯਃ||੧੨||
कोष्ठाङ्गानि स्थितान्येषु हृदयं क्लोम फुप्फुसम्| यकृत्प्लीहोन्दुकं वृक्कौ नाभिडिम्भान्त्रबस्तयः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIvitasthAnAni (13) · Śloka 13
ਦਸ਼ ਜੀਵਿਤਧਾਮਾਨਿ ਸ਼ਿਰੋਰਸਨਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਕਣ੍ਠੋਸ੍ਰਂ ਹਦਯਂ ਨਾਭਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੀ ਗੁਦਮ੍||੧੩||
दश जीवितधामानि शिरोरसनबन्धनम्| कण्ठोऽस्रं हृदयं नाभिर्बस्तिः शुक्रौजसी गुदम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SarIre jAlAdInAM saMKyA (14-16) · Śloka 16
ਜਾਲਾਨਿ ਕਣ੍ਡਰਾਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗੇ ਪਥਕ੍ ਸੋਡਸ਼ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਸਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸੀਵਨ੍ਯੋ ਮੇਢ੍ਰਜਿਹ੍ਵਾਸ਼ਿਰੋਗਤਾਃ||੧੪|| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਤਾਃ ਪਰਿਹਰੇਚ੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਮਾਂਸਰਜ੍ਜਵਃ| ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਥਿਸਙ੍ਗ਼ਾਤਾਃ, ਸੀਮਨ੍ਤਾ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਨਵ||੧੫|| ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦਨ੍ਤਨਖ਼ੈਃ ਸਹ| |੧੬|
जालानि कण्डराश्चाङ्गे पृथक् षोडश निर्दिशेत्| षट् कूर्चाः सप्त सीवन्यो मेढ्रजिह्वाशिरोगताः||१४|| शस्त्रेण ताः परिहरेच्चतस्रो मांसरज्जवः| चतुर्दशास्थिसङ्ग़ाताः, सीमन्ता द्विगुणा नव||१५|| अस्थ्नां शतानि षष्टिश्च त्रीणि दन्तनख़ैः सह| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra dhanvantarimatam (16-17) · Śloka 17
| ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਾਹ, ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਚ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਮ੍||੧੬|| ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ| |੧੭|
| धन्वन्तरिस्तु त्रीण्याह, सन्धीनां च शतद्वयम्||१६|| दशोत्तरं| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Atreyamatam (17) · Śloka 17
ਅਥਾਤ੍ਰੇਯਮਤਂ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਨਿਜਗਾਦਾਤ੍ਰਿਨਨ੍ਦਨਃ| |੧੭|
अथात्रेयमतं ब्रूते सहस्रे द्वे निजगादात्रिनन्दनः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17) · Śloka 17
| ਸ੍ਨਾਵ੍ਨਾਂ ਨਵਸ਼ਤੀ|੧੭|
| स्नाव्नां नवशती|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17-18) · Śloka 18
| ਪਞ੍ਚ ਪੁਂਸਾਂ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ ਤੁ||੧੭|| ਅਧਿਕਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਯੋਨਿਸ੍ਤਨਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| |੧੮|
| पञ्च पुंसां पेशीशतानि तु||१७|| अधिका विंशतिः स्त्रीणां योनिस्तनसमाश्रिताः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirANAM saMKyA (18-19) · Śloka 19
ਇਦਾਨੀਂ ਸਿਰਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਮਾਹ | ਦਸ਼ ਮੂਲਸਿਰਾ ਹਤ੍ਸ੍ਥਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਪੁਃ||੧੮|| ਰਸਾਤ੍ਮਕਂ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯੋਜਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਂ ਹਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤਮ੍| |੧੯|
इदानीं सिराः सङ्ख्यातुमाह | दश मूलसिरा हृत्स्थास्ताः सर्वं सर्वतो वपुः||१८|| रसात्मकं वहन्त्योजस्तन्निबद्धं हि चेष्टितम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsAM saMsthAnam (19-20) · Śloka 20
ਇਦਾਨੀਮ੍ ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਾਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ | ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਗ੍ਰਾਃ ਪਤ੍ਰਰੇਖਾਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍||੧੯|| ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਸ੍ਤਤਃ ਸਪ੍ਤਸ਼ਤਨ੍ਯਾਸਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੁ| |੨੦|
इदानीम् संस्थानमासां निर्दिशति | स्थूलमूलाः सुसूक्ष्माग्राः पत्ररेखाप्रतानवत्||१९|| भिद्यन्ते तास्ततः सप्तशतन्यासां भवन्ति तु| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SAKAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (20-21) · Śloka 21
| ਤਤ੍ਰੈਕੈਕਂ ਚ ਸ਼ਾਖਾਯਾਂ ਸ਼ਤਂ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ ਵੇਧਯੇਤ੍||੨੦|| ਸਿਰਾਂ ਜਾਲਨ੍ਧਰਾਂ ਨਾਮ ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| |੨੧|
| तत्रैकैकं च शाखायां शतं, तस्मिन्न वेधयेत्||२०|| सिरां जालन्धरां नाम तिस्रश्चाभ्यन्तराश्रिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SroNyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (21-22) · Śloka 22
| ਸੋਡਸ਼ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਃ ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ, ਤਾਸਾਂਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਤੁ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ||੨੧|| ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਕਟਿਕਤਰੁਣੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣਾਸ੍ਟੌ ਸ੍ਪਸ਼ੇਨ੍ਨ ਤਾਃ| |੨੨|
| षोडशद्विगुणाः श्रोण्यां, तासांद्वे द्वे तु वङ्क्षणे||२१|| द्वे द्वे कटिकतरुणे शस्त्रेणाष्टौ स्पृशेन्न ताः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArshvayoH siraasaMkhyA avedyasirAshca (22) · Śloka 22
| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸੋਡਸ਼ੈਕੈਕਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਾਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਯੋਃ||੨੨||
| पार्श्वयोः षोडशैकैकामूर्ध्वगां वर्जयेत्तयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pRuShTe sirAsaMKyA avedyasirASca (23) · Śloka 23
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਃ ਪਸ੍ਠੇ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ| ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਨ੍ਯੌ ਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਰਾਮਸ਼ੇਤ੍||੨੩||
द्वादशद्विगुणाः पृष्ठे पृष्ठवंशस्य पार्श्वयोः| द्वे द्वे तत्रोर्ध्वगामिन्यौ न शस्त्रेण परामृशेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jaThare sirAsaMKyA avedyasirASca (24) · Śloka 24
ਪਸ੍ਠਵਜ੍ਜਠਰੇ ਤਾਸਾਂ ਮੇਹਨਸ੍ਯੋਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤੇ| ਰੋਮਰਾਜੀਮੁਭਯਤੋ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਨ ਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍||੨੪||
पृष्ठवज्जठरे तासां मेहनस्योपरि स्थिते| रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे शस्त्रेण न स्पृशेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana urasi sirAsaMKyA avedyasirASca (25-26) · Śloka 26
ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦੁਰਸ੍ਯਾਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਨ ਵੇਧਯੇਤ੍| ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤਤਨ੍ਮੂਲਹਦਯੇ ਤੁ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਯਮ੍||੨੫|| ਅਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾਖ੍ਯਯੋਰੇਕਾਂ ਤਥਾਪਾਲਾਪਯੋਰਪਿ| |੨੬|
चत्वारिंशदुरस्यासां चतुर्दश न वेधयेत्| स्तनरोहिततन्मूलहृदये तु पृथग्द्वयम्||२५|| अपस्तम्भाख्ययोरेकां तथाऽपालापयोरपि| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grIvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (26-27) · Śloka 27
| ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਪਸ੍ਠਵਤ੍ਤਾਸਾਂ ਨੀਲੇ ਮਨ੍ਯੇ ਕਕਾਟਿਕੇ||੨੬|| ਵਿਧੁਰੇ ਮਾਤਕਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਟੌ ਸੋਡਸ਼ੇਤਿ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍| |੨੭|
| ग्रीवायां पृष्ठवत्तासां नीले मन्ये कृकाटिके||२६|| विधुरे मातृकाश्चाष्टौ षोडशेति परित्यजेत्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hanvoH sirAsaMKyA avedyasirASca (27) · Śloka 27
| ਹਨ੍ਵੋਃ ਸੋਡਸ਼, ਤਾਸਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਕਰ੍ਮਣੀ||੨੭||
| हन्वोः षोडश, तासां द्वे सन्धिबन्धनकर्मणी||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28) · Śloka 28
ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਹਨੁਵਤ੍ਤਾਸਾਮਧੋ ਦ੍ਵੇ ਰਸਬੋਧਨੇ| ਦ੍ਵੇ ਚ ਵਾਚਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਨ੍ਯੌ|੨੮|
जिह्वायां हनुवत्तासामधो द्वे रसबोधने| द्वे च वाचःप्रवर्तिन्यौ|२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28-29) · Śloka 29
| ਨਾਸਾਯਾਂ ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾ||੨੮|| ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਗਨ੍ਧਵੇਦਿਨ੍ਯੌ ਤਾਸਾਮੇਕਾਂ ਚ ਤਾਲੁਗਾਮ੍| |੨੯|
| नासायां चतुरुत्तरा||२८|| विंशतिर्गन्धवेदिन्यौ तासामेकां च तालुगाम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nayanayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (29-30) · Śloka 30
| ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਨਯਨਯੋਰ੍ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਕਰ੍ਮਣੀ||੨੯|| ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ, ਅਪਾਙ੍ਗਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ ਚ ਤਾਸਾਂ ਸਡਿਤਿ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| |੩੦|
| षट्पञ्चाशन्नयनयोर्निमेषोन्मेषकर्मणी||२९|| द्वे द्वे, अपाङ्गयोर्द्वे च तासां षडिति वर्जयेत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lalATe sirAsaMKyA avedyasirASca (30-31) · Śloka 31
| ਨਾਸਾਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਸ੍ਟਿਰ੍ਲਲਾਟੇ, ਸ੍ਥਪਨੀਸ਼੍ਰਿਤਾਮ੍||੩੦|| ਤਤ੍ਰੈਕਾਂ, ਦ੍ਵੇ ਤਥਾਵਰ੍ਤੌ, ਚਤਸ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕਚਾਨ੍ਤਗਾਃ| ਸਪ੍ਤੈਵਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਾਸਾਮ੍|੩੧|
| नासानेत्राश्रिताः षष्टिर्ललाटे, स्थपनीश्रिताम्||३०|| तत्रैकां, द्वे तथाऽऽवर्तौ, चतस्त्रश्च कचान्तगाः| सप्तैवं वर्जयेत्तासाम्|३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karNayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (31-32) · Śloka 32
| ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਸੋਡਸ਼ਾਤ੍ਰ ਤੁ||੩੧|| ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਬ੍ਦਬੋਧਨੇ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਸਿਰਾਸ੍ਤਾ ਏਵ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਙ੍ਖਸਨ੍ਧਿਗੇ ਤਾਸਾਮ੍|੩੨|
| कर्णयोः षोडशात्र तु||३१|| द्वे शब्दबोधने शङ्खौ सिरास्ता एव चाश्रिताः| द्वे शङ्खसन्धिगे तासाम्|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrdhni sirAsaMKyA avedyasirASca (32-33) · Śloka 33
| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਤਤ੍ਰ ਤੁ||੩੨|| ਏਕੈਕਾਂ ਪਥਗੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪਸੀਮਨ੍ਤਾਧਿਪਤਿਸ੍ਥਿਤਾਮ੍| |੩੩|
| मूर्ध्नि द्वादश तत्र तु||३२|| एकैकां पृथगुत्क्षेपसीमन्ताधिपतिस्थिताम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAvarNanopayogakathanam (33) · Śloka 33
| ਇਤ੍ਯਵੇਧ੍ਯਵਿਭਾਗਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਰ੍ਣਿਤਾਃ ਸਿਰਾਃ||੩੩||
| इत्यवेध्यविभागार्थं प्रत्यङ्गं वर्णिताः सिराः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avedhyAnAM saMKyA (34) · Śloka 34
ਅਵੇਧ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨੇਨ ਦੇਹੇਸ੍ਟਾਨਵਤਿਸ੍ਤਥਾ| ਸਙ੍ਹ੍ਕੀਰ੍ਣਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਵਕ੍ਰਾਃ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ||੩੪||
अवेध्यास्तत्र कार्त्स्नेन देहेऽष्टानवतिस्तथा| सङ्ह्कीर्णा ग्रथिताः क्षुद्रा वक्राः सन्धिषु चाश्रिताः||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirANAM raktAdivahatvam (35-36) · Śloka 36
ਤਾਸਾਂ ਸ਼ਤਾਨਾਂ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਪਾਦੋਸ੍ਰਂ ਵਹਤੇ ਪਥਕ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰ੍ਜੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚੈਵਂ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮਲਾਃ||੩੫|| ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ਪੀਡਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਪੁਨਃ| |੩੬|
तासां शतानां सप्तानां पादोऽस्रं वहते पृथक्| वातपित्तकफैर्जुष्टं शुद्धं चैवं स्थिता मलाः||३५|| शरीरमनुगृह्णन्ति पीडयन्त्यन्यथा पुनः| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAsravAhakAnAM lakShaNam (36-37) · Śloka 37
ਕਿਂਲਕ੍ਸਣਾਃ ਸਿਰਾ ਵਾਤਾਦਿਜੁਸ੍ਟਮਸ੍ਰਂ ਵਹਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪੂਰ੍ਣਰਿਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਣਾਤ੍ਸਿਰਾਃ||੩੬|| ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਸ੍ਰਂ ਵਹਨ੍ਤੇ| |੩੭|
किंलक्षणाः सिरा वातादिजुष्टमस्रं वहन्ति ? इत्याह | तत्र श्यावारुणाः सूक्ष्माः पूर्णरिक्ताः क्षणात्सिराः||३६|| प्रस्पन्दिन्यश्च वातास्रं वहन्ते| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAsravAhakAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37
ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਸ੍ਣਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਨੀਲਪੀਤਾਃ|੩੭|
पित्तशोणितम्| स्पर्शोष्णाः शीघ्रवाहिन्यो नीलपीताः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPAsravAhakAnAM lakShaNam (37-38) · Śloka 38
| ਕਫਂ ਪੁਨਃ||੩੭|| ਗੌਰ੍ਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਥਿਰਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ| |੩੮|
| कफं पुनः||३७|| गौर्यः स्निग्धाः स्थिराः शीताः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsRuShTAsravAhakAnAM lakShaNam (38) · Śloka 38
ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਲਿਙ੍ਗਸਙ੍ਕਰੇ| |੩੮|
संसृष्टं लिङ्गसङ्करे| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SuddhaSoNitavahAnAM rohiNInAM lakShaNam (38) · Śloka 38
| ਗੂਢਾਃ ਸਮਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਰੋਹਿਣ੍ਯਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼ੋਣਿਤਮ੍||੩੮||
| गूढाः समस्थिताः स्निग्धा रोहिण्यः शुद्धशोणितम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nABisaMbaddhAH sirAH (39-40) · Śloka 40
ਧਮਨ੍ਯੋ ਨਾਭਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾ| ਤਾਭਿਃ ਪਰਿਵਤਾ ਨਾਭਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰਨਾਭਿਰਿਵਾਰਕੈਃ||੩੯|| ਤਾਭਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਦੇਹੋਯਮਨੁਗਹ੍ਯਤੇ| |੪੦|
धमन्यो नाभिसम्बद्धा विंशतिश्चतुरुत्तरा| ताभिः परिवृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः||३९|| ताभिश्चोर्ध्वमधस्तिर्यग्देहोऽयमनुगृह्यते| |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strIpuruShANAM dRuSyasrotAMsi (40-41) · Śloka 41
ਇਦਾਨੀਮ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਦਸ਼੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਨਿਰੁਪਯਿਤੁਮਾਹ | ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਨਾਸਿਕੇ ਕਰ੍ਣੌ ਨੇਤ੍ਰੇ ਪਾਯ੍ਵਾਸ੍ਯਮੇਹਨਮ੍||੪੦|| ਸ੍ਤਨੌ ਰਕ੍ਤਪਥਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨਾਰੀਣਾਮਧਿਕਂਤ੍ਰਯਮ੍| |੪੧|
इदानीम् स्त्रीपुरुषाणां दृश्यानि स्रोतांसि निरुपयितुमाह | स्रोतांसि नासिके कर्णौ नेत्रे पाय्वास्यमेहनम्||४०|| स्तनौ रक्तपथश्चेति नारीणामधिकंत्रयम्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adRuSyaSyasrotAMsi (41-42) · Śloka 42
| ਜੀਵਿਤਾਯਤਨਾਨ੍ਯਨ੍ਤਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼||੪੧|| ਪ੍ਰਾਣਧਾਤੁਮਲਾਬ੍ਭੋਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ| |੪੨|
| जीवितायतनान्यन्तः स्रोतांस्याहुस्त्रयोदश||४१|| प्राणधातुमलाब्भोन्नवाहीनि| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTaviSuddhAnAM krameNa rogasuKakaratvam (42) · Śloka 42
ਅਹਿਤਸੇਵਨਾਤ੍| ਤਾਨਿ ਦੁਸ੍ਟਾਨਿ ਰੋਗਾਯ, ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਿ ਸੁਖਾਯ ਚ||੪੨||
अहितसेवनात्| तानि दुष्टानि रोगाय, विशुद्धानि सुखाय च||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM svadhAtusamavarNatvAdi (43) · Śloka 43
ਸ੍ਵਧਾਤੁਸਮਵਰ੍ਣਾਨਿ ਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਯਣੂਨਿ ਚ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੀਰ੍ਘਾਣ੍ਯਾਕਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਾਨਸਦ੍ਦਸ਼ਾਨਿ ਚ||੪੩||
स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसद्दृशानि च||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhArAdInAM srotoduShTikaratvam (44) · Śloka 44
ਯਤਸ਼੍ਚਾਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵਨਂ ਸ੍ਰੋਤੋਦੁਸ੍ਟਿਕਾਰਣਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਾਨਿ ਤਦ੍ਦੁਸ੍ਟਿਕਾਰਣਾਨਿ ਵਕ੍ਤਿ ਆਹਾਰਸ਼੍ਚ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਗੁਣੈਃ ਸਮਃ| ਧਾਤੁਭਿਰ੍ਵਿਗੁਣੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ ਪ੍ਰਦੂਸਕਃ||੪੪||
यतश्चाहिताहारविहारसेवनं स्रोतोदुष्टिकारणम्, अतस्तानि तद्दुष्टिकारणानि वक्ति आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM duShTilakShaNam (45) · Śloka 45
ਸ੍ਰੋਤਾਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਃ ਕਥਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸਙ੍ਗੋ ਵਾ ਸਿਰਾਣਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯੋਪਿ ਵਾ| ਵਿਮਾਰ੍ਗਤੋ ਵਾ ਗਮਨਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਮ੍||੪੫||
स्रोतासां दुष्टिः कथं ज्ञायते ? इत्याह अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM dvArANi (46) · Śloka 46
ਬਿਸਾਨਾਮਿਵ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਦੂਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸਤਾਨਿ ਚ| ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦੇਹੇ ਰਸੋ ਯੈਰੁਪਚੀਯਤੇ||੪੬||
बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं प्रविसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM vyadhe mohAdayaH (47-48) · Śloka 48
ਵ੍ਯਧੇ ਤੁ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੋਹਕਮ੍ਪਾਧ੍ਮਾਨਵਮਿਜ੍ਵਰਾਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼ੂਲਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਾ ਮਰਣਮੇਵ ਵਾ||੪੭|| ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਦ੍ਧਮਤੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਪ੍ਰਸਾਧਯੇਤ੍| ਉਦ੍ਧਤ੍ਯ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਯਤ੍ਨੇਨ ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਵਿਧਾਨਤਃ||੪੮||
व्यधे तु स्रोतसां मोहकम्पाध्मानवमिज्वराः| प्रलापशूलविण्मूत्ररोधा मरणमेव वा||४७|| स्रोतोविद्धमतो वैद्यः प्रत्याख्याय प्रसाधयेत्| उद्धृत्य शल्यं यत्नेन सद्यःक्षतविधानतः||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhanvantarimate pittaM pAcakam Atreyamate~aagniH pAcakaH (49) · Śloka 49
ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਕ੍ਤਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਪਾਚਕਾਖ੍ਯਂ ਪੁਰੇਰਿਤਮ੍| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਦੀਨਾਮੂਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਸ਼ਾਸਨਮ੍||੪੯||
अन्नस्य पक्ता पित्तं तु पाचकाख्यं पुरेरितम्| दोषधातुमलादीनामूष्मेत्यात्रेयशासनम्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhanvantarimate grahaNyeva pittadharA kalA (50-51) · Śloka 51
ਤਦਧਿਸ੍ਠਾਨਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀ ਮਤਾ| ਸੈਵ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮਤੇ ਕਲਾ ਪਿਤ੍ਤਧਰਾਹ੍ਵਯਾ||੫੦|| ਆਯੂਰਾਰੋਗ੍ਯਵੀਰ੍ਯੌਜੋਭੂਤਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਪੁਸ੍ਟਯੇ| ਸ੍ਥਿਤਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਦ੍ਵਾਰਿ ਭੁਕ੍ਤਮਾਰ੍ਗਾਰ੍ਗਲੇਵ ਸਾ||੫੧||
तदधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणाद्ग्रहणी मता| सैव धन्वन्तरिमते कला पित्तधराह्वया||५०|| आयूरारोग्यवीर्यौजोभूतधात्वग्निपुष्टये| स्थिता पक्वाशयद्वारि भुक्तमार्गार्गलेव सा||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavatI grahaNyannaM pAcayati abalA Amameva vimu~jcati (52) · Śloka 52
ਭੁਕ੍ਤਮਾਮਾਸ਼ਯੇ ਰੁਧ੍ਵਾ ਸਾ ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਨਯਤ੍ਯਧਃ| ਬਲਵਤ੍ਯਬਲਾ ਤ੍ਵਨ੍ਨਮਾਮਮੇਵ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ||੫੨||
भुक्तमामाशये रुध्वा सा विपाच्य नयत्यधः| बलवत्यबला त्वन्नमाममेव विमुञ्चति||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnigrahaNyoH parasparamupakAryopakArakaBAvaH (53) · Śloka 53
ਅਗ੍ਨਿਗ੍ਰਹਣ੍ਯੋਰਾਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵਤਯਾਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਬਲਾਧਾਨੇਨੋਪਕਰ੍ਯੋਪਕਾਰਕਭਾਵਃ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾ ਬਲਮਗ੍ਨਿਰ੍ਹਿ ਸ ਚਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣੀਬਲਃ| ਦੂਸਿਤੇਗ੍ਨਾਵਤੋ ਦੁਸ੍ਟਾ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗਕਾਰਿਣੀ||੫੩||
अग्निग्रहण्योराधाराधेयभावतयाऽवस्थानात् परस्परबलाधानेनोपकर्योपकारकभावः सम्भाव्यत इत्याह ग्रहण्या बलमग्निर्हि स चापि ग्रहणीबलः| दूषितेऽग्नावतो दुष्टा ग्रहणी रोगकारिणी||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAkasyAgnirhetuH (54) · Śloka 54
ਤਚ੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਵਿਪਕ੍ਵਮੇਵ ਦੇਹਧਾਤ੍ਵਾਦਿਪੋਸਣਮ੍, ਨਾਪਕ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਨਪਾਕਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰਗ੍ਨਿਃ, ਅਤ ਆਹ ਯਦਨ੍ਨਂ ਦੇਹਧਾਤ੍ਵੋਜੋਬਲਵਰ੍ਣਾਦਿਪੋਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਰ੍ਹੇਤੁਰਾਹਾਰਾਨ੍ਨ ਹ੍ਯਪਕ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਦਯਃ||੫੪||
तच्चान्नं विपक्वमेव देहधात्वादिपोषणम्, नापक्वम्| तस्य चान्नपाकस्य हेतुरग्निः, अत आह यदन्नं देहधात्वोजोबलवर्णादिपोषणम्| तत्राग्निर्हेतुराहारान्न ह्यपक्वाद्रसादयः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SarIre~annapAkaprakAraH (55-56) · Śloka 56
"ਨ ਹ੍ਯਪਕ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਦਯਃ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤਃ ਪਾਕਸ੍ਯੈਵੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਂ ਨਿਰੁਪਯਨ੍ਨਾਹ ਅਨ੍ਨਂ ਕਾਲੇਭ੍ਯਵਹਤਂ ਕੋਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਾਹਤਮ੍| ਦ੍ਰਵੈਰ੍ਵਿਭਿਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਂ ਨੀਤਂ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਮਾਰ੍ਦ੍ਵਮ੍||੫੫|| ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਃ ਸਮਾਨੇਨ ਪਚਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਔਦਰ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰ੍ਯਥਾ ਬਾਹ੍ਯਃ ਸ੍ਥਾਲੀਸ੍ਥਂ ਤੋਯਤਣ੍ਡੁਲਮ੍||੫੬||
"न ह्यपक्वाद्रसादयः" इत्युक्तम्| अतः पाकस्यैवेतिकर्तव्यतां निरुपयन्नाह अन्नं कालेऽभ्यवहृतं कोष्ठं प्राणानिलाहृतम्| द्रवैर्विभिन्नसङ्घातं नीतं स्नेहेन मार्द्वम्||५५|| सन्धुक्षितः समानेन पचत्यामाशयस्थितम्| औदर्योऽग्निर्यथा बाह्यः स्थालीस्थं तोयतण्डुलम्||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aByavahRutAdannAdeva krameNa kaPapittavAtAnAmIraNaM bRuMhaNaM ca (57-58) · Śloka 58
ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯੇਦਾਨੀਮਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਸ੍ਯ ਯਾ ਅਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤਾਃ ਕਥਯਨ੍ ਪੁਨਸ੍ਤਮੇਵ ਪਾਕਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ ਆਦੌ ਸਡ੍ਰਸਮਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਮਧੁਰੀਭੂਤਮੀਰਯੇਤ੍| ਫੇਨੀਭੂਤਂ ਕਫਂ, ਯਾਤਂ ਵਿਦਾਹਾਦਮ੍ਲਤਾਂ ਤਤਃ||੫੭|| ਪਿਤ੍ਤਮਾਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਯਵਮਾਨਂ, ਚ੍ਯੁਤਂ ਪੁਨਃ| ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਸ਼ੋਸਿਤਂ ਪਕ੍ਵਂ ਪਿਣ੍ਡਿਤਂ ਕਟੁ ਮਾਰੁਤਮ੍||੫੮||
तस्यान्नस्येदानीमग्निसमीपस्थस्य या अवस्थास्ताः कथयन् पुनस्तमेव पाकं निर्दिशति आदौ षड्रसमप्यन्नं मधुरीभूतमीरयेत्| फेनीभूतं कफं, यातं विदाहादम्लतां ततः||५७|| पित्तमामाशयात्कुर्याच्यवमानं, च्युतं पुनः| अग्निना शोषितं पक्वं पिण्डितं कटु मारुतम्||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyAgnInAM karmANi (59) · Śloka 59
ਜਾਠਰਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਯ, ਇਦਾਨੀਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪ੍ਯਗ੍ਨੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਤੁਮਾਹ ਭੌਮਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਾਣਃ ਸਨਾਭਸਾਃ| ਪਞ੍ਚਾਹਾਰਗੁਣਾਨ੍ਸ੍ਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦੀਨ੍ ਪਚਨ੍ਤ੍ਯਨੁ||੫੯||
जाठरस्याग्नेः कर्माभिधाय, इदानीमन्येषामप्यग्नीनां कर्माभिधातुमाह भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः| पञ्चाहारगुणान्स्वान् स्वान् पार्थिवादीन् पचन्त्यनु||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BUtaguNAnAM BUtaguNapoShakatvaM (60) · Śloka 60
ਅਨਯਾ ਚੋਕ੍ਤ੍ਯਾ ਆਹਾਰਃ ਸ਼ਰੀਰਗਤਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਮਾਨਗੁਣਾਨਾਂ ਗੁਣਦ੍ਵਾਰੇਣ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਹੇਤੁਃ,ਵਿਪਰੀਤ ਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਃ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤੇ ਚ ਪੁਸ੍ਣਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਵਾ ਭੂਤਗੁਣਾਨ੍ ਪਥਕ੍| ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨੇਵ ਸ਼ੇਸਾਃ ਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚ ਦੇਹਗਾਨ੍||੬੦||
अनया चोक्त्या आहारः शरीरगतानां भावानां समानगुणानां गुणद्वारेण वर्द्धनहेतुः,विपरीत गुणानां च क्षयहेतुः इति प्रतिपादयति यथास्वं ते च पुष्णन्ति पक्वा भूतगुणान् पृथक्| पार्थिवाः पार्थिवानेव शेषाः शेषांश्च देहगान्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annasya dviprakAraH parimANaH (61) · Śloka 61
ਕਿਟ੍ਟਂ ਸਾਰਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪਕ੍ਵਮਨ੍ਨਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ| |੬੧|
किट्टं सारश्च तत्पक्वमन्नं सम्भवति द्विधा| |६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrAdyutpattiH (61) · Śloka 61
ਕਿਟ੍ਟਮਪਿ ਯਦੇਤਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਸ੍ਯ, ਤਦਪ੍ਯਚ੍ਛਾਨਚ੍ਛਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਧੇਤ੍ਯਾਹ | ਤਤ੍ਰਾਚ੍ਛਂ ਕਿਟ੍ਟਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਧਨਂ ਸ਼ਕਤ੍||੬੧||
किट्टमपि यदेतन्नस्य पक्वस्य, तदप्यच्छानच्छभेदेन द्विधेत्याह | तत्राच्छं किट्टमन्नस्य मूत्रं विद्याद्धनं शकृत्||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sArasya saptAgniBiH pAkaH (62) · Śloka 62
ਸਾਰਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਭੂਯੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪਚ੍ਯਤੇਗ੍ਨਿਭਿਃ| |੬੨|
सारस्तु सप्तभिर्भूयो यथास्वं पच्यतेऽग्निभिः| |६२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAduttarottaradhAtusaMBavaH (62-63) · Śloka 63
ਅਮੁਮਰ੍ਥਂ ਦ੍ਯੋਤਯਿਤੁਮੁਵਾਚ | ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਤੋ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਾਨ੍ਮੇਦਸ੍ਤਤੋਸ੍ਥਿ ਚ||੬੨|| ਅਸ੍ਥ੍ਨੋ ਮਜ੍ਜਾ ਤਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਗਰ੍ਭਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| |੬੩|
अमुमर्थं द्योतयितुमुवाच | रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च||६२|| अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्गर्भः प्रजायते| |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM dhAtUnAM malAH (63-64) · Śloka 64
ਏਵਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ, ਕਿਟ੍ਟਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ | ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਲਾਃ ਖੇਸੁ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਨਖਰੋਮ ਚ||੬੩|| ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਸਿਤ੍ਵਗ੍ਵਿਸ਼ਾਮੋਜੋ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਮਲਾਃ| |੬੪|
एवं रसादीनां धातूनां प्रसादं दर्शयित्वा, किट्टं यथाक्रमं दर्शयितुमाह | कफः पित्तं मलाः खेषु प्रस्वेदो नखरोम च||६३|| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः| |६४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtUnAmapi dvaividhyam (64) · Śloka 64
ਨ ਕੇਵਲਾਮਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਕਿਟ੍ਟਤਯਾ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍, ਯਾਵਦ੍ਧਾਤੂਨਾਮਪ੍ਯਾਹਾਰਰਸਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦਕਿਟ੍ਟਤਯਾ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ | ਪ੍ਰਸਾਦਕਿਟ੍ਟੌ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪਾਕਾਦੇਵਂ ਦ੍ਵਿਧਚ੍ਛਤਃ||੬੪||
न केवलामाहारस्य प्रसादकिट्टतया द्वैविध्यम्, यावद्धातूनामप्याहाररसाप्यायितानां प्रसादकिट्टतया द्वैविध्यमिति दर्शयन्नाह | प्रसादकिट्टौ धातूनां पाकादेवं द्विधच्छतः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusnehaparaMparAprakAraH (65) · Śloka 65
ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦ੍ਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਪਰਮ੍ਪਰਾ| |੬੫|
परस्परोपसंस्तम्भाद्धातुस्नेहपरम्परा| |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhArasya pariNatikAlaH (65-66) · Śloka 66
ਇਦਾਨੀਂ ਪਰਿਣਤਿਕਾਲਮਾਹਾਰਸ੍ਯ ਨਿਰੁਪਯਨ੍ਨਾਹ | ਕੇਚਿਦਾਹੁਰਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਸਾਡਹਾਦਪਰੇ, ਪਰੇ||੬੫|| ਮਾਸੇਨ ਯਾਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤ੍ਵਮਨ੍ਨਂ ਪਾਕਕ੍ਰਮਾਦਿਭਿਃ| |੬੬|
इदानीं परिणतिकालमाहारस्य निरुपयन्नाह | केचिदाहुरहोरात्रात्षाडहादपरे, परे||६५|| मासेन याति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| |६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BojyadhAtUnAM parivRuttiH (66) · Śloka 66
ਅਥੈਤਦਨ੍ਨਂ ਰਸਾਦਿਭਾਵੇਨ ਪਰਿਣਮਚ੍ਛੁਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਯਾਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਕਤ੍ਵਾਥ ਕਾਲਵਦਨਵਰਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪਾਕਕ੍ਰਮੇਣ ? ਅਤ ਆਹ | ਸਨ੍ਤ੍ਤਤਾ ਭੋਜ੍ਯਧਾਤੂਨਾਂ ਪਰਿਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਚਕ੍ਰਵਤ੍||੬੬||
अथैतदन्नं रसादिभावेन परिणमच्छुक्रत्वं याति| किञ्चिच्छिन्नं कृत्वाऽथ कालवदनवरतं कृत्वा पाकक्रमेण ? अत आह | सन्त्तता भोज्यधातूनां परिवृत्तिस्तु चक्रवत्||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuShyAdInAM sadyaH Sukrakaratvam (67) · Śloka 67
ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਕਾਲਾਵਧਿਨਾ ਵਸ੍ਯਾਦ੍ਯਪਿ ਯਦ੍ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਂ ਤਦਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਾਯਾਮਿਦਮਾਹ ਵਸ੍ਯਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਸਦ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| |੬੭|
एवं पूर्वोक्तेन कालावधिना वृष्याद्यपि यद्वस्तुजातं तदपि शुक्रत्वं यातीत्याशङ्कायामिदमाह वृष्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| |६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyadBeShajasyAhorAtrAtsvakarmakaratvam (67) · Śloka 67
| ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਰੋਤ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਕਰ੍ਮਾਨ੍ਯਦਪਿ ਭੇਸਜਮ੍||੬੭||
| प्रायः करोत्यहोरात्रात्कर्मान्यदपि भेषजम्||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAnena rasadhAtuvikShepaNam ,rasasya svavaiguNyAdvikArakaratvam (68-69) · Śloka 69
ਆਹਾਰਰਸੋ ਰਸਧਾਤੁਨਾ ਸਹੈਕਤਮਾਪਨ੍ਨੋ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਭਾਵੇਨ ਪਰਿਣਮਤਿ ਯਾਵਚ੍ਚੁਕ੍ਰਪ੍ਰਸਾਦੋ ਗਰ੍ਭਤ੍ਵੇਨੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਤ੍ਕਥਂ ਕਦਾਚਿਦੇਕਦੇਸ਼ੇ ਰੋਗਕਦ੍ਗੁਧਿਰਮਾਂਸਾਦ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਕਾਰਕਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਭਵਤਿ ? ਇਤਿ ਸਂਸ਼ਯਾਪਨੋਦਾਰ੍ਥਮਿਦਮਾਹ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਰਸਧਾਤੁਰ੍ਹਿ ਵਿਕ੍ਸੇਪੋਚਿਤਕਰ੍ਮਣਾ| ਯੁਗਤ੍ਪਸਰ੍ਵਤੋਜਸ੍ਰਂ ਦੇਹੇ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ ਸਦਾ||੬੮|| ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਃ ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦ੍ਰ੍ਰਸਃ ਸਜ੍ਜਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸਃ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰੁਤੇ ਖੇ ਵਰ੍ਸਮਿਵ ਤੋਯਦਃ||੬੯||
आहाररसो रसधातुना सहैकतमापन्नो रसरक्तादिभावेन परिणमति यावच्चुक्रप्रसादो गर्भत्वेनेत्युक्तम्| तत्कथं कदाचिदेकदेशे रोगकृद्गुधिरमांसाद्येकदेशवृद्धिक्षयविकारकृत्त्वाद्भवति ? इति संशयापनोदार्थमिदमाह व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा| युगत्पसर्वतोऽजस्रं देहे विक्षिप्यते सदा||६८|| क्षिप्यमाणः खवैगुण्याद्र्रसः सज्जति यत्र सः| तस्मिन्विकारं कुरुते खे वर्षमिव तोयदः||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmapi ekadeSaprakopaNam (70) · Śloka 70
ਦੋਸਾਣਾਮਪਿ ਚੈਵਂ ਸ੍ਯਾਦੇਕਦੇਸ਼ਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍| ਅਨ੍ਨਭੌਤਿਕਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮੇਤਿ ਪਰਿਭਾਸਿਤਮ੍||੭੦||
दोषाणामपि चैवं स्यादेकदेशप्रकोपणम्| अन्नभौतिकधात्वग्निकर्मेति परिभाषितम्||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jaTharAgneH pAlanAdikarma (71-72) · Śloka 72
ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਕ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪਕ੍ਤਣਾਮਧਿਕੋ ਮਤਃ| ਤਨ੍ਮੂਲਾਸ੍ਤੇ ਹਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕਾਃ||੭੧|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਵਿਧਿਵਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਨ੍ਨਪਾਨੇਨ੍ਧਨੈਰ੍ਹਿਤੈਃ| ਪਾਲਯੇਤ੍ਪ੍ਰਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੌ ਹ੍ਯਾਯੁਰ੍ਬਲਸ੍ਥਿਤਿਃ||੭੨||
अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणामधिको मतः| तन्मूलास्ते हि तद्वृद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकाः||७१|| तस्मात्तं विधिवद्युक्तैरन्नपानेन्धनैर्हितैः| पालयेत्प्रयतस्तस्य स्थितौ ह्यायुर्बलस्थितिः||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jaTharAgneScAturvidhyam (73) · Śloka 73
ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਮਧੁਨਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਵਕ੍ਤਿ ਸਮਃ ਸਮਾਨੇ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੇ ਵਿਸਮੋਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੇ| ਪਿਤ੍ਤਾਭਿਮੂਰ੍ਚ੍ਚਿਤੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਨ੍ਦੋਸ੍ਮਿਨ੍ਕਫਪੀਡਿਤੇ||੭੩||
जाठराग्निमधुना चतुर्विधं वक्ति समः समाने स्थानस्थे विषमोऽग्निर्विमार्गगे| पित्ताभिमूर्च्चिते तीक्ष्णो मन्दोऽस्मिन्कफपीडिते||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturvidhAgnerlakShaNam (74-76) · Śloka 76
ਸਮੋਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸਮਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚੈਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ| ਯਃ ਪਚੇਤ੍ਸਮ੍ਯਗੇਵਾਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਮਸ੍ਤ੍ਵਸੌ||੭੪|| ਵਿਸਮੋਸਮ੍ਯਗਪ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਪਿ ਚਿਰਾਤ੍ਪਚੇਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਪਚੇਚ੍ਚੀਘ੍ਰਮਸਮ੍ਯਗਪਿ ਭੋਜਨਮ੍||੭੫|| ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਗਪ੍ਯਨ੍ਨਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਚਿਰਾਤ੍ਪਚੇਤ੍| ਕਤ੍ਵਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਾਟੋਪਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਧ੍ਮਾਨਗੌਰਵਮ੍||੭੬||
समोऽग्निर्विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्चैवं चतुर्विधः| यः पचेत्सम्यगेवान्नं भुक्तं सम्यक् समस्त्वसौ||७४|| विषमोऽसम्यगप्याशु सम्यग्वाऽपि चिरात्पचेत्| तीक्ष्णो वह्निः पचेच्चीघ्रमसम्यगपि भोजनम्||७५|| मन्दस्तु सम्यगप्यन्नमुपयुक्तं चिरात्पचेत्| कृत्वाऽऽस्यशोषाटोपान्त्रकूजनाध्मानगौरवम्||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dehabalasya traividhyam (77) · Śloka 77
ਸਹਜਂ ਕਾਲਜਂ ਯੁਕ੍ਤਿਕਤਂ ਦੇਹਬਲਂ ਤ੍ਰਿਧਾ| |੭੭|
सहजं कालजं युक्तिकृतं देहबलं त्रिधा| |७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tasyapRuthaglakShaNam (77-78) · Śloka 78
| ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਸਹਜਂ ਬਲਮ੍||੭੭|| ਵਯਸ੍ਕਤਮਤੂਤ੍ਥਂ ਚ ਕਾਲਜਂ, ਯੁਕ੍ਤਿਜਂ ਪੁਨਃ| ਵਿਹਾਰਾਹਾਰਜਨਿਤਂ ਤਥੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਯੋਗਜਮ੍||੭੮||
| तत्र सत्त्वशरीरोत्थं प्राकृतं सहजं बलम्||७७|| वयस्कृतमृतूत्थं च कालजं, युक्तिजं पुनः| विहाराहारजनितं तथोर्जस्करयोगजम्||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana deSa traividhyam (79) · Śloka 79
ਦੇਸ਼ੋਲ੍ਪਵਾਰਿਦ੍ਰੁਨਗੋ ਜਾਙ੍ਗਲਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਰੋਗਦਃ| ਆਨੂਪੋ ਵਿਪਰੀਤੋਸ੍ਮਾਤ੍ਸਮਃ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮਤਃ||੭੯||
देशोऽल्पवारिद्रुनगो जाङ्गलः स्वल्परोगदः| आनूपो विपरीतोऽस्मात्समः साधारणः स्मृतः||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjAdInAM pramANam (80) · Śloka 80
ਏਵਂ ਭੂਮਿਲਕ੍ਸਣਂ ਦੇਸ਼ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਜ੍ਜਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਮਾਣਾਰ੍ਥਮਾਹ ਮਜ੍ਜਮੇਦੋਵਸਾਮੂਤ੍ਰਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ਕਨ੍ਤ੍ਯਸਕ੍| ਰਸੋ ਜਲਂ ਚ ਦੇਹੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਕੈਕਾਞ੍ਜਲਿਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਮ੍||੮੦||
एवं भूमिलक्षणं देशमुक्त्वा मज्जादीनां परिमाणार्थमाह मज्जमेदोवसामूत्रपित्तश्लेष्मशकृन्त्यसृक्| रसो जलं च देहेऽस्मिन्नेकैकाञ्जलिवर्द्धितम्||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojAdInAM pramANam (81) · Śloka 81
ਪਥਕ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਸਤਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮੋਜੋਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਰੇਤਸਾਮ੍| ਦ੍ਵਾਵਞ੍ਜਲੀ ਤੁ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਰਜਸਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ||੮੧||
पृथक् स्वप्रसृतं प्रोक्तमोजोमस्तिष्करेतसाम्| द्वावञ्जली तु स्तन्यस्य चत्वारो रजसः स्त्रियाः||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samaprakRuteridaM mAnam (82) · Śloka 82
ਸਮਧਾਤੋਰਿਦਂ ਮਾਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਵਤਃ||੮੨||
समधातोरिदं मानं विद्याद्वृद्धिक्षयावतः||८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SukrAsRugAdiShu doShAdhikyena saptadhA prakRutiH (83) · Śloka 83
ਅਧੁਨਾ ਯਦੁਕ੍ਰਮਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧/੯)- "ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰ੍ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਵਿਸੇਣੇਵ ਵਿਸਕ੍ਰਿਮੇਃ| (ਤੈਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯੈਵ ਵਿਵਰਣਮਾਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸਗ੍ਗਰ੍ਭਿਣੀਭੋਜ੍ਯਚੇਸ੍ਟਾਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਰ੍ਤੁਸੁ| ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸੋਧਿਕਸ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸਪ੍ਤਧੋਦਿਤਾ||੮੩||
अधुना यदुक्रमायुष्कामीयाध्याये (हृ. सू. अ. १/९)- "शुक्रार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणेव विषक्रिमेः| (तैश्च तिस्रः प्रकृतयः" इत्यादि सूत्रस्यैव विवरणमाह शुक्रासृग्गर्भिणीभोज्यचेष्टागर्भाशयर्तुषु| यः स्याद्दोषोऽधिकस्तेन प्रकृतिः सप्तधोदिता||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmanilasya balatvam (84) · Śloka 84
ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਦਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਲਿਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯਕੋਪਨਾਤ੍| ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦ੍ਬਹੁਰੋਗਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਵਲੋਨਿਲਃ||੮੪||
विभुत्वादाशुकारित्वाद्वलित्वादन्यकोपनात्| स्वातन्त्र्याद्बहुरोगत्वाद्दोषाणां प्रवलोऽनिलः||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaprakRutInAM lakShaNAni (85-89) · Śloka 89
ਪ੍ਰਾਯੋਤ ਏਵ ਪਵਨਾਧ੍ਯੁਸਿਤਾ ਮਨੁਸ੍ਯਾ ਦੋਸਾਤ੍ਮਕਾਃ ਸ੍ਫੁਟਿਤਧੂਸਰਕੇਸ਼ਗਾਤ੍ਰਾਃ| ਸ਼ੀਤਦ੍ਵਿਸਸ਼੍ਚਲਧਤਿਸ੍ਮਤਿਬੁਦ੍ਧਿਚੇਸ੍ਟਾ- ਸੌਹਾਰ੍ਦਦਸ੍ਟਿਗਤਯੋਤਿਬਹੁਪ੍ਰਲਾਪਾਃ||੮੫|| ਅਲ੍ਪਵਿਤ੍ਤਬਲਜੀਵਿਤਨਿਦ੍ਰਾਃ ਸਨ੍ਨਸਕ੍ਤਚਲਜਰ੍ਜਰਵਾਚਃ| ਨਾਸ੍ਤਿਕਾ ਬਹੁਭੁਜਃ ਸਵਿਲਾਸਾ ਗੀਤਹਾਸਮਗਯਾਕਲਿਲੋਲਾਃ||੮੬|| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਪਟੂਸ੍ਣਸਾਤ੍ਮ੍ਯਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਃ ਕਸ਼ਦੀਰ੍ਘਾਕਤਯਃ ਸਸ਼ਬ੍ਦਯਾਤਾਃ| ਨ ਦਢਾ ਨ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾ ਨ ਚਾਰ੍ਯਾ ਨ ਚ ਕਾਨ੍ਤਾਦਯਿਤਾ ਬਹੁਪ੍ਰਜਾ ਵਾ||੮੭|| ਨੇਤ੍ਰਾਣਿ ਚੈਸਾਂ ਖਰਧੂਸਰਾਣਿ ਵਤ੍ਤਾਨ੍ਯਚਾਰੂਣਿ ਮਤੋਪਮਾਨਿ| ਉਨ੍ਮੀਲਿਤਾਨੀਵ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸੁਪ੍ਤੇ ਸ਼ੈਲਦ੍ਰੁਮਾਂਸ੍ਤੇ ਗਗਨਂ ਚ ਯਾਨ੍ਤਿ||੮੮|| ਅਧ੍ਨ੍ਯਾ ਮਤ੍ਸਰਾਧ੍ਮਾਤਾਃ ਸ੍ਤੇਨਾਃ ਪ੍ਰੋਦ੍ਬਦ੍ਧਪਿਣ੍ਡਿਕਾਃ| ਸ਼੍ਵਸ਼ਗਾਲੋਸ੍ਟ੍ਰਗਧ੍ਰਾਖੁਕਾਕਾਨੂਕਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਿਕਾਃ||੮੯||
प्रायोऽत एव पवनाध्युषिता मनुष्या दोषात्मकाः स्फुटितधूसरकेशगात्राः| शीतद्विषश्चलधृतिस्मृतिबुद्धिचेष्टा- सौहार्ददृष्टिगतयोऽतिबहुप्रलापाः||८५|| अल्पवित्तबलजीवितनिद्राः सन्नसक्तचलजर्जरवाचः| नास्तिका बहुभुजः सविलासा गीतहासमृगयाकलिलोलाः||८६|| मधुराम्लपटूष्णसात्म्यकाङ्क्षाः कृशदीर्घाकृतयः सशब्दयाताः| न दृढा न जितेन्द्रिया न चार्या न च कान्तादयिता बहुप्रजा वा||८७|| नेत्राणि चैषां खरधूसराणि वृत्तान्यचारूणि मृतोपमानि| उन्मीलितानीव भवन्ति सुप्ते शैलद्रुमांस्ते गगनं च यान्ति||८८|| अध्न्या मत्सराध्माताः स्तेनाः प्रोद्बद्धपिण्डिकाः| श्वशृगालोष्ट्रगृध्राखुकाकानूकाश्च वातिकाः||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaprakRutilakShaNAni (90-95) · Śloka 95
ਅਧੁਨਾ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ-ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਵਹ੍ਨਿਜਂ ਵਾ ਯਦਸ੍ਮਾ ਤ੍ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਸ੍ਣਾਬੁਭੁਕ੍ਸਃ| ਗੌਰੋਸ੍ਣਾਙ੍ਗਸ੍ਤਾਮ੍ਰਹਸ੍ਤਾਙ੍ਘ੍ਰਿਵਕ੍ਰਃ ਸ਼ੂਰੋ ਮਾਨੀ ਪਿਙ੍ਗਕੇਸ਼ੋਲ੍ਪਰੋਮਾ||੯੦|| ਦਯਿਤਮਾਲ੍ਯਵਿਲੇਪਨਮਣ੍ਡਨਃ ਸੁਚਰਿਤਃ ਸ਼ੁਚਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤਵਤ੍ਸਲਃ| ਵਿਭਵਸਾਹਸਬੁਦ੍ਧਿਬਲਾਨ੍ਵਿਤੋ ਭਵਤਿ ਭੀਸੁ ਗਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਸਤਾਮਪਿ||੯੧|| ਮੇਧਾਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਿਥਿਲਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਮਾਂਸੋ ਨਾਰੀਣਾਮਨਭਿਮਤੋਲ੍ਪਸ਼ੁਕ੍ਰਕਾਮਃ| ਆਵਾਸਃ ਪਲਿਤਤਰਙ੍ਗਨੀਲਿਕਾਨਾਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇਨ੍ਨਂ ਮਧੁਰਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਸ਼ੀਤਮ੍||੯੨|| ਘਰ੍ਮਦ੍ਵੇਸੀ ਸ੍ਵੇਦਨਃ ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਿ ਰ੍ਭੂਰ੍ਯੁਚ੍ਚਾਰਕ੍ਰੋਧਪਾਨਾਸ਼ਨੇਰ੍ਸ੍ਯਃ| ਸੁਪ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਨ੍ਪਲਾਸ਼ਾਨ੍ ਦਿਗ੍ਦਾਹੋਲ੍ਕਾਵਿਦ੍ਯੁਦਰ੍ਕਾਨਲਾਂਸ਼੍ਚ||੯੩|| ਤਨੂਨਿ ਪਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚਲਾਨਿ ਚੈਸਾਂ ਤਨ੍ਵਲ੍ਪਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਹਿਮਪ੍ਰਿਯਾਣਿ| ਕ੍ਰੋਧੇਨ ਮਦ੍ਯੇਨ ਰਵੇਸ਼੍ਚ ਭਾਸਾ ਰਾਗਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਲੋਚਨਾਨਿ||੯੪|| ਮਧ੍ਯਾਯੁਸੋ ਮਧ੍ਯਬਲਾਃ ਪਣ੍ਡਿਤਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਭੀਰਵਃ| ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਰ੍ਕ੍ਸਕਪਿਮਾਰ੍ਜਾਰਯਕ੍ਸਾਨੂਕਾਸ਼੍ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਃ||੯੫||
अधुना पित्तप्रकृतिलक्षणं प्रस्तौति-पित्तं वह्निर्वह्निजं वा यदस्मा त्पित्तोद्रिक्तस्तीक्ष्णतृष्णाबुभुक्षः| गौरोष्णाङ्गस्ताम्रहस्ताङ्घ्रिवक्रः शूरो मानी पिङ्गकेशोऽल्परोमा||९०|| दयितमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः| विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि||९१|| मेधावी प्रशिथिलसन्धिबन्धमांसो नारीणामनभिमतोऽल्पशुक्रकामः| आवासः पलिततरङ्गनीलिकानां भुङ्क्तेऽन्नं मधुरकषायतिक्तशीतम्||९२|| घर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धि र्भूर्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः| सुप्तः पश्येत्कर्णिकारन्पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च||९३|| तनूनि पिङ्गानि चलानि चैषां तन्वल्पपक्ष्माणि हिमप्रियाणि| क्रोधेन मद्येन रवेश्च भासा रागं व्रजन्त्याशु विलोचनानि||९४|| मध्यायुषो मध्यबलाः पण्डिताः क्लेशभीरवः| व्याघ्रर्क्षकपिमार्जारयक्षानूकाश्च पैत्तिकाः||९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SleShmaprakRutilakShaNAni (96-103) · Śloka 103
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸੋਮਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਸ੍ਤੇਨ ਸੌਮ੍ਯੋ ਗੂਢਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਮਾਂਸਃ| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਡ੍ਦੁਃਖਕ੍ਲੇਸ਼ਘਰ੍ਮੈਰਤਪ੍ਤੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਾਤ੍ਵਿਕਃ ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਃ||੯੬|| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਦੂਰ੍ਵਾਸ਼ਰਕਾਣ੍ਡਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰ- ਗੋਰੋਚਨਾਪਦ੍ਮਸੁਵਰ੍ਣਵਰ੍ਣਃ| ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਬਾਹੁਃ ਪਥੁਪੀਨਵਕ੍ਸਾ ਮਹਾਲਲਾਟੋ ਘਨਨੀਲਕੇਸ਼ਃ||੯੭|| ਮਦ੍ਵਙ੍ਗਃ ਸਮਸੁਵਿਭਕ੍ਤਚਾਰੁਦੇਹੋ ਬਹ੍ਨੋਜੋਰਤਿਰਸਸ਼ੁਕ੍ਰਪੁਤ੍ਰਭਤ੍ਯਃ| ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਵਦਤਿ ਨ ਨਿਸ੍ਠੁਰਂ ਚ ਜਾਤੁ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਵਹਤਿ ਦਢਂ ਚਿਰਂ ਚ ਵੈਰਮ੍||੯੮|| ਸਮਦਦ੍ਵਿਰਦੇਨ੍ਦ੍ਰਤੁਲ੍ਯਯਾਤੋ ਜਲਦਾਮ੍ਭੋਧਿਮਦਙ੍ਗਸਿਂਹਘੋਸਃ| ਸ੍ਮਤਿਮਾਨਭਿਯੋਗਵਾਨ੍ ਵਿਨੀਤੋ ਨ ਚ ਬਾਲ੍ਯੇਪ੍ਯਤਿਰੋਦਨੋ ਨ ਲੋਲਃ||੯੯|| ਤਿਕ੍ਤਂ ਕਸਾਯਂ ਕਟੁਕੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸ- ਮਲ੍ਪਂ ਸ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਬਲਵਾਂਸ੍ਤਥਾਪਿ| ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਿਸ਼ਾਲਦੀਰ੍ਘ- ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸਿਤਪਕ੍ਸ੍ਮਲਾਕ੍ਸਃ||੧੦੦|| ਅਲ੍ਪਵ੍ਯਾਹਾਰਕ੍ਰੋਧਪਾਨਾਸ਼ਨੇਹਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵਿਤ੍ਤੋ ਦੀਰ੍ਘਦਰ੍ਸ਼ੀ ਵਦਾਨ੍ਯਃ| ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੋ ਗਮ੍ਭੀਰਃ ਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸਃ ਕ੍ਸਮਾਵਾ- ਨਾਰ੍ਯੋ ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਰ੍ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਃ ਕਤਜ੍ਞਃ||੧੦੧|| ਜੁਰ੍ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸੁਭਗਃ ਸੁਲਜ੍ਜੋ ਭਕ੍ਤੋ ਗੁਰੂਣਾਂ ਸ੍ਥਿਰਸੌਹਦਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਪਦ੍ਮਾਨ੍ਸਵਿਹਙ੍ਗਮਾਲਾਂ- ਸ੍ਤੋਯਾਸ਼ਯਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤੋਯਦਾਂਸ਼੍ਚ||੧੦੨|| ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਵਰੁਣਤਾਰ੍ਕ੍ਸ੍ਯਹਂਸਗਜਾਧਿਪੈਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਸਿਂਹਾਸ਼੍ਵਗੋਵਸੈਃ||੧੦੩||
श्लेष्मा सोमः श्लेष्मलस्तेन सौम्यो गूढस्निग्धश्लिष्टसन्ध्यस्थिमांसः| क्षुत्तृड्दुःखक्लेशघर्मैरतप्तो बुद्ध्या युक्तः सात्विकः सत्यसन्धः||९६|| प्रियङ्गुदूर्वाशरकाण्डशस्त्र- गोरोचनापद्मसुवर्णवर्णः| प्रलम्बबाहुः पृथुपीनवक्षा महाललाटो घननीलकेशः||९७|| मृद्वङ्गः समसुविभक्तचारुदेहो बह्नोजोरतिरसशुक्रपुत्रभृत्यः| धर्मात्मा वदति न निष्ठुरं च जातु प्रच्छन्नं वहति दृढं चिरं च वैरम्||९८|| समदद्विरदेन्द्रतुल्ययातो जलदाम्भोधिमृदङ्गसिंहघोषः| स्मृतिमानभियोगवान् विनीतो न च बाल्येऽप्यतिरोदनो न लोलः||९९|| तिक्तं कषायं कटुकोष्णरूक्ष- मल्पं स भुङ्क्ते बलवांस्तथाऽपि| रक्तान्तसुस्निग्धविशालदीर्घ- सुव्यक्तशुक्लासितपक्ष्मलाक्षः||१००|| अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेहः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः| श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्षः क्षमावा- नार्यो निद्रालुर्दीर्घसूत्रः कृतज्ञः||१०१|| ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सुलज्जो भक्तो गुरूणां स्थिरसौहृदश्च| स्वप्ने सपद्मान्सविहङ्गमालां- स्तोयाशयान् पश्यति तोयदांश्च||१०२|| ब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणतार्क्ष्यहंसगजाधिपैः| श्लेष्मप्रकृतयस्तुल्यास्तथा सिंहाश्वगोवृषैः||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvandvasarvadoShaprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104
ਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਦ੍ਵਯਸਰ੍ਵਾਤ੍ਥਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਗੁਣੋਦਯੇ| |੧੦੪|
प्रकृतीर्द्वयसर्वात्था द्वन्द्वसर्वगुणोदये| |१०४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satvAdiprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104
| ਸ਼ੌਚਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੈਵਂ ਗੁਣੈਰ੍ਗੁਣਮਯੀਰ੍ਵਦੇਤ੍||੧੦੪||
| शौचास्तिक्यादिभिश्चैवं गुणैर्गुणमयीर्वदेत्||१०४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vayoviBAgAdi (105) · Śloka 105
ਵਯਸ੍ਤ੍ਵਾਸੋਡਸ਼ਾਦ੍ਵਾਲਂ ਤਤ੍ਰ ਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੌਜਸਾਮ੍| ਵਦ੍ਧਿਰਾਸਪ੍ਤਤੇਰ੍ਮਧ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰਾਵਦ੍ਧਿਃ ਪਰਂ ਕ੍ਸਯਃ||੧੦੫||
वयस्त्वाषोडशाद्वालं तत्र धात्विन्द्रियौजसाम्| वृद्धिरासप्ततेर्मध्यं तत्रावृद्धिः परं क्षयः||१०५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vapuShaH suKAyuShoH pAtratvam (106-107) · Śloka 107
ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਹਸ੍ਤਤ੍ਰਯਂ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਵਪੁਃ ਪਾਤ੍ਰਂ ਸੁਖਾਯੁਸੋਃ| ਨ ਚ ਯਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤੈਰਸ੍ਟਾਭਿਰ੍ਨਿਨ੍ਦਿਤੈਰ੍ਨਿਜੈਃ||੧੦੬|| ਅਰੋਮਸ਼ਾਸਿਤਸ੍ਥੂਲਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵੈਃ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯੈਃ| |੧੦੭|
स्वं स्वं हस्तत्रयं सार्द्धं वपुः पात्रं सुखायुषोः| न च यद्युक्तमुद्रिक्तैरष्टाभिर्निन्दितैर्निजैः||१०६|| अरोमशासितस्थूलदीर्घत्वैः सविपर्ययैः| |१०७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suKAyuH pAtrasya vapuSho lakShaNAni (107-114) · Śloka 114
| ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਮਦਵਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਨੈਕਮੂਲਾਃ ਸ੍ਥਿਰਾਃ ਕਚਾਃ||੧੦੭|| ਲਲਾਟਮੁਨ੍ਨਤਂ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼ਙ੍ਖਮਰ੍ਧੇਨ੍ਦੁਸਨ੍ਨਿਭਮ੍| ਕਰ੍ਣੌ ਨੀਚੋਨ੍ਨਤੌ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਮਹਾਨ੍ਤੌ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਾਂਸਲੌ||੧੦੮|| ਨੇਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਸਿਤਸਿਤੇ ਸੁਬਦ੍ਧਘਨਪਕ੍ਸ੍ਮਣੀ| ਉਨ੍ਨਤਾਗ੍ਰਾ ਮਹੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾ ਪੀਨਰ੍ਜੁਰ੍ਨਾਸਿਕਾ ਸਮਾ||੧੦੯|| ਓਸ੍ਠੌ ਰਕ੍ਤਾਵਨੁਦ੍ਦਤ੍ਤੌ, ਮਹਤ੍ਯੌ ਨੋਲ੍ਬਣੇ ਹਨੂ| ਮਹਦਾਸ੍ਯਂ, ਘਨਾ ਦਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਃ ਸਿਤਾਃਸਮਾਃ||੧੧੦|| ਜਿਹ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤਾਯਤਾ ਤਨ੍ਵੀ, ਮਾਂਸਲਂ ਚਿਬੁਕਂ ਮਹਤ੍| ਗ੍ਰੀਵਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾ ਘਨਾ ਵਤ੍ਤਾ, ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਵੁਨ੍ਨਤਪੀਵਰੌ||੧੧੧|| ਉਦਰਂ ਦਕ੍ਸਿਣਾਵਰ੍ਤਗੂਢਨਾਭਿ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮ੍| ਤਨੁਰਕ੍ਤੋਨ੍ਨਤਨਖਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਾਤਾਮ੍ਰਮਾਂਸਲਮ੍||੧੧੨|| ਦੀਰ੍ਘਾਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਙ੍ਗੁਲਿ ਮਹਤ੍ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍| ਗੂਢਵਂਸ਼ਂ ਬਹਤ੍ਪਸ੍ਠਂ, ਨਿਗੂਢਾਃ ਸਨ੍ਧਯੋ ਦਢਾਃ||੧੧੩|| ਧੀਰਃ ਸ੍ਵਰੋਨੁਨਾਦੀ ਚ, ਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਭਃ| |੧੧੪|
| सुस्निग्धा मृदवः सूक्ष्मा नैकमूलाः स्थिराः कचाः||१०७|| ललाटमुन्नतं श्लिष्टशङ्खमर्धेन्दुसन्निभम्| कर्णौ नीचोन्नतौ पश्चान्महान्तौ श्लिष्टमांसलौ||१०८|| नेत्रे व्यक्तासितसिते सुबद्धघनपक्ष्मणी| उन्नताग्रा महोच्छ्वासा पीनर्जुर्नासिका समा||१०९|| ओष्ठौ रक्तावनुद्दृत्तौ, महत्यौ नोल्बणे हनू| महदास्यं, घना दन्ताः स्निग्धाः श्लक्ष्णाः सिताःसमाः||११०|| जिह्वा रक्ताऽऽयता तन्वी, मांसलं चिबुकं महत्| ग्रीवा ह्रस्वा घना वृत्ता, स्कन्धावुन्नतपीवरौ||१११|| उदरं दक्षिणावर्तगूढनाभि समुन्नतम्| तनुरक्तोन्नतनखं स्निग्धमाताम्रमांसलम्||११२|| दीर्घाच्छिद्राङ्गुलि महत्पाणिपादं प्रतिष्ठितम्| गूढवंशं बृहत्पृष्ठं, निगूढाः सन्धयो दृढाः||११३|| धीरः स्वरोऽनुनादी च, वर्णः स्निग्धः स्थिरप्रभः| |११४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pRuShTAdInAM prASastyam (114) · Śloka 114
| ਸ੍ਵਭਾਜਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਵਿਕਾਰਿ ਵਿਪਤ੍ਸ੍ਵਪਿ||੧੧੪||
| स्वभाजं स्थिरं सत्त्वमविकारि विपत्स्वपि||११४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vapuShaH SuBatvam (115) · Śloka 115
ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਵਪੁਰ੍ਗਰ੍ਭਾਦਿਨੀਰੁਜਮ੍| ਆਯਾਮਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੈਰ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਂ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ੁਭਮ੍||੧੧੫||
उत्तरोत्तरसुक्षेत्रं वपुर्गर्भादिनीरुजम्| आयामज्ञानविज्ञानैर्वर्द्धमानं शनैः शुभम्||११५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvaguNopete SarIre SaradAM SatamAyuH (116) · Śloka 116
ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਗੁਣੋਪੇਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼ਰਦਾਂ ਸ਼ਤਮ੍| ਆਯੁਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਿਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ||੧੧੬||
इति सर्वगुणोपेते शरीरे शरदां शतम्| आयुरैश्वर्यमिष्टाश्च सर्वे भावाः प्रतिष्ठिताः||११६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balapramANaj~jAnam (117-118) · Śloka 118
ਏਵਂ ਵਪੁਸਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤਾਨ੍ਯਗ੍ਰ੍ਯਾਣ੍ਯਸ੍ਟੌ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍| ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸਾਰਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍||੧੧੭|| ਸਾਰੈਰੁਪੇਤਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਂ ਗੌਰਵਸਂਯੁਤਃ| ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭੇਸੁ ਚਾਸ਼ਾਵਾਨ੍ਸਹਿਸ੍ਣੁਃ ਸਨ੍ਮਤਿਃ ਸ੍ਥਿਰਃ||੧੧੮||
एवं वपुषः प्रशस्तलक्षणमुक्त्वा बलप्रमाणज्ञानार्थमाह त्वग्रक्तादीनि सत्त्वान्तान्यग्र्याण्यष्टौ यथोत्तरम्| बलप्रमाणज्ञानार्थं साराण्युक्तानि देहिनाम्||११७|| सारैरुपेतः सर्वैः स्यात्परं गौरवसंयुतः| सर्वारम्भेषु चाशावान्सहिष्णुः सन्मतिः स्थिरः||११८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satvAdiprakRutInAM suKaduHKAnuBavaprakAraH (119) · Śloka 119
ਅਨੁਤ੍ਸੇਕਮਦੈਨ੍ਯਂ ਚ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਚ ਸੇਵਤੇ| ਸਤ੍ਵਵਾਂਸ੍ਤਪ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਰਾਜਸੋ ਨੈਵ ਤਾਮਸਃ||੧੧੯||
अनुत्सेकमदैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते| सत्ववांस्तप्यमानस्तु राजसो नैव तामसः||११९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyurvRuddhikaro gaNaH (3) · Śloka 3
ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਫਲਦਾਯਿ ਯਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਸ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਪੁਸਃ, ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ ਦਾਨਸ਼ੀਲਦਯਾਸਤ੍ਯਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਕਤਜ੍ਞਤਾਃ| ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਮੈਤ੍ਰੀ ਚ ਪੁਣ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਦ੍ਗਣਃ||੧੨੦|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾ ਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾ- ਨੇਙ੍ਗਵਿਭਾਗੋ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||
इदानीं प्रधानफलदायि यत्प्रधानं प्रश्स्तं लक्षणं वपुषः, तद्दर्शयितुमाह दानशीलदयासत्यब्रह्मचर्यकृतज्ञताः| रसायनानि मैत्री च पुण्यायुर्वृद्धिकृद्गणः||१२०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्था- नेऽङ्गविभागो नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon