3. aṅgavibhāgaśārīrōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

garbhavyāpadō'nantaramaṅgavibhāga ucyatē| aṅgapratyaṅgavijñānē hi sati samyaggarbhasyāharaṇādikaṁ kartuṁ śakyatē, nānyathā| itīdamāha-

Adhikarana a~ggaviBAgaSArIrodhyAyaH (2) · Śloka 2

athātō'ṅgavibhāgaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē||2||

aṅgasya-śarīrasya, vibhāgō-vibhajanaṁ, aṅgapratyaṅgādinā pr̥thakkaraṇaṁ-aṅgavibhāgaḥ| athētyādi pūrvavat|

Adhikarana ShaDa~ggama~ggam (1) · Śloka 1

atha tānyēvāṅgāni vibhaktukāma āha śirō'ntarādhirdvau bāhū sakthinīti samāsataḥ| ṣaḍaṅgamaṅgaṁ pratyaṅgaṁ tasyākṣihr̥dayādikam||1||

ṣaḍaṅgaṁ-ṣaḍavayavaṁ, aṅgaṁ-śarīram| tānyēva ṣaḍaṅgānyāhaśiraḥ, tathā'ntarādhiḥ, tathā dvau bāhū-vāmadakṣiṇau, tathā sakthinī dvē-vāmadakṣiṇē, iti-ēvaṁ, samāsataḥ-saṅkṣēpēṇa, ṣaḍaṅgam| vistarēṇa punaranēkāvayavam| antarādhiśabdēna śirōbāhusakthivarjaḥ sarvō madhyabhāga ucyatē| ādhīyantē-nibadhyantē yathāyathaṁ śarīrasyāntaḥ sthāpyantē prākkr̥tēna karmaṇā śiraḥprabhr̥tayaḥ pañcāvayavā yasmin sō'ntarādhiḥ| tasya-ṣaḍavayavasyāṅgasya, akṣihr̥dayādikaṁ pratyaṅgam| ādiśabdēna karṇanāsāpāṇipādādiparigrahaḥ| avayavamavayavaṁ prati yō'vayavaḥ, tatpratyaṅgamucyatē| śarīraṁ vyōmavāyvādipañcamahābhūtātmakaṁ cētanādīnāmadhiṣṭhānam|

Adhikarana pa~jcamahABUtaguNAH (2) · Śloka 2

atastamēva pratyēkaṁ mahābhūtaguṇamāha śabdaḥ sparśaśca rūpaṁ ca rasō gandhaḥ kramādṅguṇāḥ| khānilāgnyabbhuvām|2|

śabdādayaḥ pañca guṇāḥ kramāt-kramēṇa, khādīnāṁ pañcānāṁ bhavanti| khaṁ cānilaścāgniścāpaśca bhūśca khānilagnyabbhuvaḥ, tāsām| tatra śabdaḥ khasya-ākāśasya guṇaḥ, suṣirē'tirēktasparśādiguṇacatuṣṭayāyōgitvēna śabdamātrasyaivōpalambhāt| sparśō vāyōḥ| rūpamagnēḥ| rasō'pāṁ-pānīyasya| gandhō bhūmēḥ| ētēṣāṁ guṇānāṁ khādyāśritatvāttēṣāṁ guṇā ityucyantē|

Adhikarana uttarottaramekaguNavRuddhyanvayaH (2) · Śloka 2

kimēkaika ēvākāśasyēva vāyvādīnāṁ yathōktō guṇaḥ ? utānyē'pi santi ? ityāha | ēkaguṇavr̥dhdyanvayaḥ parē||2||

ēkēna guṇēna vr̥ddhiḥ, tayā'nvayaḥ-sambandhaḥ| parē-vāyvādau mahābhūtē| athavā, ēkasya guṇasya vr̥ddhiḥ, tayā'nvayaḥ-anugamastadbhāvitvaṁ para iti| caturṇāṁ mahābhūtānāṁ paratvōktibhāktvamākāśāpēkṣayā| tēna vāyvādau mahābhūtē ēkaguṇavr̥dhdyanvayaḥ| ākāśastvēkaguṇa ēva| tasya paratvāsambhavānna tasyaikaguṇavr̥dhdyanvayaḥ| ākāśātparē-anantarē mahābhūtē vāyvākhyē, ēkaguṇa vr̥dhdyanvayēna dviguṇatvāt śabdasparśaguṇatvam| tataḥ parē mahābhūtē'gnyākhyē, ēkaguṇavr̥ddhyanvayēna triguṇatvāt śabdasparśarūpaguṇatvam| tataḥ parē-jalākhyē mahābhūtē, ēkaguṇavr̥dhdyanvayēna caturguṇatvāt śabdasparśarūparasaguṇatvam| tataḥ parē-pr̥thivyākhyē mahābhūtē, ēkaguṇavr̥dhdyanvayēna pañcaguṇatvāt śabdasparśarūparasagandhaguṇatvam| ēvaṁ pañcānāṁ khādīnāmēkaguṇavr̥dhdyaikadvitricatuḥ pañcaguṇatvaṁ bōdhyam| idānīṁ yathākramanirdiṣṭēbhyō bhūtēbhyō yē bhāvā bhavanti, tān darśayati-

Adhikarana mahABUteByodehotpattiprakAraH (3-4) · Śloka 4

idānīṁ yathākramanirdiṣṭēbhyō bhūtēbhyō yē bhāvā bhavanti, tān darśayati tatra khāt khāni dēhē'smin śrōtraṁ śabdō viviktatā| vātātsparśatvagucchvāsā vahnērdr̥grūpapaktayaḥ||3|| āpyā jihvārasaklēdā ghrāṇagandhāsthi pārthivam| |4|

[tatra-] tēṣu pañcasu mahābhūtēṣu madhyē, asmin dēhē-manuṣyādau sthūlatayā pariṇatē, nānyasminnatīndriyē bhūtādau| khāt-ākāśāt satvabahulāt, khāni-chidrāṇi, 'bhavanti' iti śēṣaḥ| ēvaṁ śrōtrēndriyādhiṣṭhānaṁ-śrōtram| tathā, śabdō-ghōṣaḥ| tathā, viviktatā-śūnyatā riktatā, khādēva cidraviśēṣaḥ| yadyapi chidrādiṣu sarvabhūtānāmēva vyāpāraḥ, tathā'pyākāśasyaivātra viśiṣṭaṁ kāraṇatvam| yathā-ghaṭādau mr̥ddaṇḍacakrasalilasūtrādikāraṇasamudāyaniṣpannē'pi mr̥da ēva viśiṣṭakāraṇatvam| ata ēvāsau mr̥nmaya ēvōcyatē| ēvaṁ sarvēṣu vakṣyamāṇēṣu vātādijēṣu sparśādiṣu bōdhyam| vātāt-anilādrajōbahulāt, sparśādayō bhavanti| sparśaḥ-sparśanam| tvagiha sparśanēndriyādhiṣṭhānam| tathā, ucchvāsaḥ-prāṇākhyaḥ| vahnēḥ satvarajōbahulāddr̥gādayō bhavanti| ddr̥k-ddr̥ṣṭiḥ, cakṣurindriyādhiṣṭhānam| tathā, rūpākhyō guṇaḥ| paktiḥ-pākaḥ| upalakṣaṇaṁ cēdam| tējaḥpittōṣmamēdhāvarṇaśauryādayō'pi vahnērēva vēdyāḥ| abhdyaḥ satvatamōbahulābhyō jātā āpyā jihvādayō bhavanti| jihvāśabdēnātra jihvāyā viśiṣṭa ēkadēśō rasanēndriyādhiṣṭhānaṁ vivakṣitaḥ, na sarvaiva jihvā| tathā, rasākhyō guṇaḥ| tathā, klēdākhyō bhāvaḥ| upalakṣaṇaṁ cēdam| svēdasnēhamūtrādayō'pyāpyā ēva| ghrāṇādi pārthivaṁ bhavati| ghrāṇaṁ-nāsāyā viśiṣṭa ēkadēśō ghrāṇēndriyādhiṣṭhānam| gandhō guṇaḥ| tathā, asthi bhāvaḥ| ētāni sarvāṇi pr̥thivyākhyāttamōbahulānmahābhūtājjātāni|

Adhikarana dehe mAtRujapitRujaBAvAH (4-5) · Śloka 5

dēhē'smin kiṁ mātr̥jam ? kiṁ pitr̥jam ? ityāha | mr̥dvatra mātr̥jaṁ raktamāṁsamajjagudādikam||4|| paitr̥kaṁ tu sthiraṁ śukradhamanyasthikacādikam| caitanaṁ cittamakṣāṇi nānāyōniṣu janma ca||5||

atra-asmin dēhē, anēkasāmagrīkē'pi yanmr̥du vastu tanmātr̥jam| māturādhikyēna kāraṇabhāva ityarthaḥ| mātr̥jamiti "pañcamyāmajātau" iti janērḍaḥ| kiṁ punastanmr̥du ? ityāha-raktētyādi| ādiśabdēna nābhīhr̥dayayakr̥tplīhāmāśayādīnāṁ grahaṇam| nanu, gudasya māṁsaprāyatvānmāṁsagrahaṇēnaiva siddhaṁ grahaṇam| tat kiṁ gudagrahaṇēna ? brūmaḥ| māṁsatvasyāpyasyāniścayāt pr̥thagupādānaṁ kr̥tam| tathā ca vakṣyati (hr̥.śā.a.4/45)-"māṁsamarma gudō'nyēṣāṁ" iti| yadvastu sthiraṁ tat paitr̥kaṁ-pitr̥jam| kiṁ tat ? ityāha-śukrādikam| ādiśabdēna śirāsnāyurōmādīnāṁ grahaṇam| paitr̥kamiti "pituryacca" iti ṭhak| "isusuktāntātkaḥ" iti kādēśaḥ| cētanā-ātmaiva, prākkr̥taśubhāśubhakarmabījakṣētramityarthaḥ| tatō jātaṁ caitanam| kiṁ tat ? ityāhacittamityādi| cittaṁ-indriyasārathiḥ| tathā, akṣāṇi-śrōtrādīni| nanu, caitanānyakṣāṇītyētatpūrvāparavyāhatamiva manyāmahē| yataḥ pūrvamuktam (ślō.3)-"khātkhāni dēhē'smin" iti| tatkathamiha caitanānyakṣāṇītyucyantē ? brūmaḥ| nātra tatra vā'vadhāraṇaṁ kr̥tam| yathā caitanānyēvākṣāṇi khādēva khānīti| tasmādākāśaṁ cētanā ca dvayamapyakṣāṇāṁ kāraṇamityavēhi| tathā, nānāyēniṣu-gajājavājibastaśaśaśambaraprabhr̥tiṣu, yajjanma-sambhavaḥ, tadapi caitanam| upalakṣaṇaṁ cēdam| kāmakrōdhalōbhabhayaharṣadharmādharmaśīlatāsmr̥tibuddhīcchādvēṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyuḥsvaraviśēśādayō'pi hi caitanā ēva|

Adhikarana sAtmyajaBAvAH (6) · Śloka 6

| sātmyajaṁ tvāyurārōgyamanālasyaṁ prabhā balam|6|

sātmyaṁ trividham, vyādhisātmyaṁ dēśasātmyaṁ dēhasātmyaṁ ca| tatrēha vyādhisātmyaṁ na gr̥hyatē| yatō dēhasya sambhavataḥ sambhūtamātrasya cēyaṁ vicāraṇā prastutā, kutaḥ kiṁ sambhavati? iti| atō vyādhicarcēhāprastāvānnōpayujyatē| [tasmāddēśasātmyaṁ dēhasātmyaṁ ca gr̥hyatē| dēhasya hi sambhavataḥ sambhūtamātrasya ca mātrāhāravihārādi yadapathyamapyatiśayēna śīlitaṁ tadapyasya dēhasyōcitatāṁ gacchatsukhanubandhatvēna sātmyamucyatē|] tasmāddēśasātmyaṁ dēhasātmyam ca grahītuṁ yuktam| sātmyājjātaṁ-sātmyajam| kiṁ tat ? āyuḥ,-jīvitam| tathā, ārōgyaṁ-dhātusāmyam| tathā, anālasyaṁ-sarvacēṣṭāsūdyōgaḥ,-utsāhaḥ| tathā, prabhākāntiḥ| tathā, balaṁ-śaktiḥ| upalakṣaṇaṁ cēdam| alōlupatvēndriyaprasādasvaravarṇavīryaujaḥsampatpraharṣādyapi hi sātmyajamēva|

Adhikarana rasajaBAvAH (6) · Śloka 6

| rasajaṁ vapuṣō janma vr̥ttirvr̥ddhiralōlatā||6||

rasāt-āhārarasāt pariṇatājjātaṁ rasajam| kiṁ tat ? janma,-sambhavaḥ| kasya ? vapuṣaḥ,-sakalasya śarīrasya| tathā, vr̥ttiḥ-vartanaṁ, jīvitānubandhaḥ| rasaṁ hi vinā jīvitasyāpyabhāvaḥ| tathā, vr̥ddhiḥ-āyāmavistarābhyāṁ yathāsaṁsthānasya śarīrasyādhikyam| tathā, alōlitā-alaulyam| alōlatā rasajēti liṅgavipariṇāmē sati sambandhaḥ| udāharaṇamātraṁ cēdam| utsāhapuṣṭitr̥ptayō'pi hi rasajā ēva|

Adhikarana sAtvikAdiBAvAH (7-8) · Śloka 8

sātivikaṁ śaucamāstikyaṁ śukladharmarucirmatiḥ| rājasaṁ bahubhāṣitvaṁ mānakr̥ddambhamatsaram||7|| tāmasaṁ bhayamajñānaṁ nidrā''lasyaṁ viṣāditā| |8|

satvajaṁ śaucādikam| śaucaṁ-vākkāyamanasāṁ śuddhiḥ satyavākyādyabhidhāyitvaṁ-vākśuddhiḥ, mr̥jjalādinā kṣālanādi śāstrōditaṁ-kāyikaṁ śaucam| mānasaṁ tu śaucaṁ-jagadbandhutā karuṇāśuddhasantānatvamāstikyādi| śaucamiti "igāntācca laghupūrvāt" ityaṇ| āstikyamiti asti paralōka iti matirasyētyāstikaḥ| "asti nāsti" ityādinā ṭhak| āstikasya bhāva āstikyam| brāhmāṇāditvāt ṣyañ| tathā, śuklē dharmē nirvyājē, ruciḥ-bhaktiḥ| matiḥ-prajñā| upalakṣaṇaṁ cēdam| kr̥tajñatādākṣiṇyavyavasāyaśauryagāmbhīryasmr̥timēdhādayō'pi hi sāttvikā ēva| rājasāni bahubhāṣitvādīni| upalakṣaṇaṁ cēdam| śauryadurupacāratālōlupatvaharṣakāmādayō'pi rājasā ēva| tāmasāni bhayādīni| upalakṣaṇaṁ cēdam| pramādaśōkādīnyapi tāmasānyēva| tatra satvaṁ-manaḥ, tasyōpaplavō rajastamaścēti| suśrutē (saṅgrahē) cōktam (sū.a.20)-"vayvākāśadhātubhyāṁ vāyuḥ, āgnēyaṁ pittam, ambhaḥpr̥thivībhyāṁ ślēṣmā|" iti| āyurvēdāvatārē tūktam-"śītōṣṇaśamavr̥ddhyā''pyaṁ na pittaṁ drutatāmravat| karakāmbhaḥ kaphō bhaumau nānilānalasaṁhataḥ||(?) iti|

Adhikarana evM BUtamayo dehaH (8) · Śloka 8

adhunā dēhāśritasarvabhāvōpasaṁhāraṁ kurvan pradhānō yō bhāvō dēhasya, tasya prādhānyaṁ darśayannidamāha | iti bhūtamayō dēhaḥ|8|

sarvēbhyō dēhāśritabhāvēbhyō mahābhūtānāmēva prādhānyam, tanmayatvāddēhasya sarvabhāvādhārabhūtasya

Adhikarana raktAtsaptatvagutpattiH (7) · Śloka 9

ityēvamanēna granthēna dēhasya bhūtamayatvamabhidhāya, idānīṁ dēhasya pratibhāgaśō nirūpayannāha | tatra sapta tvacō'sr̥jaḥ||8|| pacyamānātprajāyantē kṣīrātsantānikā iva| |9|

tatra-tasmin mahābhūtamayē dēhē, asr̥jō-raktāt saptatvagutpādanasamarthēna dhātūṣmaṇā pacyamānāt, sapta tvacaḥ prakarṣēṇa jāyantē| kutaḥ kā iva ? yathā kṣīrāt pacyamānācchītībhūtāttadupari ghanabhāgasvabhāvāḥ santānikāḥ-jālikāḥ, jāyantē tadvadasr̥jaḥ pacyamānātsapta tvacō bhavanti| tatra "bhāsinī lōhinī śvētā tāmrā tvagvēdinī tathā| syādrōhiṇī māṁsadharā saptamī parikīrtitā|| 1|| vrīhēraṣṭādaśāṁśā''dyā dvitīyā ṣōḍaśāṁśikā| dvādaśāṁśā tr̥tīyā tu caturthyaṣṭāṁśamātrikā|| 2|| pañcamī pañcamāṁśā tu ṣaṣṭhī vrīhipramāṇikā| vrīhidvayapramāṇā tu saptamī bhiṣajāṁ matā|| 3|| khādicchāyāpañcakasya bhāsinyādhāratāṁ gatā| manyantē ṣaṭ tvacaḥ kēcittāsāṁ bāhyōdakāśrayā|| 4|| dvitīyā'sr̥gdharā sidhmaśvitrādhārā tr̥tīyakā| caturthī sarvakuṣṭhānāmadhiṣṭhānatvamāgatā|| 5|| vidradhyalajyadhiṣṭhānā pañcamī rōgakāriṇī| ṣaṣṭhyatra yasyāṁ cchinnāyāṁ tāmyatyandhaṁ tamō viśēt|| 6|| yāmadhiṣṭhāya jāyantē sthūlamūlāni parvasu| arūṁṣi kr̥ṣṇaraktāni duścikitsyatamāni ca|| 7|| " iti|

Adhikarana kalAnirUpaNam (10) · Śloka 10

idānīṁ kalā āha | dhātvāśayāntaraklēdō vipakvaḥ svaṁsvamūṣmaṇā||9|| ślēṣmasnāyvaparācchannaḥ kalākhyaḥ kāṣṭhasāravat| tāḥ sapta|10|

dhātūnāṁ-rasādīnāṁ, āśayāḥ-ādhārāḥ, jalāśayavattēṣāmantarāṇyantarālāni, tēṣu dhātvāśayāntarēṣu klēdō dhātvāśayāntaraklēdaḥ| sa vipakvaḥ kalākhya ucyatē-kalāsaṁjñāṁ labhatē| kēna vipakvaḥ ? svaṁsvamūṣmaṇā,-ātmīyēnātmīyēna vahninā| yathā rasadhātvāśayāntarasthaḥ klēdō rasadhātūṣmaṇā vipakvaḥ kalaikā bhavati| yāvacchukradhātvāśayāntarasthaḥ śukradhātūṣmaṇā vipakvaḥ saptamī kalā bhavati| kīdr̥śō vipakvaḥ ? ślēṣmaṇā snāyvā'parayā ca-jarāyvākhyayā, channaḥ-chāditaḥ| "vā dāntaśānta" ityādau chadērṇyantāt channaśabdō nipātitaḥ| kiṁvat ? kāṣṭhasāravat| yathā kāṣṭhasya sāraḥ, tathā'yaṁ dhātusāraśēṣō'lpatvātkalāsaṁjñaḥ| dhātvāśayāntaramaryādāḥ sapta kalāḥ| tatra-"ādyā maṁsadharā yasyāṁ dhamanyaḥ snāyavaḥ sirāḥ| srōtāṁsi ca prarōhanti pratānairvyāpibhiḥ kalā|| 1|| dvitīyā'sr̥gdharā'syāṁ tu māṁsāntaḥ śōṇitaṁ sthitam| viśēṣataḥ sirāplīhayakr̥tsu kṣatajaṁ kṣatāt|| 2||māṁsātpravartatē kṣīraṁ kṣīrivr̥kṣādiva kṣatāt| mēdōdharā tr̥tīyā'tra mēdā'sthnāmudarē sthitam|| 3|| bhavatyaṇuṣu majjā'ntaḥ sthūlāsthiṣvatha mūrddhani| mastuluṅgakapālāntaścaturthī tu kaphāśrayā|| 4|| tatsthaḥ kaphō draḍhayati sandhīnasthnāṁ śarīrajān| pañcamyāsāṁ viḍādhārā sā''mapakvāśayāśrayā|| 5|| undukasthaṁ vibhajatē malaṁ, pittadharā punaḥ| ṣaṣṭhī pakvāśayāntasthā vahnayadhiṣṭhānabhāvataḥ|| 6|| pakvāśayōnmukhaṁ kr̥tvā balātpittasya tējasā| śōṣayantī pacatyannaṁ tadēva ca vimucyati|| 7|| dōṣaduṣṭā'tha daurbalyādāmamēva nirasyati| labhatē grahaṇīsaṁjñāmasyāścāgnibalaṁ balam|| 8|| śarīraṁ dhārayatyagnibalōpaṣṭambhabr̥ṁhitā| antyā kalā śukradharā mūtramārgamupāśritā|| 9|| dvayaṅgulē dakṣiṇē pārśvē bastidvārasya cāpyadhaḥ| śarīraṁ vyāpya sakalaṁ sā śukraṁ vartayatyapi|| 10||" iti|

Adhikarana AdhArAH (10-11) · Śloka 11

kalākhyaṁ bhāvamākhyāya, ādhārākhyān bhāvānāha | sapta cādhārā raktasyādyaḥ kramāt parē||10|| kaphāmapittapakvānāṁ vāyōrmūtrasya ca smr̥tāḥ| garbhāśayō'ṣṭamaḥ strīṇāṁ pittapakvāśayāntarē||11||

na kēvalaṁ kalāḥ sapta yāvadādhārā api sapta| raktādīnāmasmin dēhē sambhavantīti vākyaśēṣaḥ| raktasyādyō-rasākhyōdhātuḥ, parē-anyē yē dhātavaḥ ṣaṭ, tē kramāt-yathākramaṁ, kaphādīnāmādhārāḥ smr̥tāḥ-uktāḥ| āmasyānnasya ya ādhāraḥ sō'trāmaśabdēnōktaḥ| tathā pakvasyānnasya-purīṣatāṁ prāptasya, ya ādhāraḥ sa pakvaśabdēnōcyatē| garbhāśayō-garbhādhārō, yaḥ sō'ṣṭamaḥ strīṇāmēva dēhē sambhavati na puṁsām| kva śarīradēśē strīṇāṁ sambhavati ? ityāha-pittapakvāśayāntara iti| pakvaśabdēnēha pakvānnamucyatē| pittaṁ ca pakvaṁ ca pittapakkē, tayōrāśayau ādhārau, pittapakvāśayayōrantaraṁ-madhyaṁ, pittapakvāśayāntaram| tasmin garbhasyāśayaḥ|

Adhikarana koShThA~ggAni (12) · Śloka 12

kōṣṭhāṅgāni sthitānyēṣu hr̥dayaṁ klōma phupphusam| yakr̥tplīhōndukaṁ vr̥kkau nābhiḍimbhāntrabastayaḥ||12||

ēṣu-raktādyādhārēṣu, kōṣṭāṅgāni-udarāvayavā hr̥dayādīni, sthitāni-āśritāni| tatra-"kapharaktaprasādātsyāddhr̥dayaṁ sthāna mōjasaḥ| cētanānugabhāvānāṁ paramaṁ cintitasya ca|| 1|| māṁsapēśīcayō raktapadmākāramadhōmukham| tasya dakṣiṇataḥ klōma yakr̥tphupphusamāsthitam|| 2|| samānavāyupradhmātādraktāddēhōṣmapācitāt| kiñciducchritarūpastu jāyatē klōmasaṁjñakaḥ|| 3|| tattulyahētujē plīhayakr̥tī bhiṣajāṁ matē| raktakiṭṭādundukaṁ syātphupphusō raktaphēnajaḥ|| 4|| mēdōsr̥jaḥ pacyamānāt syātāṁ vr̥kkau prasādajau| nābhiḥ sarvaśirāṇāṁ syādādhāraḥ, śakr̥taḥ punaḥ|| 5|| ḍimbhaṁ syādraktamāṁsasya prasādādantrasambhavaḥ| sārdhatrivyāmamantrāṇi puruṣāṇāṁ tu tāni ca|| 6|| strīṇāṁ trivyāmamātrāṇi, bastirmūtrasya cāśayaḥ|" iti| saṅgrahē cōktam (śā.a.5)-"kapharaktavāhisrōtasāṁ mahābhūtānāṁ ca prasādādindriyāṇi| tēṣvapi nētrē ślēṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalam, tatpitr̥jam| asr̥jaḥ kr̥ṣṇamaṇḍalam, tanmātr̥jam| madhyē ddr̥ṣṭimaṇḍalam, tadubhayātmakam| pakṣmavartmaśuklakr̥ṣṇaddr̥ṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvārō dvau cāpāṅgakanīnayōriti [ tē ṣaṭ ] ṣaṭ [ ca ] paṭalāni| dvē vartmanī| bāhyaṁ cāśritamagnyambhasī, dvitīyaṁ māṁsaṁ, tr̥tiyaṁ mēdaḥ, caturthamasthi, tēṣāṁ bahalatā ddr̥ṣṭēḥ pañcamāṁśēna| bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmēdaḥkaphātmakāḥ| ślēṣmā tu paraṁ sarvasandhibandhanamityuktaṁ prāk| nētrāśritaṁ tējō bāhyatējasā svayōninā yōgācchastramivāśmanā karmaṇyaṁ bhavati| atiyōgādupahanyatē| tacca vaidyutavadvaḍavāmukhavaccāmbhō madhyagamapi vīryōkarṣāttējastvaṁ na jahāti|" iti| adhunā yāni viśēṣēṇa jīvitasya sthānāni-dēhāvayavāḥ, tānyāha-

Adhikarana jIvitasthAnAni (13) · Śloka 13

daśa jīvitadhāmāni śirōrasanabandhanam| kaṇṭhō'sraṁ hr̥dayaṁ nābhirbastiḥ śukraujasī gudam||13||

śiraśca rasanaṁ ca śirōrasanam| rasanaṁ-jihvā| badhyatē'nēnēti bandhanam| śirōrasanasya bandhanaṁ śirōrasanabandhanam| śirōrasanabandhanādīni daśa jīvitasya sthānāni| ētēṣu sthānēṣu viśēṣēṇa jīvitaṁ-śarīrēndriyasatvātmasaṁyōgalakṣaṇaṁ, avatiṣṭhatē|

Adhikarana SarIre jAlAdInAM saMKyA (14-16) · Śloka 16

jālāni kaṇḍarāścāṅgē pr̥thak ṣōḍaśa nirdiśēt| ṣaṭ kūrcāḥ sapta sīvanyō mēḍhrajihvāśirōgatāḥ||14|| śastrēṇa tāḥ pariharēccatasrō māṁsarajjavaḥ| caturdaśāsthisaṅghātāḥ, sīmantā dviguṇā nava||15|| asthnāṁ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| |16|

jālānīva jālāni śarīrē ṣōḍaśa ādiśēt| kaṇḍarāśca pr̥thagēva ṣōḍaśa ādiśēt-brūyāt| ācārya iti śēṣaḥ| tathā, ṣaṭ kūrcā aṅgē syuḥ| tathā sīvanyaḥ saptasaṅkhyā mēḍhrādisthitāḥ| tāḥ śastrēṇa pariharēt, pratyavāyabhayāt| na tāsu śastraṁ pātayēdityarthaḥ| tatra-"śirāsnāyvasthipiśitaiścatvāri māṇibandhanē| ēkatraikatra gulphē ca jālānyēvaṁ tu ṣōḍaśa|| 1|| hastayōrdvē pādayōrdvē grīvābhāgē'tha pr̥ṣṭhataḥ| pratyēkaṁ tu catasraḥ syuḥ kaṇḍarā iti ṣōḍaśa|| 2|| karayōrdvau pādayōrdvau grīvāyāṁ mēhanē tathā| ēkaikamiti ṣaṭ kūrcāḥ, sīvanyaḥ sapta kīrtitāḥ|| 3|| ēkā mēḍhrē'tha jihvāyāṁ bhavēyuḥ paśca mūrddhani| pr̥ṣṭhavaṁśē hyubhayataścatasrō māṁsarajjavaḥ|| 4|| bāhyē dvē antarē dvē ca, gulphē jānuni vaṅkṣaṇē| trikē śirasi kakṣāyāṁ kūrparē maṇibandhanē|| 5|| asthnāṁ bhavēyuḥ saṅghātā amī atra caturdaśa| sīmantāḥ pañca mūrdhni syurgulphādiṣvasthisaṅghavat|| 6|| asthnāṁ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| pañca pādanakhāḥ sakthni pratyaṅgulya sthikatrayam|| 7|| ēvaṁ pañcadaśaitāni śalākāḥ pañca tu smr̥tāḥ| ēkastatpratibandhaśca jaṅghāyāṁ kūrcagulphakē|| 8|| dvē dvē iti ṣaḍēva syuḥ pārṣṇāvūrau ca jānuni| ēkaikamityē kasakthni pañcatriṁśattathā'parē|| 9|| bhujayōḥ sakthitulyāni bhēdā ēṣāṁ tu nāmataḥ| pāṇiḥ syātpādavatatra hastamūlaṁ ca pārṣṇivat|| 10|| maṇibandhō gulphatulyaḥ kūrcatulyō dvayē'pi ca| prakōṣṭhau jaṅghayā tulyau jānuvatkūrparō bhavēt|| 11|| ūruvadvāhupr̥ṣṭhaṁ syāndantarādhau tu parśukāḥ| caturviṁśatirētēṣu sthālakānyarbudāni ca|| 12|| tāvanti pr̥ṣṭhē triṁśatsyururasyaṣṭau trikē bhagē| ēkaikaṁ syādakṣakayōraṁsayōstatphalākhyayōḥ|| 13|| nitambē tu bhavētāṁ dvē śatamētatsaviṁśati| gaṇḍayōḥ karṇayōrdvē dvē śaṅkhayōścātha tāluni|| 14|| tathā jatruṇyēkamēkaṁ grīvāyāṁ tu trayōdaśa| kaṇṭhanāḍyāṁ tu catvāri hanubandhē dvayaṁ bhavēt|| 15|| dvātriṁśadēva dantāḥ syustatsaṅkhyōlūkhalāni ca| trīṇi ghrāṇē ṣaṭ śirasi śatamūrdhvamiti smr̥tam|| 16|| śākhāntarādhyūrdhvabhēdādēvaṁ ṣaṣṭiśatatrayam| kapālaṁ rucakaṁ caiva taruṇaṁ valayaṁ tathā|| 17|| nalakaṁ pañcadhēti syurnitambē gaṇḍajānuni| tālumadhyē śirasyaṁsē kapālākhyāni nirdiśēt|| 18|| daśanā rucakākhyāḥ syurghrāṇē karṇē'kṣikōśakē| taruṇāni pr̥ṣṭhapārrśvē caraṇē valayāni tu|| 19|| śēṣāṇi nalakākhyāni nāmākhyātākr̥tīni ca|" iti|

Adhikarana tatra dhanvantarimatam (16-17) · Śloka 17

| dhanvantaristu trīṇyāha, sandhīnāṁ ca śatadvayam||16|| daśōttaraṁ| |17|

dhanvantarisaṁjñaḥ punastantrakr̥dasthnāṁ śatāni trīṇyēvāha, nādhikāni| tathā, asthisandhīnāṁ śatadvayaṁ daśōttaraṁ dhanvantarirāhēti yōjyam| "saṅkhyāyantē sandhayō'tra catasrō'ṅgulayaḥ padē| catasr̥ṣvaṅgulīṣu syuḥ pratyēkaṁ traya ēva tu|| 1|| dvāvaṅguṣṭhē vaṅkṣaṇē syādēkō gulphē'tha jānuni| sakthyēkasmin saptadaśa tāvantō'pi dvitīyakē|| 2|| bhujayōḥ sakthitulyāni antarādhau tvimē matāḥ| trayaḥ kaṭīkapālēṣu viṁśatiścaturuttarā|| 3|| pr̥ṣṭhē tadvatpārśvayōśca, urasyaṣṭau tathōrdhvataḥ| śirōdharāyāmaṣṭa syuḥ kaṇṭhanāḍyāṁ trayaḥ smr̥tāḥ|| 4|| hr̥dayaklōmayakr̥tāṁ nāḍīṣvaṣṭādaśa smr̥tāḥ| dvātriṁśaddantamūlēṣu ēkaikē ghrāṇakākalē|| 5|| mūrdhni ca, dvau karṇaśaṅkhē gaṇḍanētrē ca vartmani| hanusandhau ca vijñēyau dvau bhruvōścōpari smr̥tau|| 6|| pañca mūrddhakapālēṣu ūrdhvamēvaṁ tryaśītikāḥ| saṁjñayaitē'ṣṭadhā jñēyā maṇibandhē'tha jānuni|| 7||gulphē'ṅgulau kōrasaṁjñā dvijamūlēṣu vaṅkṣaṇē| kakṣāyāṁ cōlūkhalākhyā aṁsapīṭhē gudē bhagē|| 8|| nitambē caiva sāmudgā grīvāyāṁ pr̥ṣṭhavaṁśakē| pratarāḥ, syurmūrddhakaṭīkapālē tunnasīvanāḥ|| 9|| hanūbhayē kākatuṇḍāḥ, kaṇṭhasya yakr̥tastathā| hr̥dayaklōmanētrāṇāṁ nāḍyāṁ maṇḍalanāmakāḥ|| 10|| śrōtraśr̥ṅgāṭakākhyēṣu śaṅkhāvartā iti smr̥tāḥ|" iti|

Adhikarana Atreyamatam (17) · Śloka 17

athātrēyamataṁ brūtē sahasrē dvē nijagādātrinandanaḥ| |17|

atrinandanō dvē sahasrē sandhīnāṁ nijagāda-prōvāca| sa hi snāyupēśīsirāśritaiḥ sandhibhiḥ saha gaṇayati| ētacca bāhulyēnōktam| tathā hi-navasu snāyuśatēṣu navaśatāni sandhīnām, pañcasu pēśīśatēṣu pañcaśatāni,, saptasu sirāśatēṣu saptaśatāni, ityēkaviṁśatiśatāni prāyēṇa prāpnuvantīti manyāmahē|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17) · Śloka 17

| snāvnāṁ navaśatī|17|

snāyūnāmasmin dēhē navaśatī| navānāṁ śatānāṁ samāhārō navaśatī, "dvigōḥ" iti ṅīp, navaśatānityarthaḥ| tatra "padē pañca syuraṅgulyaḥ pratyaṅguli tu tāni ṣaṭ| triṁśadēvaṁ, daśa daśa kūrcē pādatalē tathā|| 1|| gulphē cēti, triṁśadēva jaṅghāyāṁ, daśa jānuni| catvāriṁśatsyurūrau ca, vaṅkṣaṇē daśa, sakthini|| 2|| sārdhaṁ śataṁ, dvitīyē'pi tadvadbāhvōśca sakthivat| śākhāsvēvaṁ ṣaṭśatāni, kaṭyāṁ dvē viṁśatī smr̥tē|| 3|| viṁśatirmuṣkayōrmēḍhrabastyantrēṣu ca kīrtitāḥ| aśītiḥ pr̥ṣṭhabhāgē syuḥ, pārśvayōḥ ṣaṣṭirakṣayōḥ|| 4|| catvāryurasyaṣṭadaśa, aṣṭāvaṁsayugē smr̥tāḥ| madhyē śatadvayaṁ triṁśadvē dvē manyāvaṭau smr̥tē|| 5|| nētrauṣṭhatāluni tathā, grīvāyāṁ triṁśadīritāḥ| jatruṇi trīṇi, catvāri hanvōḥ pañca tu kīrtitāḥ|| 6|| jihvāyāṁ, dantamāṁsēṣu dvādaśaivātha mūrdhni ṣaṭ| ēvaṁ śatāni snāyūnāṁ navaitēṣu vinirdēśēt|| 7|| āmapakvāśayāntrēṣu bastau ca suṣirāṇi tu| pratānavanti śākhāsu mahāsnāvāni kaṇḍārāḥ|| 8|| vr̥ttāni, pārśva pr̥ṣṭhōraḥśirasi syuḥ pr̥thūni ca| sirādibhyō'pyasthitō'pi rakṣētsnāvāni yatnataḥ|| 9||" iti| tathā cōktam (suśrutē śā. a. 5/35)- "na hyasthīni tathā hiṁsyurna pēśyō na ca sandhayaḥ| vyāpāditā api sirā yathā snāyūni dēhinām|| snāyūni yō vētti samyagbāhyānyābhyantarāṇi ca| sa gūḍhaṁ śalyamāhartuṁ dēhācchaknōti dēhinaḥ||" iti|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17-18) · Śloka 18

| pañca puṁsāṁ pēśīśatāni tu||17|| adhikā viṁśatiḥ strīṇāṁ yōnistanasamāśritāḥ| |18|

"pēśyaḥ samprati bhaṇyantē pañcāṅgulyō'tha tāsu tāḥ| pratyēkaṁ tisra ityēvaṁ tāḥ pañcadaśa kīrtitāḥ|| 1|| daśa pādatalē gulphē tathā pādasya cōpari| kūrcē tu (ca) viṁśatiḥ syāttu jaṅghāyāṁ, pañca jānuni|| 2|| ūrau viṁśatirityēvaṁ śataṁ sakthyēkatō bhavēt| śataṁ dvitīyē'pi tathā, sakthivadgujayōrmatāḥ|| 3|| catvāryēvaṁ śatāni syuḥ śākhāsvēkaiva mēhanē| sīvanyāṁ ca, vr̥ṣaṇayōrdvē, sphijōstu daśa smr̥tāḥ|| 4|| tisrō gudē, bastimūrdhni dvē, catasrastu kōṣṭagāḥ| nābhyāmēkā'tha, hr̥dyēkā, syādēkā''māśayē'pi, ṣaṭ|| 5|| yakr̥tplīhōndukēṣu, syuścatasraḥ, pr̥ṣṭhatō daśa| pārśvayōrvakṣasi daśa, catasraścākṣakāṁsayōḥ|| 6|| ityantarādhau ṣaṣṭiḥ, syurgrīvāyāṁ daśa, gaṇḍayōḥ| aṣṭau, hanupradēśē'ṣṭāvēkaikā kākalē tathā|| 7|| jihvāyāṁ mūrdhni galakē, dvē lalāṭē'tha tāluni (dvē dvē tālulalāṭayōḥ)| dvē ōṣṭhayōḥ, karṇayōrdvē, nāsāyāṁ dvē ca kīrtitē|| 8|| puruṣāṇāṁ bhavēdētatpēśīnāṁ śatapañcakam| daśādhikāḥ syuḥ stanayōrdaśa yōnau ca yōṣitām|| 9|| pratyēkaṁ stanayōḥ pañca, tāsāṁ vr̥ddhistu yauvanē| yōnyantarāśritē dvē tu dvē ca vr̥ttē mukhāśritē|| 10|| garbhamārgāśrayāstisrō yatra garbhō'vatiṣṭhatē| śaṅkhanābhyākr̥tiryōnistryāvartā jāyatē striyāḥ|| 11|| tasyāstr̥tīya āvartē rōhitasyākr̥tirbhavēt| garbhaśayyā'tha tisraśca bhavēyuḥ sampravēśikāḥ|| 12|| śukrasya cārtavasyaivaṁ pēśīstantravidō viduḥ|" iti| (saṅgrahē cōktam śā.a.5)- "ētābhirhi śarīrē tanubahalasthūlāṇuvakravr̥ttahrasvadīrghasthiramr̥duślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāvāni pracchāditāni| sirādhamanīnāṁ cāṇuśō vibhajyamānānāmēkōnatriṁśacchatasahasrāṇi nava ca śatāṇi ṣaṭpañcāśāni bhavanti| tābhiridaṁ śarīraṁ gavākṣitaṁ pinaddhamātataṁ ca| tāvanti ca kēśaśmaśrulōmāni| tāsāṁ hi mukhāni tatpratibaddhāni| atastāni tābhirāpyāyyantē| taiśca tāḥ svēdamabhivahanti| tathā'bhyaṅgālēpādivīryaṁ tvacivipakvamantarnayanti| sparśa ca gr̥hṇanti| srōtāṁsi punarasaṅkhyēyānyēva|" iti| anyē tvāhuḥ-"śarīrē rōmṇāṁ dvāsaptatiḥ kōṭhyō bhavanti|" iti|

Adhikarana sirANAM saMKyA (18-19) · Śloka 19

idānīṁ sirāḥ saṅkhyātumāha | daśa mūlasirā hr̥tsthāstāḥ sarvaṁ sarvatō vapuḥ||18|| rasātmakaṁ vahantyōjastannibaddhaṁ hi cēṣṭitam| |19|

hr̥di tiṣṭhantīti hr̥tsthāḥ, daśa mūlasirāḥ| yatō'nyāsāṁ sirāṇaṁ sarvāsāṁ mūlabhūtatvēnaivaitāḥ sthitāḥ, tataḥ pradhānabhūtā ityarthaḥ| hr̥tsthāḥ-hr̥dayasambaddhāḥ| tāḥ sarvaṁ vapuḥ-sakalaṁ dēhaṁ, ōjō vahanti-prāpayanti| katham ? sarvataḥ,-sarvadikkam| vapurōjō vahantīti vahērdvikarmakatvāt vapurōjaśca karma| kimbhūtamōjaḥ ? rasātmakaṁ,-rasasvabhāvam, āhārātsārakiṭṭatayā pariṇatāt sāram| tannivaddhaṁ hi cēṣṭitam| tāsu-daśasu sirāsu, nibaddhaṁ-niścayēna sthitaṁ, cēṣṭitaṁ-vākkāyamanōvyāpāraḥ| hiśabdō yasmādarthē| yasmāttannibaddhaṁ cēṣṭitamatastā mūlasirāḥ|

Adhikarana AsAM saMsthAnam (19-20) · Śloka 20

idānīm saṁsthānamāsāṁ nirdiśati | sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ patrarēkhāpratānavat||19|| bhidyantē tāstataḥ saptaśatanyāsāṁ bhavanti tu| |20|

sthūlaṁ mūlaṁ yāsāṁ tā ēvam| suṣṭu sūkṣmamagraṁ-prāntō yāsāṁ tā ēvam| sthūlamūlatvēna tāsāṁ vyānavāyuvikṣiptō rasaḥ śīghramēva cāntaḥ praviśati| sūkṣmaprāntatvēna rōmarājyāmapyantaḥ praviśya tēṣāṁ rōmṇāṁ vr̥ddhihētuḥ sampadyatē| tataścāsmin dēhē sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ patrarēkāpratānavat bhidyantē-anēkadhā sampadyantē| yathā, vr̥kṣasya palāśarēkānāṁ pratānāḥ-samūhāḥ, sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrā anēkadhā jāyantē tathaivaitāḥ sirāḥ sthūlamūlāḥ sūkṣmāgrā anēkadhā sampadyantē nānārūpā yataḥ, tataḥ-tasmāddhētōḥ, palāśarēkhāpratānavadanēkadhā gamanādāsāṁ sirāṇāṁ saptaśatāni bhavanti| tuśabdō'vadhāraṇē bhinnakramaḥ, saptaiva śatāni|

Adhikarana SAKAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (20-21) · Śloka 21

| tatraikaikaṁ ca śākhāyāṁ śataṁ, tasminna vēdhayēt||20|| sirāṁ jālandharāṁ nāma tisraścābhyantarāśritāḥ| |21|

tāsāmēkaikasmin sakthni śatam| tasmin-sirāśatē, sirāṁ jālandharāṁ nāma-yā jālāni dhārayati tāṁ, na vidhyēt| tisraścēti| yāścānyāstisraḥ sirā abhyantarāśritāḥ-antarmukhāḥ, tā api na vēdhyā iti caśabdārthaḥ| ēvaṁ sakthnyāśritē sirāśatē catasraḥ sirā na vēdhyāḥ| dvitīyē'pi sakthni catasra ēva| sakthivadbāhvōrapi| ēvaṁ caturṣu sirāśatēṣu śākhāsvāśritēṣu ṣōḍaśa sirā na vēdhyāḥ|

Adhikarana SroNyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (21-22) · Śloka 22

| ṣōḍaśadviguṇāḥ śrōṇyāṁ, tāsāṁdvē dvē tu vaṅkṣaṇē||21|| dvē dvē kaṭikataruṇē śastrēṇāṣṭau spr̥śēnna tāḥ| |22|

ṣaṭtriṁśacchatamantarādhau| tatra ṣōḍaśadviguṇāḥ śrōṇyāṁ-dvātriṁśaccrōṇyavayavāśritā sirāḥ| tāsāṁ madhyē dvē dvē tu vaṅkṣaṇēdvayōrvaṅkṣaṇayōḥ pratyēkaṁ dvē sirē| dvē dvē kaṭīkataruṇē-dvayōḥ kaṭīkataruṇayōḥ pratyēkaṁ dvē sirē| ēvaṁ śrōṇyāśritā aṣṭau sirāḥ śastrēṇa n spr̥śēt|

Adhikarana pArshvayoH siraasaMkhyA avedyasirAshca (22) · Śloka 22

| pārśvayōḥ ṣōḍaśaikaikāmūrdhvagāṁ varjayēttayōḥ||22||

pārśvayōḥ ṣōḍaśa sirāḥ| tāsāmēkaikāmūrdhvagāṁ pārśvasandhisaṁjñāṁ pratyēkaṁ varjayēt|

Adhikarana pRuShTe sirAsaMKyA avedyasirASca (23) · Śloka 23

dvādaśadviguṇāḥ pr̥ṣṭhē pr̥ṣṭhavaṁśasya pārśvayōḥ| dvē dvē tatrōrdhvagāminyau na śastrēṇa parāmr̥śēt||23||

dvādaśadviguṇāḥ pr̥ṣṭhē-caturviṁśatiḥ sirāḥ pr̥ṣṭhamāśritāḥ| tāsāṁ pr̥ṣṭhavaṁśasya pārśvayōḥ-pr̥ṣṭhavaṁśamubhayataḥ, dvē dvē tatrōrdhvagāminyau| ēvaṁ catasraḥ śastrēṇa na parāmr̥śēt|

Adhikarana jaThare sirAsaMKyA avedyasirASca (24) · Śloka 24

pr̥ṣṭhavajjaṭharē tāsāṁ mēhanasyōpari sthitē| rōmarājīmubhayatō dvē dvē śastrēṇa na spr̥śēt||24||

pr̥ṣṭhavajjaṭharē-pr̥ṣṭhēna tulyāḥ sirā udarē, tatsaṅkhyā caturviṁśatirityarthaḥ| tāsāṁ-udarāśritānāṁ śirāṇāṁ madhyāt, mēhanasya mēḍhrasyōpari sthitē, rōmarājīmubhayataḥ-ubhayapārśvayōḥ, dvē dvē sirē| ēvaṁ catasraḥ sirāḥ| tāḥ śastrēṇa na parāmr̥śēt|

Adhikarana urasi sirAsaMKyA avedyasirASca (25-26) · Śloka 26

catvāriṁśadurasyāsāṁ caturdaśa na vēdhayēt| stanarōhitatanmūlahr̥dayē tu pr̥thagdvayam||25|| apastambhākhyayōrēkāṁ tathā'pālāpayōrapi| |26|

catvāriṁśadurasi sirāḥ| tāsāṁ madhyāt caturdaśa sirā na vēdhayēt| tā ēva darśayati-stanarōhitētyādi| tayōḥ-stanayōrmūlē tanmūlē| tatra stanarōhitayōḥ, tathā stanamūlayōḥ tathā hr̥dayē, pr̥thak-pratyēkaṁ, dvayaṁ-dvē dvē sirē, na vidhyēt| apastambhākhyayōḥ pratyēkamēkāṁ sirāṁ, tathā'pālāpayōḥ pratyēkamēkāṁ sirāṁ na vidhyēt|

Adhikarana grIvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (26-27) · Śloka 27

| grīvāyāṁ pr̥ṣṭhavattāsāṁ nīlē manyē kr̥kāṭikē||26|| vidhurē mātr̥kāścāṣṭau ṣōḍaśēti parityajēt| |27|

grīvāyāṁ pr̥ṣṭhavat sirāṇāṁ saṅkhyā-caturviṁśatiḥ sirāḥ| tāsāṁ sirāṇāṁ madhyānnīlē dvē, manyē dvē, kr̥kāṭikē dvē, vidhurē dvē, aṣṭau ca mātr̥kāḥ-mātr̥kākhyāni marmāṇi, iti-ēvaṁ, ṣōḍaśa parityajēt-na śastraṁ tāsu pātayēt|

Adhikarana hanvoH sirAsaMKyA avedyasirASca (27) · Śloka 27

| hanvōḥ ṣōḍaśa, tāsāṁ dvē sandhibandhanakarmaṇī||27||

hanvōrdvayōḥ ṣōḍaśa sirāḥ saṁśritāḥ| tāsāṁ sirāṇāṁ madhyādvēsirē parityajēt| kiṁkarmaṇī tē āha ? sandhibandhanakarmaṇī| badhyatē'nēnēti bandhanam| samdhērbandhanaṁ sandhibandhanam| arthāddhanusambandhinaḥ sandhērbandhanaṁ karma-kriyā, yayōḥ sirayōstē sandhibandhanakarmaṇī sirē|

Adhikarana jihvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28) · Śloka 28

jihvāyāṁ hanuvattāsāmadhō dvē rasabōdhanē| dvē ca vācaḥpravartinyau|28|

jihvāyāṁ hanuvat sirāsaṅkhyā-ṣōḍaśaiva sirāḥ| tāsāṁ madhyāt jihvāyā adhō yē dvē sthitē rasabōdhanē-yābhyāṁ rasō jñāyatē madhurādirasabōdhinyau, dvē ca vācaḥpravartinyau yē sirē, ēvaṁ catasrō jihvāśritāḥ sirāḥ parityajēt|

Adhikarana nAsAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28-29) · Śloka 29

| nāsāyāṁ caturuttarā||28|| viṁśatirgandhavēdinyau tāsāmēkāṁ ca tālugām| |29|

nāsāyāṁ caturuttarā viṁśatiḥ sirāṇām, ēvaṁ caturviṁśatiḥ sirā nāsāśritāḥ| tāsāṁ madhyādvē gandhavēdinyau-gandhaṁ vēdituṁ śīlaṁ yayōstē gandhavēdinyau sirē, tathaikāṁ tālugāṁ sirām, ēvaṁ nāsāśritāḥ sirāstisraḥ parityajēt|

Adhikarana nayanayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (29-30) · Śloka 30

| ṣaṭpañcāśannayanayōrnimēṣōnmēṣakarmaṇī||29|| dvē dvē, apāṅgayōrdvē ca tāsāṁ ṣaḍiti varjayēt| |30|

ṣaṭpañcāśannayanayōḥ sirāḥ| tāsāṁ madhyānnimēṣōnmēṣakarmaṇī| nimēṣōnmēṣau-nimilanōnmīlanē, karmaṇī yayōstē nimēṣōnmēṣakarmaṇī sirē dvē dvē pratyēkam, tathā'pāṅgayōrdvē sirē, ēvaṁ ṣaṭ sirā varjayēt-tatra śstraṁ na pātayēt|

Adhikarana lalATe sirAsaMKyA avedyasirASca (30-31) · Śloka 31

| nāsānētrāśritāḥ ṣaṣṭirlalāṭē, sthapanīśritām||30|| tatraikāṁ, dvē tathā''vartau, catastraśca kacāntagāḥ| saptaivaṁ varjayēttāsām|31|

nāsānētragatā yāḥ sirā uktāḥ| tāsāṁ madhyāllalāṭē ṣaṣṭiḥ sirā bhavanti| tatra-tāsāṁ madhyāt, sthapanīśritāṁ-sthapanīnāmamarmaviśēṣastatrasthāṁ, ēkāṁ sirāṁ na vidhyēt| dvē tathā''vartaumarmaṇī, tayōrāvartayōḥ sthitē dvē sirē na vidhyēt| catasraśca kacāntagāḥ-kēśāntasthāḥ sirāḥ, na vidhyēt| ēvaṁ sapta sirā lalāṭē varjayēt|

Adhikarana karNayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (31-32) · Śloka 32

| karṇayōḥ ṣōḍaśātra tu||31|| dvē śabdabōdhanē śaṅkhau sirāstā ēva cāśritāḥ| dvē śaṅkhasandhigē tāsām|32|

karṇayōrdvayōḥ ṣōḍaśa sirāḥ| atra tu-asmin ṣōḍaśasaṅkhyē sirōddēśē, karṇayōrāsthitē dvē sirē śabdabōdhanē-yābhyāṁ śabdō budhyatē-jñāyatē tē, varjayēt| śaṅkhau sirāstā ēva karṇāśritāḥ| tāsāṁ madhyādvē sirē śaṅkhasandhigē-śaṅkhasandhyāśritē, varjayēt|

Adhikarana mUrdhni sirAsaMKyA avedyasirASca (32-33) · Śloka 33

| mūrdhni dvādaśa tatra tu||32|| ēkaikāṁ pr̥thagutkṣēpasīmantādhipatisthitām| |33|

mūrdhni viṣayē dvādaśa sirāḥ| tatra tu-tāsu dvādaśasu sirāsu madhyē'ṣṭau sirāḥ śastrēṇa varjayēt| tā ēvāha-ēkaikāmiti| ēvaṁ pratyēkamutkṣēpayōrdvayōrēkaikāṁ, sīmantēṣu pañcasvēkaikāṁ, adhipatāvēkāṁ, ityaṣṭau|

Adhikarana sirAvarNanopayogakathanam (33) · Śloka 33

| ityavēdhyavibhāgārthaṁ pratyaṅgaṁ varṇitāḥ sirāḥ||33||

iti-samaptau prakārē vā| avēṣyasirāvibhāgavijñānārthaṁ tannimittaṁ, pratyaṅgaṁ-śirasyantarādhau bāhvādiṣu, yāḥ sirāstā varṇitāḥ-uktāḥ tā varṇayituṁ samāptā iti, athavā'nēna prakārēṇa pūrvōktēna varṇitāḥ|

Adhikarana avedhyAnAM saMKyA (34) · Śloka 34

avēdhyāstatra kārtsnēna dēhē'ṣṭānavatistathā| saṅhkīrṇā grathitāḥ kṣudrā vakrāḥ sandhiṣu cāśritāḥ||34||

tatra-tāsu sirāsu madhyē, kārtsnēna- sākalyēna, aṣṭānavatiḥ sirā avōdhyā varṇitāḥ| dēhē-śarīrē| na kēvalamēta ēvāvēdhyāḥ, yāvatsaṅkīrṇādayaścēti tathāśabdasyārthaḥ| saṅkīrṇāḥ-parasparaṁ nibaddhāḥ| grathitā iva-grathitāḥ| kṣudrāḥ-alpāḥsūkṣmā na mahatyaḥ| vakrāḥ-kuṭilāḥ| tathā sandhiṣu-asthisandhiṣu, yā āśritāstā api na vēdhyāḥ|

Adhikarana sirANAM raktAdivahatvam (35-36) · Śloka 36

tāsāṁ śatānāṁ saptānāṁ pādō'sraṁ vahatē pr̥thak| vātapittakaphairjuṣṭaṁ śuddhaṁ caivaṁ sthitā malāḥ||35|| śarīramanugr̥hṇanti pīḍayantyanyathā punaḥ| |36|

tāsāṁ sirāṇāṁ sambandhīni yāni saptaśatāni, tēṣāṁ pādaḥ-pañcasaptatyadhikaṁ śataṁ, asraṁ vahatē, asmin dēhē| kimbhūtaṁ tadraktam ? vātapittakaphairjuṣṭaṁ-sēvitaṁ, śuddhaṁ ca-rairanākrāntamajuṣṭaṁ kr̥tvā| pr̥that-pratyēkaṁ kr̥tvā, pādō'sraṁ vahatē| ēvaṁ vātajuṣṭaṁ raktaṁ sirāśataṁ pañcasaptatyadhikaṁ vahatē| pittajuṣṭaṁ pañcasaptatyadhikaṁ śataṁ, tathā kaphajuṣṭaṁ pañcasaptyadhikaṁ śataṁ, tathā śuddhaṁ raktaṁ pañca saptyadhikaṁ śataṁ vahatē| ēvaṁ-pūrvōktēna prakārēṇa, malāḥsthitāḥ śarīramanugr̥hṇanti-vartayanti| anyathā punaḥ-vyatyayēna sthitāḥ, pīḍayanti-vikārēṇa yōjayanti|

Adhikarana vAtAsravAhakAnAM lakShaNam (36-37) · Śloka 37

kiṁlakṣaṇāḥ sirā vātādijuṣṭamasraṁ vahanti ? ityāha | tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇariktāḥ kṣaṇātsirāḥ||36|| praspandinyaśca vātāsraṁ vahantē| |37|

tatra-tāsu sirāsu madhyē, śyāvāruṇā varṇēna yāḥ sirāstā vātāsraṁ-vātaraktaṁ, vahantē| tathā sūkṣmāḥ| tathā pūrṇariktāḥ vāyōścalatvāt kṣaṇātpūrṇāḥ kṣaṇādriktāḥ-śūnyā ēva| tathā praspandinyaḥ| kila spandanaṁ sarvāsāṁ vidyatē, prakarṣēṇa tu vātaraktavāhinīnāmiti praśabdēna dyōtyatē|

Adhikarana pittAsravAhakAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

pittaśōṇitam| sparśōṣṇāḥ śīghravāhinyō nīlapītāḥ|37|

sirāḥ pittaśōṇitaṁ vahantē| kiṁvidhāḥ ? sparśōṣṇāḥsparśēnōṣṇāḥ, na śītāḥ| tathā, śīghravāhinyaḥ| tathā, nīlapītā varṇēna|

Adhikarana kaPAsravAhakAnAM lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| kaphaṁ punaḥ||37|| gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ| |38|

kaphaṁ punargauryō vahantē| tathā snigdhādiviśēṣaṇāḥ| kaphamiti kaphaśōṇitam, śōṇitaśabdalōpāt| snigdhāḥ-snigdhacchāyāḥ| tathā, sthirāḥ-na tu capalāḥ| tathā, śītāḥ sparśēna|

Adhikarana saMsRuShTAsravAhakAnAM lakShaNam (38) · Śloka 38

saṁsr̥ṣṭaṁ liṅgasaṅkarē| |38|

liṅgasaṅkarē-yathā nirdiṣṭasya lakṣaṇasya saṅkīrṇatvē, saṁsr̥ṣṭaṁ-kapāvātajuṣṭaṁ vātapittajuṣṭaṁ kaphapittajuṣṭaṁ tribhirapi dōśairjuṣṭaṁ, raktaṁ sirā vahanti-sakalaṁ śarīraṁ prāpayanti|

Adhikarana SuddhaSoNitavahAnAM rohiNInAM lakShaNam (38) · Śloka 38

| gūḍhāḥ samasthitāḥ snigdhā rōhiṇyaḥ śuddhaśōṇitam||38||

gūḍhāḥ-antargatāḥ, tathā samaṁ kr̥tvā sthitāḥ-samasthitāḥ, tathā snigdhāḥ-snigdhacchāyāḥ, rōhiṇyaḥ-sirāparasaṁjñā lōhitābhāsā vā prasaraṇaśīlā vā, śuddhaśōṇitaṁ dēhē'smin vahanti|

Adhikarana nABisaMbaddhAH sirAH (39-40) · Śloka 40

dhamanyō nābhisambaddhā viṁśatiścaturuttarā| tābhiḥ parivr̥tā nābhiścakranābhirivārakaiḥ||39|| tābhiścōrdhvamadhastiryagdēhō'yamanugr̥hyatē| |40|

dhamanyō nābhisambaddhā viṁśatiścaturuttarā-caturviṁśatirityarthaḥ| tābhiḥ-dhamanībhiḥ, nābhiḥ parivr̥tā-parivēṣṭitā| katham ? cakranābhirivārakaiḥ,-yathā rathāṅgasya madhyamabhāgō nābhiśabdavācyō'rakaiḥ parivriyatē tadvannābhiḥ-śarīramadhyabhāgō, dhamanībhiḥ| dhmānāddhamanyaḥ srōtōviśēṣā ucyantē| tābhiḥ dhamanībhiḥ, ayaṁ dēha ūrdhvamadhastiryak cānugr̥hyatē-rasādiprāpaṇakarmaṇā tāḥ kāyasyānugrahaṁ kurvanti| tābhirayaṁ dēha āyyāyatē, ārāma iva jalahāriṇībhiḥ kēdāra iva kulyābhiḥ| saṅgrahē cōktam (śā. a.6)-"tāsāṁ khalu dhamanīnāṁ madhyāddaśa dhamanya ūrdhvaṁ prasr̥tā daśādhaḥ prasr̥tāstiryak catasraḥ| tābhiryathāsvamaṅgāvayavā ūrdhvādhastiryak samāśritā dhāryantē āpyāyyantē ca| tāsāmūrdhvagā hr̥dayamabhiprapannāḥ pratyēkaṁ tridhā jāyantē| ēvaṁ tāstriṁśat| triṁśatō madhyādvē dvē vātapittakapharaktarasān vahataḥ| ēvaṁ daśa| dvē dvē śabdarūparasagandhān gr̥hṇītaḥ| ēvamaṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gr̥hyantē| dvābhyāṁ dvābhyāṁ bhāṣatē ghōṣaṁ karōti svapiti pratibudhyatē ca| ēvamaṣṭau dvē cāśru vahataḥ| tathaiva dvē stanāśritē nāryāḥ stanyaṁ narasya śukram| adhōgamāḥ pakvāśayasthā daśa tridhā jāyantē| ēvaṁ tā api triṁśat| tatrādyāḥ pūrvavaddaśa dvē dvē vātapittakapharaktarasān vahataḥ| dvē vahatō'nnamantrāśrayēṇa, dvē tōyaṁ dvē mūtram| dvē śukraṁ vahatō dvē ca muñcataḥ| ta ēva nārīṇāmārtavaṁ vahataḥ| dvē varcōnirasanyau sthūlāntrapratibaddhē| ēvaṁ dvādaśa| śēṣāstvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svēdamabhivarddhayanti| tiryaggāminyastu catusrō bhidyamānāḥ subahudhā bhavanti|" iti|

Adhikarana strIpuruShANAM dRuSyasrotAMsi (40-41) · Śloka 41

idānīm strīpuruṣāṇāṁ dr̥śyāni srōtāṁsi nirupayitumāha | srōtāṁsi nāsikē karṇau nētrē pāyvāsyamēhanam||40|| stanau raktapathaścēti nārīṇāmadhikaṁtrayam| |41|

srōtāṁsi puṁsāṁ nava,-dvau nāsāpuṭau, dvau karṇau, dvē nētrē, pāyuḥ- gudam, āsyaṁ-mukham, mēhanaṁ-mūtraniṣkramaṇadvāram| strīṇāmētāni tathā'nyāni trīṇi,-dbau stanau, tathaikō raktapathō-raktamārgaḥ, pratimāsaṁ yatō yōnau raktaṁ pravartatē| tadēvaṁ strīṇāṁ trīṇisrōtāṁsi puṁbhyō'dhikāni| ēvaṁ srōtāṁsi dr̥śyānyabhidhāya śarīrē yānyadr̥śyāni srōtāṁsi tānyāha-

Adhikarana adRuSyaSyasrotAMsi (41-42) · Śloka 42

| jīvitāyatanānyantaḥ srōtāṁsyāhustrayōdaśa||41|| prāṇadhātumalābbhōnnavāhīni| |42|

antaḥ-śarīrābhyantarē, trayōdaśa srōtāṁsi vadanti| ' ācāryāḥ' iti śēṣaḥ| tāni ca srōtāṁsi jīvitāyatanāni-viśēṣēṇa jīvitasyādhiṣṭhānāni| kimbhūtāni ? prāṇadhātumalambhōnnavāhīni| prāṇākhyaṁ vātaṁ vahanti yāni tāni-prāṇavāhīni| dhātuvāhīni-rasādidhātun yani vahanti| malavāhīni-mūtraśakr̥tsvēdān yāni vahanti| tathā, ambhōvāhīni-udakavāhīni| tathā, annavāhīni-annamabhyavahr̥taṁ yāni vahanti| ēvaṁ trayōdaśa| saṅgrahē cōktam (śā.a.6)-"tatra prāṇavāhināṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ mahāsrōtaśca| tāni kṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavēgavidhāraṇādibhirduṣyanti| tatō'tisr̥ṣṭaṁ pratibaddhaṁ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṁ vā saśabdaśūlamucchvasanaṁ kurvanti| tatra śvāsavatsādhanam| udakavāhināṁ tālu mūlaṁ klōma ca| tānyāmabhayātipānōṣṇaśuṣkānnatr̥ḍvigrahādibhirduṣyanti| tatō'titr̥ṣṇā mukhaśōṣaḥ karṇakṣvēḍanaṁ tamōdarśanaṁ ca| tatra tr̥ṣṇōktamauṣadham| annavāhināmāmāśayō mūlaṁ vāmapārśvaṁ ca| tēṣāṁ duṣṭau sarvaṁ mātrāśitīyōktamavagadhcchēt| rasavāhināṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ daśa dhamanyaśca| raktavāhināṁ yakr̥t plīhā ca| māṁsavāhināṁ snāvānitvak ca| mēdōvāhināṁ vr̥kkau māṁsaṁ ca| asthivāhināṁ jaghanaṁ mēdaśca| majjavāhināṁ parvāṇyasthīni ca| śukravāhināṁ stahau muṣkau majjā ca| mūtravāhināṁ bastirvaṅkṣaṇau ca| śakr̥dvāhināṁ pakvāśayaḥ sthūlāntraṁ ca| svēdavāhināṁ mēdō rōmakūpāśca| srōtasāmēva viśēṣāḥ sirā dhamanyaḥ| aparē tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrōtasām| saraṇāt sirāḥ| dhmānāddhamahyaḥ| sravaṇātsrōtāṁsi| kēvalaṁ parasparasannikarṣāt saddr̥śakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyatē| anyē punarēvamācakṣatē| srōtāṁsi sirā dhamanyō rasāyanyō vāhinyō nāḍyaḥ panthānō'yanāni mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṁvr̥tāni sthānānyāśayā kṣayā nikētāścēti śarīrē dhātvavakāśānāṁ lakṣyālakṣyāṇaṁ paryayēṇa nāmānīti|" iti|

Adhikarana duShTaviSuddhAnAM krameNa rogasuKakaratvam (42) · Śloka 42

ahitasēvanāt| tāni duṣṭāni rōgāya, viśuddhāni sukhāya ca||42||

ahitānāmāhāravihārādīnāṁ sēvanāt-śīlanāt, tāni,-srōtāṁsi, duṣṭāni rōgāya sampadyantē| tēṣāṁ vijñānārthaṁ dōṣādivijñānīyōktamavagacchēt| viśuddhāni-aduṣṭāni srōtāṁsi, sukhāya ārōgyāya, sampadyantē|

Adhikarana srotasAM svadhAtusamavarNatvAdi (43) · Śloka 43

svadhātusamavarṇāni vr̥ttasthūlānyaṇūni ca| srōtāṁsi dīrghāṇyākr̥tyā pratānasaddr̥śāni ca||43||

svō dhātuḥ svadhātuḥ,-yō yō yasya yasya srōtasa ādhārasyādhēyatvēna sthitō dhātuḥ, tēna tēna svadhātunā samaḥ-samānō, varṇō yēṣāṁ srōtasāṁ tāni svadhātusamavarṇāni| yathā,-rasadhātutulyavarṇāni rasavāhisrōtāṁsi, yāvacchukradhātusaddr̥śavarṇāni śukravāhisrōtāṁsi| tathā, sarvasrōtasāṁ madhyē kāniciddr̥ttāni-vartulāni, kānicitsthūlāni, kānicidaṇūni-sukṣmāṇi srōtāṁsi| tathā, ākr̥tyā-saṁsthānēna, dīrghāṇi sarvāṇyēva| tathā, pratāna sadr̥śāni-patrarēkhātulyāni| patrarēkhātulyarupatvēna śākhā praśākhatayā'nēkadhā dūraṁ pravisr̥tānīti gamayati|

Adhikarana AhArAdInAM srotoduShTikaratvam (44) · Śloka 44

yataścāhitāhāravihārasēvanaṁ srōtōduṣṭikāraṇam, atastāni tadduṣṭikāraṇāni vakti āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddōṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇō yaśca srōtasāṁ sa pradūṣakaḥ||44||

āhāraḥ-pānāśanādilakṣaṇaḥ, dōṣaguṇaiḥ-vātapittaślēṣmaguṇairaukṣyādibhiḥ yaḥ samaḥ-tulyaḥ samānaguṇaḥ, sa srōtasāṁ pradūṣakaḥ| vihārō'pi-yō vāgdēhamanaścēṣṭālakṣaṇaḥ, sō'pi dōṣaguṇaiḥ samānaguṇō yathāyathaṁ srōtasāṁ pradūṣakaḥ| yaścāhārastathāvihārō dhātubhiḥ-rasādibhiḥ, viguṇō-viruddhaguṇō rasasamānaguṇarviparītaguṇaḥ, sa yathāyathamēva srōtasāṁ pradūṣakaḥ|

Adhikarana srotasAM duShTilakShaNam (45) · Śloka 45

srōtāsāṁ duṣṭiḥ kathaṁ jñāyatē ? ityāha atipravr̥ttiḥ saṅgō vā sirāṇāṁ granthayō'pi vā| vimārgatō vā gamanaṁ srōtasāṁ duṣṭilakṣaṇam||45||

atiśayēna pravr̥ttiḥ, yathā-mūtravāhisrōtasāṁ pramēhavadbahumūtratā| saṅgaḥ-apravr̥ttiḥ, kiñcidvā pravr̥ttirmūtrakr̥cchravat| śakr̥dvāhināṁ srōtasāmatīsāravatpurīṣātisaraṇaṁ-atipravr̥ttiḥ| saṅgaḥ stōkaṁ stōkaṁ kr̥tvāpurīṣasya pravr̥ttiḥ, athavā sarvasarvikayōdāvartavatpurīṣasyāpravr̥ttiḥ| ēvaṁ mūtravāhisrōtasāṁ mūtrātipravr̥ttya pravr̥ttī tatsrōtōduṣṭērlakṣaṇam| tathaiva purīṣavāhināṁ purīṣāti pravr̥ttyapravr̥ttī purīśavāhisrōduṣṭērlakṣaṇam| ēvamanyēṣāmapi srōtasāṁ yathāyathaṁ vastuvāhināṁ yathāsvaṁ vastvatipravr̥ttyapravr̥ttī tēṣāṁ duṣṭērlakṣaṇam| athavā sirāṇāṁ-srōtasāṁ, granthayaḥ-kuṭilabhāvatvaṁ, duṣṭērlakṣaṇam| vimārgatō vēti| athavā svaṁ mārgamujjhitvā mārgāntarāsādanaṁ srōtasāṁ duṣṭērlakṣaṇam|

Adhikarana srotasAM dvArANi (46) · Śloka 46

bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṁ pravisr̥tāni ca| dvārāṇi srōtasāṁ dēhē rasō yairupacīyatē||46||

bisānāṁ-mr̥ṇālānāṁ, yathā sūkṣmāṇi dvārāṇi-chidrāṇi, dūraṁ pravisr̥tāni-sakalaṁ bisaṁ gatāni, tathaiva srōtasāṁ dvārāṇi mukhāni, sūkṣmāṇi dēhē dūraṁ pravisr̥tāni-kr̥tsnaṁ dēhaṁ prakarṣēṇa gatāni| yaiḥ-dvāraicchidraiḥ, dēhē-śarīrē, abhyavahr̥tasyāhārasya kāyāgninā pacyamānasya prasādabhāvō yaḥ samudbhavati sa rasaḥ prasādākhya upacīyatē-vr̥ddhiṁ nīyatē|

Adhikarana srotasAM vyadhe mohAdayaH (47-48) · Śloka 48

vyadhē tu srōtasāṁ mōhakampādhmānavamijvarāḥ| pralāpaśūlaviṇmūtrarōdhā maraṇamēva vā||47|| srōtōviddhamatō vaidyaḥ pratyākhyāya prasādhayēt| uddhr̥tya śalyaṁ yatnēna sadyaḥkṣatavidhānataḥ||48||

srōtasāṁ tu vyadhē-tāḍanē sati, mōhādayō bhavanti| mōhādīnāmatirētaradvandvaḥ pralāpādīnāṁ ca| viṇmūtrayō rōdhēna sambandhaḥ| athavā maraṇamēva bhavati| ataḥ-asmājjīvita saṁśayāddhētōḥ, vaidyaḥ pratyākhyāya-"akriyāyāṁ dhruvō mr̥tyuḥ" (hr̥.ci. a.11/44) ityādyuktvā, śalyamuddhr̥tya-bahirniṣkāsya, prasādhayēt| katham ? yatnēna-nāvahēlayā| kēna prasādhayēt ? sadyaḥkṣatavidhānataḥ-sadyōvraṇapratiṣēdōktavidhinā|

Adhikarana dhanvantarimate pittaM pAcakam Atreyamate~aagniH pAcakaH (49) · Śloka 49

annasya paktā pittaṁ tu pācakākhyaṁ purēritam| dōṣadhātumalādīnāmūṣmētyātrēyaśāsanam||49||

turavadhāraṇē| anēkavidhasyāhārasyābhyavahr̥tasya pittamēva paktā| kimbhūtaṁ pittam ? pācakākhyaṁ purēritaṁ,-pūrvaṁ dōṣabhēdīyē'dhyāya uktam| yathā (hr̥.sū. a.12/10)-"pakvāmāśayamadhyagam" ityārabhya yāvat "pācakaṁ nāma tatsmr̥tam|" iti| tadīddr̥śa pittamāhāraṁ pācayatīti dhanvantarimatam| dōṣadhātviti| ōtrēyasya-atriputrasya, śāsanaṁ-ājñā, iti-ēvaṁ, dōṣādīnāmūṣmā'gniriti| dōṣāḥ-vātādayaḥ, dhātavō-rasādayaḥ, malāḥ-mūtrapurīṣasvēdāḥ, ādiśabdēna dūṣikādayaḥ| tēṣāṁ dōṣādīnāṁ sambandhī ūṣmā-agniḥ, yaḥ sa ēvānnasya paktā, na tu pittaṁ pācakākhyamiti|

Adhikarana dhanvantarimate grahaNyeva pittadharA kalA (50-51) · Śloka 51

tadadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| saiva dhanvantarimatē kalā pittadharāhvayā||50|| āyūrārōgyavīryaujōbhūtadhātvagnipuṣṭayē| sthitā pakvāśayadvāri bhuktamārgārgalēva sā||51||

Adhikarana balavatI grahaNyannaM pAcayati abalA Amameva vimu~jcati (52) · Śloka 52

bhuktamāmāśayē rudhvā sā vipācya nayatyadhaḥ| balavatyabalā tvannamāmamēva vimuñcati||52||

bhuktaṁ-abhyavahr̥tamannaṁ, āmāśayē-āmānnasthānē yatrāmamannaṁ tatra, sā-grahaṇī, ruddhvā-avaṣṭabhya, adhō nayati| kiṁ kr̥tvā ? pipācya,-vividhaiḥ prakāraiḥ pācayitvā| balavatīti| balavatī bhuktaṁ vipācyādhō nayati| abalā punaḥ satī sā āmamēva-apakvamēva vimuñcati| nanu, jāṭhārāgnirannaṁ grahaṇīsthaṁ pacati, na grahaṇī| tataśca kathamuktam ? "sā vipācya nayatyadhaḥ" iti| atrōcyatē| agnigrahaṇyōrādhārādhēyabhāvēna sthitatvādyujyata ēvaitadvaktum| grahaṇī hyagnērādhāraḥ| tathā ca prāguktam (ślō.50)-"kalā pittadharāhvayā" iti| pittaṁ ca vahniḥ| tathā cādhunaiva vakṣyati (ślō.90)-"pittaṁ vahniḥ" ityādi| tadēvaṁ vahnayādhārā yā kalā sā'nnagrahaṇādgrahaṇītyucyatē| tataścādhāratayā grahaṇīmāśrityāgniḥ pākakaraṇasamarthō bhavati, nādhāramantarēṇa kēvala ēva| tadēvamagnyādhārasya grahaṇyākhyasya pākanirvartanaṁ prati kartr̥tvaṁ yuktamēvēti| ataḥ "sā vipācya nayatyadhaḥ" ityētadupapannamēva|

Adhikarana agnigrahaNyoH parasparamupakAryopakArakaBAvaH (53) · Śloka 53

agnigrahaṇyōrādhārādhēyabhāvatayā'vasthānāt parasparabalādhānēnōpakaryōpakārakabhāvaḥ sambhāvyata ityāha grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇībalaḥ| dūṣitē'gnāvatō duṣṭā grahaṇī rōgakāriṇī||53||

hi yasmādarthē| yasmādgrahaṇyā yadbalaṁ-sāmarthyaṁ, tasya hēturagniḥ| agnitō grahaṇyā balamutpadyatē| sa cāpyagnirgrahaṇībalaḥ, grahaṇī balaṁ yasyāgnēḥ sa ēvam| apiśabdānna kēvalamagnirgrahaṇyā balam, grahaṇyapyargnērbalam| atō hētōrdūṣitē'gnau duṣṭāgrahaṇī rōgakāriṇī sampadyatē| ēvaṁ cārthād grahaṇyāmapi duṣṭāyāmagnirduṣyati| duṣṭaśca sō'pi rōgakārī sampadyatē| ēvaṁ yā pittadharā kalā sā'duṣṭā satyāyurādīnāṁ puṣṭayē bhavatītyuktam| annagrahaṇādbhahaṇyā ēvaṁrūpatā|

Adhikarana annapAkasyAgnirhetuH (54) · Śloka 54

taccānnaṁ vipakvamēva dēhadhātvādipōṣaṇam, nāpakvam| tasya cānnapākasya hēturagniḥ, ata āha yadannaṁ dēhadhātvōjōbalavarṇādipōṣaṇam| tatrāgnirhēturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||54||

yadannaṁ-āhārō, dēhadhātvādipōṣaṇaṁ bhavati, tatrāgnirhētuḥ| kutaḥ ? ityāha-na hītyādi| hi-yasmāt, apakvādāhārādrasarudhirādayō na sambhavanti| atō dēhadhātvādipōṣaṇē sarvatrāgniḥ kāraṇam, pākakriyānirvartanāt| tadēvamanvayavyatirēkābhyāmavagamyatē, annaṁ dēhadhātvādihēturagniprabhāvādēva, tasmādagniḥ pākakāraṇam, pakvamannaṁ dēhādipōṣaṇam| iti parasparakāraṇtvamanayōḥ|

Adhikarana SarIre~annapAkaprakAraH (55-56) · Śloka 56

"na hyapakvādrasādayaḥ" ityuktam| ataḥ pākasyaivētikartavyatāṁ nirupayannāha annaṁ kālē'bhyavahr̥taṁ kōṣṭhaṁ prāṇānilāhr̥tam| dravairvibhinnasaṅghātaṁ nītaṁ snēhēna mārdvam||55|| sandhukṣitaḥ samānēna pacatyāmāśayasthitam| audaryō'gniryathā bāhyaḥ sthālīsthaṁ tōyataṇḍulam||56||

kālē-"prasr̥ṣṭē viṇmūtrē" (hr̥.sū. a.8/55) ityādinā granthēna prāṅnirūpitē| annamabhyavahr̥taṁ kōṣṭhaṁ-hr̥dayādyaṅganibandhanaṁ sthānaṁ, praṇākhyēna vāyunā''hr̥taṁ-ānītam| "ṣṭhīvanakṣavathūdgāra" (hr̥.sū.a.12/5) ityādinaiva prāṇānilāhr̥tatvē labdhē punaruktaṁ spaṣṭārtham| tacca dravaiḥ-dravaguṇōpalakṣitaistōyavyañjanamadyakṣīrādibhiḥ, vibhinnasaṅghātaṁ-apanītapiṇḍitabhāvam| tathā, snēhēna-ghr̥tādinā, mr̥dutvaṁ prāpitam| tathā, āmāśayasthitamagniḥ pacati| "nābhistanāntaraṁ jantōrāmāśaya iti smr̥taḥ|" iti vyākhyāta āmāśayastantrāntarē (carakē vi. a. 2/23)| kimbhūtō'gniḥ ? audaryō-jaṭharabhavaḥ| tathā samānākhyēna vāyunā sandhukṣitaḥ-uddīpataḥ| kālagrahaṇasyōpalakṣaṇārthatvānmātrādisahāyēna jāṭharāgninā samanōddīpitēna pakvamannaṁ dēhadhātvādipōṣaṇam| nanu, audaryō'gniradr̥śyatvānna jñāyatē kathaṁ pacati ? atastadarthaṁ bāhyaṁ dr̥ṣṭāntaṁ nirupayituṁ granthakr̥dāha yathētyādi| yathā bāhyō'gniḥ sthālīsthaṁ tōyataṇḍulaṁ pacati| tōyaṁ ca taṇḍulāśca tōyataṇḍulam, dvandvaikavadbhāvaḥ| tathaivāsāvaudaryō'gniḥ sandhukṣitaḥ samānēnāmāśayasthitaṁ caturvidhamannaṁ-aśitapītalīḍhakhāditabhēdabhinnaṁ, prāṇānilāhr̥taṁ pacati| nanu, dōṣabhēdīyē'dhyāyē pūrvamuktam (hr̥.sū.a. 12/4)-"prāṇō'tra mūrdhagaḥ| ityārabhya yāvat "niśvāsānnapravēśakr̥t|" iti| annasya pravēśaṁ-āharaṇaṁ, karōtītyannapravēśakr̥t| prāṇānilā hr̥tamityanēnāpyayamarthaḥ pratyapādi| tatkimētēna ? atrōcyatē| annapravēśakr̥dityanēnānnapravēśakaraṇamātramuktam, na tu kōṣṭhaprāpaṇamiti| prāṇasya hi vāryōrmūrdhāśritasyōrō yāvatsaṁcāra uktaḥ, na tatō'dhaḥ| ēvamannapravēśakaraṇaṁ tāvatprāptaṁ yāvaduraḥ, na kōṣṭhamiti| kōṣṭhaṁ prāṇānilāhr̥tamityanēna tu kōṣṭhaprāpaṇākhyō'rthaviśēṣa uktaḥ| iti dvayamapyētadvaktuṁ yuktam| [ nanu, ] 'sandhukṣitaḥ samānēna' iti ca na vācyam| yataḥ prāguktam (hr̥.sū.a.12/8)-"samānō'gnisamīpasthaḥ kōṣṭhē carati sarvataḥ|" iti| ēvaṁ jāṭharēṇāgninā sahacaraḥ samanō vāyuḥ sandhukṣayatītyarthō'vatiṣṭhatē| tasmāt "sandhukṣitaḥ samānēna " ityanēna nārthaḥ| ucyatē| arthaviśēṣasampratyayārthamētaduktam| tathā hi-"samānō'gnisamīpasthaḥ kōṣṭhē carati sarvataḥ| annaṁ gr̥hṇāti pacati " iti samānasayaiva pākakriyāṁ prati vahnisandhukṣaṇadvārēṇa kartr̥tvamuktam, nāgnēḥ| iha punaḥ sandhukṣitaḥ samānēnāgniḥ pacati, na samānō vāyuḥ, ityapaunaruktyamēva| yadyapi caikapratyayajanitaṁ na kiñcidasti, tathā'pyannapākakriyāṁ pratyagnērēva kartr̥tvam, na samānādēḥ| samānādayō hyupakārakā ēva| atō yuktamidaṁ 'agniḥ pacati' iti|

Adhikarana aByavahRutAdannAdeva krameNa kaPapittavAtAnAmIraNaM bRuMhaNaM ca (57-58) · Śloka 58

tasyānnasyēdānīmagnisamīpasthasya yā avasthāstāḥ kathayan punastamēva pākaṁ nirdiśati ādau ṣaḍrasamapyannaṁ madhurībhūtamīrayēt| phēnībhūtaṁ kaphaṁ, yātaṁ vidāhādamlatāṁ tataḥ||57|| pittamāmāśayātkuryācyavamānaṁ, cyutaṁ punaḥ| agninā śōṣitaṁ pakvaṁ piṇḍitaṁ kaṭu mārutam||58||

ādau-prathamaṁ, ṣaḍrasamapi, apiśabdādvitrādirasamapi, annaṁ-abhyavahr̥tamaśitapītādikaṁ, tatpacyamānaṁ madhurībhutaṁ-amadhuraṁ madhuraṁ sampannaṁ sat, kaphamīrayēt| kimbhūtaṁ kapham ? phēnībhūtam| pānīyādērapi pacyamānasya prathamaṁ phēnōtpattidarśanādēvamuktam| vidāhāditi| tataḥ-prathamāvasthātō mādhuryaprāyāyā anantaraṁ, madhyamāvasthāṁ prāpya jāṭharēṇa vahninā pakvaṁ ṣaḍrasamapyannamabhyavahr̥tamamlatāṁ yātaṁ-anamlamamlaṁ sampannaṁ, pittaṁ vidadhyāt| kasmātpunaramlatāṁ yāti ? ityāha-vidāhāt| viruddhō viṣamō vā dāhō-vidāhaḥ| tatō vidāhāddhētōramlatāṁ yātam| kimbhūtamannam ? āmāśayāccyavamānaṁ,-nāmāśayasthitamēva| cyutaṁpunaḥ-tata āmaśayātpakvāśayaṁ prāptaṁ, jāṭharāgninā pakvaṁ śōṣitamannaṁ, tathā piṇḍitaṁ-tadānīm piṇḍaṁ sañjātaṁ saṁhataṁ sampannaṁ, tathā kaṭukaṁ jātaṁ, anyāṁ(ntyāṁ) tr̥tīyāmavasthāṁ prāpya mārutaṁ kuryāditi yōjyam| ētacca sarvaṁ svabhavasiddhaṁ svasaṁvēdyaprāyaṁ kāryānumēyaṁ ca| ata ēva rasaṣaṭkē'pi yaddravyāṇāṁ vipākatraividhyaṁ madhurāmlakaṭukalakṣaṇamuktaṁ, tadanayā rītyōpapannataraṁ bhavati| tathā hi-ṣaḍrasasyāpyannasya jāṭharāgninā pacyamānasya rasatrayōpalakṣitēna madhurāmlakaṭukasvabhāvēnāvasthātrayēṇa pariṇāmō bhavati| atha (nanu,) annamityatra kasmāt "adō jagdhirlyaptikiti" iti jagdhyādēśō na bhavati ?| brūmaḥ| anna iti nipātanāt "bahulaṁ chandasi" iti bahulavacanādvā jagdhyādēśābhāvaḥ| nanu, vidāhādamlatāṁ gatamiti sāmānyēnōktama yuktamivābhāti| yatō drākṣēkṣuśarkarādīnāmavidāhitvaṁ śrūyatē| api ca vidāhādīni ca varjayēditi tantrakāraḥ (hr̥.sū.a. 8/32) paṭhati| anayā ca rītyā avadāhidravyābhāva ēva syāt| tasmātsāmānyēna vidāhitvamabhyupagamyamānamanyāyyamiva manyāmahē| ucyatē| vidāhasya dvaividhyādadōṣaḥ| iha hi dvividhō vidāhaḥ prathitō dōṣasthānakr̥tō dravyakr̥taśca| tatra hi dōṣasthānakr̥tasya grahaṇam| [nanu,] āmāśayācyutamagninā pakvamiti kathamuktam ? yataḥ pakvāśayasthasyāgninā pākō'nupapannaḥ| dūravyavadhānō hyagnirāmāśayasthaḥ| tasmātpakvāśayasthasyānnasya pakvatvamanupapannam| atrōcyatē| pakvāśayē'pyasti pākaḥ, tantrakāravacanāt| tathā hi prāgbastividhāvabhyadhāt (hr̥.sū.a.19/34)-"yathā vā snēhapaktiḥ syādatō'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn" ityādi| tadēvaṁ pakvāśayasthasyāpyanuvāsanasya snēhapākō'bhihitaḥ| tathā pakvāśayē'pyagninā pakvasya punaḥ pākō yukta ēva| tantrāntarēṣu māṁsādīnāmapi viklēdadarśanādanyatrāpi pākō'nujñāta ēva|

Adhikarana anyAgnInAM karmANi (59) · Śloka 59

jāṭharasyāgnēḥ karmābhidhāya, idānīmanyēṣāmapyagnīnāṁ karmābhidhātumāha bhaumāpyāgnēyavāyavyāḥ pañcōṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇānsvān svān pārthivādīn pacantyanu||59||

bhūmērayaṁ bhaumaḥ| āpya iti cintyam| āgnēya iti "agrērḍhak" iti ḍhak| vāyavya iti "sā'sya dēvatā" ityarthē "vāyvr̥tupitruṣasō yat" iti yat| tadatraupamyarthō bōdhyaḥ, vāyavya iva vāyavya iti| kē punastē ? ityāha-pañcōṣmāṇa iti| kimbhūtāḥ ? sanabhasāḥ| saha nābhasēnōṣmaṇā pañcōṣmāṇaḥpañcāgnayaḥ| bhauma ūṣmā yāvannābhasa ūṣmēti| tadētē'gnayaḥ pañcāhāraguṇān anu-paścāt, pacanti| kutō'nu ? prakr̥tatvā daudāryāgninirvartitādannapākāt| kimbhūtānāhāraguṇān ? svānkhān pārthivādīn| yō yasya māhābhutōṣmaṇaḥ pārthivādērātmīyō guṇaḥ, taṁ guṇaṁ sa ēva pārthivādyūṣmā pacati|

Adhikarana BUtaguNAnAM BUtaguNapoShakatvaM (60) · Śloka 60

anayā cōktyā āhāraḥ śarīragatānāṁ bhāvānāṁ samānaguṇānāṁ guṇadvārēṇa varddhanahētuḥ,viparīta guṇānāṁ ca kṣayahētuḥ iti pratipādayati yathāsvaṁ tē ca puṣṇanti pakvā bhūtaguṇān pr̥thak| pārthivāḥ pārthivānēva śēṣāḥ śēṣāṁśca dēhagān||60||

tē ca-guṇāḥ, pañcamahābhūtāśritāḥ| yathāsvaṁ yē yēṣāṁ mahābhūtānāmātmīyā guṇāḥ, tē yathāsvamātmīyēna vahninā pakvā ātmīyānēva dēhasthān mahābhūtaguṇān puṣṇanti| kathaṁ puṣṇanti ? ityāha-pr̥thak,-pratyēkaṁ kr̥tvā, naikaṁ sarvē, na sarvānēkaḥ| tāmēva pratyēkaṁ bhūtaguṇapuṣṭiṁ pañcōṣmapakvāhāraguṇakr̥tāṁ spaṣṭī kurvannāha- pārthivā mahābhūtaguṇāḥ pārthivānēva mahābhūtaguṇān dēhagān puṣṇanti-vr̥ddhiṁ nayanti| śēṣāḥ-pārthivaguṇēbhyō yē'nyē mahābhūtaguṇā āpyāstaijasā vāyavyā nābhasāśca, tē śēṣān pārthivaguṇavyatiriktānāpyādimahābhūtaguṇān, puṣṇanti-āpyāyayanti| guṇānāṁ ca nirādhārāṇāmasambhavāt sahādhārēṇa pr̥thivyādinā mahābhūtēna saha pakvā ētē mahābhūtaguṇāstathāvidhānēva mahābhūtaguṇān puṣṇantīti sāmarthyalabhyō'rthaḥ| atra cōdayanti| nanu, pr̥thivyādimahābhūtacatuṣṭayavyatiriktasyōddēśamātratvādākāśasya sattaiva durghaṭā| kutaḥ punastasyōṣmaṇaḥ sambhavaḥ ? iti| atrōcyatē| ākāśasya sattā tāvat dravyanirṇayaprastāva prāk (hr̥.sū. a.9/1) pratipāditaiva| tathā nāsikāśrōtrāsyādiṣu suṣirēṣu sthānēṣu sthita ūṣmā dāhapākādīn kurvan nābhasa ūṣmētyupacaryatē| ityaupacārika ūṣmā'pyasyōpapanna ēva| ēvaṁ pañca bhautikā agnaya ētē, ēka udarāgniḥ, sapta ca dhātvagnayō vakṣyamāṇāḥ, iti trayōdaśāgnayaḥ| nanu, pārthivādyūṣmabhiḥ pakvasya punardhātūṣmabhiḥ pākakālē dhātūnāmapi pāñcabhautikatvāttatrāpi pārthivādyūṣmabhāvaḥ| taiśca pārthivādyūṣmabhiḥ punaḥ pākaḥ, ityēvamaṣṭādaśa prāpnuvanti| satyamēvatat| kintu ta ēva pañcōṣmāṇaḥ pārthivādayaḥ sthānantaraprāptā dhātūṣmāṇa iti vyapadēśa māsādayanti| yathā-udakaṁ sthānāntaragataṁ lasīkādivyapadēśaṁ labhatē| tathā cōktam-"taccharīragataṁ lasīkādivyapadēśaṁ prāpnōti|" iti| anyē tvēvamāhuḥ-ētē trayōdaśāgnayaḥ, tathā saptasu sirāśatēṣu saptāgniśatāni, pañcasu māṁsapēśī śataṣu ca pañcāgniśatāni "| iti| ēvaṁ pañcamahābhūtātmakādāhārādyathāsvamagninā pakvādrasa āhārasāraḥ| tatrasthairmahābhūtaguṇairdēhagā mahābhūtaguṇā rasadhātvāśritā yathāsvamabhivarddhantē|

Adhikarana annasya dviprakAraH parimANaH (61) · Śloka 61

kiṭṭaṁ sāraśca tatpakvamannaṁ sambhavati dvidhā| |61|

tadannaṁ pakvaṁ dvidhā sambhavati-dviprakāraṁ jāyatē, kiṭṭarūpaprasādarūpatayā|

Adhikarana mUtrAdyutpattiH (61) · Śloka 61

kiṭṭamapi yadētannasya pakvasya, tadapyacchānacchabhēdēna dvidhētyāha | tatrācchaṁ kiṭṭamannasya mūtraṁ vidyāddhanaṁ śakr̥t||61||

tatra-tayōracchānacchabhēdabhinnayōḥ kiṭṭayārmadhyāt, yadacchamannasya kiṭṭaṁ tanmūtraṁ vidyāt| yad ghanaṁ-saṁhataṁ, annasya kiṭṭaṁ tat śakr̥t-purīṣaṁ, jānīyāt|

Adhikarana sArasya saptAgniBiH pAkaH (62) · Śloka 62

sārastu saptabhirbhūyō yathāsvaṁ pacyatē'gnibhiḥ| |62|

sāraḥ punaḥ-prasādākhyō bhāgō, bhūyaḥ saptabhiragnibhiḥ pacyatē| udarāgninā pañcabhiśca bhūtāgnibhiḥ pūrvaṁ pakvaḥ san pāścātsārībhūtō dhātūṣmabhiḥ pacyata iti pratipādanarthaṁ bhūyō grahaṇam| kathaṁ pacyatē ? yathāsvaṁ,-yasya sārasya rasādisapta dhātusthasya yō'gniḥ sa ātmiyaḥ, tēna tēna sa sa sāraḥ pacyata ityarthaḥ| rasadhātusthaḥ sārō rasadhātvagninā pacyata iti bhāvaḥ| caturvidhō'pyāhārā'bhyavahr̥tō jaṭharāgninā bhūtasahāyēna pakvaḥ kiṭṭasāratāṁ yāti| tatō yaḥ sāraḥ prasādākhyaḥ sa pūrvaṁ hr̥dayaṁ yāti| tatō hr̥dayāntaḥsthēna vyānēna vikṣiptastatsthābhiḥ sirābhirdaśabhirmūlabhūtābhiḥ kr̥tsnaṁ śarīramuhyamānō rasadhātunā sahaikatāṁ prāptō rasadhātvaśayasthēna vahninā bhūtāgnisahāyēna pacyamānō raktadhātusāratayā pariṇamiti| raktadhātusāratayā pariṇatō māṁsadhātusāratayā pariṇamati| yāvatsa ēvāhārarasaḥ kramēṇa garbhatayā pariṇamitīti|

Adhikarana rasAduttarottaradhAtusaMBavaH (62-63) · Śloka 63

amumarthaṁ dyōtayitumuvāca | rasādraktaṁ tatō māṁsaṁ māṁsānmēdastatō'sthi ca||62|| asthnō majjā tataḥ śukraṁ śukrādgarbhaḥ prajāyatē| |63|

rasāt-dhāturasādāhārarasēna sahaikatāmāpannāt, raktaṁ prajāyatē-sa dhāturasastathābhūtō raktatayā sampadyatē| tāvadyāvatsa ēva garbhatvēnēti yōjyam| atra cōdayanti| nanu, yadyāhārarasō vyānavikṣiptō rasadhātunā sahaikatāṁ pariṇaman kramēṇa raktādīn bhāvān garbhāvasānān pariṇamati| tarhi kathamuktaṁ "sārastu saptabhirbhūyō yathāsvaṁ pacyatē'gnibhiḥ|" iti ? atrōcyatē| kāryē kāraṇōpacāradētaduktamityavēhi| sārakāryēṣu rasaraktādiṣu saptabhirdhātvagnibhiḥ pacyamānēṣu "sārastu saptabhirbhūyō yathāsvaṁ pacyatē'gnibhiḥ|" ityuktam| tasmādrasādidhātava ēva sārākhyānmūlakāraṇādutthitāḥ paramārthēna pacyanta iti bōdhyam| nanu, yadi kramēṇāhārarasādrasō rasādraktaṁ raktānmāmsamityādikrama āśrīyatē, tatkathamuktaṁ (ślō.68)-"vyānēna rasadhāturhi vikṣēpōcita karmaṇā|" iti? atra hi yugapaditi ca nirdiśyatē| yugapat-ēkakālaṁ, vyānēna rasō dēhē vikṣipyatē| vikṣiptācca rasāt sarvadhātūtpattiriti pratyajñāyi| iha ca rasaraktamāṁsādikramēṇāhārarasāddhātuniṣpattirityucyatē| tadētat parasparaṁ viruddhamiva lakṣyatē| brūmaḥ| yugapacchabdō'tra śīghrakramārthaḥ| tathā cōvāca sāṅkhyē (sāṁ.kā. 3)- "yugapaccatuṣṭayasya tu vr̥ttiḥ kramaśaśca tasya nirdiṣṭā|" iti| asyārthaḥ-manōbuddhyahaṅkārāstrayaścakṣuḥśrōtrādīnāṁ madhyādanyatama ityēvaṁ catuṣṭayamētat| asya ca vr̥ttēryugapannirdiṣṭā kramēṇa ca| tatra yugapadvr̥ttirutpalapatraśatasūcībhēdananyāyēna| kramēṇa ca vr̥ttiryathā,-cakṣurādi rūpādikaṁ paśyati, manastatra saṁśētē, buddhirniścinōti, ahaṁ karōmītyahaṅkāra udyamayati| tadvadatrāpi yugapatkramēṇa ca vikṣēpō na viruddhaḥ| astvētat| rasadhāturityētatkathamuktam ? yatō rasākhyō dhātustēna na vikṣipyata, kintarhi ? āhārarasaḥ| ata ēva dhātuśabdōpādānamanarthakam| brūmaḥ| dhātuśabda ādhārābhidhēyatvēnēhōpāttō rasasya dēhadhāraṇatvaṁ darśayitum| sarvēṣāṁ hi dhātūnāṁ yaddēhadhāraṇasvabhāvatvaṁ tadāhārarasāpyāyitānāmēṣāṁ, na tvanāpyāyitānām| ataḥ sa āhārarasō dhātunāmādhāraḥ udbhavasthānam| yathā,-lōkē hēmādīnā ya ādhāraḥ pratiniyatā viśiṣṭā mr̥t sa dhātusaṁjñayā bhaṇyatē| iyaṁ mr̥ddhēmadhāturiyaṁ rajatadhāturiti| ēvamāhārarasā vyānēna vikṣipyata, na rasākhyō dhātuḥ, iti sthitamētat| kiñca, āhārarasādēkakālaṁ saptasudhātusrōtaḥsu pravēśitādrasaraktādayō dhātava utpadyantē, iti yadyēṣa ēkakāladhātupōṣaṇapakṣa āśrīyatē, tadānīmidaṁ virudhyatē-"pūrvō dhātuḥ paraṁ kuryādvr̥ddhaḥ kṣīṇāśca tadvidham|" (hr̥.sū. a. 11/35) iti| yataḥ sarvē dhātava āhārarasēna yugapadvyānavikṣiptēna svē svē srōtasyavatiṣṭhamānāḥ svātantryēṇāhārarasāpyāyitāḥ puṣyanti, anāpyāyitāḥ kṣayaṁ yānti| tadēvaṁ kathaṁ pūrvasya dhātōrvr̥ddhau parasya vr̥ddhiḥ pūrvasya dhātōḥ kṣayē parasya kṣayaḥ syāt ? na hi kadāciddhaṭatē maitrē tr̥ptē caitraḥ suhitaḥ syāt, atr̥ptē vā'suhitaḥ syāt| tathā sthūlasya mēda ēvōpacīyata iti dr̥ṣṭam| na ca samaṁ kr̥tvā saptasu dhātusrōtaḥsu vinikṣiptē rasē mēdasō'dhikā vr̥ddhiḥ kathañcidupapadyatē| kramapariṇāmapakṣē tu sthūlasyāhārarasō rasadhātutayā pariṇamiti| rasadhātū raktatayā, raktadhāturmāṁsatayā, māṁsadhāturmēdastayā pariṇamati| mēdasa āhārapūrṇasya sa āhārarasō mēdastvaṁ prāptaḥ punaḥ pratisrōtōnyāyēna māṁsasya viśēṣavatīm vr̥ddhiṁ karōti, anantaraṁ raktasya, anantaraṁ rasasya| punaśca rasadhāturatipūrṇō raktasya vr̥ddhiṁ vidhattē, raktadhāturmāṁsasya, māṁsadhāturmēdasaḥ, ityēvamatisthūlasya mēdōvadrasādayō māṁsāvasānā apyupacīyantē| asthyādayaścāsthyādisrōtasāṁ mēdasā''vr̥tatvānna tathōpacīyantē| tasmādāhārarasēna mēdōbhāvēna pariṇamatā udakaparipūrṇābhinavamr̥tkumbhajalalavasyandananyāyēnāsthyādayō dhātavaḥ kēvalamāpyāyyantē, na tu tathōpacīyantē| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 21/4)- "sthūlasya mēda ēvōpacīyatē, na tathētarē dhātavaḥ|" iti| asya hyayamarthaḥ,-mēdasō yē'nyē'sthyādayaḥ śukrāvasānastē na tathōpacīyantē, na punaḥ pūrvē rasādayō dhātavaḥ sthūlasya nōpacīyanta iti| ata ēvāha muniḥ (ca. sū. a.21/9)- "mēdōmāṁsātivr̥ddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathōpacayōtsāhō narō'tisthūla ucyatē||" iti| api ca, yadi kramapariṇāmapakṣō nōrarīkriyēta tadānīṁ garbhasya śukradhātusārōtpannasya rasādayō majjāvasānā dhātavō na syuḥ| kāraṇānuvidhāyīni hi kāryāṇi bhavantītyuktam| kramapariṇāmapakṣē punaḥ śukraprasādasya sarvadhātuprasādarūpatayā pariṇatatvāt sa śukraprasādō garbhatayā pariṇamaṁstathārupa ēva pariṇamati| kāraṇānurūpatvātkāryāṇām| tathā ca bījakāraṇē vaṭadhavaprarōhādau sakalānyavaśyaṁ tatpadārthajātāni tathārūpāṇyavyaktarūpatayā tānyavatiṣṭhantē| yāni kāryarūpatayā pariṇamanti, sarvāṇyabhivyaktiṁ yānti kāryē dr̥śyantē| nanu, kramapariṇāmapakṣē dhātōrdhātvantarōtpattāvāśrīyamāṇāyāṁ yō yō dhāturdhātvantarabhāvēna dēhē pariṇamati| tasya tasya dhātōrdhātvantarabhāvēna pariṇātatvādabhāvaḥ prāpnōti pūrvasya pūrvasya| tataśca śukraprasādasyaiva dēhē sadbhāvaḥ syāt, na rasādīnāṁ dhātūnām| tathā caivamāhāravinivr̥ttāvapi strīgamanasāmarthyaṁ syāt, śukrasya vidyamānatvāt| atrōcyatē| anavacchinnapravāhasantānakramēṇāṁśāṁśikatayā dhātūnāṁ dhātvantarabhāvāpattiḥ, na tulya kālaṁ sarvairavayavairutpattiḥ| iti kr̥tvā yō yō dhāturdhātvantarabhāvēna dēhē pariṇamati na tasya tasya dhātōḥ pūrvasyābhāvaḥ prāpnōti, sarvairavayavairapariṇatatvāt| tadēvaṁ sarvathā kramapariṇāmapakṣa ēvāśrayituṁ nyāyyaḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahē'pyadhītam (śā. a. 6)- "tatrāhārarasō vyānavikṣiptō yathāsvaṁ saptasu dhātvagniṣu kramātpacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantaramēva prāptaraktādisaṁjñaḥ kālavadaskhalitaprayāṇō dēhamūrjayan" ityādi| tathā carakasaṁhitāyāṁ dr̥ḍhabalō'pyāha (ci. a. 15/14)- "rasādraktaṁ tatō māsaṁ māṁsānmēdastatō'sthi ca| asthnō majjā tataḥ śukraṁ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ|| ityuktavantamācāryaṁ śiṣyastivadamacōdayat| rasādraktaṁ visadr̥śātkathaṁ dēhē'bhijāyatē|| rasasya na ca rāgō'sti sa kathaṁ yāti raktatām| rasādraktāt sthiraṁ māṁsaṁ kathaṁ tajjāyatē nr̥ṇām|| rasādraktāttathā māṁsānmēdasaḥ śvētatā katham| ślakṣṇābhyāṁ māṁsamēdōbhyāṁ kharatvaṁ kathamasthiṣu|| kharēṣvasthiṣu majjā ca kēna snigdhō mr̥dustathā| majjñaśca pariṇāmēna yadi śukraṁ prajāyatē|| kathaṁ sarvagataṁ śukraṁ pravadanti manīṣiṇaḥ|| atha prasādānmajjñaśca śukraṁ bhavati dēhinām|| chidraṁ na dr̥śyatē'sthnāṁ ca tanniḥsarati vā katham| ēvamuktastu śiṣyēṇa guruḥ prāhēdamuttaram|| tējō rasānāṁ sarvēṣāmambujānāṁ yaducyatē| pittōṣmaṇaḥ sa rāgēṇa rasō raktatvamr̥cchati|| vāyvagnitējasāyuktaṁ raktaṁ māṁsatvamr̥cch gati| ślēṣmāṇaṁ ca samāśritya māṁsa snēhābhisaṁyutam|| sthiratāṁ prāpya śauklyaṁ ca mēdō dēhē'bhijāyatē| pr̥thivyagnyanilādīnāṁ saṅghātaḥ ślēṣmaṇā vr̥taḥ|| kharatvaṁ prakarōtyasya jāyatē'sthi tatō nr̥ṇām| karōti tatra sauṣiryamasthnāṁ madhyē samīraṇaḥ|| mēdasā tāni pūryantē snēhō majjā tataḥ smr̥taḥ| tasmānmajjñaśca yaḥ snēhaḥ śukraṁ sañjāyatē tataḥ|| vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṁ jāyatē'sthiṣu| yēna sravati tacchukraṁ navātkumbhādivōdakam|| srōtōbhiḥ syandatē dēhātsamantāccukravāhibhiḥ| harṣēṇōdīritaṁ rāgātsaṅkalpācca manōbhavāt|| [vilīnaṁ ghr̥tavaḍyāyāmōṣmaṇā sthānavicyutam|] bastau sambhr̥tya niryāti sthalānnimnamivōdakam|" iti| tathā carakamunirapi sākṣādadhijagē (ci. a.8/37)-"srōtasā ca yathāsvēna dhātuḥ puṣyati dhātunā|" iti| tathā (ca.sū. a.28/3)-"dhātavō hi dhātvāhārāḥ prakr̥timanuvartantē|" iti| nagnajidapyāha-"tatrāhārarasātpūrvaṁ rasadhāturvivaddhatē| raktadhātū rasāccaiva raktākhyānmāṁsamēva ca|| mēdōdhātustatō māṁsādasthyākhyō mēdasastathā| majjadhātustatō'sthyākhyānmajjñaḥ śukrākhya ēva ca|| śukrātparaṁ ca garbhasya sambhavaḥ parikīrtitaḥ|" iti| tasmātkramapariṇāmapakṣa ēva yuktaḥ|

Adhikarana rasAdInAM dhAtUnAM malAH (63-64) · Śloka 64

ēvaṁ rasādīnāṁ dhātūnāṁ prasādaṁ darśayitvā, kiṭṭaṁ yathākramaṁ darśayitumāha | kaphaḥ pittaṁ malāḥ khēṣu prasvēdō nakharōma ca||63|| snēhō'kṣitvagviśāmōjō dhātūnāṁ kramaśō malāḥ| |64|

kaphādayō dhātūnāṁ kramēṇa malāḥ| rasasya kaphō malaḥ| raktasya pittaṁ malaḥ| khēṣu nāsikāvivarādiṣu yō malō'ntaḥ sambhavati sa māṁsasya malaḥ| yaḥ śarīrē prasvēdō-rōmabhyaḥ salilasambhavaḥ, sa mēdasō malaḥ| nakhā rōmāṇi cāsthnāṁ malaḥ| majjñaḥ snēhō malaḥ| snēhaḥ kēṣāṁ sambandhī ? nētrayōstvacō viśaḥ-purīṣasya, ca| yattadōjaḥ-sarvadhātūnāṁ tējaḥ śarīrasambhavaṁ, sa śukrasya malaḥ|

Adhikarana dhAtUnAmapi dvaividhyam (64) · Śloka 64

na kēvalāmāhārasya prasādakiṭṭatayā dvaividhyam, yāvaddhātūnāmapyāhārarasāpyāyitānāṁ prasādakiṭṭatayā dvaividhyamiti darśayannāha | prasādakiṭṭau dhātūnāṁ pākādēvaṁ dvidhacchataḥ||64||

dhātūnāṁ-rasādīnāṁ, ēvaṁ-anēna prakārēṇa yathādarśitēna pākādagnyāhitāt, prasādakiṭṭau dvidhā r̥cchataḥ-dvaividhyaṁ vrajataḥ| kiṭṭaśabdasyātra puṁstvaṁ lōkāśrayatvālliṅgasyēti bōdhyam, ardharcādiṣu tvapāṭha ēvāsya|

Adhikarana dhAtusnehaparaMparAprakAraH (65) · Śloka 65

parasparōpasaṁstambhāddhātusnēhaparamparā| |65|

dhātūnāṁ snēhaḥ-sārō dhātusnēhaḥ| āhārarasasya dhātvātmanāpariṇamatō yathāyathaṁ dhātvagnibhiḥ pacyamānasya kṣīrasyēva śr̥tasya sāraḥ-tathāpākavaśāddhātūnāṁ yathōttaraṁ yathārūpaḥ snēhō jāyatē, tasya dhātusnēhasya paramparā-āhārarasāpyāyitā yā'vyucchinnaprabandhapravr̥ttatayā viśiṣṭaiva yathōttaraṁ dhātusnēhōtkarṣakramapariṇatiḥ sā dhātusnēhaparamparā, parasparamupasaṁstambhāt-upasaṁślēṣāt, jāyatē| ata ēva śōṇitaprabhr̥tīnāṁ dhātūnāmuttarōttaraṁ gauravaṁ yathōttaraṁ snēhōtkarṣaḥ|

Adhikarana AhArasya pariNatikAlaH (65-66) · Śloka 66

idānīṁ pariṇatikālamāhārasya nirupayannāha | kēcidāhurahōrātrātṣāḍahādaparē, parē||65|| māsēna yāti śukratvamannaṁ pākakramādibhiḥ| |66|

kēcidācāryāḥ ahōrātrāt-rātriṁdinēna, annaṁ śukratvaṁ yātītyāhuḥ| kaiḥ ? pākakramādibhiḥ| pākasya jāṭharāgninā bhūtāgnibhirdhātvagnibhī rasaraktādiparipāṭyētyēvaṁprakāraḥ kramaḥ, sa ādiryēṣāṁ-vīryaprabhāvādīnāṁ, taiḥ| aparē-anyē ācāryāḥ, ṣaḍahātṣaḍbhirdinaiḥ, anna pākakramādibhiḥ śukratvaṁ yātīti vadanti| parē anyē, tvāhuḥ,-ahōrātrātprabhr̥ti māsaḥ paraḥ pramāṇāvadhirannasya rasādipākakramādinā pariṇamataḥ śukratvagamanē, na tata ūrdhvaṁ kadācidapi| tathā ca parāśarō'ṣṭarātrēṇānnaṁ pariṇamacchukratvaṁ yātīti saṅgiratē| tathā ca tadvanthaḥ-"āhārō'dyatanō yaśca ścō rasatvaṁ sa gacchati| śōṇitatvaṁ tr̥tīyē'hni, caturthē māṁsatāmapi|| mēdastvaṁ pañcamē, ṣaṣṭhē asthitvaṁ, saptamē vrajēt| majjatāṁ, śukratāmēti divasē tvaṣṭamē nr̥ṇām|| tasmaddhi pathyāpathyābhyāmāhārābhyāṁ nr̥ṇāṁ dhruvam| saptarātrēṇa śudhyanti praduṣyanti ca dhātavaḥ||" iti

Adhikarana BojyadhAtUnAM parivRuttiH (66) · Śloka 66

athaitadannaṁ rasādibhāvēna pariṇamacchukratvaṁ yāti| kiñcicchinnaṁ kr̥tvā'tha kālavadanavarataṁ kr̥tvā pākakramēṇa ? ata āha | santtatā bhōjyadhātūnāṁ parivr̥ttistu cakravat||66||

bhōjyāśca tē dhātavaśca bhōjyadhātavaḥ| bhōjyaśabdēnēha yasya dhātōrya āhārastasya sarvasya grahaṇam| uktaṁ hi (ca.sū. a.28|13)-"dhātavō hi dhātvāhārāḥ|" iti| ētaduktaṁ bhavati,-yasya dhātōryasmādutpattiḥ sa yasyāhāra iti| bhōjyadhātūnāṁ parivr̥ttiḥ-parivartanaṁ bhramaṇaṁ gatiḥ, sa cakravatsantatā avyuccinnaprabandhasvarūpā, āhārarasēnāpyāyitatvāt|

Adhikarana vRuShyAdInAM sadyaH Sukrakaratvam (67) · Śloka 67

ēvaṁ pūrvōktēna kālāvadhinā vr̥ṣyādyapi yadvastujātaṁ tadapi śukratvaṁ yātītyāśaṅkāyāmidamāha vr̥ṣyādīni prabhāvēṇa sadyaḥ śukrādi kurvatē| |67|

vr̥ṣyāṇi kṣīrarasamadhukamāṣakūṣmāṇḍahaṁsādipakṣyaṇḍaprāyāṇi| tathā, ādigrahaṇādviṣagarapraśamanamūḍhagarbhajarāyuniṣkramaṇakriyāprāyāṇi| sadyaḥ-tatkṣaṇādēva, susūkṣmaṁ durlakṣyaṁ tathāvidhaṁ prabhāvamāsādya tāni pariṇamanti śukrabalādi kurvatē nāpariṇamanti|

Adhikarana anyadBeShajasyAhorAtrAtsvakarmakaratvam (67) · Śloka 67

| prāyaḥ karōtyahōrātrātkarmānyadapi bhēṣajam||67||

vr̥ṣyādidravyavyatiriktamanyadapi bhēṣajaṁ-cūrṇaguṭikādi dīpanādikriyaṁ, ahōrātrēṇa prāyaḥ svaṁ svaṁ karma karōti| prāyōgrahaṇaṁ kiñcidbhēṣajamahōrātrādapyūrdhvaṁ kiñcittatō'pyavāk vīryādivaśāt karma karōtīti dyōtanārtham|

Adhikarana vyAnena rasadhAtuvikShepaNam ,rasasya svavaiguNyAdvikArakaratvam (68-69) · Śloka 69

āhārarasō rasadhātunā sahaikatamāpannō rasaraktādibhāvēna pariṇamati yāvaccukraprasādō garbhatvēnētyuktam| tatkathaṁ kadācidēkadēśē rōgakr̥dgudhiramāṁsādyēkadēśavr̥ddhikṣayavikārakr̥ttvādbhavati ? iti saṁśayāpanōdārthamidamāha vyānēna rasadhāturhi vikṣēpōcitakarmaṇā| yugatpasarvatō'jasraṁ dēhē vikṣipyatē sadā||68|| kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrrasaḥ sajjati yatra saḥ| tasminvikāraṁ kurutē khē varṣamiva tōyadaḥ||69||

āhārarasō jaṭharāgninā pakvaḥ prasādō dhātvākāratvāddhātuvācyō yasmādvyānēna sadā sarvataḥ-sarvasmin dēhē, vikṣipyatē viśēṣēṇa prēryatē| sarvata ityādyāditvāttasiḥ| kimbhūtēna ? vikṣēpaḥ-prēraṇamēva, ucitaṁ-yōgyaṁ, karma yasya, tēna vikṣēpōcitakarmaṇā| kathaṁ vikṣipyatē ? yugapat-ēkakālam, tathā'jasraṁ-anavaratam| saḥ-rasadhāturāhārarasaprasādākhyō, vyānēna vikṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyāt srōtōduṣṭēḥ, yatra pradēśē svarupāpracyutō'pi sajjati-saktaḥ sampadyatē, tasmin pradēśē dēhasya vikāraṁ kurutē, na sarvatra| ētadēva dr̥ṣṭāntadvārēṇa spaṣṭayati| khē varṣamityādi| yathā khē-viyati, tōyadō-mēghō, vātavaśāt kṣipyatē varṣaṁ-vr̥ṣṭiṁ, kvacidēva dēśē kurutē, na sarvatra| khasya vaiguṇyaṁ khavaiguṇyamiti ṣaṣṭhīsamāsaḥ| "pūraṇaguṇa" ityādinā cātra yathā samāsaniṣēdhō na bhavati, tathā "śirōrtīndriyadaurbalya" (hr̥.sū. a. 4/9) ityatra pratipāditamēva| tasmin vikāraṁ kuruta ityatrātmanēpadaṁ na prāpnōti, rasasya kartrabhiprāyābhāvāt| na hi tasya citramutpadyata iti karōtīti prāpnōti| brūmaḥ| aupacārikō'tra kartrabhiprāyaḥ kalpyaḥ| anēnaiva nyāyēna 'vrīhīnātapaḥ śōṣayati' ityādyapyupapannam| vyānō rasadhātuṁ yatra nayati tatra vikāraḥ, iti tāvadrasasya vikṣēpaḥ|

Adhikarana doShANAmapi ekadeSaprakopaNam (70) · Śloka 70

dōṣāṇāmapi caivaṁ syādēkadēśaprakōpaṇam| annabhautikadhātvagnikarmēti paribhāṣitam||70||

ēvamiti dōṣaprakōpatramātidēśārtham| yathā rasaḥ kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādyatra sajjati tasmin vikāraṁ kurutē, ēvaṁ-anēna nyāyēna, dōṣāṇāmapi-vātādīnāṁ vyānēna vikṣipyamāṇānāṁ, ēkadēśaprakōpaṇaṁ-vikārakaraṇaṁ, syāt| ata ēva sidhmadadruśvayathvādyēkadēśē jāyatē| ēvaṁ kṣēpyāṇāṁ svabhāvasthānāmapyasvātantryādvikārakāritvaṁ bhavati| bhūtamēva bhautikam| vinayādibhyaṣṭak| annaṁ ca bhautikaṁ ca dhātavaścānnabhautikadhātavaḥ, tēṣāmagnirannabhautikadhātvagniḥ, tasya karma annabhātikadhātvagnikarma| iti prakārē| iti-pūrvōktēna prakārēṇa, annabhautikadhātvagnikarma paribhāṣitaṁ-uktaṁ niścayīkr̥tam| tatra "annaṁ kālē'bhyavahr̥taṁ" (ślō.55) ityādinā "kaṭu mārutam" ityantēna granthēna| tathā, annaṁ sārakiṭṭatayā yatpariṇamati tadētajjāṭhārāgnēḥ karma| "bhaumāpyāgnēya" (ślō.59) ityārabhya" śēṣāḥ śēṣāṁśca dēhagān" ityēvamantēna granthēna yannirdēṣṭaṁ tadbhūtāgnēḥ karma| "sārastu saptabhirbhūyō" (ślō 62) ityārabhya "prasādakiṭṭau dhātūnā" ityēvamantēna yannirdiṣṭaṁ taddhātvagnikarmēti|

Adhikarana jaTharAgneH pAlanAdikarma (71-72) · Śloka 72

annasya paktā sarvēṣāṁ paktr̥̄ṇāmadhikō mataḥ| tanmūlāstē hi tadvr̥ddhikṣayavr̥ddhikṣayātmakāḥ||71|| tasmāttaṁ vidhivadyuktairannapānēndhanairhitaiḥ| pālayētprayatastasya sthitau hyāyurbalasthitiḥ||72||

sarvēṣāṁ paktr̥̄ṇāṁ madhyē yō'nnasya paktā-pācakō jāṭharāgniḥ, sō'dhikō mataḥ-balīyānabhiprētaḥ| tantrakr̥tāmiti śēṣaḥ| kutaḥ śrēṣṭhaḥ ? ityāha-tanmūlā ityādi| saḥ jāṭharānalō, mūlaṁ pradhānaṁ, yēṣāṁ-bhūtāgnyādīnāṁ tē yasmāttanmūlāḥ| mūlamiva mūlam| yathā, vr̥kṣādīnāṁ pradhānamavayavō mūlaṁ, sarvēṣāṁ hi tadavayavānāṁ janmādiṣu tatkāraṇam, tēna vinā tēṣāṁ janmādyasambhavāt| yasmāccaivaṁ mūlaṁ-sarvāvayavēbhyaḥ pradhānamavayavaḥ| tasmāttē-bhūtadhātvagnayaḥ, taddr̥ddhikṣyavr̥ddhikṣayātmakāḥ,-vr̥ddhiśca kṣayaśca vr̥ddhikṣayau, tasya-jāṭharāgnēḥ, vr̥ddhikṣayau-cayāpacayau, tābhyāṁ vr̥ddhikṣayau tadvr̥ddhikṣayavr̥ddhikṣayau, tāvātmā-svabhāvō, yēṣāṁ tē tadvr̥ddhikṣayavr̥ddhikṣayātmakāḥ| ētaduktaṁ bhavati,-jāṭharānalavr̥ddhyā parēṣāmagnīnāṁ vr̥ddhiḥ tatkṣayēṇa tēṣāṁ kṣayaḥ| tasmāttaṁ pācakamagniṁ, vidhivat-praśastēna vidhānēna, yuktaiḥ-yōjitaiḥ, annapānēndhanairhitaiḥ-pathyaiḥ, pālayēt| annapānānyēvēndhanāni, taiḥ| kathaṁ pālayēt ? prayataḥ-yatnavān nāvahēlayā| hi-yasmāt, tasya-annasya paktuḥ, sthitau-sadbhāvē, āyurbalasthitiḥ-tatsthitāvāyuravatiṣṭhatē balaṁ ca| tathā cōktam (saṅgrahē ci. a.12)- "agnimūlaṁ balaṁ puṁsāṁ balamūlaṁ hi jīvitam|" iti|

Adhikarana jaTharAgneScAturvidhyam (73) · Śloka 73

jāṭharāgnimadhunā caturvidhaṁ vakti samaḥ samānē sthānasthē viṣamō'gnirvimārgagē| pittābhimūrccitē tīkṣṇō mandō'sminkaphapīḍitē||73||

samānē vāyau sthānasthē-khāśayasthitē sati, samō'gnirbhavati| vimārgagē-mārgamujjhitvōtpathapravr̥tē samānē sati, viṣamō'gnirbhavati| pittēnābhimūrccitē-ēkalōlībhūtē samānē, tīkṣṇō'gnirbhavati| asmin-samānē, kaphapīḍitē-ślēṣmābhibhūtē, mandō'gnirbhavati|

Adhikarana caturvidhAgnerlakShaNam (74-76) · Śloka 76

samō'gnirviṣamastīkṣṇō mandaścaivaṁ caturvidhaḥ| yaḥ pacētsamyagēvānnaṁ bhuktaṁ samyak samastvasau||74|| viṣamō'samyagapyāśu samyagvā'pi cirātpacēt| tīkṣṇō vahniḥ pacēccīghramasamyagapi bhōjanam||75|| mandastu samyagapyannamupayuktaṁ cirātpacēt| kr̥tvā''syaśōṣāṭōpāntrakūjanādhmānagauravam||76||

ēvaṁ-samādibhēdēna, caturvidhō'gnirbhavati| idānīmasya caturvidhasyāgnērlakṣaṇaṁ vakti- vahniriti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| yō vahniḥ samyak-yathāvidhi, bhuktamannaṁ samyagēva pacēt, sa sama ēva bhavati, iti tuśabdō'vadhārayati| annamiti prakr̥tam| yō'samayagapidēśakālamātrāvidhibhraṣṭamapi, annaṁ bhuktamāśu pacēt, samyagvā'nnaṁ bhuktaṁ cirātpacēt, sa viṣamaḥ| yō'samyagapyannaṁ bhuktaṁ drāk pacēt, sa tīkṣṇaḥ| yastu samyagapyannamupayuktamāsyaśōṣādīn kr̥tvā cirātpacēt, sa mandaḥ| āṭōpaḥ-kṣōbhaḥ| mandē'gnau ca sabhaktamēvauṣadhaṁ prāyēṇōpayōktuṁ yujyatē| tathā ca saṅgrahē papāṭha (sū. a. 11)- "yāmaiścaturbhirdvābhyāṁ ca bhōjyabhēṣajyayōḥ samē| pākō'gnau yuktayōrdrāk ca tīkṣṇē, mandē punaścirāt|| sabhaktamauṣadhaṁ tasmānmandāgnēravacārayēt|" iti| ēvamagnimuktvā, agnyāyattatvādbalasya balatraividhyaṁ darśayati-

Adhikarana dehabalasya traividhyam (77) · Śloka 77

sahajaṁ kālajaṁ yuktikr̥taṁ dēhabalaṁ tridhā| |77|

saha jāyata iti sahajam, kālājjātaṁ kālajam, yuktibhirūpajātaṁ yuktijam, iti dēhabalaṁ-śarīrabalaṁ, tridhā|

Adhikarana tasyapRuthaglakShaNam (77-78) · Śloka 78

| tatra sattvaśarīrōtthaṁ prākr̥taṁ sahajaṁ balam||77|| vayaskr̥tamr̥tūtthaṁ ca kālajaṁ, yuktijaṁ punaḥ| vihārāhārajanitaṁ tathōrjaskarayōgajam||78||

tatra-tēṣu balēṣu madhyē, sattvarajastamaḥsamutthaṁ śarīrōdbhūtaṁ ca yadbalaṁ tatprākr̥taṁ-svabhāvikam| sattvaśabdēna guṇatrayamupalakṣyatē| śarīraṁ-tvagraktādisāramayaṁ yadvastujātaṁ tat| vayō-bālyayauvanādi, tēna kr̥taṁ vayaskr̥tam,-vayōnusārēṇa niṣpāditam, r̥tubhyō-hēmantādibhya udbhūtamr̥tūttham, ētadubhayamapi kālajaṁ balam| vayaskr̥tamityatra "ataḥ kr̥kami" ityanēna saḥ| yuktijaṁ punarbalaṁ,-viharaṇaṁ-vihārō vāṅgmanaścēṣṭālakṣaṇō'nēkaprakāraḥ, āhāraḥ-pūrvamuktaḥ, tābhyāṁ vihārāhārābhyāṁ janitaṁ vihārāhārajanitaṁ yadvalaṁ tadyuktijam| yuktiḥ-yōga itikartavyatā, tatō jātaṁ yuktijam| tathā, ūrjaskarāstvimē yōgāḥ-"tadyathā,-balavatpuruṣē dēśē janma [ tadvidhē ca kālē ] sukhaśca kālayōgō bījakṣētraguṇaśarīrāhārasatvasampattayaśca" (saṁ. śā. a. 8)| tathā yē yōgā rasāyanavājīkaraṇōktāḥ, tēbhyō jātamūrjaskarayōgajaṁ yadvalaṁ tadapi yuktijam| samprati dēśatraividhyaṁ darśayati-

Adhikarana deSa traividhyam (79) · Śloka 79

dēśō'lpavāridrunagō jāṅgalaḥ svalparōgadaḥ| ānūpō viparītō'smātsamaḥ sādhāraṇaḥ smr̥taḥ||79||

stōkajalavr̥kṣaśailākrāntaḥ svalparōgadō jāṅgalō dēśaḥ śuddhasrōtastayā| tathā ca-marudēśōdbhavā alparōgāścirajīvinaśca dr̥śyantē| asmāt-jāṅgalāt, viparītō-bahūdakatarugirisamadhiṣṭhitō bahurōgadaśca, ānūpaḥ| samastu dēśō yō nātyambuvr̥kṣaparvatō, na cātyalpavāritarugiriḥ, sa sādhāraṇō madhyastharōgārōgyaḥ|

Adhikarana majjAdInAM pramANam (80) · Śloka 80

ēvaṁ bhūmilakṣaṇaṁ dēśamuktvā majjādīnāṁ parimāṇārthamāha majjamēdōvasāmūtrapittaślēṣmaśakr̥ntyasr̥k| rasō jalaṁ ca dēhē'sminnēkaikāñjalivarddhitam||80||

majjādidravyaṁ jalāvasānaṁ, asmin-pauruṣē dēhē, ēkaikāñjalivarddhitam| tēna majjña ēkō'ñjaliḥ, dvau mēdasaḥ, yāvajjalasya dēhāśritasya daśāñjalayaḥ|

Adhikarana ojAdInAM pramANam (81) · Śloka 81

pr̥thak svaprasr̥taṁ prōktamōjōmastiṣkarētasām| dvāvañjalī tu stanyasya catvārō rajasaḥ striyāḥ||81||

ōjōmastiṣkaśukrāṇāṁ dēhagānāṁ pr̥thak-prētyēkaṁ, svaprasr̥taṁ pramāṇam| striyāḥ stanyasya dvāvañjalī, rajasō-raktasyārtavasya catvārō'ñjalayaḥ| svēna mānēnāñjaliprasr̥tāviha hastasaṁsthānaviśēṣavācyau gr̥hyētē, na tu catuṣpaladvipalaparimāṇau mānavācyau, svaśabdaprayōgāt| prasr̥taśabdē tu mānavācini gr̥hyamāṇē svaśabdō'narthaka ēvēha syāt| nanu, yathā majjādīnāṁ samatvādhikyahānayō vidyantē, tathā pavanasyāpi| tathā ca prāgabhyadhāyi (hr̥. sū. a. 11/1)- "utsāhōcchvāsaniḥśvāsa" ityādi| tathā (hr̥. sū. a. 11/5)- "vr̥ddhastu kurutē'nilaḥ| kārśya" ityādi| tathā (hr̥. sū. a. 11/15)- "liṅgaṁ kṣīṇē'nilē'ṅgasya" ityādi| tasmādvāyōrapi pramāṇaṁ vācyaṁ syāt| tatkathamiha nōktam ? atrōcyatē| pavanasyāmūrttatvātpramāṇaṁ vaktumayuktam| tathā ca carakaḥ (?)-"na mānōnmānatā vāyōrarūpatvāttu yujyatē|" iti| tasmālliṅgairēva samatvādhikyahānayō'nilasya vaktuṁ yuktāḥ|

Adhikarana samaprakRuteridaM mAnam (82) · Śloka 82

samadhātōridaṁ mānaṁ vidyādvr̥ddhikṣayāvataḥ||82||

samadhātōḥ-samaprakr̥tēḥ, ētanmānaṁ vidyāt, naikadōṣādhikaprakr̥tīnāṁ dvidōṣādhikaprakr̥tīnāṁ vā| tēṣāṁ hyata ēva yathōktādañjalipramāṇādikādyathāyathaṁ majjādīnāṁ vr̥ddhikṣayau vidyāt|

Adhikarana SukrAsRugAdiShu doShAdhikyena saptadhA prakRutiH (83) · Śloka 83

adhunā yadukramāyuṣkāmīyādhyāyē (hr̥. sū. a. 1/9)- "śukrārtavasthairjanmādau viṣēṇēva viṣakrimēḥ| (taiśca tisraḥ prakr̥tayaḥ" ityādi sūtrasyaiva vivaraṇamāha śukrāsr̥ggarbhiṇībhōjyacēṣṭāgarbhāśayartuṣu| yaḥ syāddōṣō'dhikastēna prakr̥tiḥ saptadhōditā||83||

śukraṁ cāsr̥k cētyādidvandvaḥ| garbhiṇī-sampadyamānā garbhāmātā, tasyā bhōjyacēṣṭē-āhāravihārau, ētēṣu yō'dhikō dōśō-vātādiḥ, tēna prakr̥tiḥ saptadhā-saptaprakārā, [ uditā- ] abhihitā, sūtrasthānē (a.1/10)| ya iti jātāvēka vacanam| tēna yō dōṣō, yau dōṣau, yē dōṣāḥ, ityarthō'vatiṣṭhatē| ēkadōṣadvidōṣatridōṣaprakr̥tiṣu yathāsaṅkhyamēkō dōśō dvau dōṣō trayō dōṣā adhikā ityarthaḥ| nanu, samadhātōrvātādīnāṁ samatvāt kathamivādhikyaṁ syāt ? brūmaḥ| samadhātōrapi samānāṁ trayāṇāmapi tasmin kālē svapramāṇatō yathāsvaṁ tulyē nādhikatvaṁ bhavatīti yuktaṁ tatrāpyādhikyam| yadi vā dōṣō'dhika iti bāhulyēnōktam| tēna ṣaṭsvēva prakr̥tiṣu dōṣādhikabhāvaḥ, na tu samadhātāviti vēdyam| adhunā vātasya prādhānyaṁ ṣaḍbhiḥ kāraṇaiḥ pradarśya vātaprakr̥ti prāgabhidhattē-

Adhikarana doShANAmanilasya balatvam (84) · Śloka 84

vibhutvādāśukāritvādvalitvādanyakōpanāt| svātantryādbahurōgatvāddōṣāṇāṁ pravalō'nilaḥ||84||

vibhutvāt-vyāpitvāt| tathā, āśukāritvāt| tathā, balitvāt, yathā hi vāyurvyāpyāśukārī balī ca, na tathā pittaślēṣmāṇau| tathā, anyakōpanāt, svajātīyāpēkṣayā'nyaupittaślēṣmāṇau, anēna yathā kōpyētē, na tābhyāṁ tathā'yam| tathā, svātantryāt-prērakatvāt, tathā hi nāsāvanyēna prēryatē'taḥ svatantrō'sau| tathā, bahurōgatvāt| tathā cōktam-"aśītirvātajā rōgāścatvāriśacca pittajāḥ| viṁśatiḥ ślēṣmajāśca" iti| ēvaṁ trayāṇāṁ dōṣāṇaṁ madhyē'nilaḥ prabalaḥ-pradhānam|

Adhikarana vAtaprakRutInAM lakShaNAni (85-89) · Śloka 89

prāyō'ta ēva pavanādhyuṣitā manuṣyā dōṣātmakāḥ sphuṭitadhūsarakēśagātrāḥ| śītadviṣaścaladhr̥tismr̥tibuddhicēṣṭā- sauhārdadr̥ṣṭigatayō'tibahupralāpāḥ||85|| alpavittabalajīvitanidrāḥ sannasaktacalajarjaravācaḥ| nāstikā bahubhujaḥ savilāsā gītahāsamr̥gayākalilōlāḥ||86|| madhurāmlapaṭūṣṇasātmyakāṅkṣāḥ kr̥śadīrghākr̥tayaḥ saśabdayātāḥ| na dr̥ḍhā na jitēndriyā na cāryā na ca kāntādayitā bahuprajā vā||87|| nētrāṇi caiṣāṁ kharadhūsarāṇi vr̥ttānyacārūṇi mr̥tōpamāni| unmīlitānīva bhavanti suptē śailadrumāṁstē gaganaṁ ca yānti||88|| adhnyā matsarādhmātāḥ stēnāḥ prōdbaddhapiṇḍikāḥ| śvaśr̥gālōṣṭragr̥dhrākhukākānūkāśca vātikāḥ||89||

prāyōgrahaṇaṁ kvacidvyabhicārartham| ata ēva-asmādēva kāraṇāt, pavanādhyuṣitāḥ-vāyunā'dhiṣṭhitāḥ, manuṣyāḥ prāya ēvaṁrūpā bhavanti| kāraṇānuvidhāyitvāt kāryāṇām| dōṣātmakāḥ-na tu guṇasvabhāvāḥ, na śubhasvabhāvā bhavanti| śukrārtavarūpāvasthāmārabhyājīvitaṁ pavanādhyuṣitā mānavāḥ sphuṭitadhūsarakēśagātrāḥ| sphuṭitāni dhūsarāṇi ca kēśagātrāṇi yēṣāṁ ta ēvam| tathā, śītaṁ dviṣantīti śītadviṣaḥ, uṣṇābhilāṣitvāt| tathā, calā dhr̥tyādayō gatyantā yēṣāṁ tē tathōktāḥ| tathā, atiśayēna bahuḥ pralāpaḥ-sambhāṣaṇaṁ, yēṣāṁ ta ēvam| vasantatilakāvr̥ttam| alpāḥ vittādayō nidrāntā yēṣāṁ ta ēvam| tathā, sannā saktā calā jarjārā vāk yēṣāṁ ta ēvam| kēṣāñcitsannā-avasādaṁ nītā, kēṣāñcitsaktā-bhāṣaṇē vilambya vilambya pravr̥ttā, kēṣāñciccalā, kēṣāñcijjarjarā-bhinnakāṁsyasvanasadr̥śī vāgiti| tathā nāsti paralōka ityēvaṁ matiryēṣāṁ tē nāstikāḥ| "asti nāsti diṣṭaṁ matiḥ" iti ṭhak| tathā, bahubhujaḥ-analpāśanāḥ| tathā, savilāsāḥ-salīlāḥ| tathā, gītahāsādilōlāḥ tatpriyāḥ| svāgatāvr̥ttam| tathā, madhurāmlapaṭūṣṇasātmyā madhurādyabhilāṣiṇaśca| kr̥śāśca tē dīrghākr̥tayaśca, tē kr̥śadīrghākārāḥ| tathā, saśabdaṁ yātaṁ-gamanaṁ, yēṣāṁ tē saśabdayātāḥ| na dr̥ḍhāḥ-na dr̥ḍhaśarīrāḥ| na jitēndriyāḥ| na cāryāḥ-asantaḥ| kāntānāṁ strīṇāṁ, na ca dayitāḥ-[na] abhimatāḥ| na ca bahuprajāḥ-api tu svalpasantatayaḥ| "yā(ryā)vantaḥ(ntaṁ)śēṣaṁ(ṣa)pūrvasāmyādaupacchandasikaṁ vadanti santaḥ|" ēṣāṁ ca-vātaprakr̥tīnāṁ, nētrāṇī kharāṇi-paruṣāṇi, tathā dhūsarāṇi-pāṁsunēvāvakīrṇāni, vr̥ttānivartulāni, acārūṇi, mr̥tōpamāni ca, tathā suptē-svapnē, unmīlitānīva-uddhāṭitānīva, bhavanti| tē-vātaprākr̥tayaḥ, svapnē sati śailadrumān gaganaṁ ca gacchanti| indravajrāvr̥ttam| tē ca, adhanyāḥ-abhavyāḥ, matsarēṇādhmātāḥ-dvēṣapūrṇāḥ| tathā, stēnāḥ-caurāḥ| prōdbaddhapiṇḍikāḥ-jaṅghāyāḥ paścimādbhāgāt prakarṣēṇōnnatāḥ piṇḍikā yēṣāṁ ta ēvam| aṇukaṁ-svabhāvaḥ, svararūpacēṣṭānukaraṇam| śvādīnāmivānūkaṁ yēṣāṁ-vātikānāṁ, ta ēvam| vātikā iti bhūmni matvarthīyaṣṭhak, vātabhūyiṣṭhā ityarthaḥ|

Adhikarana pittaprakRutilakShaNAni (90-95) · Śloka 95

adhunā pittaprakr̥tilakṣaṇaṁ prastauti-pittaṁ vahnirvahnijaṁ vā yadasmā tpittōdriktastīkṣṇatr̥ṣṇābubhukṣaḥ| gaurōṣṇāṅgastāmrahastāṅghrivakraḥ śūrō mānī piṅgakēśō'lparōmā||90|| dayitamālyavilēpanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ| vibhavasāhasabuddhibalānvitō bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi||91|| mēdhāvī praśithilasandhibandhamāṁsō nārīṇāmanabhimatō'lpaśukrakāmaḥ| āvāsaḥ palitataraṅganīlikānāṁ bhuṅktē'nnaṁ madhurakaṣāyatiktaśītam||92|| gharmadvēṣī svēdanaḥ pūtigandhi rbhūryuccārakrōdhapānāśanērṣyaḥ| suptaḥ paśyētkarṇikāranpalāśān digdāhōlkāvidyudarkānalāṁśca||93|| tanūni piṅgāni calāni caiṣāṁ tanvalpapakṣmāṇi himapriyāṇi| krōdhēna madyēna ravēśca bhāsā rāgaṁ vrajantyāśu vilōcanāni||94|| madhyāyuṣō madhyabalāḥ paṇḍitāḥ klēśabhīravaḥ| vyāghrarkṣakapimārjārayakṣānūkāśca paittikāḥ||95||

dhanvantarimatēna pittamēva vahniḥ pākādikarmakaraṇāt| athavā vahnijaṁ-vahnērjātaṁ, agnyādhāratvāt| yadasmāt-yataścaivamatō hētōḥ, pittādhikaḥ puruṣastīvratr̥ṣṇābubhukṣō bhavati| tathāvidhātkāraṇādutpannatvāt abdhāt rasadhātuśca tasya drāgēva śuṣyatītibhāvaḥ| tathā, gaura uṣṇāṅgaśca| tathā, tāmravarṇaṁ hastāṅrivakraṁ yasya sa ēvam| tathā,śūrō mānī ca| tathā, kapilakēśō'lparōmā ca| śālinīvr̥ttam| dayitāni mālyādīni yasya sa ēvam| tathā, sucaritaḥ-śōbhanacēṣṭitaḥ| tathā, śuciḥ-kāyavāṅmanōvyāpārairmalinairasaṁspr̥ṣṭaḥ| āśritānāṁ vatsalaḥ-priyakr̥t, vibhavādiyuktaśca| tathā, bhīṣu-bhayēṣu, dviṣatāmapigatiḥ śaraṇyatvādbhavati| apiśabdātsuhr̥dāṁ madhyasthānāṁ kimu sa gatirna bhavati ? iti dyōtayati| drutavilambitaṁ vr̥ttam| mēdhāvīti praśaṁsārthē "asmāyāmēdhāsrajō viniḥ" iti viniḥ| sandhibandhāśca māṁsāni ca, tāni praśithilāni yasya sa ēvam| tathā, strīṇāmanabhīṣṭaḥ| alpau śukrakāmau yasya sa ēvam| palitādīnāmāvāsaḥ-tānyasya bahūni santītyarthaḥ| sa ca madhurādyannaṁ bhuṅktē| praharṣiṇīvr̥ttam| gharmadvēṣīti "bahulamābhīkṣṇyē" ṇiniḥ| svidyatīti svēdanaḥ| pūtirgandhō yasya sa pūtigandhiḥ| "gandhasyēdutpūti" ityādinā idādēśaḥ| bhurayaḥ-prabhūtāḥ, uccārādayō yasya sa ēvam| sa ca paittikaḥ suptaḥ san karṇikārādīn paśyēt| śālinīvr̥ttam| ēṣāṁ ca-paittikānāṁ vilōcanāni tanutvādiguṇayuktāni bhavanti| tāni ca krōdhādyairdrāgēva lauhityaṁ yānti| upajātivr̥ttam| tē ca paittikā madhyāyuṣṭvādiyuktā bhavanti| vyāghrādīnāmivānūkaṁ yēṣāṁ ta ēvam| atha ślēṣmaprakr̥tilakṣaṇārthamāha-

Adhikarana SleShmaprakRutilakShaNAni (96-103) · Śloka 103

ślēṣmā sōmaḥ ślēṣmalastēna saumyō gūḍhasnigdhaśliṣṭasandhyasthimāṁsaḥ| kṣuttr̥ḍduḥkhaklēśagharmairataptō buddhyā yuktaḥ sātvikaḥ satyasandhaḥ||96|| priyaṅgudūrvāśarakāṇḍaśastra- gōrōcanāpadmasuvarṇavarṇaḥ| pralambabāhuḥ pr̥thupīnavakṣā mahālalāṭō ghananīlakēśaḥ||97|| mr̥dvaṅgaḥ samasuvibhaktacārudēhō bahnōjōratirasaśukraputrabhr̥tyaḥ| dharmātmā vadati na niṣṭhuraṁ ca jātu pracchannaṁ vahati dr̥ḍhaṁ ciraṁ ca vairam||98|| samadadviradēndratulyayātō jaladāmbhōdhimr̥daṅgasiṁhaghōṣaḥ| smr̥timānabhiyōgavān vinītō na ca bālyē'pyatirōdanō na lōlaḥ||99|| tiktaṁ kaṣāyaṁ kaṭukōṣṇarūkṣa- malpaṁ sa bhuṅktē balavāṁstathā'pi| raktāntasusnigdhaviśāladīrgha- suvyaktaśuklāsitapakṣmalākṣaḥ||100|| alpavyāhārakrōdhapānāśanēhaḥ prājyāyurvittō dīrghadarśī vadānyaḥ| śrāddhō gambhīraḥ sthūlalakṣaḥ kṣamāvā- nāryō nidrālurdīrghasūtraḥ kr̥tajñaḥ||101|| r̥jurvipaścitsubhagaḥ sulajjō bhaktō gurūṇāṁ sthirasauhr̥daśca| svapnē sapadmānsavihaṅgamālāṁ- stōyāśayān paśyati tōyadāṁśca||102|| brahmarudrēndravaruṇatārkṣyahaṁsagajādhipaiḥ| ślēṣmaprakr̥tayastulyāstathā siṁhāśvagōvr̥ṣaiḥ||103||

yasmācchlēṣmā sōmaḥ, tēna hētunā ślēṣmalō naraḥ saumyō bhavati| kāraṇānuvidhāyitvātkāryāṇām| sōma iva saumyaḥ, śākhāditvādyañ| tathā, gūḍhasnigdhaśliṣṭāni sandhyasthimāṁsāni yasya sa ēvam| tathā, kṣudrādibhirataptaḥ-akṣōbhitō bhavati| tathā, budhdyā'nvitaḥ praśastasatvaśca| tathā, satyaṁ sandadhāti pratijānītē, iti satyasandhaḥ| "ātaścōpasargē" ityaḍ| śālinīvr̥ttam| priyaṅgvāditulyēna varṇēna ēkaikēna yuktaḥ| kaścitpriyaṅgusamānavarṇaḥ kaściddūrvāsadr̥śavarṇaḥ kaściccharastambasadr̥śavarṇaḥ kaścihacchastratulyavarṇaḥ kaścidgōrōcanātulyavarṇaḥ kaścitpadmatulyavarṇaḥ, kaścitsuvarṇasadr̥śavarṇaḥ| tathā, pralambabāhuḥ dīrghabhujaḥ| tathā, vistīrṇapīvaravakṣāḥ| tathā, mahallalāṭam alikaṁ, yasya sa tathā| tathā, ghananīlakēśaḥ| upajātivr̥ttam| mr̥dvaṅgaḥ-kōmalāvayavaḥ| samaḥ suṣṭhu vibhaktō-vibhaktāvayavaḥ, cārurdēhō yasya sa ēvam| bahavastējōratirasādayō yasya sa ēvam| tathā, dharmasvabhāvaḥ| niṣṭhuraṁ na kadācidvadati| pracchannaṁ-gūḍhaṁ kr̥tvā, vairaṁ dr̥ḍhaṁ ciraṁ vahati-na tu śithilayati| praharṣiṇīvr̥ttam| samadasya dviradēndrasya tulyaṁ yātaṁ-gamanaṁ, yasya sa ēvam| tathā, jaladādisadr̥śaśabdaḥ| tathā, praśastasmr̥tiḥ śōbhanābhiyōgī vinayī ca bhavati| bālyē'pi-bālatvē'pi nātirōdanō na ca lōlupaḥ| aupaccandasikaṁ vr̥ttam| sa cānnaṁ tiktādirasayuktaṁ balakṣēpakaṁ bhuṅktē, tathā'lpamapi bhuṅktē, tathā'pi svabhāvādbalī bhavati| raktāvantau yayōstē raktāntē, tathā susnigdhē viśālē dīrghē ca, tathā suvyaktau śuklāsitau yayōstē suvyaktaśuklāsitē, tathā pakṣmalē, ēvaṁbhūtē akṣiṇi yasya sa ēvam| indravajrāvr̥tam| alpā vyāhārādayō yasya sa ēvam| [ *vyāhārō-bhāṣaṇam| pānaṁ-pānīyādi| aśanaṁ-bhōjanam| īhā-kāyikā cēṣṭā| ] prājyē-prabhūtē, āyurvittē yasya sa ēvam| dīrghadarśī-bhāvi kāryaṁ paśyati, idaṁ kurvata idamavaśyaṁ sampadyata iti| vadānyō-valgubhāṣī dātā ca| śrāddhō-dānādau śraddhāvān| gambhīrō-mahācittaḥ| sthūlalakṣō-bhūridātā| kṣamāvān-kṣāntiyuktaḥ| āryaḥ-sajjanaḥ| nidrāluḥ-bahunidraḥ| dīrghasūtraḥ-cirakārī| kr̥taṁ jānātīti kr̥tajñaḥ| vaiśvadēvīvr̥ttam| r̥juḥ-akuṭilacittaḥ| vipaścit-paṇḍitaḥ| subhagō-janapriyaḥ| suṣṭhu lajjata iti sulajjaḥ| gurūṇāṁ-pitrādīnāṁ, bhaktaḥ-sēvakaḥ| tathā, sthiraṁ-dr̥ḍhaṁ, sauhr̥daṁ-maitrī, yasya sa ēvam| svapnē tōyāśayān-taḍāgādīn, sajalajān pakṣipaṅktiyuktāṁśca paśyati, tōyadāṁśca paśyati| upajātivr̥ttam| brahmādibhiḥ ślēṣmaprakr̥tayaḥ samānāḥ, siṁhādibhiśca| [*tārkṣyō-garuḍaḥ| gajādhipaḥ-ērāvataḥ|] ēvaṁ pr̥thagvātādiprakr̥tīstisrō'bhidhāya dvandvasarvadōṣaprakr̥tilakṣaṇābhidhitsayēdamāha-

Adhikarana dvandvasarvadoShaprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

prakr̥tīrdvayasarvātthā dvandvasarvaguṇōdayē| |104|

dvayāt-saṁsargāt, udbhūtāstisraḥ prakr̥tayaḥ, sarvōtthā-sarvadōṣōdbhūtā, ēkā prakr̥tiḥ, ēvaṁ prakr̥tayō dvayasarvōtthāścatasraḥ| guṇaśabdō'tra dharmavacanō liṅgavacanō vā| dvandvaśabdēna dōṣadvayaṁ sarvaśabdēna ca dōṣatrayaṁ lakṣyatē| dvandvaṁ ca sarvē ca dvandvasarvē, tēṣāṁ guṇāḥ-dōṣadvayadōṣatrayāṇāṁ dharmā liṅgāni vā, tēṣāmudayaḥ-prādurbhāvō, dvandvasarvaguṇōdayaḥ, tasmin dvandvasarvagōṇōdayē sati, dvayasarvōtthāḥ prakr̥tīrvadēt-ādiśēt| dvayaṁ ca sarvē ca dvayasarvē, tēbhya utthaḥ-utthānaṁ, yāsāṁ tāḥ| ēvaṁ dvandvadōṣaguṇōdayē dvandvōtthāḥ prakr̥tīrvadēt, sarvadōṣaguṇōdayē sarvōtthāṁ prakr̥tiṁ vadēt| uttha ityutpūrvāttiṣṭhatēḥ "supi sthaḥ" iti yōgavibhāgātkaḥ| "udaḥ sthāstambhōḥ pūrvasya" iti pūrvasavarṇādēśaḥ| "atrādyāstrayō nityāturā dōṣānuśayitaśarīratvāt| viśēṣataśca dvandvaprakr̥tayaḥ| tēṣu hi guṇamiśravikārakāriṣu kṣutpipāsādiṣvivārōgyavyapadēśaḥ" (saṁ. śā. a. 8)| ēvaṁ vātādiprakr̥tīrnirdiśya, sattvādiprakr̥tīrnirdidikṣurāha-

Adhikarana satvAdiprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

| śaucāstikyādibhiścaivaṁ guṇairguṇamayīrvadēt||104||

caśabdō bhinnakramē, guṇamayīścētyatra draṣṭavyaḥ| ēvaṁ-vātādiprakr̥tivat, pr̥tagdvandvasarvōtthāḥ śaucāstikyādibhiḥ sattvādiguṇaiḥ (ślō. 7) sapta sattvādiguṇamayīśca prakr̥tīrvadēt| ādigrahaṇāt śukladharmarucyādibhiḥ sattvādīnāṁ guṇairyathāyathaṁ sattvādiprakr̥tīrvātādiprakr̥tayaḥ parasparamanurudhyantē, sattvādiprakr̥tayaśca vātādiprakr̥tīranurudhyantē| ēvaṁ vātādiprakr̥tayaḥ sapta, sattvādiprakr̥tayō'pi saptaiva| jātikuladēśakālavayōbalapratyātmasaṁśrayāśca saptaiva| tathā hi-dr̥śyantē puruṣāṇāṁ jātyādiniyatāstē tē bhāvaviśēṣāḥ parasparavilakṣaṇāḥ sattvādyasaṅkhyēyabhēdāvēśācca rūpasvaracaritānukaraṇamapyanūkaśabdavācyamasaṅkhyabhēdaṁ bhavati| sattvādyāvēśastvanantarajanmābhyāsavāsanayā janyatē| tasmāddēvamānuṣatiryakprētanārakāṇāṁ tattadviśēṣāṇāṁ ca yathāyathamēvānūkaṁ puruṣasyānvīkṣēta| yasmāccarīraṁ sattvādīnanurudhyatē, sattvādayō'pi śarīram| prakr̥tivibhāgaścāyaṁ tadanurūpacikitsāpravr̥ttayē vaidyasyōpayujyatē| tatrādyāstrayō nityaturāḥ, dōṣānuśayitaśarīratvāt| viśēṣataśca dvandvaprakr̥tayaḥ| tasmādviparītaguṇēna vidhinā dōṣōpakramaṇīyōktēna tānupācarēt| samadhātuprakr̥tistu sarvarasēna sātmyēnōpacaraṇīyaḥ| tathā ca muniḥ (ca.sū. a.7/41)- "samasarvarasaṁ sātmyaṁ samadhātōḥ praśasyatē|" iti| ēvaṁ vātādiprakr̥tīḥ sattvādiprakr̥tīśca parasparānurōdhinīrnirdiśya, vayōjñānārthamāha-

Adhikarana vayoviBAgAdi (105) · Śloka 105

vayastvāṣōḍaśādvālaṁ tatra dhātvindriyaujasām| vr̥ddhirāsaptatērmadhyaṁ tatrāvr̥ddhiḥ paraṁ kṣayaḥ||105||

kālakr̥tā śarīrāvasthā-vayaḥ| tacca tridhā, bālamadhyavr̥ddhabhēdēna| vayaḥ punarāṣōḍaśādvarṣāt-ṣōḍaśaṁ varṣaṁ yāvat, bālam| tadapi trividham,-kṣīrakṣīrānnānnavr̥ttyā| tatra-bālē vayasi, dhātūnāṁ-rasādīnāṁ, indriyāṇāṁ cakṣurādīnāṁ tathā sarvadhātvāpyāyakasya-ōjōsō, vr̥ddhiḥ| ślēṣmādhikyācca bālasya snēhamārdavasaukumāryālpakrōdhatvasaubhāgyāni bhavanti| āsaptatērmadhyaṁ vayaḥ| āṅatra maryādāyām, nābhividhau| tataścaikōnasaptatiṁ yāvanmadhyaṁ vayaḥ| tadapi trividham,-yauvanaṁ sampūrṇatvamaparihāniśca| tasmin pittōdrēkaḥ, tēna dīptāgnitā prajñāparipākō vyavasāyaścēti bhavati| tatrātriṁśatō yauvanam, ācatvāriṁśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryapauruṣasmaraṇavacanavijñānapraśrayaguṇasampūrṇatvam, ataḥparamaparihāniḥ| tatrētyādi| [ tatra- ] tasminmadhyē vayasi, dhātvādīnāmavr̥ddhiḥ-avardhanaṁ, bhavati| paraṁ kṣayaḥ| paraṁ-ēkōnasaptatērājīvitaṁ yāvat, dhātvindriyaujasāṁ kramēṇa kṣayaḥ, tathā balavīryapauruṣavacanasmaraṇavijñānapraśrayaguṇānāṁ ca| tathā, "valīpalitakāsaśvāsāgnisādādibhirabhibhūyamānaṁ jīrṇaṁ bhavanamivābhivr̥ṣṭaṁ sīdati| tasminmārutōdrēkaḥ, tēna ślathāsāramāṁsasandhyasthitā tvakpāruṣyamavanāmaḥ kāyasya vēpathuḥ ślēṣmasiṅghāṇakōdīraṇaṁ dhātukṣayaśca" (saṁ. śā. a. 8)| iti|

Adhikarana vapuShaH suKAyuShoH pAtratvam (106-107) · Śloka 107

svaṁ svaṁ hastatrayaṁ sārddhaṁ vapuḥ pātraṁ sukhāyuṣōḥ| na ca yadyuktamudriktairaṣṭābhirninditairnijaiḥ||106|| arōmaśāsitasthūladīrghatvaiḥ saviparyayaiḥ| |107|

svaṁsvaṁ-ātmīyamātmīyaṁ, hastatrayaṁ sārddhaṁ pramāṇatō yadvapuḥ-śarīraṁ, tatsukhāyuṣōḥ pātraṁ-bhājanam| ēvaṁbhūtamapi yat-vapuḥ, udriktaiḥ-adhikairnimittaiḥ, ninditaiḥ-apraśastaiḥ, nijaiḥ-sahajaiḥ, aṣṭābhirna yuktam| kaiḥ ? arōmaśādibhiḥ| tēnārōmaśaṁ yadvapustatsukhāyuṣōrna pātram| tathā, yadatirōmaśaṁ tacca sukhāyuṣōrna pātram| asitādiṣvapyēvaṁ yōjyam| ēvamīṣadrōmādiyuktaṁ yatpunarhastatrayaṁ sārddhaṁ tatsukhāyuṣōḥ pātram|

Adhikarana suKAyuH pAtrasya vapuSho lakShaNAni (107-114) · Śloka 114

| susnigdhā mr̥davaḥ sūkṣmā naikamūlāḥ sthirāḥ kacāḥ||107|| lalāṭamunnataṁ śliṣṭaśaṅkhamardhēndusannibham| karṇau nīcōnnatau paścānmahāntau śliṣṭamāṁsalau||108|| nētrē vyaktāsitasitē subaddhaghanapakṣmaṇī| unnatāgrā mahōcchvāsā pīnarjurnāsikā samā||109|| ōṣṭhau raktāvanuddr̥ttau, mahatyau nōlbaṇē hanū| mahadāsyaṁ, ghanā dantāḥ snigdhāḥ ślakṣṇāḥ sitāḥsamāḥ||110|| jihvā raktā''yatā tanvī, māṁsalaṁ cibukaṁ mahat| grīvā hrasvā ghanā vr̥ttā, skandhāvunnatapīvarau||111|| udaraṁ dakṣiṇāvartagūḍhanābhi samunnatam| tanuraktōnnatanakhaṁ snigdhamātāmramāṁsalam||112|| dīrghācchidrāṅguli mahatpāṇipādaṁ pratiṣṭhitam| gūḍhavaṁśaṁ br̥hatpr̥ṣṭhaṁ, nigūḍhāḥ sandhayō dr̥ḍhāḥ||113|| dhīraḥ svarō'nunādī ca, varṇaḥ snigdhaḥ sthiraprabhaḥ| |114|

kēśāḥ susnigdhādiguṇayuktāḥ 'śrēṣṭhāḥ' ityanuktamapyarthādgamyatē| tathā caivaṁguṇaviśiṣṭairētairyuktaṁ vapuḥ sukhāyuṣōḥ pātraṁ bhavati| ēvaṁ lalāṭādiṣvapi cintyam| lalāṭamunnataṁ-ūrdhvaṁ gatam| tathā, śliṣṭau-anulbaṇau, śaṅkhau yasmiṁstadēvam| tathā, ardhēndusannibhaṁ-ardhacandrākāram| karṇau nīcōnnatau,-adhō nīcau-hrasvau, ūrdhvamunnatau| paścānmahāntau-vistīrṇau| tathā, śliṣṭau ca tau māṁsalau ca, śliṣṭauramyau, māṁsalau-upacitamāṁsau| nētrē-vyaktau sphuṭau, asitasitau varṇau yayōsta ēvam| kr̥ṣṇō bhāgaḥ kr̥ṣṇa ēva śuklaḥ śukla ēva, na varṇāntaravyāmiśrē| tathā, subaddhē-susandhinī, ghanē-saṁhatē, pakṣmaṇī yayōsta ēvam| nāsikā-ghrāṇam| unnatamagraṁ yasyāḥ saivam| tathā, mahānucchvāsō yasyāḥ saivam| tathā, pīnā-aśithilā| tathā, r̥juḥ-avakrā| tathā, samā-animnōnnatā| ōṣṭau raktau| tathā, anudr̥ttau-bahiranirgatau| dvē hanū mahatyau| nōlbaṇē-nōnnatē| hanuśabdasya strītvamatra cintyam| āsyaṁ-mukham, mahat| dantāḥ-dvijāḥ| ghanāḥ-aviralāḥ| ślakṣṇāḥ-kōmalasparśāḥ| snigdhāḥ-snigdharucayaḥ| sitāḥ-śuklāḥ| samāḥ-samapaṅktayaḥ| jihvā-rasanā, raktā| tathā, āyatā-dīrghā| tathā, tanvī-na sthūlā| cibukaṁ māṁsalaṁ mahacca| grīvā-śirōdharā, hrasvā-adīrghā, ghanā-nibiḍā, vr̥ttāvartulā ca| skandhau-aṁsau| unnatau ca tau pīvarau ca| dakṣiṇa āvartō yasyā nābhēḥ sā dakṣiṇāvartā| dakṣiṇāvartā gūḍhā-nimnā [ ca ], nārbhiryasya taddakṣiṇāvartagūḍhanābhi jaṭharam| tathā, samunnataṁ-samyagunnataṁ śrēṣṭhatvēnōnnatam| tanavō raktā unnatā nakhā yasya tadēvaṁbhūtaṁ pāṇipādaṁ pratiṣṭhitaṁ-praśastaṁ, bhavati| tathā, snigdhaṁ-snigdhacchāyam| tathā, ātāmraṁ ca tanmāṁsalaṁ ca,-ātāmramāmsalam| samantāttāmraṁātāmram| māṁsalaṁ-upacitamāṁsam| tathā, dīrghāḥ-āyatāḥ, acchidrāḥ-parasparaṁ saṁśliṣṭāḥ, aṅgulayō yasya tadēvam| tathā, mahat-vistīrṇam| tathā, gūḍhaḥ-adr̥śyō, vaṁśō yasya tadēvaṁvidhaṁ pr̥ṣṭhaṁ praśastam| tathā, br̥hat-vistīrṇam| sandhayō nigūḍhāḥ-antargatāḥ, dr̥ḍhāḥ-atruṭanaśīlāḥ| dhīraḥ-akr̥paṇaḥ| svaraḥ-śabdaḥ| anunādī-ghaṇṭādivadanuraṇananyāyēna| varṇaḥ snigdhaḥ-arūkṣaḥ| sthirā prabhā-kāntiḥ, yasya sa ēvaṁ praśastaḥ|

Adhikarana pRuShTAdInAM prASastyam (114) · Śloka 114

| svabhājaṁ sthiraṁ sattvamavikāri vipatsvapi||114||

sattvaṁ svabhāvājjātaṁ svabhavajam,-anāhāryaṁ prākr̥tamabāhyahētujaṁ na madyādihētujam| sthiraṁ-ahāryam| ata ēva vipatsvapyavikāri-akṣōbhi| apiśabdāt kimuta sampatsu na syādēvaṁvidhaṁ sattvaṁ svabhāvajamahāryaṁ ca ?|

Adhikarana vapuShaH SuBatvam (115) · Śloka 115

uttarōttarasukṣētraṁ vapurgarbhādinīrujam| āyāmajñānavijñānairvarddhamānaṁ śanaiḥ śubham||115||

kṣētramiva kṣētram, śōbhanaṁ kṣētraṁ sukṣētram| vapuḥ-śarīram| tasya yathāvatpraśastaṁ pramāṇalakṣaṇaṁ "svaṁ svaṁ hastatrayaṁ sārddhaṁ" ityādigranthōktam| tathā, tadavayavānāṁ lalāṭādīnāṁ yathāvatpraśastaṁ guṇalakṣaṇaṁ "lalāṭamunnataṁ" (ślō.108) ityādigranthōktam| tathā, praśastaṁ sattvalakṣaṇaṁ "svabhāvajaṁsthiraṁ" ityādigranthōktam| uttarōttaraṁ sukṣētraṁ yasminvapuṣi tadurrarōttarasukṣētraṁ praśastalakṣaṇabhūmikaṁ vapuḥ śubhamityatra yōjyam| ētaduktaṁ bhavati,-yōthōktaṁ pramāṇaṁ sukṣētraṁ vapuḥ śubham, tatō'pi yathōktalakṣaṇalalātādyavayavaṁ sukṣētraṁ vapuḥ śubhataram, tatō'pi yathōktasattvalakṣaṇaguṇaṁ sukṣētraṁ vapuḥśubhatamam, ityuttarōttarasukṣētraśabdasyārthaḥ| tathā, garbhādinīrujam| garbha ādiryēṣāṁ-bālalyauvanādīnāṁ vayōvasthāviśēṣāṇāṁ, ta ēvam| garbhadayō nīrujā yasya-vapuṣaḥ, tadgarbhādinīrujaṁ vapuḥ śubham| āyāmētyādi| āyāmō-dairghyam, jñānaṁ-laukikō vyavahāralēśaḥ, vijñānaṁ-viśiṣṭaṁ jñānaṁ śāstrābhyāsādisamutthitaṁ paramārthāvabōdhaparyantam, tairyadvapuḥ śanairvarddhamānaṁ-vr̥ddhimāpnuvanna sahasā, tacchubham|

Adhikarana sarvaguNopete SarIre SaradAM SatamAyuH (116) · Śloka 116

iti sarvaguṇōpētē śarīrē śaradāṁ śatam| āyuraiśvaryamiṣṭāśca sarvē bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ||116||

iti-ēvaṁ prakārēṇa yathōktēna| sarvaguṇairupētē-yuktē, śarīrē śaradāṁ-samānāṁ, śatamāyuḥ-jīvitam, tathaiśvaryaṁ, tathēṣṭāḥ-śubhā yē kēcidbhāvāstē, tatra tathābhūtē dēhē sarvē pratiṣṭhitāḥvyavasthitā varṣaśatānubandhinaḥ|

Adhikarana balapramANaj~jAnam (117-118) · Śloka 118

ēvaṁ vapuṣaḥ praśastalakṣaṇamuktvā balapramāṇajñānārthamāha tvagraktādīni sattvāntānyagryāṇyaṣṭau yathōttaram| balapramāṇajñānārthaṁ sārāṇyuktāni dēhinām||117|| sārairupētaḥ sarvaiḥ syātparaṁ gauravasaṁyutaḥ| sarvārambhēṣu cāśāvānsahiṣṇuḥ sanmatiḥ sthiraḥ||118||

tvagraktādīni sattvāntāni dēhināṁ sārāṇi yathōttaramagryāṇiuttarōttaraśrēṣṭhāni, aṣṭāvuktāni| tēna tvagraktamāṁsamēdōsthimajjaśukrasattvānīti bōdhyam| "ēvaṁ varṣaśatamāyuḥpramāṇamasmin kālē| santi ca punaḥ karmaviśēṣādūnādhikavarṣaśatajīvinō manuṣyāḥ| tēṣāṁ yathōktaiḥ prakr̥tiviśēṣairāyuḥpramāṇamupalabhya vayastridhā vibhajēt|" (saṁ. śā. a. 8) iti| kimarthaṁ sārāṇyuktāni ? balapramāṇajñānārtham| tathā ca dēhamātradarśanādēvaṁ bhiṣaṅ [na] muhyēt,-ayamupacayēna mahāśarīratvādbalavān, ayaṁ kr̥śatvādalpaśarīratvādalpabalaḥ, iti| taccōbhayamapyanyathā dr̥ṣṭaṁ gajasiṁhē| sarvaiḥ-aṣṭabhirētaiḥ, sārairyuktaḥ paraṁ-atiśayēna, gauravēṇa saṁyutaḥ syāt| sarvētyādi| sarvārammēṣu-aśēṣacikīrṣitakāryēṣu, āśāvān syāt| asmātkartavyāt kr̥tādidamidaṁ sampadyata ityāśāśabdārthaḥ| tathā, sahiṣṇuḥ-sahanaśīlaḥ| ata ēva śārīramānasairduḥkhairnāsāvabhibhūyata iti yāvat| tathā, sanmatiḥ-sudhīḥ| tathā, sthiraḥ-kartavyēṣu sthirabuddhiḥ| muninā ca lakṣaṇamuktam (ca. vi. a. 8/14-7-11)- tadyathā| tvagraktamāṁsamēdō'sthimajjaśukrasattvāni| tatra snigdhaślakṣṇamr̥duprasannasūkṣmālpagambhīrasukumāralōmā sapramēva ca tvak tvaksārāṇām| sā sāratā sukhasaubhāgyaiśvaryōpabhōgabuddhividyārōgya praharṣānyayuṣyāni tvaramācaṣṭē|| karṇākṣimukhajihvānāsauṣṭhapāṇipādatalanakhalalāṭamēhanaṁ snigdhaṁ raktaṁ śrīmadbhrājiṣṇu raktasārāṇām| sā sāratā sukhamudagratāṁ mēdhāṁ manasvitvaṁ saukumāryamanatibalamaklēśasahiṣṇutāṁ cācaṣṭē|| śaṅkhalalāṭakr̥kāṭikākṣigaṇḍahanugrīvāskandhōdaravakṣaḥkakṣāpāṇipādasandhayaḥ sthiragurumāṁsōpacitā māṁsasārāṇām| sā sāratā kṣamāṁ dhr̥timalaulyaṁ vittaṁ vidyāṁ sukhamārjavamārōgyaṁ balamāyuśca dīrghamācaṣṭē|| varṇasvaranētrakēśalōmanakhadantauṣṭamūtrapūriṣēṣu viśēṣēṇa snēhō mēdaḥ sārāṇām| sā sāratā vittaiśvaryasukhōpabhōgapradānātyārjavaṁ sukumārōpacāratāṁ cācaṣṭē|| pārṣṇigulphajānvaratnijatrucibukaśiraḥparvasthūlāḥ sthūlāsthinakhadantāścāsthisārāḥ| tē mahōtsāhāḥ kriyāvantaḥ klēśasahāḥ sārasthiraśarīrā bhavantyāyuṣmantaśca|| tanvaṅgā balavantaśca snigdhavarṇasvarāḥ sthūladīrghavr̥ttasandhayaśca majjasārāḥ| tē dīrghāyuṣō balavantaḥ śrutavijñānavittāpatyasanmānabhājanāśca sadā bhavanti|| saumyāḥ saumyaprēkṣiṇaḥ kṣīrapūrṇalōcanā iva praharṣabahulāḥ snigdhavr̥ttasārasamasaṁhataśikharadaśanāḥ prasannasnigdhavarṇāsvarā bhrājiṣṇavō mahāsphijaśca śukrasārāḥ| tē strīpriyōpabhōgā balavantaḥ sukhābhōgyavittaiśvaryasamānāḥ phalabhājaśca bhavanti|| smr̥timantō bhaktimantaḥ kr̥tajñāḥ prājñāḥ śucayō mahōtsāhā dakṣā dhīrāḥ samaravikrāntayōdhinastyaktaviṣādāḥ svavasthitagatigambhīrabuddhicēṣṭāḥ kalyāṇābhinēvēśinaśca satvasārāḥ| tēṣāṁ svalakṣaṇairēva guṇā vyākhyātāḥ|| tatra sarvaiḥ sārairupētāḥ puruṣā bhavantyatibalāḥ paramagauravayuktāḥ klēśasahāḥ sarvārambhēṣvātmani jātapratyayāḥ kalyāṇābhinivēśinaḥ sthirasamāhitaśarīrāḥ susamāhitagatayaḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvarāḥ sukhaiśvaryavittōpabhōgasanmānabhājō mandajarasō mandavikārāḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyāścirajīvinaśca bhavanti|| atō viparītāstvasārāḥ||" iti| saṅgrahē ca pramāṇamapyuktam| yathā (śā. a.8)-"svāṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradēśinyaudvyaṅgulāyatē| tisrō'nyāḥ kramēṇōttarōttaraṁ pañcamabhāgahīnāstannakhahīnā vā| caturaṅgulāyatāḥ pr̥thakprapadapādatalapārṣṇayaḥ ṣaṭpañcacaturaṅulavistr̥tāḥ| caturdaśaivāyāmēna pādaścaturdaśaiva pariṇāhēna| tathā gulphau jaṅghāmadhyaṁ ca| caturaṅgulōtsēdhaḥ pādaḥ| aṣṭādaśāyāmā jaṅghā ṣōḍaśa pariṇāhēna| caturaṅgulaṁ jānu ṣōḍaśāṅgulapariṇāham| ūru triṁśatpariṇāhāvaṣṭādaśāyāmau| vr̥ṣaṇau ṣaḍāyāmau pariṇāhēna cāṣṭāṅgulau| mēḍhraḥ ṣaḍaṅgulāyāmō'rddhapañcapariṇāhaḥ| ṣōḍaśavistārā kaṭī pañcāśatpariṇāhā| daśāṅgulaṁ bastiśiraḥ| dvādaśāṅgulamudaram| daśavistārē dvādaśāyāmē pārśvē| dvādaśōtsēdhaṁ trikam| aṣṭādaśōtsēdhaṁ pr̥ṣṭham| dvādaśakaṁ stanāntaram| dvyaṅgulaḥ stanaparyantaḥ| caturviṁśatyaṅgulaviśālaṁ dvādaśōtsēdhamuraḥ| dvyaṅgulaṁ hr̥dayam| aṣṭakau skandhau kakṣē ca| ṣaṭkāvaṁsau| ṣōḍaśākau prabāhū| pañcadaśakau prapāṇī| daśāṅgulau pāṇī| tatrāpi pañcāṅgulā madhyamāṅguliḥ| tatō'rdhāṅgulahīnē pradēśinyanāmikē| sārdhavyaṅgulau kaniṣṭhikāṅguṣṭau| caturutsēdhā dvāviṁśatipariṇāhā śirōdharā| dvādaśōtsēdhaṁ caturviṁśatipariṇāhamānanam| pañcāṅgulamāsyam| caturaṅgulaṁ pr̥thak cibukauṣṭhanāsādr̥ṣṭhyantarakarṇalalāṭam| śaṅkhagaṇḍāścaturaṅgulāḥ| tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā| dvayaṅgulāyatamaṅguṣṭhōdaravistr̥taṁ nētram| tatra śuklāttr̥tīyāṁśaḥ kr̥ṣṇaḥ| kr̥ṣṇānnavamāṁśā masūradalamātrā dr̥ṣṭiḥ| ṣaḍaṅgulōtsēdhaṁ dvātriṁśatpariṇāhaṁ śira iti| sarvaṁ punaḥ śarīramaṅgulāni caturaśītiḥ| tadāyāmavistārasamaṁ samamucyatē| tatra yathōktaparimāṇamiṣṭam| tathā snātānuliptamāpādānupūrvyā śuṣyadvaram| aniṣṭaṁ hīnamadhikaṁ vā yathōktapramāṇāditi|" iti| sattvādiprakr̥tīnāṁ tisr̥ṇāṁ kathaṁ sukhaduḥkhānubhavaḥ syāt ? ityāha-

Adhikarana satvAdiprakRutInAM suKaduHKAnuBavaprakAraH (119) · Śloka 119

anutsēkamadainyaṁ ca sukhaṁ duḥkhaṁ ca sēvatē| satvavāṁstapyamānastu rājasō naiva tāmasaḥ||119||

anutsēkaṁ kr̥tvā-abhimānaṁ hitvā, sattvavān puruṣaḥ sukhaṁ sēvatē-anubhavati| tathā, adainyaṁ-kārpaṇyaṁ hitvā, duḥkhaṁ sēvatē-anubhavati| tapyamānastviti| turvyatirēkē bhinnakramē| rājasaḥ punaḥ puruṣaḥ tapyamānō'hamēvāmunā prakr̥ṣṭēnānanyasādhāraṇēna sukhēna sukhityēvaṁ sukhaṁ sēvatē| ahaṅkārākrāntamānasō'hamēvēdaṁ duḥkhaṁ sōḍhuṁ śakta ityēvaṁ rājasō narō duḥkhamanubhavati| tāmasaḥ punaḥ puruṣō naiva sukhaṁ sēvatē, na duḥkham, atyantamūḍhatvāt| nāsau sukhēna sukhī, na ca duḥkhēna duḥkhī, prāptatr̥tīyāvasthō yathā puruṣaḥ| ēvaṁ dvandvaprakr̥tirapi sukhaṁ na sēvatē nāpi duḥkham, atyantamūḍhatvāt| samasattvādiprakr̥tistvanutsiktō'dīnaḥ san sukhaduḥkhē sēvatē|

Adhikarana AyurvRuddhikaro gaNaH (3) · Śloka 3

idānīṁ pradhānaphaladāyi yatpradhānaṁ praśstaṁ lakṣaṇaṁ vapuṣaḥ, taddarśayitumāha dānaśīladayāsatyabrahmacaryakr̥tajñatāḥ| rasāyanāni maitrī ca puṇyāyurvr̥ddhikr̥dgaṇaḥ||120|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ dvitīyē śārīrasthā- nē'ṅgavibhāgō nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||

dānaṁ-dhanādityāgaḥ, tacchīlayati-abhyasyati dānaśīlaḥ| "śīlikāmi" ityādinā ṇaḥ| dayā-dīnēṣvabhyupapattiḥ| maitrī-sarvasattvānāmātmabhāvanam| na kēvalaṁ pūrvōktaṁ (ślō-106)- "svaṁ svaṁ hastatrayaṁ" ityādi "varddhamānaṁ śanaiḥ" ityētatparyantaṁ yallakṣaṇaṁ, taccharīrasyāyurvr̥ddhyādihētuḥ| yāvadayaṁ dānaśīlādigaṇō maitryavasānaḥ puṇyāyurvr̥ddhikr̥t| dānādayaśca yathāsambhavaṁ kēcitpuṇyakr̥taḥ, kēcidāyurvr̥ddhikr̥taḥ, kēcidubhayakr̥taśca| anyēbhyaśca mahāpuruṣalakṣaṇēbhyō'syaiva gaṇasya jyāyastvaṁ pratipādayatā śāstrakr̥tā'dhyāyāvasānē granthasyāsya nirdēśaḥ kr̥ta iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ dvitīyē śārīrasthānē'ṅga vibhāgō nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||