3. aṅgavibhāgaśārīrōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಗರ್ಭವ್ಯಾಪದೋಽನನ್ತರಮಙ್ಗವಿಭಾಗ ಉಚ್ಯತೇ| ಅಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗವಿಜ್ಞಾನೇ ಹಿ ಸತಿ ಸಮ್ಯಗ್ಗರ್ಭಸ್ಯಾಹರಣಾದಿಕಂ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ನಾನ್ಯಥಾ| ಇತೀದಮಾಹ-

Adhikarana a~ggaviBAgaSArIrodhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋಽಙ್ಗವಿಭಾಗಂ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಅಙ್ಗಸ್ಯ-ಶರೀರಸ್ಯ, ವಿಭಾಗೋ-ವಿಭಜನಂ, ಅಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾದಿನಾ ಪೃಥಕ್ಕರಣಂ-ಅಙ್ಗವಿಭಾಗಃ| ಅಥೇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವವತ್|

Adhikarana ShaDa~ggama~ggam (1) · Śloka 1

ಅಥ ತಾನ್ಯೇವಾಙ್ಗಾನಿ ವಿಭಕ್ತುಕಾಮ ಆಹ ಶಿರೋಽನ್ತರಾಧಿರ್ದ್ವೌ ಬಾಹೂ ಸಕ್ಥಿನೀತಿ ಸಮಾಸತಃ| ಷಡಙ್ಗಮಙ್ಗಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಂ ತಸ್ಯಾಕ್ಷಿಹೃದಯಾದಿಕಮ್||೧||

ಷಡಙ್ಗಂ-ಷಡವಯವಂ, ಅಙ್ಗಂ-ಶರೀರಮ್| ತಾನ್ಯೇವ ಷಡಙ್ಗಾನ್ಯಾಹಶಿರಃ, ತಥಾಽನ್ತರಾಧಿಃ, ತಥಾ ದ್ವೌ ಬಾಹೂ-ವಾಮದಕ್ಷಿಣೌ, ತಥಾ ಸಕ್ಥಿನೀ ದ್ವೇ-ವಾಮದಕ್ಷಿಣೇ, ಇತಿ-ಏವಂ, ಸಮಾಸತಃ-ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ, ಷಡಙ್ಗಮ್| ವಿಸ್ತರೇಣ ಪುನರನೇಕಾವಯವಮ್| ಅನ್ತರಾಧಿಶಬ್ದೇನ ಶಿರೋಬಾಹುಸಕ್ಥಿವರ್ಜಃ ಸರ್ವೋ ಮಧ್ಯಭಾಗ ಉಚ್ಯತೇ| ಆಧೀಯನ್ತೇ-ನಿಬಧ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಯಥಂ ಶರೀರಸ್ಯಾನ್ತಃ ಸ್ಥಾಪ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಾಕ್ಕೃತೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತಯಃ ಪಞ್ಚಾವಯವಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸೋಽನ್ತರಾಧಿಃ| ತಸ್ಯ-ಷಡವಯವಸ್ಯಾಙ್ಗಸ್ಯ, ಅಕ್ಷಿಹೃದಯಾದಿಕಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕರ್ಣನಾಸಾಪಾಣಿಪಾದಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಅವಯವಮವಯವಂ ಪ್ರತಿ ಯೋಽವಯವಃ, ತತ್ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಮುಚ್ಯತೇ| ಶರೀರಂ ವ್ಯೋಮವಾಯ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಚೇತನಾದೀನಾಮಧಿಷ್ಠಾನಮ್|

Adhikarana pa~jcamahABUtaguNAH (2) · Śloka 2

ಅತಸ್ತಮೇವ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಮಹಾಭೂತಗುಣಮಾಹ ಶಬ್ದಃ ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ರೂಪಂ ಚ ರಸೋ ಗನ್ಧಃ ಕ್ರಮಾದ್ಙ್ಗುಣಾಃ| ಖಾನಿಲಾಗ್ನ್ಯಬ್ಭುವಾಮ್|೨|

ಶಬ್ದಾದಯಃ ಪಞ್ಚ ಗುಣಾಃ ಕ್ರಮಾತ್-ಕ್ರಮೇಣ, ಖಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಭವನ್ತಿ| ಖಂ ಚಾನಿಲಶ್ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚಾಪಶ್ಚ ಭೂಶ್ಚ ಖಾನಿಲಗ್ನ್ಯಬ್ಭುವಃ, ತಾಸಾಮ್| ತತ್ರ ಶಬ್ದಃ ಖಸ್ಯ-ಆಕಾಶಸ್ಯ ಗುಣಃ, ಸುಷಿರೇಽತಿರೇಕ್ತಸ್ಪರ್ಶಾದಿಗುಣಚತುಷ್ಟಯಾಯೋಗಿತ್ವೇನ ಶಬ್ದಮಾತ್ರಸ್ಯೈವೋಪಲಮ್ಭಾತ್| ಸ್ಪರ್ಶೋ ವಾಯೋಃ| ರೂಪಮಗ್ನೇಃ| ರಸೋಽಪಾಂ-ಪಾನೀಯಸ್ಯ| ಗನ್ಧೋ ಭೂಮೇಃ| ಏತೇಷಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಖಾದ್ಯಾಶ್ರಿತತ್ವಾತ್ತೇಷಾಂ ಗುಣಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana uttarottaramekaguNavRuddhyanvayaH (2) · Śloka 2

ಕಿಮೇಕೈಕ ಏವಾಕಾಶಸ್ಯೇವ ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ಯಥೋಕ್ತೋ ಗುಣಃ ? ಉತಾನ್ಯೇಽಪಿ ಸನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ | ಏಕಗುಣವೃಧ್ದ್ಯನ್ವಯಃ ಪರೇ||೨||

ಏಕೇನ ಗುಣೇನ ವೃದ್ಧಿಃ, ತಯಾಽನ್ವಯಃ-ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪರೇ-ವಾಯ್ವಾದೌ ಮಹಾಭೂತೇ| ಅಥವಾ, ಏಕಸ್ಯ ಗುಣಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಃ, ತಯಾಽನ್ವಯಃ-ಅನುಗಮಸ್ತದ್ಭಾವಿತ್ವಂ ಪರ ಇತಿ| ಚತುರ್ಣಾಂ ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ಪರತ್ವೋಕ್ತಿಭಾಕ್ತ್ವಮಾಕಾಶಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ತೇನ ವಾಯ್ವಾದೌ ಮಹಾಭೂತೇ ಏಕಗುಣವೃಧ್ದ್ಯನ್ವಯಃ| ಆಕಾಶಸ್ತ್ವೇಕಗುಣ ಏವ| ತಸ್ಯ ಪರತ್ವಾಸಮ್ಭವಾನ್ನ ತಸ್ಯೈಕಗುಣವೃಧ್ದ್ಯನ್ವಯಃ| ಆಕಾಶಾತ್ಪರೇ-ಅನನ್ತರೇ ಮಹಾಭೂತೇ ವಾಯ್ವಾಖ್ಯೇ, ಏಕಗುಣ ವೃಧ್ದ್ಯನ್ವಯೇನ ದ್ವಿಗುಣತ್ವಾತ್ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಗುಣತ್ವಮ್| ತತಃ ಪರೇ ಮಹಾಭೂತೇಽಗ್ನ್ಯಾಖ್ಯೇ, ಏಕಗುಣವೃದ್ಧ್ಯನ್ವಯೇನ ತ್ರಿಗುಣತ್ವಾತ್ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪಗುಣತ್ವಮ್| ತತಃ ಪರೇ-ಜಲಾಖ್ಯೇ ಮಹಾಭೂತೇ, ಏಕಗುಣವೃಧ್ದ್ಯನ್ವಯೇನ ಚತುರ್ಗುಣತ್ವಾತ್ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗುಣತ್ವಮ್| ತತಃ ಪರೇ-ಪೃಥಿವ್ಯಾಖ್ಯೇ ಮಹಾಭೂತೇ, ಏಕಗುಣವೃಧ್ದ್ಯನ್ವಯೇನ ಪಞ್ಚಗುಣತ್ವಾತ್ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಗುಣತ್ವಮ್| ಏವಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಖಾದೀನಾಮೇಕಗುಣವೃಧ್ದ್ಯೈಕದ್ವಿತ್ರಿಚತುಃ ಪಞ್ಚಗುಣತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಇದಾನೀಂ ಯಥಾಕ್ರಮನಿರ್ದಿಷ್ಟೇಭ್ಯೋ ಭೂತೇಭ್ಯೋ ಯೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ, ತಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ-

Adhikarana mahABUteByodehotpattiprakAraH (3-4) · Śloka 4

ಇದಾನೀಂ ಯಥಾಕ್ರಮನಿರ್ದಿಷ್ಟೇಭ್ಯೋ ಭೂತೇಭ್ಯೋ ಯೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ, ತಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ ತತ್ರ ಖಾತ್ ಖಾನಿ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಶಬ್ದೋ ವಿವಿಕ್ತತಾ| ವಾತಾತ್ಸ್ಪರ್ಶತ್ವಗುಚ್ಛ್ವಾಸಾ ವಹ್ನೇರ್ದೃಗ್ರೂಪಪಕ್ತಯಃ||೩|| ಆಪ್ಯಾ ಜಿಹ್ವಾರಸಕ್ಲೇದಾ ಘ್ರಾಣಗನ್ಧಾಸ್ಥಿ ಪಾರ್ಥಿವಮ್| |೪|

[ತತ್ರ-] ತೇಷು ಪಞ್ಚಸು ಮಹಾಭೂತೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಅಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ-ಮನುಷ್ಯಾದೌ ಸ್ಥೂಲತಯಾ ಪರಿಣತೇ, ನಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನತೀನ್ದ್ರಿಯೇ ಭೂತಾದೌ| ಖಾತ್-ಆಕಾಶಾತ್ ಸತ್ವಬಹುಲಾತ್, ಖಾನಿ-ಛಿದ್ರಾಣಿ, 'ಭವನ್ತಿ' ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏವಂ ಶ್ರೋತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಂ-ಶ್ರೋತ್ರಮ್| ತಥಾ, ಶಬ್ದೋ-ಘೋಷಃ| ತಥಾ, ವಿವಿಕ್ತತಾ-ಶೂನ್ಯತಾ ರಿಕ್ತತಾ, ಖಾದೇವ ಚಿದ್ರವಿಶೇಷಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಛಿದ್ರಾದಿಷು ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮೇವ ವ್ಯಾಪಾರಃ, ತಥಾಽಪ್ಯಾಕಾಶಸ್ಯೈವಾತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕಾರಣತ್ವಮ್| ಯಥಾ-ಘಟಾದೌ ಮೃದ್ದಣ್ಡಚಕ್ರಸಲಿಲಸೂತ್ರಾದಿಕಾರಣಸಮುದಾಯನಿಷ್ಪನ್ನೇಽಪಿ ಮೃದ ಏವ ವಿಶಿಷ್ಟಕಾರಣತ್ವಮ್| ಅತ ಏವಾಸೌ ಮೃನ್ಮಯ ಏವೋಚ್ಯತೇ| ಏವಂ ಸರ್ವೇಷು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇಷು ವಾತಾದಿಜೇಷು ಸ್ಪರ್ಶಾದಿಷು ಬೋಧ್ಯಮ್| ವಾತಾತ್-ಅನಿಲಾದ್ರಜೋಬಹುಲಾತ್, ಸ್ಪರ್ಶಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಸ್ಪರ್ಶಃ-ಸ್ಪರ್ಶನಮ್| ತ್ವಗಿಹ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ತಥಾ, ಉಚ್ಛ್ವಾಸಃ-ಪ್ರಾಣಾಖ್ಯಃ| ವಹ್ನೇಃ ಸತ್ವರಜೋಬಹುಲಾದ್ದೃಗಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ದ್ದೃಕ್-ದ್ದೃಷ್ಟಿಃ, ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ತಥಾ, ರೂಪಾಖ್ಯೋ ಗುಣಃ| ಪಕ್ತಿಃ-ಪಾಕಃ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ತೇಜಃಪಿತ್ತೋಷ್ಮಮೇಧಾವರ್ಣಶೌರ್ಯಾದಯೋಽಪಿ ವಹ್ನೇರೇವ ವೇದ್ಯಾಃ| ಅಭ್ದ್ಯಃ ಸತ್ವತಮೋಬಹುಲಾಭ್ಯೋ ಜಾತಾ ಆಪ್ಯಾ ಜಿಹ್ವಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಜಿಹ್ವಾಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟ ಏಕದೇಶೋ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ವಿವಕ್ಷಿತಃ, ನ ಸರ್ವೈವ ಜಿಹ್ವಾ| ತಥಾ, ರಸಾಖ್ಯೋ ಗುಣಃ| ತಥಾ, ಕ್ಲೇದಾಖ್ಯೋ ಭಾವಃ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಸ್ವೇದಸ್ನೇಹಮೂತ್ರಾದಯೋಽಪ್ಯಾಪ್ಯಾ ಏವ| ಘ್ರಾಣಾದಿ ಪಾರ್ಥಿವಂ ಭವತಿ| ಘ್ರಾಣಂ-ನಾಸಾಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟ ಏಕದೇಶೋ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಗನ್ಧೋ ಗುಣಃ| ತಥಾ, ಅಸ್ಥಿ ಭಾವಃ| ಏತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾಖ್ಯಾತ್ತಮೋಬಹುಲಾನ್ಮಹಾಭೂತಾಜ್ಜಾತಾನಿ|

Adhikarana dehe mAtRujapitRujaBAvAH (4-5) · Śloka 5

ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ ಕಿಂ ಮಾತೃಜಮ್ ? ಕಿಂ ಪಿತೃಜಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ | ಮೃದ್ವತ್ರ ಮಾತೃಜಂ ರಕ್ತಮಾಂಸಮಜ್ಜಗುದಾದಿಕಮ್||೪|| ಪೈತೃಕಂ ತು ಸ್ಥಿರಂ ಶುಕ್ರಧಮನ್ಯಸ್ಥಿಕಚಾದಿಕಮ್| ಚೈತನಂ ಚಿತ್ತಮಕ್ಷಾಣಿ ನಾನಾಯೋನಿಷು ಜನ್ಮ ಚ||೫||

ಅತ್ರ-ಅಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ, ಅನೇಕಸಾಮಗ್ರೀಕೇಽಪಿ ಯನ್ಮೃದು ವಸ್ತು ತನ್ಮಾತೃಜಮ್| ಮಾತುರಾಧಿಕ್ಯೇನ ಕಾರಣಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾತೃಜಮಿತಿ "ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಮಜಾತೌ" ಇತಿ ಜನೇರ್ಡಃ| ಕಿಂ ಪುನಸ್ತನ್ಮೃದು ? ಇತ್ಯಾಹ-ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ನಾಭೀಹೃದಯಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾಮಾಶಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ನನು, ಗುದಸ್ಯ ಮಾಂಸಪ್ರಾಯತ್ವಾನ್ಮಾಂಸಗ್ರಹಣೇನೈವ ಸಿದ್ಧಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತತ್ ಕಿಂ ಗುದಗ್ರಹಣೇನ ? ಬ್ರೂಮಃ| ಮಾಂಸತ್ವಸ್ಯಾಪ್ಯಸ್ಯಾನಿಶ್ಚಯಾತ್ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ಕೃತಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ.ಶಾ.ಅ.೪/೪೫)-"ಮಾಂಸಮರ್ಮ ಗುದೋಽನ್ಯೇಷಾಂ" ಇತಿ| ಯದ್ವಸ್ತು ಸ್ಥಿರಂ ತತ್ ಪೈತೃಕಂ-ಪಿತೃಜಮ್| ಕಿಂ ತತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶುಕ್ರಾದಿಕಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಶಿರಾಸ್ನಾಯುರೋಮಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಪೈತೃಕಮಿತಿ "ಪಿತುರ್ಯಚ್ಚ" ಇತಿ ಠಕ್| "ಇಸುಸುಕ್ತಾನ್ತಾತ್ಕಃ" ಇತಿ ಕಾದೇಶಃ| ಚೇತನಾ-ಆತ್ಮೈವ, ಪ್ರಾಕ್ಕೃತಶುಭಾಶುಭಕರ್ಮಬೀಜಕ್ಷೇತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತೋ ಜಾತಂ ಚೈತನಮ್| ಕಿಂ ತತ್ ? ಇತ್ಯಾಹಚಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಿತ್ತಂ-ಇನ್ದ್ರಿಯಸಾರಥಿಃ| ತಥಾ, ಅಕ್ಷಾಣಿ-ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ| ನನು, ಚೈತನಾನ್ಯಕ್ಷಾಣೀತ್ಯೇತತ್ಪೂರ್ವಾಪರವ್ಯಾಹತಮಿವ ಮನ್ಯಾಮಹೇ| ಯತಃ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್ (ಶ್ಲೋ.೩)-"ಖಾತ್ಖಾನಿ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್" ಇತಿ| ತತ್ಕಥಮಿಹ ಚೈತನಾನ್ಯಕ್ಷಾಣೀತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ ? ಬ್ರೂಮಃ| ನಾತ್ರ ತತ್ರ ವಾಽವಧಾರಣಂ ಕೃತಮ್| ಯಥಾ ಚೈತನಾನ್ಯೇವಾಕ್ಷಾಣಿ ಖಾದೇವ ಖಾನೀತಿ| ತಸ್ಮಾದಾಕಾಶಂ ಚೇತನಾ ಚ ದ್ವಯಮಪ್ಯಕ್ಷಾಣಾಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯವೇಹಿ| ತಥಾ, ನಾನಾಯೇನಿಷು-ಗಜಾಜವಾಜಿಬಸ್ತಶಶಶಮ್ಬರಪ್ರಭೃತಿಷು, ಯಜ್ಜನ್ಮ-ಸಮ್ಭವಃ, ತದಪಿ ಚೈತನಮ್| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭಭಯಹರ್ಷಧರ್ಮಾಧರ್ಮಶೀಲತಾಸ್ಮೃತಿಬುದ್ಧೀಚ್ಛಾದ್ವೇಷಪ್ರಯತ್ನಾಹಙ್ಕಾರಸುಖದುಃಖಾಯುಃಸ್ವರವಿಶೇಶಾದಯೋಽಪಿ ಹಿ ಚೈತನಾ ಏವ|

Adhikarana sAtmyajaBAvAH (6) · Śloka 6

| ಸಾತ್ಮ್ಯಜಂ ತ್ವಾಯುರಾರೋಗ್ಯಮನಾಲಸ್ಯಂ ಪ್ರಭಾ ಬಲಮ್|೬|

ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತ್ರಿವಿಧಮ್, ವ್ಯಾಧಿಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದೇಹಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ| ತತ್ರೇಹ ವ್ಯಾಧಿಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಯತೋ ದೇಹಸ್ಯ ಸಮ್ಭವತಃ ಸಮ್ಭೂತಮಾತ್ರಸ್ಯ ಚೇಯಂ ವಿಚಾರಣಾ ಪ್ರಸ್ತುತಾ, ಕುತಃ ಕಿಂ ಸಮ್ಭವತಿ? ಇತಿ| ಅತೋ ವ್ಯಾಧಿಚರ್ಚೇಹಾಪ್ರಸ್ತಾವಾನ್ನೋಪಯುಜ್ಯತೇ| [ತಸ್ಮಾದ್ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದೇಹಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ದೇಹಸ್ಯ ಹಿ ಸಮ್ಭವತಃ ಸಮ್ಭೂತಮಾತ್ರಸ್ಯ ಚ ಮಾತ್ರಾಹಾರವಿಹಾರಾದಿ ಯದಪಥ್ಯಮಪ್ಯತಿಶಯೇನ ಶೀಲಿತಂ ತದಪ್ಯಸ್ಯ ದೇಹಸ್ಯೋಚಿತತಾಂ ಗಚ್ಛತ್ಸುಖನುಬನ್ಧತ್ವೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|] ತಸ್ಮಾದ್ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದೇಹಸಾತ್ಮ್ಯಮ್ ಚ ಗ್ರಹೀತುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯಾಜ್ಜಾತಂ-ಸಾತ್ಮ್ಯಜಮ್| ಕಿಂ ತತ್ ? ಆಯುಃ,-ಜೀವಿತಮ್| ತಥಾ, ಆರೋಗ್ಯಂ-ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಅನಾಲಸ್ಯಂ-ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸೂದ್ಯೋಗಃ,-ಉತ್ಸಾಹಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಭಾಕಾನ್ತಿಃ| ತಥಾ, ಬಲಂ-ಶಕ್ತಿಃ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಅಲೋಲುಪತ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದಸ್ವರವರ್ಣವೀರ್ಯೌಜಃಸಮ್ಪತ್ಪ್ರಹರ್ಷಾದ್ಯಪಿ ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಜಮೇವ|

Adhikarana rasajaBAvAH (6) · Śloka 6

| ರಸಜಂ ವಪುಷೋ ಜನ್ಮ ವೃತ್ತಿರ್ವೃದ್ಧಿರಲೋಲತಾ||೬||

ರಸಾತ್-ಆಹಾರರಸಾತ್ ಪರಿಣತಾಜ್ಜಾತಂ ರಸಜಮ್| ಕಿಂ ತತ್ ? ಜನ್ಮ,-ಸಮ್ಭವಃ| ಕಸ್ಯ ? ವಪುಷಃ,-ಸಕಲಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ| ತಥಾ, ವೃತ್ತಿಃ-ವರ್ತನಂ, ಜೀವಿತಾನುಬನ್ಧಃ| ರಸಂ ಹಿ ವಿನಾ ಜೀವಿತಸ್ಯಾಪ್ಯಭಾವಃ| ತಥಾ, ವೃದ್ಧಿಃ-ಆಯಾಮವಿಸ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ಯಥಾಸಂಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಅಲೋಲಿತಾ-ಅಲೌಲ್ಯಮ್| ಅಲೋಲತಾ ರಸಜೇತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪರಿಣಾಮೇ ಸತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಉದಾಹರಣಮಾತ್ರಂ ಚೇದಮ್| ಉತ್ಸಾಹಪುಷ್ಟಿತೃಪ್ತಯೋಽಪಿ ಹಿ ರಸಜಾ ಏವ|

Adhikarana sAtvikAdiBAvAH (7-8) · Śloka 8

ಸಾತಿವಿಕಂ ಶೌಚಮಾಸ್ತಿಕ್ಯಂ ಶುಕ್ಲಧರ್ಮರುಚಿರ್ಮತಿಃ| ರಾಜಸಂ ಬಹುಭಾಷಿತ್ವಂ ಮಾನಕೃದ್ದಮ್ಭಮತ್ಸರಮ್||೭|| ತಾಮಸಂ ಭಯಮಜ್ಞಾನಂ ನಿದ್ರಾಽಽಲಸ್ಯಂ ವಿಷಾದಿತಾ| |೮|

ಸತ್ವಜಂ ಶೌಚಾದಿಕಮ್| ಶೌಚಂ-ವಾಕ್ಕಾಯಮನಸಾಂ ಶುದ್ಧಿಃ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾಯಿತ್ವಂ-ವಾಕ್ಶುದ್ಧಿಃ, ಮೃಜ್ಜಲಾದಿನಾ ಕ್ಷಾಲನಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋದಿತಂ-ಕಾಯಿಕಂ ಶೌಚಮ್| ಮಾನಸಂ ತು ಶೌಚಂ-ಜಗದ್ಬನ್ಧುತಾ ಕರುಣಾಶುದ್ಧಸನ್ತಾನತ್ವಮಾಸ್ತಿಕ್ಯಾದಿ| ಶೌಚಮಿತಿ "ಇಗಾನ್ತಾಚ್ಚ ಲಘುಪೂರ್ವಾತ್" ಇತ್ಯಣ್| ಆಸ್ತಿಕ್ಯಮಿತಿ ಅಸ್ತಿ ಪರಲೋಕ ಇತಿ ಮತಿರಸ್ಯೇತ್ಯಾಸ್ತಿಕಃ| "ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತಿ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಠಕ್| ಆಸ್ತಿಕಸ್ಯ ಭಾವ ಆಸ್ತಿಕ್ಯಮ್| ಬ್ರಾಹ್ಮಾಣಾದಿತ್ವಾತ್ ಷ್ಯಞ್| ತಥಾ, ಶುಕ್ಲೇ ಧರ್ಮೇ ನಿರ್ವ್ಯಾಜೇ, ರುಚಿಃ-ಭಕ್ತಿಃ| ಮತಿಃ-ಪ್ರಜ್ಞಾ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಕೃತಜ್ಞತಾದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವ್ಯವಸಾಯಶೌರ್ಯಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಸ್ಮೃತಿಮೇಧಾದಯೋಽಪಿ ಹಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾ ಏವ| ರಾಜಸಾನಿ ಬಹುಭಾಷಿತ್ವಾದೀನಿ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಶೌರ್ಯದುರುಪಚಾರತಾಲೋಲುಪತ್ವಹರ್ಷಕಾಮಾದಯೋಽಪಿ ರಾಜಸಾ ಏವ| ತಾಮಸಾನಿ ಭಯಾದೀನಿ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಪ್ರಮಾದಶೋಕಾದೀನ್ಯಪಿ ತಾಮಸಾನ್ಯೇವ| ತತ್ರ ಸತ್ವಂ-ಮನಃ, ತಸ್ಯೋಪಪ್ಲವೋ ರಜಸ್ತಮಶ್ಚೇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ) ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೨೦)-"ವಯ್ವಾಕಾಶಧಾತುಭ್ಯಾಂ ವಾಯುಃ, ಆಗ್ನೇಯಂ ಪಿತ್ತಮ್, ಅಮ್ಭಃಪೃಥಿವೀಭ್ಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ|" ಇತಿ| ಆಯುರ್ವೇದಾವತಾರೇ ತೂಕ್ತಮ್-"ಶೀತೋಷ್ಣಶಮವೃದ್ಧ್ಯಾಽಽಪ್ಯಂ ನ ಪಿತ್ತಂ ದ್ರುತತಾಮ್ರವತ್| ಕರಕಾಮ್ಭಃ ಕಫೋ ಭೌಮೌ ನಾನಿಲಾನಲಸಂಹತಃ||(?) ಇತಿ|

Adhikarana evM BUtamayo dehaH (8) · Śloka 8

ಅಧುನಾ ದೇಹಾಶ್ರಿತಸರ್ವಭಾವೋಪಸಂಹಾರಂ ಕುರ್ವನ್ ಪ್ರಧಾನೋ ಯೋ ಭಾವೋ ದೇಹಸ್ಯ, ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಿದಮಾಹ | ಇತಿ ಭೂತಮಯೋ ದೇಹಃ|೮|

ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ದೇಹಾಶ್ರಿತಭಾವೇಭ್ಯೋ ಮಹಾಭೂತಾನಾಮೇವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್, ತನ್ಮಯತ್ವಾದ್ದೇಹಸ್ಯ ಸರ್ವಭಾವಾಧಾರಭೂತಸ್ಯ

Adhikarana raktAtsaptatvagutpattiH (7) · Śloka 9

ಇತ್ಯೇವಮನೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ದೇಹಸ್ಯ ಭೂತಮಯತ್ವಮಭಿಧಾಯ, ಇದಾನೀಂ ದೇಹಸ್ಯ ಪ್ರತಿಭಾಗಶೋ ನಿರೂಪಯನ್ನಾಹ | ತತ್ರ ಸಪ್ತ ತ್ವಚೋಽಸೃಜಃ||೮|| ಪಚ್ಯಮಾನಾತ್ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಕ್ಷೀರಾತ್ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಇವ| |೯|

ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ ಮಹಾಭೂತಮಯೇ ದೇಹೇ, ಅಸೃಜೋ-ರಕ್ತಾತ್ ಸಪ್ತತ್ವಗುತ್ಪಾದನಸಮರ್ಥೇನ ಧಾತೂಷ್ಮಣಾ ಪಚ್ಯಮಾನಾತ್, ಸಪ್ತ ತ್ವಚಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಜಾಯನ್ತೇ| ಕುತಃ ಕಾ ಇವ ? ಯಥಾ ಕ್ಷೀರಾತ್ ಪಚ್ಯಮಾನಾಚ್ಛೀತೀಭೂತಾತ್ತದುಪರಿ ಘನಭಾಗಸ್ವಭಾವಾಃ ಸನ್ತಾನಿಕಾಃ-ಜಾಲಿಕಾಃ, ಜಾಯನ್ತೇ ತದ್ವದಸೃಜಃ ಪಚ್ಯಮಾನಾತ್ಸಪ್ತ ತ್ವಚೋ ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ "ಭಾಸಿನೀ ಲೋಹಿನೀ ಶ್ವೇತಾ ತಾಮ್ರಾ ತ್ವಗ್ವೇದಿನೀ ತಥಾ| ಸ್ಯಾದ್ರೋಹಿಣೀ ಮಾಂಸಧರಾ ಸಪ್ತಮೀ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ|| ೧|| ವ್ರೀಹೇರಷ್ಟಾದಶಾಂಶಾಽಽದ್ಯಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಷೋಡಶಾಂಶಿಕಾ| ದ್ವಾದಶಾಂಶಾ ತೃತೀಯಾ ತು ಚತುರ್ಥ್ಯಷ್ಟಾಂಶಮಾತ್ರಿಕಾ|| ೨|| ಪಞ್ಚಮೀ ಪಞ್ಚಮಾಂಶಾ ತು ಷಷ್ಠೀ ವ್ರೀಹಿಪ್ರಮಾಣಿಕಾ| ವ್ರೀಹಿದ್ವಯಪ್ರಮಾಣಾ ತು ಸಪ್ತಮೀ ಭಿಷಜಾಂ ಮತಾ|| ೩|| ಖಾದಿಚ್ಛಾಯಾಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಭಾಸಿನ್ಯಾಧಾರತಾಂ ಗತಾ| ಮನ್ಯನ್ತೇ ಷಟ್ ತ್ವಚಃ ಕೇಚಿತ್ತಾಸಾಂ ಬಾಹ್ಯೋದಕಾಶ್ರಯಾ|| ೪|| ದ್ವಿತೀಯಾಽಸೃಗ್ಧರಾ ಸಿಧ್ಮಶ್ವಿತ್ರಾಧಾರಾ ತೃತೀಯಕಾ| ಚತುರ್ಥೀ ಸರ್ವಕುಷ್ಠಾನಾಮಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಮಾಗತಾ|| ೫|| ವಿದ್ರಧ್ಯಲಜ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಾ ಪಞ್ಚಮೀ ರೋಗಕಾರಿಣೀ| ಷಷ್ಠ್ಯತ್ರ ಯಸ್ಯಾಂ ಚ್ಛಿನ್ನಾಯಾಂ ತಾಮ್ಯತ್ಯನ್ಧಂ ತಮೋ ವಿಶೇತ್|| ೬|| ಯಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಜಾಯನ್ತೇ ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾನಿ ಪರ್ವಸು| ಅರೂಂಷಿ ಕೃಷ್ಣರಕ್ತಾನಿ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಮಾನಿ ಚ|| ೭|| " ಇತಿ|

Adhikarana kalAnirUpaNam (10) · Śloka 10

ಇದಾನೀಂ ಕಲಾ ಆಹ | ಧಾತ್ವಾಶಯಾನ್ತರಕ್ಲೇದೋ ವಿಪಕ್ವಃ ಸ್ವಂಸ್ವಮೂಷ್ಮಣಾ||೯|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ನಾಯ್ವಪರಾಚ್ಛನ್ನಃ ಕಲಾಖ್ಯಃ ಕಾಷ್ಠಸಾರವತ್| ತಾಃ ಸಪ್ತ|೧೦|

ಧಾತೂನಾಂ-ರಸಾದೀನಾಂ, ಆಶಯಾಃ-ಆಧಾರಾಃ, ಜಲಾಶಯವತ್ತೇಷಾಮನ್ತರಾಣ್ಯನ್ತರಾಲಾನಿ, ತೇಷು ಧಾತ್ವಾಶಯಾನ್ತರೇಷು ಕ್ಲೇದೋ ಧಾತ್ವಾಶಯಾನ್ತರಕ್ಲೇದಃ| ಸ ವಿಪಕ್ವಃ ಕಲಾಖ್ಯ ಉಚ್ಯತೇ-ಕಲಾಸಂಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ| ಕೇನ ವಿಪಕ್ವಃ ? ಸ್ವಂಸ್ವಮೂಷ್ಮಣಾ,-ಆತ್ಮೀಯೇನಾತ್ಮೀಯೇನ ವಹ್ನಿನಾ| ಯಥಾ ರಸಧಾತ್ವಾಶಯಾನ್ತರಸ್ಥಃ ಕ್ಲೇದೋ ರಸಧಾತೂಷ್ಮಣಾ ವಿಪಕ್ವಃ ಕಲೈಕಾ ಭವತಿ| ಯಾವಚ್ಛುಕ್ರಧಾತ್ವಾಶಯಾನ್ತರಸ್ಥಃ ಶುಕ್ರಧಾತೂಷ್ಮಣಾ ವಿಪಕ್ವಃ ಸಪ್ತಮೀ ಕಲಾ ಭವತಿ| ಕೀದೃಶೋ ವಿಪಕ್ವಃ ? ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ನಾಯ್ವಾಽಪರಯಾ ಚ-ಜರಾಯ್ವಾಖ್ಯಯಾ, ಛನ್ನಃ-ಛಾದಿತಃ| "ವಾ ದಾನ್ತಶಾನ್ತ" ಇತ್ಯಾದೌ ಛದೇರ್ಣ್ಯನ್ತಾತ್ ಛನ್ನಶಬ್ದೋ ನಿಪಾತಿತಃ| ಕಿಂವತ್ ? ಕಾಷ್ಠಸಾರವತ್| ಯಥಾ ಕಾಷ್ಠಸ್ಯ ಸಾರಃ, ತಥಾಽಯಂ ಧಾತುಸಾರಶೇಷೋಽಲ್ಪತ್ವಾತ್ಕಲಾಸಂಜ್ಞಃ| ಧಾತ್ವಾಶಯಾನ್ತರಮರ್ಯಾದಾಃ ಸಪ್ತ ಕಲಾಃ| ತತ್ರ-"ಆದ್ಯಾ ಮಂಸಧರಾ ಯಸ್ಯಾಂ ಧಮನ್ಯಃ ಸ್ನಾಯವಃ ಸಿರಾಃ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಚ ಪ್ರರೋಹನ್ತಿ ಪ್ರತಾನೈರ್ವ್ಯಾಪಿಭಿಃ ಕಲಾ|| ೧|| ದ್ವಿತೀಯಾಽಸೃಗ್ಧರಾಽಸ್ಯಾಂ ತು ಮಾಂಸಾನ್ತಃ ಶೋಣಿತಂ ಸ್ಥಿತಮ್| ವಿಶೇಷತಃ ಸಿರಾಪ್ಲೀಹಯಕೃತ್ಸು ಕ್ಷತಜಂ ಕ್ಷತಾತ್|| ೨||ಮಾಂಸಾತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ ಕ್ಷೀರಂ ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಾದಿವ ಕ್ಷತಾತ್| ಮೇದೋಧರಾ ತೃತೀಯಾಽತ್ರ ಮೇದಾಽಸ್ಥ್ನಾಮುದರೇ ಸ್ಥಿತಮ್|| ೩|| ಭವತ್ಯಣುಷು ಮಜ್ಜಾಽನ್ತಃ ಸ್ಥೂಲಾಸ್ಥಿಷ್ವಥ ಮೂರ್ದ್ಧನಿ| ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಕಪಾಲಾನ್ತಶ್ಚತುರ್ಥೀ ತು ಕಫಾಶ್ರಯಾ|| ೪|| ತತ್ಸ್ಥಃ ಕಫೋ ದ್ರಢಯತಿ ಸನ್ಧೀನಸ್ಥ್ನಾಂ ಶರೀರಜಾನ್| ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಸಾಂ ವಿಡಾಧಾರಾ ಸಾಽಽಮಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಾ|| ೫|| ಉನ್ದುಕಸ್ಥಂ ವಿಭಜತೇ ಮಲಂ, ಪಿತ್ತಧರಾ ಪುನಃ| ಷಷ್ಠೀ ಪಕ್ವಾಶಯಾನ್ತಸ್ಥಾ ವಹ್ನಯಧಿಷ್ಠಾನಭಾವತಃ|| ೬|| ಪಕ್ವಾಶಯೋನ್ಮುಖಂ ಕೃತ್ವಾ ಬಲಾತ್ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೇಜಸಾ| ಶೋಷಯನ್ತೀ ಪಚತ್ಯನ್ನಂ ತದೇವ ಚ ವಿಮುಚ್ಯತಿ|| ೭|| ದೋಷದುಷ್ಟಾಽಥ ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಾಮಮೇವ ನಿರಸ್ಯತಿ| ಲಭತೇ ಗ್ರಹಣೀಸಂಜ್ಞಾಮಸ್ಯಾಶ್ಚಾಗ್ನಿಬಲಂ ಬಲಮ್|| ೮|| ಶರೀರಂ ಧಾರಯತ್ಯಗ್ನಿಬಲೋಪಷ್ಟಮ್ಭಬೃಂಹಿತಾ| ಅನ್ತ್ಯಾ ಕಲಾ ಶುಕ್ರಧರಾ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಮುಪಾಶ್ರಿತಾ|| ೯|| ದ್ವಯಙ್ಗುಲೇ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಬಸ್ತಿದ್ವಾರಸ್ಯ ಚಾಪ್ಯಧಃ| ಶರೀರಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಸಕಲಂ ಸಾ ಶುಕ್ರಂ ವರ್ತಯತ್ಯಪಿ|| ೧೦||" ಇತಿ|

Adhikarana AdhArAH (10-11) · Śloka 11

ಕಲಾಖ್ಯಂ ಭಾವಮಾಖ್ಯಾಯ, ಆಧಾರಾಖ್ಯಾನ್ ಭಾವಾನಾಹ | ಸಪ್ತ ಚಾಧಾರಾ ರಕ್ತಸ್ಯಾದ್ಯಃ ಕ್ರಮಾತ್ ಪರೇ||೧೦|| ಕಫಾಮಪಿತ್ತಪಕ್ವಾನಾಂ ವಾಯೋರ್ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಚ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಗರ್ಭಾಶಯೋಽಷ್ಟಮಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪಿತ್ತಪಕ್ವಾಶಯಾನ್ತರೇ||೧೧||

ನ ಕೇವಲಂ ಕಲಾಃ ಸಪ್ತ ಯಾವದಾಧಾರಾ ಅಪಿ ಸಪ್ತ| ರಕ್ತಾದೀನಾಮಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ರಕ್ತಸ್ಯಾದ್ಯೋ-ರಸಾಖ್ಯೋಧಾತುಃ, ಪರೇ-ಅನ್ಯೇ ಯೇ ಧಾತವಃ ಷಟ್, ತೇ ಕ್ರಮಾತ್-ಯಥಾಕ್ರಮಂ, ಕಫಾದೀನಾಮಾಧಾರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ-ಉಕ್ತಾಃ| ಆಮಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಯ ಆಧಾರಃ ಸೋಽತ್ರಾಮಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಃ| ತಥಾ ಪಕ್ವಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ-ಪುರೀಷತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ, ಯ ಆಧಾರಃ ಸ ಪಕ್ವಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಗರ್ಭಾಶಯೋ-ಗರ್ಭಾಧಾರೋ, ಯಃ ಸೋಽಷ್ಟಮಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವ ದೇಹೇ ಸಮ್ಭವತಿ ನ ಪುಂಸಾಮ್| ಕ್ವ ಶರೀರದೇಶೇ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸಮ್ಭವತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪಿತ್ತಪಕ್ವಾಶಯಾನ್ತರ ಇತಿ| ಪಕ್ವಶಬ್ದೇನೇಹ ಪಕ್ವಾನ್ನಮುಚ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಂ ಚ ಪಕ್ವಂ ಚ ಪಿತ್ತಪಕ್ಕೇ, ತಯೋರಾಶಯೌ ಆಧಾರೌ, ಪಿತ್ತಪಕ್ವಾಶಯಯೋರನ್ತರಂ-ಮಧ್ಯಂ, ಪಿತ್ತಪಕ್ವಾಶಯಾನ್ತರಮ್| ತಸ್ಮಿನ್ ಗರ್ಭಸ್ಯಾಶಯಃ|

Adhikarana koShThA~ggAni (12) · Śloka 12

ಕೋಷ್ಠಾಙ್ಗಾನಿ ಸ್ಥಿತಾನ್ಯೇಷು ಹೃದಯಂ ಕ್ಲೋಮ ಫುಪ್ಫುಸಮ್| ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹೋನ್ದುಕಂ ವೃಕ್ಕೌ ನಾಭಿಡಿಮ್ಭಾನ್ತ್ರಬಸ್ತಯಃ||೧೨||

ಏಷು-ರಕ್ತಾದ್ಯಾಧಾರೇಷು, ಕೋಷ್ಟಾಙ್ಗಾನಿ-ಉದರಾವಯವಾ ಹೃದಯಾದೀನಿ, ಸ್ಥಿತಾನಿ-ಆಶ್ರಿತಾನಿ| ತತ್ರ-"ಕಫರಕ್ತಪ್ರಸಾದಾತ್ಸ್ಯಾದ್ಧೃದಯಂ ಸ್ಥಾನ ಮೋಜಸಃ| ಚೇತನಾನುಗಭಾವಾನಾಂ ಪರಮಂ ಚಿನ್ತಿತಸ್ಯ ಚ|| ೧|| ಮಾಂಸಪೇಶೀಚಯೋ ರಕ್ತಪದ್ಮಾಕಾರಮಧೋಮುಖಮ್| ತಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣತಃ ಕ್ಲೋಮ ಯಕೃತ್ಫುಪ್ಫುಸಮಾಸ್ಥಿತಮ್|| ೨|| ಸಮಾನವಾಯುಪ್ರಧ್ಮಾತಾದ್ರಕ್ತಾದ್ದೇಹೋಷ್ಮಪಾಚಿತಾತ್| ಕಿಞ್ಚಿದುಚ್ಛ್ರಿತರೂಪಸ್ತು ಜಾಯತೇ ಕ್ಲೋಮಸಂಜ್ಞಕಃ|| ೩|| ತತ್ತುಲ್ಯಹೇತುಜೇ ಪ್ಲೀಹಯಕೃತೀ ಭಿಷಜಾಂ ಮತೇ| ರಕ್ತಕಿಟ್ಟಾದುನ್ದುಕಂ ಸ್ಯಾತ್ಫುಪ್ಫುಸೋ ರಕ್ತಫೇನಜಃ|| ೪|| ಮೇದೋಸೃಜಃ ಪಚ್ಯಮಾನಾತ್ ಸ್ಯಾತಾಂ ವೃಕ್ಕೌ ಪ್ರಸಾದಜೌ| ನಾಭಿಃ ಸರ್ವಶಿರಾಣಾಂ ಸ್ಯಾದಾಧಾರಃ, ಶಕೃತಃ ಪುನಃ|| ೫|| ಡಿಮ್ಭಂ ಸ್ಯಾದ್ರಕ್ತಮಾಂಸಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದಾದನ್ತ್ರಸಮ್ಭವಃ| ಸಾರ್ಧತ್ರಿವ್ಯಾಮಮನ್ತ್ರಾಣಿ ಪುರುಷಾಣಾಂ ತು ತಾನಿ ಚ|| ೬|| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತ್ರಿವ್ಯಾಮಮಾತ್ರಾಣಿ, ಬಸ್ತಿರ್ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಚಾಶಯಃ|" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಶಾ.ಅ.೫)-"ಕಫರಕ್ತವಾಹಿಸ್ರೋತಸಾಂ ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಸಾದಾದಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ| ತೇಷ್ವಪಿ ನೇತ್ರೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪ್ರಸಾದಾಚ್ಛುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಮ್, ತತ್ಪಿತೃಜಮ್| ಅಸೃಜಃ ಕೃಷ್ಣಮಣ್ಡಲಮ್, ತನ್ಮಾತೃಜಮ್| ಮಧ್ಯೇ ದ್ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಮ್, ತದುಭಯಾತ್ಮಕಮ್| ಪಕ್ಷ್ಮವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣದ್ದೃಷ್ಟ್ಯಾಖ್ಯಾನಿ ಪಞ್ಚ ಮಣ್ಡಲಾನಿ| ತತ್ಸನ್ಧಯಶ್ಚತ್ವಾರೋ ದ್ವೌ ಚಾಪಾಙ್ಗಕನೀನಯೋರಿತಿ [ ತೇ ಷಟ್ ] ಷಟ್ [ ಚ ] ಪಟಲಾನಿ| ದ್ವೇ ವರ್ತ್ಮನೀ| ಬಾಹ್ಯಂ ಚಾಶ್ರಿತಮಗ್ನ್ಯಮ್ಭಸೀ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಮಾಂಸಂ, ತೃತಿಯಂ ಮೇದಃ, ಚತುರ್ಥಮಸ್ಥಿ, ತೇಷಾಂ ಬಹಲತಾ ದ್ದೃಷ್ಟೇಃ ಪಞ್ಚಮಾಂಶೇನ| ಬನ್ಧನಗುಣಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರಃ ಸಿರಾಕಣ್ಡರಾಮೇದಃಕಫಾತ್ಮಕಾಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಪರಂ ಸರ್ವಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್| ನೇತ್ರಾಶ್ರಿತಂ ತೇಜೋ ಬಾಹ್ಯತೇಜಸಾ ಸ್ವಯೋನಿನಾ ಯೋಗಾಚ್ಛಸ್ತ್ರಮಿವಾಶ್ಮನಾ ಕರ್ಮಣ್ಯಂ ಭವತಿ| ಅತಿಯೋಗಾದುಪಹನ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ವೈದ್ಯುತವದ್ವಡವಾಮುಖವಚ್ಚಾಮ್ಭೋ ಮಧ್ಯಗಮಪಿ ವೀರ್ಯೋಕರ್ಷಾತ್ತೇಜಸ್ತ್ವಂ ನ ಜಹಾತಿ|" ಇತಿ| ಅಧುನಾ ಯಾನಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಜೀವಿತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಾನಿ-ದೇಹಾವಯವಾಃ, ತಾನ್ಯಾಹ-

Adhikarana jIvitasthAnAni (13) · Śloka 13

ದಶ ಜೀವಿತಧಾಮಾನಿ ಶಿರೋರಸನಬನ್ಧನಮ್| ಕಣ್ಠೋಽಸ್ರಂ ಹೃದಯಂ ನಾಭಿರ್ಬಸ್ತಿಃ ಶುಕ್ರೌಜಸೀ ಗುದಮ್||೧೩||

ಶಿರಶ್ಚ ರಸನಂ ಚ ಶಿರೋರಸನಮ್| ರಸನಂ-ಜಿಹ್ವಾ| ಬಧ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಬನ್ಧನಮ್| ಶಿರೋರಸನಸ್ಯ ಬನ್ಧನಂ ಶಿರೋರಸನಬನ್ಧನಮ್| ಶಿರೋರಸನಬನ್ಧನಾದೀನಿ ದಶ ಜೀವಿತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಾನಿ| ಏತೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ವಿಶೇಷೇಣ ಜೀವಿತಂ-ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ, ಅವತಿಷ್ಠತೇ|

Adhikarana SarIre jAlAdInAM saMKyA (14-16) · Śloka 16

ಜಾಲಾನಿ ಕಣ್ಡರಾಶ್ಚಾಙ್ಗೇ ಪೃಥಕ್ ಷೋಡಶ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ಷಟ್ ಕೂರ್ಚಾಃ ಸಪ್ತ ಸೀವನ್ಯೋ ಮೇಢ್ರಜಿಹ್ವಾಶಿರೋಗತಾಃ||೧೪|| ಶಸ್ತ್ರೇಣ ತಾಃ ಪರಿಹರೇಚ್ಚತಸ್ರೋ ಮಾಂಸರಜ್ಜವಃ| ಚತುರ್ದಶಾಸ್ಥಿಸಙ್ಘಾತಾಃ, ಸೀಮನ್ತಾ ದ್ವಿಗುಣಾ ನವ||೧೫|| ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಶತಾನಿ ಷಷ್ಟಿಶ್ಚ ತ್ರೀಣಿ ದನ್ತನಖೈಃ ಸಹ| |೧೬|

ಜಾಲಾನೀವ ಜಾಲಾನಿ ಶರೀರೇ ಷೋಡಶ ಆದಿಶೇತ್| ಕಣ್ಡರಾಶ್ಚ ಪೃಥಗೇವ ಷೋಡಶ ಆದಿಶೇತ್-ಬ್ರೂಯಾತ್| ಆಚಾರ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾ, ಷಟ್ ಕೂರ್ಚಾ ಅಙ್ಗೇ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ಸೀವನ್ಯಃ ಸಪ್ತಸಙ್ಖ್ಯಾ ಮೇಢ್ರಾದಿಸ್ಥಿತಾಃ| ತಾಃ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪರಿಹರೇತ್, ಪ್ರತ್ಯವಾಯಭಯಾತ್| ನ ತಾಸು ಶಸ್ತ್ರಂ ಪಾತಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ-"ಶಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಪಿಶಿತೈಶ್ಚತ್ವಾರಿ ಮಾಣಿಬನ್ಧನೇ| ಏಕತ್ರೈಕತ್ರ ಗುಲ್ಫೇ ಚ ಜಾಲಾನ್ಯೇವಂ ತು ಷೋಡಶ|| ೧|| ಹಸ್ತಯೋರ್ದ್ವೇ ಪಾದಯೋರ್ದ್ವೇ ಗ್ರೀವಾಭಾಗೇಽಥ ಪೃಷ್ಠತಃ| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತು ಚತಸ್ರಃ ಸ್ಯುಃ ಕಣ್ಡರಾ ಇತಿ ಷೋಡಶ|| ೨|| ಕರಯೋರ್ದ್ವೌ ಪಾದಯೋರ್ದ್ವೌ ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಮೇಹನೇ ತಥಾ| ಏಕೈಕಮಿತಿ ಷಟ್ ಕೂರ್ಚಾಃ, ಸೀವನ್ಯಃ ಸಪ್ತ ಕೀರ್ತಿತಾಃ|| ೩|| ಏಕಾ ಮೇಢ್ರೇಽಥ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಭವೇಯುಃ ಪಶ್ಚ ಮೂರ್ದ್ಧನಿ| ಪೃಷ್ಠವಂಶೇ ಹ್ಯುಭಯತಶ್ಚತಸ್ರೋ ಮಾಂಸರಜ್ಜವಃ|| ೪|| ಬಾಹ್ಯೇ ದ್ವೇ ಅನ್ತರೇ ದ್ವೇ ಚ, ಗುಲ್ಫೇ ಜಾನುನಿ ವಙ್ಕ್ಷಣೇ| ತ್ರಿಕೇ ಶಿರಸಿ ಕಕ್ಷಾಯಾಂ ಕೂರ್ಪರೇ ಮಣಿಬನ್ಧನೇ|| ೫|| ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಭವೇಯುಃ ಸಙ್ಘಾತಾ ಅಮೀ ಅತ್ರ ಚತುರ್ದಶ| ಸೀಮನ್ತಾಃ ಪಞ್ಚ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸ್ಯುರ್ಗುಲ್ಫಾದಿಷ್ವಸ್ಥಿಸಙ್ಘವತ್|| ೬|| ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಶತಾನಿ ಷಷ್ಟಿಶ್ಚ ತ್ರೀಣಿ ದನ್ತನಖೈಃ ಸಹ| ಪಞ್ಚ ಪಾದನಖಾಃ ಸಕ್ಥ್ನಿ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲ್ಯ ಸ್ಥಿಕತ್ರಯಮ್|| ೭|| ಏವಂ ಪಞ್ಚದಶೈತಾನಿ ಶಲಾಕಾಃ ಪಞ್ಚ ತು ಸ್ಮೃತಾಃ| ಏಕಸ್ತತ್ಪ್ರತಿಬನ್ಧಶ್ಚ ಜಙ್ಘಾಯಾಂ ಕೂರ್ಚಗುಲ್ಫಕೇ|| ೮|| ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಇತಿ ಷಡೇವ ಸ್ಯುಃ ಪಾರ್ಷ್ಣಾವೂರೌ ಚ ಜಾನುನಿ| ಏಕೈಕಮಿತ್ಯೇ ಕಸಕ್ಥ್ನಿ ಪಞ್ಚತ್ರಿಂಶತ್ತಥಾಽಪರೇ|| ೯|| ಭುಜಯೋಃ ಸಕ್ಥಿತುಲ್ಯಾನಿ ಭೇದಾ ಏಷಾಂ ತು ನಾಮತಃ| ಪಾಣಿಃ ಸ್ಯಾತ್ಪಾದವತತ್ರ ಹಸ್ತಮೂಲಂ ಚ ಪಾರ್ಷ್ಣಿವತ್|| ೧೦|| ಮಣಿಬನ್ಧೋ ಗುಲ್ಫತುಲ್ಯಃ ಕೂರ್ಚತುಲ್ಯೋ ದ್ವಯೇಽಪಿ ಚ| ಪ್ರಕೋಷ್ಠೌ ಜಙ್ಘಯಾ ತುಲ್ಯೌ ಜಾನುವತ್ಕೂರ್ಪರೋ ಭವೇತ್|| ೧೧|| ಊರುವದ್ವಾಹುಪೃಷ್ಠಂ ಸ್ಯಾನ್ದನ್ತರಾಧೌ ತು ಪರ್ಶುಕಾಃ| ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರೇತೇಷು ಸ್ಥಾಲಕಾನ್ಯರ್ಬುದಾನಿ ಚ|| ೧೨|| ತಾವನ್ತಿ ಪೃಷ್ಠೇ ತ್ರಿಂಶತ್ಸ್ಯುರುರಸ್ಯಷ್ಟೌ ತ್ರಿಕೇ ಭಗೇ| ಏಕೈಕಂ ಸ್ಯಾದಕ್ಷಕಯೋರಂಸಯೋಸ್ತತ್ಫಲಾಖ್ಯಯೋಃ|| ೧೩|| ನಿತಮ್ಬೇ ತು ಭವೇತಾಂ ದ್ವೇ ಶತಮೇತತ್ಸವಿಂಶತಿ| ಗಣ್ಡಯೋಃ ಕರ್ಣಯೋರ್ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಶಙ್ಖಯೋಶ್ಚಾಥ ತಾಲುನಿ|| ೧೪|| ತಥಾ ಜತ್ರುಣ್ಯೇಕಮೇಕಂ ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ತು ತ್ರಯೋದಶ| ಕಣ್ಠನಾಡ್ಯಾಂ ತು ಚತ್ವಾರಿ ಹನುಬನ್ಧೇ ದ್ವಯಂ ಭವೇತ್|| ೧೫|| ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದೇವ ದನ್ತಾಃ ಸ್ಯುಸ್ತತ್ಸಙ್ಖ್ಯೋಲೂಖಲಾನಿ ಚ| ತ್ರೀಣಿ ಘ್ರಾಣೇ ಷಟ್ ಶಿರಸಿ ಶತಮೂರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್|| ೧೬|| ಶಾಖಾನ್ತರಾಧ್ಯೂರ್ಧ್ವಭೇದಾದೇವಂ ಷಷ್ಟಿಶತತ್ರಯಮ್| ಕಪಾಲಂ ರುಚಕಂ ಚೈವ ತರುಣಂ ವಲಯಂ ತಥಾ|| ೧೭|| ನಲಕಂ ಪಞ್ಚಧೇತಿ ಸ್ಯುರ್ನಿತಮ್ಬೇ ಗಣ್ಡಜಾನುನಿ| ತಾಲುಮಧ್ಯೇ ಶಿರಸ್ಯಂಸೇ ಕಪಾಲಾಖ್ಯಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|| ೧೮|| ದಶನಾ ರುಚಕಾಖ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ಘ್ರಾಣೇ ಕರ್ಣೇಽಕ್ಷಿಕೋಶಕೇ| ತರುಣಾನಿ ಪೃಷ್ಠಪಾರ್ರ್ಶ್ವೇ ಚರಣೇ ವಲಯಾನಿ ತು|| ೧೯|| ಶೇಷಾಣಿ ನಲಕಾಖ್ಯಾನಿ ನಾಮಾಖ್ಯಾತಾಕೃತೀನಿ ಚ|" ಇತಿ|

Adhikarana tatra dhanvantarimatam (16-17) · Śloka 17

| ಧನ್ವನ್ತರಿಸ್ತು ತ್ರೀಣ್ಯಾಹ, ಸನ್ಧೀನಾಂ ಚ ಶತದ್ವಯಮ್||೧೬|| ದಶೋತ್ತರಂ| |೧೭|

ಧನ್ವನ್ತರಿಸಂಜ್ಞಃ ಪುನಸ್ತನ್ತ್ರಕೃದಸ್ಥ್ನಾಂ ಶತಾನಿ ತ್ರೀಣ್ಯೇವಾಹ, ನಾಧಿಕಾನಿ| ತಥಾ, ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧೀನಾಂ ಶತದ್ವಯಂ ದಶೋತ್ತರಂ ಧನ್ವನ್ತರಿರಾಹೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| "ಸಙ್ಖ್ಯಾಯನ್ತೇ ಸನ್ಧಯೋಽತ್ರ ಚತಸ್ರೋಽಙ್ಗುಲಯಃ ಪದೇ| ಚತಸೃಷ್ವಙ್ಗುಲೀಷು ಸ್ಯುಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಯ ಏವ ತು|| ೧|| ದ್ವಾವಙ್ಗುಷ್ಠೇ ವಙ್ಕ್ಷಣೇ ಸ್ಯಾದೇಕೋ ಗುಲ್ಫೇಽಥ ಜಾನುನಿ| ಸಕ್ಥ್ಯೇಕಸ್ಮಿನ್ ಸಪ್ತದಶ ತಾವನ್ತೋಽಪಿ ದ್ವಿತೀಯಕೇ|| ೨|| ಭುಜಯೋಃ ಸಕ್ಥಿತುಲ್ಯಾನಿ ಅನ್ತರಾಧೌ ತ್ವಿಮೇ ಮತಾಃ| ತ್ರಯಃ ಕಟೀಕಪಾಲೇಷು ವಿಂಶತಿಶ್ಚತುರುತ್ತರಾ|| ೩|| ಪೃಷ್ಠೇ ತದ್ವತ್ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚ, ಉರಸ್ಯಷ್ಟೌ ತಥೋರ್ಧ್ವತಃ| ಶಿರೋಧರಾಯಾಮಷ್ಟ ಸ್ಯುಃ ಕಣ್ಠನಾಡ್ಯಾಂ ತ್ರಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|| ೪|| ಹೃದಯಕ್ಲೋಮಯಕೃತಾಂ ನಾಡೀಷ್ವಷ್ಟಾದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ| ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ದನ್ತಮೂಲೇಷು ಏಕೈಕೇ ಘ್ರಾಣಕಾಕಲೇ|| ೫|| ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಚ, ದ್ವೌ ಕರ್ಣಶಙ್ಖೇ ಗಣ್ಡನೇತ್ರೇ ಚ ವರ್ತ್ಮನಿ| ಹನುಸನ್ಧೌ ಚ ವಿಜ್ಞೇಯೌ ದ್ವೌ ಭ್ರುವೋಶ್ಚೋಪರಿ ಸ್ಮೃತೌ|| ೬|| ಪಞ್ಚ ಮೂರ್ದ್ಧಕಪಾಲೇಷು ಊರ್ಧ್ವಮೇವಂ ತ್ರ್ಯಶೀತಿಕಾಃ| ಸಂಜ್ಞಯೈತೇಽಷ್ಟಧಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಮಣಿಬನ್ಧೇಽಥ ಜಾನುನಿ|| ೭||ಗುಲ್ಫೇಽಙ್ಗುಲೌ ಕೋರಸಂಜ್ಞಾ ದ್ವಿಜಮೂಲೇಷು ವಙ್ಕ್ಷಣೇ| ಕಕ್ಷಾಯಾಂ ಚೋಲೂಖಲಾಖ್ಯಾ ಅಂಸಪೀಠೇ ಗುದೇ ಭಗೇ|| ೮|| ನಿತಮ್ಬೇ ಚೈವ ಸಾಮುದ್ಗಾ ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಪೃಷ್ಠವಂಶಕೇ| ಪ್ರತರಾಃ, ಸ್ಯುರ್ಮೂರ್ದ್ಧಕಟೀಕಪಾಲೇ ತುನ್ನಸೀವನಾಃ|| ೯|| ಹನೂಭಯೇ ಕಾಕತುಣ್ಡಾಃ, ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಯಕೃತಸ್ತಥಾ| ಹೃದಯಕ್ಲೋಮನೇತ್ರಾಣಾಂ ನಾಡ್ಯಾಂ ಮಣ್ಡಲನಾಮಕಾಃ|| ೧೦|| ಶ್ರೋತ್ರಶೃಙ್ಗಾಟಕಾಖ್ಯೇಷು ಶಙ್ಖಾವರ್ತಾ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಾಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana Atreyamatam (17) · Śloka 17

ಅಥಾತ್ರೇಯಮತಂ ಬ್ರೂತೇ ಸಹಸ್ರೇ ದ್ವೇ ನಿಜಗಾದಾತ್ರಿನನ್ದನಃ| |೧೭|

ಅತ್ರಿನನ್ದನೋ ದ್ವೇ ಸಹಸ್ರೇ ಸನ್ಧೀನಾಂ ನಿಜಗಾದ-ಪ್ರೋವಾಚ| ಸ ಹಿ ಸ್ನಾಯುಪೇಶೀಸಿರಾಶ್ರಿತೈಃ ಸನ್ಧಿಭಿಃ ಸಹ ಗಣಯತಿ| ಏತಚ್ಚ ಬಾಹುಲ್ಯೇನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಹಿ-ನವಸು ಸ್ನಾಯುಶತೇಷು ನವಶತಾನಿ ಸನ್ಧೀನಾಮ್, ಪಞ್ಚಸು ಪೇಶೀಶತೇಷು ಪಞ್ಚಶತಾನಿ,, ಸಪ್ತಸು ಸಿರಾಶತೇಷು ಸಪ್ತಶತಾನಿ, ಇತ್ಯೇಕವಿಂಶತಿಶತಾನಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತೀತಿ ಮನ್ಯಾಮಹೇ|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17) · Śloka 17

| ಸ್ನಾವ್ನಾಂ ನವಶತೀ|೧೭|

ಸ್ನಾಯೂನಾಮಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ನವಶತೀ| ನವಾನಾಂ ಶತಾನಾಂ ಸಮಾಹಾರೋ ನವಶತೀ, "ದ್ವಿಗೋಃ" ಇತಿ ಙೀಪ್, ನವಶತಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ "ಪದೇ ಪಞ್ಚ ಸ್ಯುರಙ್ಗುಲ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲಿ ತು ತಾನಿ ಷಟ್| ತ್ರಿಂಶದೇವಂ, ದಶ ದಶ ಕೂರ್ಚೇ ಪಾದತಲೇ ತಥಾ|| ೧|| ಗುಲ್ಫೇ ಚೇತಿ, ತ್ರಿಂಶದೇವ ಜಙ್ಘಾಯಾಂ, ದಶ ಜಾನುನಿ| ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ಸ್ಯುರೂರೌ ಚ, ವಙ್ಕ್ಷಣೇ ದಶ, ಸಕ್ಥಿನಿ|| ೨|| ಸಾರ್ಧಂ ಶತಂ, ದ್ವಿತೀಯೇಽಪಿ ತದ್ವದ್ಬಾಹ್ವೋಶ್ಚ ಸಕ್ಥಿವತ್| ಶಾಖಾಸ್ವೇವಂ ಷಟ್ಶತಾನಿ, ಕಟ್ಯಾಂ ದ್ವೇ ವಿಂಶತೀ ಸ್ಮೃತೇ|| ೩|| ವಿಂಶತಿರ್ಮುಷ್ಕಯೋರ್ಮೇಢ್ರಬಸ್ತ್ಯನ್ತ್ರೇಷು ಚ ಕೀರ್ತಿತಾಃ| ಅಶೀತಿಃ ಪೃಷ್ಠಭಾಗೇ ಸ್ಯುಃ, ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಷಷ್ಟಿರಕ್ಷಯೋಃ|| ೪|| ಚತ್ವಾರ್ಯುರಸ್ಯಷ್ಟದಶ, ಅಷ್ಟಾವಂಸಯುಗೇ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಮಧ್ಯೇ ಶತದ್ವಯಂ ತ್ರಿಂಶದ್ವೇ ದ್ವೇ ಮನ್ಯಾವಟೌ ಸ್ಮೃತೇ|| ೫|| ನೇತ್ರೌಷ್ಠತಾಲುನಿ ತಥಾ, ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ತ್ರಿಂಶದೀರಿತಾಃ| ಜತ್ರುಣಿ ತ್ರೀಣಿ, ಚತ್ವಾರಿ ಹನ್ವೋಃ ಪಞ್ಚ ತು ಕೀರ್ತಿತಾಃ|| ೬|| ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ, ದನ್ತಮಾಂಸೇಷು ದ್ವಾದಶೈವಾಥ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಷಟ್| ಏವಂ ಶತಾನಿ ಸ್ನಾಯೂನಾಂ ನವೈತೇಷು ವಿನಿರ್ದೇಶೇತ್|| ೭|| ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಾನ್ತ್ರೇಷು ಬಸ್ತೌ ಚ ಸುಷಿರಾಣಿ ತು| ಪ್ರತಾನವನ್ತಿ ಶಾಖಾಸು ಮಹಾಸ್ನಾವಾನಿ ಕಣ್ಡಾರಾಃ|| ೮|| ವೃತ್ತಾನಿ, ಪಾರ್ಶ್ವ ಪೃಷ್ಠೋರಃಶಿರಸಿ ಸ್ಯುಃ ಪೃಥೂನಿ ಚ| ಸಿರಾದಿಭ್ಯೋಽಪ್ಯಸ್ಥಿತೋಽಪಿ ರಕ್ಷೇತ್ಸ್ನಾವಾನಿ ಯತ್ನತಃ|| ೯||" ಇತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸುಶ್ರುತೇ ಶಾ. ಅ. ೫/೩೫)- "ನ ಹ್ಯಸ್ಥೀನಿ ತಥಾ ಹಿಂಸ್ಯುರ್ನ ಪೇಶ್ಯೋ ನ ಚ ಸನ್ಧಯಃ| ವ್ಯಾಪಾದಿತಾ ಅಪಿ ಸಿರಾ ಯಥಾ ಸ್ನಾಯೂನಿ ದೇಹಿನಾಮ್|| ಸ್ನಾಯೂನಿ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ಸಮ್ಯಗ್ಬಾಹ್ಯಾನ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾಣಿ ಚ| ಸ ಗೂಢಂ ಶಲ್ಯಮಾಹರ್ತುಂ ದೇಹಾಚ್ಛಕ್ನೋತಿ ದೇಹಿನಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17-18) · Śloka 18

| ಪಞ್ಚ ಪುಂಸಾಂ ಪೇಶೀಶತಾನಿ ತು||೧೭|| ಅಧಿಕಾ ವಿಂಶತಿಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಯೋನಿಸ್ತನಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ| |೧೮|

"ಪೇಶ್ಯಃ ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಭಣ್ಯನ್ತೇ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲ್ಯೋಽಥ ತಾಸು ತಾಃ| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಿಸ್ರ ಇತ್ಯೇವಂ ತಾಃ ಪಞ್ಚದಶ ಕೀರ್ತಿತಾಃ|| ೧|| ದಶ ಪಾದತಲೇ ಗುಲ್ಫೇ ತಥಾ ಪಾದಸ್ಯ ಚೋಪರಿ| ಕೂರ್ಚೇ ತು (ಚ) ವಿಂಶತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತು ಜಙ್ಘಾಯಾಂ, ಪಞ್ಚ ಜಾನುನಿ|| ೨|| ಊರೌ ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇವಂ ಶತಂ ಸಕ್ಥ್ಯೇಕತೋ ಭವೇತ್| ಶತಂ ದ್ವಿತೀಯೇಽಪಿ ತಥಾ, ಸಕ್ಥಿವದ್ಗುಜಯೋರ್ಮತಾಃ|| ೩|| ಚತ್ವಾರ್ಯೇವಂ ಶತಾನಿ ಸ್ಯುಃ ಶಾಖಾಸ್ವೇಕೈವ ಮೇಹನೇ| ಸೀವನ್ಯಾಂ ಚ, ವೃಷಣಯೋರ್ದ್ವೇ, ಸ್ಫಿಜೋಸ್ತು ದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ|| ೪|| ತಿಸ್ರೋ ಗುದೇ, ಬಸ್ತಿಮೂರ್ಧ್ನಿ ದ್ವೇ, ಚತಸ್ರಸ್ತು ಕೋಷ್ಟಗಾಃ| ನಾಭ್ಯಾಮೇಕಾಽಥ, ಹೃದ್ಯೇಕಾ, ಸ್ಯಾದೇಕಾಽಽಮಾಶಯೇಽಪಿ, ಷಟ್|| ೫|| ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹೋನ್ದುಕೇಷು, ಸ್ಯುಶ್ಚತಸ್ರಃ, ಪೃಷ್ಠತೋ ದಶ| ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ವಕ್ಷಸಿ ದಶ, ಚತಸ್ರಶ್ಚಾಕ್ಷಕಾಂಸಯೋಃ|| ೬|| ಇತ್ಯನ್ತರಾಧೌ ಷಷ್ಟಿಃ, ಸ್ಯುರ್ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ದಶ, ಗಣ್ಡಯೋಃ| ಅಷ್ಟೌ, ಹನುಪ್ರದೇಶೇಽಷ್ಟಾವೇಕೈಕಾ ಕಾಕಲೇ ತಥಾ|| ೭|| ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಗಲಕೇ, ದ್ವೇ ಲಲಾಟೇಽಥ ತಾಲುನಿ (ದ್ವೇ ದ್ವೇ ತಾಲುಲಲಾಟಯೋಃ)| ದ್ವೇ ಓಷ್ಠಯೋಃ, ಕರ್ಣಯೋರ್ದ್ವೇ, ನಾಸಾಯಾಂ ದ್ವೇ ಚ ಕೀರ್ತಿತೇ|| ೮|| ಪುರುಷಾಣಾಂ ಭವೇದೇತತ್ಪೇಶೀನಾಂ ಶತಪಞ್ಚಕಮ್| ದಶಾಧಿಕಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸ್ತನಯೋರ್ದಶ ಯೋನೌ ಚ ಯೋಷಿತಾಮ್|| ೯|| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸ್ತನಯೋಃ ಪಞ್ಚ, ತಾಸಾಂ ವೃದ್ಧಿಸ್ತು ಯೌವನೇ| ಯೋನ್ಯನ್ತರಾಶ್ರಿತೇ ದ್ವೇ ತು ದ್ವೇ ಚ ವೃತ್ತೇ ಮುಖಾಶ್ರಿತೇ|| ೧೦|| ಗರ್ಭಮಾರ್ಗಾಶ್ರಯಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ಯತ್ರ ಗರ್ಭೋಽವತಿಷ್ಠತೇ| ಶಙ್ಖನಾಭ್ಯಾಕೃತಿರ್ಯೋನಿಸ್ತ್ರ್ಯಾವರ್ತಾ ಜಾಯತೇ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ|| ೧೧|| ತಸ್ಯಾಸ್ತೃತೀಯ ಆವರ್ತೇ ರೋಹಿತಸ್ಯಾಕೃತಿರ್ಭವೇತ್| ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾಽಥ ತಿಸ್ರಶ್ಚ ಭವೇಯುಃ ಸಮ್ಪ್ರವೇಶಿಕಾಃ|| ೧೨|| ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಚಾರ್ತವಸ್ಯೈವಂ ಪೇಶೀಸ್ತನ್ತ್ರವಿದೋ ವಿದುಃ|" ಇತಿ| (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ ಶಾ.ಅ.೫)- "ಏತಾಭಿರ್ಹಿ ಶರೀರೇ ತನುಬಹಲಸ್ಥೂಲಾಣುವಕ್ರವೃತ್ತಹ್ರಸ್ವದೀರ್ಘಸ್ಥಿರಮೃದುಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಕರ್ಕಶಾಭಿಃ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಸಿರಾಸ್ನಾವಾನಿ ಪ್ರಚ್ಛಾದಿತಾನಿ| ಸಿರಾಧಮನೀನಾಂ ಚಾಣುಶೋ ವಿಭಜ್ಯಮಾನಾನಾಮೇಕೋನತ್ರಿಂಶಚ್ಛತಸಹಸ್ರಾಣಿ ನವ ಚ ಶತಾಣಿ ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತಾಭಿರಿದಂ ಶರೀರಂ ಗವಾಕ್ಷಿತಂ ಪಿನದ್ಧಮಾತತಂ ಚ| ತಾವನ್ತಿ ಚ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮಾನಿ| ತಾಸಾಂ ಹಿ ಮುಖಾನಿ ತತ್ಪ್ರತಿಬದ್ಧಾನಿ| ಅತಸ್ತಾನಿ ತಾಭಿರಾಪ್ಯಾಯ್ಯನ್ತೇ| ತೈಶ್ಚ ತಾಃ ಸ್ವೇದಮಭಿವಹನ್ತಿ| ತಥಾಽಭ್ಯಙ್ಗಾಲೇಪಾದಿವೀರ್ಯಂ ತ್ವಚಿವಿಪಕ್ವಮನ್ತರ್ನಯನ್ತಿ| ಸ್ಪರ್ಶ ಚ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪುನರಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನ್ಯೇವ|" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ-"ಶರೀರೇ ರೋಮ್ಣಾಂ ದ್ವಾಸಪ್ತತಿಃ ಕೋಠ್ಯೋ ಭವನ್ತಿ|" ಇತಿ|

Adhikarana sirANAM saMKyA (18-19) · Śloka 19

ಇದಾನೀಂ ಸಿರಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾತುಮಾಹ | ದಶ ಮೂಲಸಿರಾ ಹೃತ್ಸ್ಥಾಸ್ತಾಃ ಸರ್ವಂ ಸರ್ವತೋ ವಪುಃ||೧೮|| ರಸಾತ್ಮಕಂ ವಹನ್ತ್ಯೋಜಸ್ತನ್ನಿಬದ್ಧಂ ಹಿ ಚೇಷ್ಟಿತಮ್| |೧೯|

ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ಹೃತ್ಸ್ಥಾಃ, ದಶ ಮೂಲಸಿರಾಃ| ಯತೋಽನ್ಯಾಸಾಂ ಸಿರಾಣಂ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಮೂಲಭೂತತ್ವೇನೈವೈತಾಃ ಸ್ಥಿತಾಃ, ತತಃ ಪ್ರಧಾನಭೂತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೃತ್ಸ್ಥಾಃ-ಹೃದಯಸಮ್ಬದ್ಧಾಃ| ತಾಃ ಸರ್ವಂ ವಪುಃ-ಸಕಲಂ ದೇಹಂ, ಓಜೋ ವಹನ್ತಿ-ಪ್ರಾಪಯನ್ತಿ| ಕಥಮ್ ? ಸರ್ವತಃ,-ಸರ್ವದಿಕ್ಕಮ್| ವಪುರೋಜೋ ವಹನ್ತೀತಿ ವಹೇರ್ದ್ವಿಕರ್ಮಕತ್ವಾತ್ ವಪುರೋಜಶ್ಚ ಕರ್ಮ| ಕಿಮ್ಭೂತಮೋಜಃ ? ರಸಾತ್ಮಕಂ,-ರಸಸ್ವಭಾವಮ್, ಆಹಾರಾತ್ಸಾರಕಿಟ್ಟತಯಾ ಪರಿಣತಾತ್ ಸಾರಮ್| ತನ್ನಿವದ್ಧಂ ಹಿ ಚೇಷ್ಟಿತಮ್| ತಾಸು-ದಶಸು ಸಿರಾಸು, ನಿಬದ್ಧಂ-ನಿಶ್ಚಯೇನ ಸ್ಥಿತಂ, ಚೇಷ್ಟಿತಂ-ವಾಕ್ಕಾಯಮನೋವ್ಯಾಪಾರಃ| ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯಸ್ಮಾತ್ತನ್ನಿಬದ್ಧಂ ಚೇಷ್ಟಿತಮತಸ್ತಾ ಮೂಲಸಿರಾಃ|

Adhikarana AsAM saMsthAnam (19-20) · Śloka 20

ಇದಾನೀಮ್ ಸಂಸ್ಥಾನಮಾಸಾಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ | ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾಃ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಾಗ್ರಾಃ ಪತ್ರರೇಖಾಪ್ರತಾನವತ್||೧೯|| ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ತಾಸ್ತತಃ ಸಪ್ತಶತನ್ಯಾಸಾಂ ಭವನ್ತಿ ತು| |೨೦|

ಸ್ಥೂಲಂ ಮೂಲಂ ಯಾಸಾಂ ತಾ ಏವಮ್| ಸುಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಗ್ರಂ-ಪ್ರಾನ್ತೋ ಯಾಸಾಂ ತಾ ಏವಮ್| ಸ್ಥೂಲಮೂಲತ್ವೇನ ತಾಸಾಂ ವ್ಯಾನವಾಯುವಿಕ್ಷಿಪ್ತೋ ರಸಃ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಚಾನ್ತಃ ಪ್ರವಿಶತಿ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಾನ್ತತ್ವೇನ ರೋಮರಾಜ್ಯಾಮಪ್ಯನ್ತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ತೇಷಾಂ ರೋಮ್ಣಾಂ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತತಶ್ಚಾಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾಃ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಾಗ್ರಾಃ ಪತ್ರರೇಕಾಪ್ರತಾನವತ್ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ-ಅನೇಕಧಾ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ, ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಪಲಾಶರೇಕಾನಾಂ ಪ್ರತಾನಾಃ-ಸಮೂಹಾಃ, ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾಃ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಾಗ್ರಾ ಅನೇಕಧಾ ಜಾಯನ್ತೇ ತಥೈವೈತಾಃ ಸಿರಾಃ ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಗ್ರಾ ಅನೇಕಧಾ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ನಾನಾರೂಪಾ ಯತಃ, ತತಃ-ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ಪಲಾಶರೇಖಾಪ್ರತಾನವದನೇಕಧಾ ಗಮನಾದಾಸಾಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಸಪ್ತಶತಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಸಪ್ತೈವ ಶತಾನಿ|

Adhikarana SAKAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (20-21) · Śloka 21

| ತತ್ರೈಕೈಕಂ ಚ ಶಾಖಾಯಾಂ ಶತಂ, ತಸ್ಮಿನ್ನ ವೇಧಯೇತ್||೨೦|| ಸಿರಾಂ ಜಾಲನ್ಧರಾಂ ನಾಮ ತಿಸ್ರಶ್ಚಾಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ರಿತಾಃ| |೨೧|

ತಾಸಾಮೇಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಸಕ್ಥ್ನಿ ಶತಮ್| ತಸ್ಮಿನ್-ಸಿರಾಶತೇ, ಸಿರಾಂ ಜಾಲನ್ಧರಾಂ ನಾಮ-ಯಾ ಜಾಲಾನಿ ಧಾರಯತಿ ತಾಂ, ನ ವಿಧ್ಯೇತ್| ತಿಸ್ರಶ್ಚೇತಿ| ಯಾಶ್ಚಾನ್ಯಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಸಿರಾ ಅಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ರಿತಾಃ-ಅನ್ತರ್ಮುಖಾಃ, ತಾ ಅಪಿ ನ ವೇಧ್ಯಾ ಇತಿ ಚಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಏವಂ ಸಕ್ಥ್ನ್ಯಾಶ್ರಿತೇ ಸಿರಾಶತೇ ಚತಸ್ರಃ ಸಿರಾ ನ ವೇಧ್ಯಾಃ| ದ್ವಿತೀಯೇಽಪಿ ಸಕ್ಥ್ನಿ ಚತಸ್ರ ಏವ| ಸಕ್ಥಿವದ್ಬಾಹ್ವೋರಪಿ| ಏವಂ ಚತುರ್ಷು ಸಿರಾಶತೇಷು ಶಾಖಾಸ್ವಾಶ್ರಿತೇಷು ಷೋಡಶ ಸಿರಾ ನ ವೇಧ್ಯಾಃ|

Adhikarana SroNyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (21-22) · Śloka 22

| ಷೋಡಶದ್ವಿಗುಣಾಃ ಶ್ರೋಣ್ಯಾಂ, ತಾಸಾಂದ್ವೇ ದ್ವೇ ತು ವಙ್ಕ್ಷಣೇ||೨೧|| ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕಟಿಕತರುಣೇ ಶಸ್ತ್ರೇಣಾಷ್ಟೌ ಸ್ಪೃಶೇನ್ನ ತಾಃ| |೨೨|

ಷಟ್ತ್ರಿಂಶಚ್ಛತಮನ್ತರಾಧೌ| ತತ್ರ ಷೋಡಶದ್ವಿಗುಣಾಃ ಶ್ರೋಣ್ಯಾಂ-ದ್ವಾತ್ರಿಂಶಚ್ಚ್ರೋಣ್ಯವಯವಾಶ್ರಿತಾ ಸಿರಾಃ| ತಾಸಾಂ ಮಧ್ಯೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ತು ವಙ್ಕ್ಷಣೇದ್ವಯೋರ್ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವೇ ಸಿರೇ| ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕಟೀಕತರುಣೇ-ದ್ವಯೋಃ ಕಟೀಕತರುಣಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವೇ ಸಿರೇ| ಏವಂ ಶ್ರೋಣ್ಯಾಶ್ರಿತಾ ಅಷ್ಟೌ ಸಿರಾಃ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ನ್ ಸ್ಪೃಶೇತ್|

Adhikarana pArshvayoH siraasaMkhyA avedyasirAshca (22) · Śloka 22

| ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಷೋಡಶೈಕೈಕಾಮೂರ್ಧ್ವಗಾಂ ವರ್ಜಯೇತ್ತಯೋಃ||೨೨||

ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಷೋಡಶ ಸಿರಾಃ| ತಾಸಾಮೇಕೈಕಾಮೂರ್ಧ್ವಗಾಂ ಪಾರ್ಶ್ವಸನ್ಧಿಸಂಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವರ್ಜಯೇತ್|

Adhikarana pRuShTe sirAsaMKyA avedyasirASca (23) · Śloka 23

ದ್ವಾದಶದ್ವಿಗುಣಾಃ ಪೃಷ್ಠೇ ಪೃಷ್ಠವಂಶಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ| ದ್ವೇ ದ್ವೇ ತತ್ರೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿನ್ಯೌ ನ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪರಾಮೃಶೇತ್||೨೩||

ದ್ವಾದಶದ್ವಿಗುಣಾಃ ಪೃಷ್ಠೇ-ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಃ ಸಿರಾಃ ಪೃಷ್ಠಮಾಶ್ರಿತಾಃ| ತಾಸಾಂ ಪೃಷ್ಠವಂಶಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ-ಪೃಷ್ಠವಂಶಮುಭಯತಃ, ದ್ವೇ ದ್ವೇ ತತ್ರೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿನ್ಯೌ| ಏವಂ ಚತಸ್ರಃ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ನ ಪರಾಮೃಶೇತ್|

Adhikarana jaThare sirAsaMKyA avedyasirASca (24) · Śloka 24

ಪೃಷ್ಠವಜ್ಜಠರೇ ತಾಸಾಂ ಮೇಹನಸ್ಯೋಪರಿ ಸ್ಥಿತೇ| ರೋಮರಾಜೀಮುಭಯತೋ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ನ ಸ್ಪೃಶೇತ್||೨೪||

ಪೃಷ್ಠವಜ್ಜಠರೇ-ಪೃಷ್ಠೇನ ತುಲ್ಯಾಃ ಸಿರಾ ಉದರೇ, ತತ್ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಸಾಂ-ಉದರಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ಶಿರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯಾತ್, ಮೇಹನಸ್ಯ ಮೇಢ್ರಸ್ಯೋಪರಿ ಸ್ಥಿತೇ, ರೋಮರಾಜೀಮುಭಯತಃ-ಉಭಯಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ, ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸಿರೇ| ಏವಂ ಚತಸ್ರಃ ಸಿರಾಃ| ತಾಃ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ನ ಪರಾಮೃಶೇತ್|

Adhikarana urasi sirAsaMKyA avedyasirASca (25-26) · Śloka 26

ಚತ್ವಾರಿಂಶದುರಸ್ಯಾಸಾಂ ಚತುರ್ದಶ ನ ವೇಧಯೇತ್| ಸ್ತನರೋಹಿತತನ್ಮೂಲಹೃದಯೇ ತು ಪೃಥಗ್ದ್ವಯಮ್||೨೫|| ಅಪಸ್ತಮ್ಭಾಖ್ಯಯೋರೇಕಾಂ ತಥಾಽಪಾಲಾಪಯೋರಪಿ| |೨೬|

ಚತ್ವಾರಿಂಶದುರಸಿ ಸಿರಾಃ| ತಾಸಾಂ ಮಧ್ಯಾತ್ ಚತುರ್ದಶ ಸಿರಾ ನ ವೇಧಯೇತ್| ತಾ ಏವ ದರ್ಶಯತಿ-ಸ್ತನರೋಹಿತೇತ್ಯಾದಿ| ತಯೋಃ-ಸ್ತನಯೋರ್ಮೂಲೇ ತನ್ಮೂಲೇ| ತತ್ರ ಸ್ತನರೋಹಿತಯೋಃ, ತಥಾ ಸ್ತನಮೂಲಯೋಃ ತಥಾ ಹೃದಯೇ, ಪೃಥಕ್-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ, ದ್ವಯಂ-ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸಿರೇ, ನ ವಿಧ್ಯೇತ್| ಅಪಸ್ತಮ್ಭಾಖ್ಯಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇಕಾಂ ಸಿರಾಂ, ತಥಾಽಪಾಲಾಪಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇಕಾಂ ಸಿರಾಂ ನ ವಿಧ್ಯೇತ್|

Adhikarana grIvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (26-27) · Śloka 27

| ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಪೃಷ್ಠವತ್ತಾಸಾಂ ನೀಲೇ ಮನ್ಯೇ ಕೃಕಾಟಿಕೇ||೨೬|| ವಿಧುರೇ ಮಾತೃಕಾಶ್ಚಾಷ್ಟೌ ಷೋಡಶೇತಿ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್| |೨೭|

ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಪೃಷ್ಠವತ್ ಸಿರಾಣಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾ-ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಃ ಸಿರಾಃ| ತಾಸಾಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯಾನ್ನೀಲೇ ದ್ವೇ, ಮನ್ಯೇ ದ್ವೇ, ಕೃಕಾಟಿಕೇ ದ್ವೇ, ವಿಧುರೇ ದ್ವೇ, ಅಷ್ಟೌ ಚ ಮಾತೃಕಾಃ-ಮಾತೃಕಾಖ್ಯಾನಿ ಮರ್ಮಾಣಿ, ಇತಿ-ಏವಂ, ಷೋಡಶ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್-ನ ಶಸ್ತ್ರಂ ತಾಸು ಪಾತಯೇತ್|

Adhikarana hanvoH sirAsaMKyA avedyasirASca (27) · Śloka 27

| ಹನ್ವೋಃ ಷೋಡಶ, ತಾಸಾಂ ದ್ವೇ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಕರ್ಮಣೀ||೨೭||

ಹನ್ವೋರ್ದ್ವಯೋಃ ಷೋಡಶ ಸಿರಾಃ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ| ತಾಸಾಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯಾದ್ವೇಸಿರೇ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್| ಕಿಂಕರ್ಮಣೀ ತೇ ಆಹ ? ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಕರ್ಮಣೀ| ಬಧ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಬನ್ಧನಮ್| ಸಮ್ಧೇರ್ಬನ್ಧನಂ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಮ್| ಅರ್ಥಾದ್ಧನುಸಮ್ಬನ್ಧಿನಃ ಸನ್ಧೇರ್ಬನ್ಧನಂ ಕರ್ಮ-ಕ್ರಿಯಾ, ಯಯೋಃ ಸಿರಯೋಸ್ತೇ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಕರ್ಮಣೀ ಸಿರೇ|

Adhikarana jihvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28) · Śloka 28

ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಹನುವತ್ತಾಸಾಮಧೋ ದ್ವೇ ರಸಬೋಧನೇ| ದ್ವೇ ಚ ವಾಚಃಪ್ರವರ್ತಿನ್ಯೌ|೨೮|

ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಹನುವತ್ ಸಿರಾಸಙ್ಖ್ಯಾ-ಷೋಡಶೈವ ಸಿರಾಃ| ತಾಸಾಂ ಮಧ್ಯಾತ್ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಅಧೋ ಯೇ ದ್ವೇ ಸ್ಥಿತೇ ರಸಬೋಧನೇ-ಯಾಭ್ಯಾಂ ರಸೋ ಜ್ಞಾಯತೇ ಮಧುರಾದಿರಸಬೋಧಿನ್ಯೌ, ದ್ವೇ ಚ ವಾಚಃಪ್ರವರ್ತಿನ್ಯೌ ಯೇ ಸಿರೇ, ಏವಂ ಚತಸ್ರೋ ಜಿಹ್ವಾಶ್ರಿತಾಃ ಸಿರಾಃ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್|

Adhikarana nAsAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28-29) · Śloka 29

| ನಾಸಾಯಾಂ ಚತುರುತ್ತರಾ||೨೮|| ವಿಂಶತಿರ್ಗನ್ಧವೇದಿನ್ಯೌ ತಾಸಾಮೇಕಾಂ ಚ ತಾಲುಗಾಮ್| |೨೯|

ನಾಸಾಯಾಂ ಚತುರುತ್ತರಾ ವಿಂಶತಿಃ ಸಿರಾಣಾಮ್, ಏವಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಃ ಸಿರಾ ನಾಸಾಶ್ರಿತಾಃ| ತಾಸಾಂ ಮಧ್ಯಾದ್ವೇ ಗನ್ಧವೇದಿನ್ಯೌ-ಗನ್ಧಂ ವೇದಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯಯೋಸ್ತೇ ಗನ್ಧವೇದಿನ್ಯೌ ಸಿರೇ, ತಥೈಕಾಂ ತಾಲುಗಾಂ ಸಿರಾಮ್, ಏವಂ ನಾಸಾಶ್ರಿತಾಃ ಸಿರಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್|

Adhikarana nayanayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (29-30) · Śloka 30

| ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶನ್ನಯನಯೋರ್ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಕರ್ಮಣೀ||೨೯|| ದ್ವೇ ದ್ವೇ, ಅಪಾಙ್ಗಯೋರ್ದ್ವೇ ಚ ತಾಸಾಂ ಷಡಿತಿ ವರ್ಜಯೇತ್| |೩೦|

ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶನ್ನಯನಯೋಃ ಸಿರಾಃ| ತಾಸಾಂ ಮಧ್ಯಾನ್ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಕರ್ಮಣೀ| ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷೌ-ನಿಮಿಲನೋನ್ಮೀಲನೇ, ಕರ್ಮಣೀ ಯಯೋಸ್ತೇ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಕರ್ಮಣೀ ಸಿರೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮ್, ತಥಾಽಪಾಙ್ಗಯೋರ್ದ್ವೇ ಸಿರೇ, ಏವಂ ಷಟ್ ಸಿರಾ ವರ್ಜಯೇತ್-ತತ್ರ ಶ್ಸ್ತ್ರಂ ನ ಪಾತಯೇತ್|

Adhikarana lalATe sirAsaMKyA avedyasirASca (30-31) · Śloka 31

| ನಾಸಾನೇತ್ರಾಶ್ರಿತಾಃ ಷಷ್ಟಿರ್ಲಲಾಟೇ, ಸ್ಥಪನೀಶ್ರಿತಾಮ್||೩೦|| ತತ್ರೈಕಾಂ, ದ್ವೇ ತಥಾಽಽವರ್ತೌ, ಚತಸ್ತ್ರಶ್ಚ ಕಚಾನ್ತಗಾಃ| ಸಪ್ತೈವಂ ವರ್ಜಯೇತ್ತಾಸಾಮ್|೩೧|

ನಾಸಾನೇತ್ರಗತಾ ಯಾಃ ಸಿರಾ ಉಕ್ತಾಃ| ತಾಸಾಂ ಮಧ್ಯಾಲ್ಲಲಾಟೇ ಷಷ್ಟಿಃ ಸಿರಾ ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ-ತಾಸಾಂ ಮಧ್ಯಾತ್, ಸ್ಥಪನೀಶ್ರಿತಾಂ-ಸ್ಥಪನೀನಾಮಮರ್ಮವಿಶೇಷಸ್ತತ್ರಸ್ಥಾಂ, ಏಕಾಂ ಸಿರಾಂ ನ ವಿಧ್ಯೇತ್| ದ್ವೇ ತಥಾಽಽವರ್ತೌಮರ್ಮಣೀ, ತಯೋರಾವರ್ತಯೋಃ ಸ್ಥಿತೇ ದ್ವೇ ಸಿರೇ ನ ವಿಧ್ಯೇತ್| ಚತಸ್ರಶ್ಚ ಕಚಾನ್ತಗಾಃ-ಕೇಶಾನ್ತಸ್ಥಾಃ ಸಿರಾಃ, ನ ವಿಧ್ಯೇತ್| ಏವಂ ಸಪ್ತ ಸಿರಾ ಲಲಾಟೇ ವರ್ಜಯೇತ್|

Adhikarana karNayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (31-32) · Śloka 32

| ಕರ್ಣಯೋಃ ಷೋಡಶಾತ್ರ ತು||೩೧|| ದ್ವೇ ಶಬ್ದಬೋಧನೇ ಶಙ್ಖೌ ಸಿರಾಸ್ತಾ ಏವ ಚಾಶ್ರಿತಾಃ| ದ್ವೇ ಶಙ್ಖಸನ್ಧಿಗೇ ತಾಸಾಮ್|೩೨|

ಕರ್ಣಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ ಷೋಡಶ ಸಿರಾಃ| ಅತ್ರ ತು-ಅಸ್ಮಿನ್ ಷೋಡಶಸಙ್ಖ್ಯೇ ಸಿರೋದ್ದೇಶೇ, ಕರ್ಣಯೋರಾಸ್ಥಿತೇ ದ್ವೇ ಸಿರೇ ಶಬ್ದಬೋಧನೇ-ಯಾಭ್ಯಾಂ ಶಬ್ದೋ ಬುಧ್ಯತೇ-ಜ್ಞಾಯತೇ ತೇ, ವರ್ಜಯೇತ್| ಶಙ್ಖೌ ಸಿರಾಸ್ತಾ ಏವ ಕರ್ಣಾಶ್ರಿತಾಃ| ತಾಸಾಂ ಮಧ್ಯಾದ್ವೇ ಸಿರೇ ಶಙ್ಖಸನ್ಧಿಗೇ-ಶಙ್ಖಸನ್ಧ್ಯಾಶ್ರಿತೇ, ವರ್ಜಯೇತ್|

Adhikarana mUrdhni sirAsaMKyA avedyasirASca (32-33) · Śloka 33

| ಮೂರ್ಧ್ನಿ ದ್ವಾದಶ ತತ್ರ ತು||೩೨|| ಏಕೈಕಾಂ ಪೃಥಗುತ್ಕ್ಷೇಪಸೀಮನ್ತಾಧಿಪತಿಸ್ಥಿತಾಮ್| |೩೩|

ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವಿಷಯೇ ದ್ವಾದಶ ಸಿರಾಃ| ತತ್ರ ತು-ತಾಸು ದ್ವಾದಶಸು ಸಿರಾಸು ಮಧ್ಯೇಽಷ್ಟೌ ಸಿರಾಃ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ವರ್ಜಯೇತ್| ತಾ ಏವಾಹ-ಏಕೈಕಾಮಿತಿ| ಏವಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮುತ್ಕ್ಷೇಪಯೋರ್ದ್ವಯೋರೇಕೈಕಾಂ, ಸೀಮನ್ತೇಷು ಪಞ್ಚಸ್ವೇಕೈಕಾಂ, ಅಧಿಪತಾವೇಕಾಂ, ಇತ್ಯಷ್ಟೌ|

Adhikarana sirAvarNanopayogakathanam (33) · Śloka 33

| ಇತ್ಯವೇಧ್ಯವಿಭಾಗಾರ್ಥಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಂ ವರ್ಣಿತಾಃ ಸಿರಾಃ||೩೩||

ಇತಿ-ಸಮಪ್ತೌ ಪ್ರಕಾರೇ ವಾ| ಅವೇಷ್ಯಸಿರಾವಿಭಾಗವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ, ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಂ-ಶಿರಸ್ಯನ್ತರಾಧೌ ಬಾಹ್ವಾದಿಷು, ಯಾಃ ಸಿರಾಸ್ತಾ ವರ್ಣಿತಾಃ-ಉಕ್ತಾಃ ತಾ ವರ್ಣಯಿತುಂ ಸಮಾಪ್ತಾ ಇತಿ, ಅಥವಾಽನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ವರ್ಣಿತಾಃ|

Adhikarana avedhyAnAM saMKyA (34) · Śloka 34

ಅವೇಧ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನೇನ ದೇಹೇಽಷ್ಟಾನವತಿಸ್ತಥಾ| ಸಙ್ಹ್ಕೀರ್ಣಾ ಗ್ರಥಿತಾಃ ಕ್ಷುದ್ರಾ ವಕ್ರಾಃ ಸನ್ಧಿಷು ಚಾಶ್ರಿತಾಃ||೩೪||

ತತ್ರ-ತಾಸು ಸಿರಾಸು ಮಧ್ಯೇ, ಕಾರ್ತ್ಸ್ನೇನ- ಸಾಕಲ್ಯೇನ, ಅಷ್ಟಾನವತಿಃ ಸಿರಾ ಅವೋಧ್ಯಾ ವರ್ಣಿತಾಃ| ದೇಹೇ-ಶರೀರೇ| ನ ಕೇವಲಮೇತ ಏವಾವೇಧ್ಯಾಃ, ಯಾವತ್ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾದಯಶ್ಚೇತಿ ತಥಾಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾಃ-ಪರಸ್ಪರಂ ನಿಬದ್ಧಾಃ| ಗ್ರಥಿತಾ ಇವ-ಗ್ರಥಿತಾಃ| ಕ್ಷುದ್ರಾಃ-ಅಲ್ಪಾಃಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ನ ಮಹತ್ಯಃ| ವಕ್ರಾಃ-ಕುಟಿಲಾಃ| ತಥಾ ಸನ್ಧಿಷು-ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು, ಯಾ ಆಶ್ರಿತಾಸ್ತಾ ಅಪಿ ನ ವೇಧ್ಯಾಃ|

Adhikarana sirANAM raktAdivahatvam (35-36) · Śloka 36

ತಾಸಾಂ ಶತಾನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಪಾದೋಽಸ್ರಂ ವಹತೇ ಪೃಥಕ್| ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರ್ಜುಷ್ಟಂ ಶುದ್ಧಂ ಚೈವಂ ಸ್ಥಿತಾ ಮಲಾಃ||೩೫|| ಶರೀರಮನುಗೃಹ್ಣನ್ತಿ ಪೀಡಯನ್ತ್ಯನ್ಯಥಾ ಪುನಃ| |೩೬|

ತಾಸಾಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಿ ಯಾನಿ ಸಪ್ತಶತಾನಿ, ತೇಷಾಂ ಪಾದಃ-ಪಞ್ಚಸಪ್ತತ್ಯಧಿಕಂ ಶತಂ, ಅಸ್ರಂ ವಹತೇ, ಅಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ತದ್ರಕ್ತಮ್ ? ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರ್ಜುಷ್ಟಂ-ಸೇವಿತಂ, ಶುದ್ಧಂ ಚ-ರೈರನಾಕ್ರಾನ್ತಮಜುಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ| ಪೃಥತ್-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕೃತ್ವಾ, ಪಾದೋಽಸ್ರಂ ವಹತೇ| ಏವಂ ವಾತಜುಷ್ಟಂ ರಕ್ತಂ ಸಿರಾಶತಂ ಪಞ್ಚಸಪ್ತತ್ಯಧಿಕಂ ವಹತೇ| ಪಿತ್ತಜುಷ್ಟಂ ಪಞ್ಚಸಪ್ತತ್ಯಧಿಕಂ ಶತಂ, ತಥಾ ಕಫಜುಷ್ಟಂ ಪಞ್ಚಸಪ್ತ್ಯಧಿಕಂ ಶತಂ, ತಥಾ ಶುದ್ಧಂ ರಕ್ತಂ ಪಞ್ಚ ಸಪ್ತ್ಯಧಿಕಂ ಶತಂ ವಹತೇ| ಏವಂ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಮಲಾಃಸ್ಥಿತಾಃ ಶರೀರಮನುಗೃಹ್ಣನ್ತಿ-ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯಥಾ ಪುನಃ-ವ್ಯತ್ಯಯೇನ ಸ್ಥಿತಾಃ, ಪೀಡಯನ್ತಿ-ವಿಕಾರೇಣ ಯೋಜಯನ್ತಿ|

Adhikarana vAtAsravAhakAnAM lakShaNam (36-37) · Śloka 37

ಕಿಂಲಕ್ಷಣಾಃ ಸಿರಾ ವಾತಾದಿಜುಷ್ಟಮಸ್ರಂ ವಹನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ | ತತ್ರ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪೂರ್ಣರಿಕ್ತಾಃ ಕ್ಷಣಾತ್ಸಿರಾಃ||೩೬|| ಪ್ರಸ್ಪನ್ದಿನ್ಯಶ್ಚ ವಾತಾಸ್ರಂ ವಹನ್ತೇ| |೩೭|

ತತ್ರ-ತಾಸು ಸಿರಾಸು ಮಧ್ಯೇ, ಶ್ಯಾವಾರುಣಾ ವರ್ಣೇನ ಯಾಃ ಸಿರಾಸ್ತಾ ವಾತಾಸ್ರಂ-ವಾತರಕ್ತಂ, ವಹನ್ತೇ| ತಥಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ| ತಥಾ ಪೂರ್ಣರಿಕ್ತಾಃ ವಾಯೋಶ್ಚಲತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಣಾತ್ಪೂರ್ಣಾಃ ಕ್ಷಣಾದ್ರಿಕ್ತಾಃ-ಶೂನ್ಯಾ ಏವ| ತಥಾ ಪ್ರಸ್ಪನ್ದಿನ್ಯಃ| ಕಿಲ ಸ್ಪನ್ದನಂ ಸರ್ವಾಸಾಂ ವಿದ್ಯತೇ, ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ತು ವಾತರಕ್ತವಾಹಿನೀನಾಮಿತಿ ಪ್ರಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ|

Adhikarana pittAsravAhakAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

ಪಿತ್ತಶೋಣಿತಮ್| ಸ್ಪರ್ಶೋಷ್ಣಾಃ ಶೀಘ್ರವಾಹಿನ್ಯೋ ನೀಲಪೀತಾಃ|೩೭|

ಸಿರಾಃ ಪಿತ್ತಶೋಣಿತಂ ವಹನ್ತೇ| ಕಿಂವಿಧಾಃ ? ಸ್ಪರ್ಶೋಷ್ಣಾಃಸ್ಪರ್ಶೇನೋಷ್ಣಾಃ, ನ ಶೀತಾಃ| ತಥಾ, ಶೀಘ್ರವಾಹಿನ್ಯಃ| ತಥಾ, ನೀಲಪೀತಾ ವರ್ಣೇನ|

Adhikarana kaPAsravAhakAnAM lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| ಕಫಂ ಪುನಃ||೩೭|| ಗೌರ್ಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸ್ಥಿರಾಃ ಶೀತಾಃ| |೩೮|

ಕಫಂ ಪುನರ್ಗೌರ್ಯೋ ವಹನ್ತೇ| ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿವಿಶೇಷಣಾಃ| ಕಫಮಿತಿ ಕಫಶೋಣಿತಮ್, ಶೋಣಿತಶಬ್ದಲೋಪಾತ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ-ಸ್ನಿಗ್ಧಚ್ಛಾಯಾಃ| ತಥಾ, ಸ್ಥಿರಾಃ-ನ ತು ಚಪಲಾಃ| ತಥಾ, ಶೀತಾಃ ಸ್ಪರ್ಶೇನ|

Adhikarana saMsRuShTAsravAhakAnAM lakShaNam (38) · Śloka 38

ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಲಿಙ್ಗಸಙ್ಕರೇ| |೩೮|

ಲಿಙ್ಗಸಙ್ಕರೇ-ಯಥಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸಙ್ಕೀರ್ಣತ್ವೇ, ಸಂಸೃಷ್ಟಂ-ಕಪಾವಾತಜುಷ್ಟಂ ವಾತಪಿತ್ತಜುಷ್ಟಂ ಕಫಪಿತ್ತಜುಷ್ಟಂ ತ್ರಿಭಿರಪಿ ದೋಶೈರ್ಜುಷ್ಟಂ, ರಕ್ತಂ ಸಿರಾ ವಹನ್ತಿ-ಸಕಲಂ ಶರೀರಂ ಪ್ರಾಪಯನ್ತಿ|

Adhikarana SuddhaSoNitavahAnAM rohiNInAM lakShaNam (38) · Śloka 38

| ಗೂಢಾಃ ಸಮಸ್ಥಿತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ರೋಹಿಣ್ಯಃ ಶುದ್ಧಶೋಣಿತಮ್||೩೮||

ಗೂಢಾಃ-ಅನ್ತರ್ಗತಾಃ, ತಥಾ ಸಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ಥಿತಾಃ-ಸಮಸ್ಥಿತಾಃ, ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ-ಸ್ನಿಗ್ಧಚ್ಛಾಯಾಃ, ರೋಹಿಣ್ಯಃ-ಸಿರಾಪರಸಂಜ್ಞಾ ಲೋಹಿತಾಭಾಸಾ ವಾ ಪ್ರಸರಣಶೀಲಾ ವಾ, ಶುದ್ಧಶೋಣಿತಂ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ ವಹನ್ತಿ|

Adhikarana nABisaMbaddhAH sirAH (39-40) · Śloka 40

ಧಮನ್ಯೋ ನಾಭಿಸಮ್ಬದ್ಧಾ ವಿಂಶತಿಶ್ಚತುರುತ್ತರಾ| ತಾಭಿಃ ಪರಿವೃತಾ ನಾಭಿಶ್ಚಕ್ರನಾಭಿರಿವಾರಕೈಃ||೩೯|| ತಾಭಿಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ದೇಹೋಽಯಮನುಗೃಹ್ಯತೇ| |೪೦|

ಧಮನ್ಯೋ ನಾಭಿಸಮ್ಬದ್ಧಾ ವಿಂಶತಿಶ್ಚತುರುತ್ತರಾ-ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಭಿಃ-ಧಮನೀಭಿಃ, ನಾಭಿಃ ಪರಿವೃತಾ-ಪರಿವೇಷ್ಟಿತಾ| ಕಥಮ್ ? ಚಕ್ರನಾಭಿರಿವಾರಕೈಃ,-ಯಥಾ ರಥಾಙ್ಗಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮಭಾಗೋ ನಾಭಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯೋಽರಕೈಃ ಪರಿವ್ರಿಯತೇ ತದ್ವನ್ನಾಭಿಃ-ಶರೀರಮಧ್ಯಭಾಗೋ, ಧಮನೀಭಿಃ| ಧ್ಮಾನಾದ್ಧಮನ್ಯಃ ಸ್ರೋತೋವಿಶೇಷಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ತಾಭಿಃ ಧಮನೀಭಿಃ, ಅಯಂ ದೇಹ ಊರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಚಾನುಗೃಹ್ಯತೇ-ರಸಾದಿಪ್ರಾಪಣಕರ್ಮಣಾ ತಾಃ ಕಾಯಸ್ಯಾನುಗ್ರಹಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತಾಭಿರಯಂ ದೇಹ ಆಯ್ಯಾಯತೇ, ಆರಾಮ ಇವ ಜಲಹಾರಿಣೀಭಿಃ ಕೇದಾರ ಇವ ಕುಲ್ಯಾಭಿಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಶಾ. ಅ.೬)-"ತಾಸಾಂ ಖಲು ಧಮನೀನಾಂ ಮಧ್ಯಾದ್ದಶ ಧಮನ್ಯ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸೃತಾ ದಶಾಧಃ ಪ್ರಸೃತಾಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಚತಸ್ರಃ| ತಾಭಿರ್ಯಥಾಸ್ವಮಙ್ಗಾವಯವಾ ಊರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಸಮಾಶ್ರಿತಾ ಧಾರ್ಯನ್ತೇ ಆಪ್ಯಾಯ್ಯನ್ತೇ ಚ| ತಾಸಾಮೂರ್ಧ್ವಗಾ ಹೃದಯಮಭಿಪ್ರಪನ್ನಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಿಧಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ಏವಂ ತಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್| ತ್ರಿಂಶತೋ ಮಧ್ಯಾದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತರಸಾನ್ ವಹತಃ| ಏವಂ ದಶ| ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಶಬ್ದರೂಪರಸಗನ್ಧಾನ್ ಗೃಹ್ಣೀತಃ| ಏವಮಷ್ಟಾಭಿಃ ಶಬ್ದರೂಪರಸಗನ್ಧಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭಾಷತೇ ಘೋಷಂ ಕರೋತಿ ಸ್ವಪಿತಿ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ ಚ| ಏವಮಷ್ಟೌ ದ್ವೇ ಚಾಶ್ರು ವಹತಃ| ತಥೈವ ದ್ವೇ ಸ್ತನಾಶ್ರಿತೇ ನಾರ್ಯಾಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ನರಸ್ಯ ಶುಕ್ರಮ್| ಅಧೋಗಮಾಃ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಾ ದಶ ತ್ರಿಧಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ಏವಂ ತಾ ಅಪಿ ತ್ರಿಂಶತ್| ತತ್ರಾದ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವವದ್ದಶ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತರಸಾನ್ ವಹತಃ| ದ್ವೇ ವಹತೋಽನ್ನಮನ್ತ್ರಾಶ್ರಯೇಣ, ದ್ವೇ ತೋಯಂ ದ್ವೇ ಮೂತ್ರಮ್| ದ್ವೇ ಶುಕ್ರಂ ವಹತೋ ದ್ವೇ ಚ ಮುಞ್ಚತಃ| ತ ಏವ ನಾರೀಣಾಮಾರ್ತವಂ ವಹತಃ| ದ್ವೇ ವರ್ಚೋನಿರಸನ್ಯೌ ಸ್ಥೂಲಾನ್ತ್ರಪ್ರತಿಬದ್ಧೇ| ಏವಂ ದ್ವಾದಶ| ಶೇಷಾಸ್ತ್ವಷ್ಟೌ ಧಮನ್ಯಸ್ತಿರಶ್ಚೀನಾಃ ಸ್ವೇದಮಭಿವರ್ದ್ಧಯನ್ತಿ| ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಮಿನ್ಯಸ್ತು ಚತುಸ್ರೋ ಭಿದ್ಯಮಾನಾಃ ಸುಬಹುಧಾ ಭವನ್ತಿ|" ಇತಿ|

Adhikarana strIpuruShANAM dRuSyasrotAMsi (40-41) · Śloka 41

ಇದಾನೀಮ್ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಾಣಾಂ ದೃಶ್ಯಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ನಿರುಪಯಿತುಮಾಹ | ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ನಾಸಿಕೇ ಕರ್ಣೌ ನೇತ್ರೇ ಪಾಯ್ವಾಸ್ಯಮೇಹನಮ್||೪೦|| ಸ್ತನೌ ರಕ್ತಪಥಶ್ಚೇತಿ ನಾರೀಣಾಮಧಿಕಂತ್ರಯಮ್| |೪೧|

ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪುಂಸಾಂ ನವ,-ದ್ವೌ ನಾಸಾಪುಟೌ, ದ್ವೌ ಕರ್ಣೌ, ದ್ವೇ ನೇತ್ರೇ, ಪಾಯುಃ- ಗುದಮ್, ಆಸ್ಯಂ-ಮುಖಮ್, ಮೇಹನಂ-ಮೂತ್ರನಿಷ್ಕ್ರಮಣದ್ವಾರಮ್| ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇತಾನಿ ತಥಾಽನ್ಯಾನಿ ತ್ರೀಣಿ,-ದ್ಬೌ ಸ್ತನೌ, ತಥೈಕೋ ರಕ್ತಪಥೋ-ರಕ್ತಮಾರ್ಗಃ, ಪ್ರತಿಮಾಸಂ ಯತೋ ಯೋನೌ ರಕ್ತಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ತದೇವಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತ್ರೀಣಿಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪುಂಭ್ಯೋಽಧಿಕಾನಿ| ಏವಂ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದೃಶ್ಯಾನ್ಯಭಿಧಾಯ ಶರೀರೇ ಯಾನ್ಯದೃಶ್ಯಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ತಾನ್ಯಾಹ-

Adhikarana adRuSyaSyasrotAMsi (41-42) · Śloka 42

| ಜೀವಿತಾಯತನಾನ್ಯನ್ತಃ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಾಹುಸ್ತ್ರಯೋದಶ||೪೧|| ಪ್ರಾಣಧಾತುಮಲಾಬ್ಭೋನ್ನವಾಹೀನಿ| |೪೨|

ಅನ್ತಃ-ಶರೀರಾಭ್ಯನ್ತರೇ, ತ್ರಯೋದಶ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವದನ್ತಿ| ' ಆಚಾರ್ಯಾಃ' ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಾನಿ ಚ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಜೀವಿತಾಯತನಾನಿ-ವಿಶೇಷೇಣ ಜೀವಿತಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾನಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಿ ? ಪ್ರಾಣಧಾತುಮಲಮ್ಭೋನ್ನವಾಹೀನಿ| ಪ್ರಾಣಾಖ್ಯಂ ವಾತಂ ವಹನ್ತಿ ಯಾನಿ ತಾನಿ-ಪ್ರಾಣವಾಹೀನಿ| ಧಾತುವಾಹೀನಿ-ರಸಾದಿಧಾತುನ್ ಯನಿ ವಹನ್ತಿ| ಮಲವಾಹೀನಿ-ಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಸ್ವೇದಾನ್ ಯಾನಿ ವಹನ್ತಿ| ತಥಾ, ಅಮ್ಭೋವಾಹೀನಿ-ಉದಕವಾಹೀನಿ| ತಥಾ, ಅನ್ನವಾಹೀನಿ-ಅನ್ನಮಭ್ಯವಹೃತಂ ಯಾನಿ ವಹನ್ತಿ| ಏವಂ ತ್ರಯೋದಶ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಶಾ.ಅ.೬)-"ತತ್ರ ಪ್ರಾಣವಾಹಿನಾಂ ಹೃದಯಂ ಮೂಲಂ ಮಹಾಸ್ರೋತಶ್ಚ| ತಾನಿ ಕ್ಷಯರೌಕ್ಷ್ಯಪಿಪಾಸಾಕ್ಷುದ್ವ್ಯಾಯಾಮವೇಗವಿಧಾರಣಾದಿಭಿರ್ದುಷ್ಯನ್ತಿ| ತತೋಽತಿಸೃಷ್ಟಂ ಪ್ರತಿಬದ್ಧಂ ಕುಪಿತಮಲ್ಪಾಲ್ಪಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಾ ಸಶಬ್ದಶೂಲಮುಚ್ಛ್ವಸನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತತ್ರ ಶ್ವಾಸವತ್ಸಾಧನಮ್| ಉದಕವಾಹಿನಾಂ ತಾಲು ಮೂಲಂ ಕ್ಲೋಮ ಚ| ತಾನ್ಯಾಮಭಯಾತಿಪಾನೋಷ್ಣಶುಷ್ಕಾನ್ನತೃಡ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಭಿರ್ದುಷ್ಯನ್ತಿ| ತತೋಽತಿತೃಷ್ಣಾ ಮುಖಶೋಷಃ ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡನಂ ತಮೋದರ್ಶನಂ ಚ| ತತ್ರ ತೃಷ್ಣೋಕ್ತಮೌಷಧಮ್| ಅನ್ನವಾಹಿನಾಮಾಮಾಶಯೋ ಮೂಲಂ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಂ ಚ| ತೇಷಾಂ ದುಷ್ಟೌ ಸರ್ವಂ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೋಕ್ತಮವಗಧ್ಚ್ಛೇತ್| ರಸವಾಹಿನಾಂ ಹೃದಯಂ ಮೂಲಂ ದಶ ಧಮನ್ಯಶ್ಚ| ರಕ್ತವಾಹಿನಾಂ ಯಕೃತ್ ಪ್ಲೀಹಾ ಚ| ಮಾಂಸವಾಹಿನಾಂ ಸ್ನಾವಾನಿತ್ವಕ್ ಚ| ಮೇದೋವಾಹಿನಾಂ ವೃಕ್ಕೌ ಮಾಂಸಂ ಚ| ಅಸ್ಥಿವಾಹಿನಾಂ ಜಘನಂ ಮೇದಶ್ಚ| ಮಜ್ಜವಾಹಿನಾಂ ಪರ್ವಾಣ್ಯಸ್ಥೀನಿ ಚ| ಶುಕ್ರವಾಹಿನಾಂ ಸ್ತಹೌ ಮುಷ್ಕೌ ಮಜ್ಜಾ ಚ| ಮೂತ್ರವಾಹಿನಾಂ ಬಸ್ತಿರ್ವಙ್ಕ್ಷಣೌ ಚ| ಶಕೃದ್ವಾಹಿನಾಂ ಪಕ್ವಾಶಯಃ ಸ್ಥೂಲಾನ್ತ್ರಂ ಚ| ಸ್ವೇದವಾಹಿನಾಂ ಮೇದೋ ರೋಮಕೂಪಾಶ್ಚ| ಸ್ರೋತಸಾಮೇವ ವಿಶೇಷಾಃ ಸಿರಾ ಧಮನ್ಯಃ| ಅಪರೇ ತ್ವನ್ಯತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಸಿರಾಧಮನೀಸ್ರೋತಸಾಮ್| ಸರಣಾತ್ ಸಿರಾಃ| ಧ್ಮಾನಾದ್ಧಮಹ್ಯಃ| ಸ್ರವಣಾತ್ಸ್ರೋತಾಂಸಿ| ಕೇವಲಂ ಪರಸ್ಪರಸನ್ನಿಕರ್ಷಾತ್ ಸದ್ದೃಶಕರ್ಮತ್ವಾತ್ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾಚ್ಚ ವಿಭಕ್ತಕರ್ಮಣಾಮಪ್ಯವಿಭಾಗ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ಪುನರೇವಮಾಚಕ್ಷತೇ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಿರಾ ಧಮನ್ಯೋ ರಸಾಯನ್ಯೋ ವಾಹಿನ್ಯೋ ನಾಡ್ಯಃ ಪನ್ಥಾನೋಽಯನಾನಿ ಮಾರ್ಗಾಃ ಶರೀರಚ್ಛಿದ್ರಾಣಿ ಸಂವೃತಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಶಯಾ ಕ್ಷಯಾ ನಿಕೇತಾಶ್ಚೇತಿ ಶರೀರೇ ಧಾತ್ವವಕಾಶಾನಾಂ ಲಕ್ಷ್ಯಾಲಕ್ಷ್ಯಾಣಂ ಪರ್ಯಯೇಣ ನಾಮಾನೀತಿ|" ಇತಿ|

Adhikarana duShTaviSuddhAnAM krameNa rogasuKakaratvam (42) · Śloka 42

ಅಹಿತಸೇವನಾತ್| ತಾನಿ ದುಷ್ಟಾನಿ ರೋಗಾಯ, ವಿಶುದ್ಧಾನಿ ಸುಖಾಯ ಚ||೪೨||

ಅಹಿತಾನಾಮಾಹಾರವಿಹಾರಾದೀನಾಂ ಸೇವನಾತ್-ಶೀಲನಾತ್, ತಾನಿ,-ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ದುಷ್ಟಾನಿ ರೋಗಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ತೇಷಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಕ್ತಮವಗಚ್ಛೇತ್| ವಿಶುದ್ಧಾನಿ-ಅದುಷ್ಟಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಸುಖಾಯ ಆರೋಗ್ಯಾಯ, ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana srotasAM svadhAtusamavarNatvAdi (43) · Śloka 43

ಸ್ವಧಾತುಸಮವರ್ಣಾನಿ ವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಾನ್ಯಣೂನಿ ಚ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದೀರ್ಘಾಣ್ಯಾಕೃತ್ಯಾ ಪ್ರತಾನಸದ್ದೃಶಾನಿ ಚ||೪೩||

ಸ್ವೋ ಧಾತುಃ ಸ್ವಧಾತುಃ,-ಯೋ ಯೋ ಯಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಸ್ರೋತಸ ಆಧಾರಸ್ಯಾಧೇಯತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತೋ ಧಾತುಃ, ತೇನ ತೇನ ಸ್ವಧಾತುನಾ ಸಮಃ-ಸಮಾನೋ, ವರ್ಣೋ ಯೇಷಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ತಾನಿ ಸ್ವಧಾತುಸಮವರ್ಣಾನಿ| ಯಥಾ,-ರಸಧಾತುತುಲ್ಯವರ್ಣಾನಿ ರಸವಾಹಿಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಯಾವಚ್ಛುಕ್ರಧಾತುಸದ್ದೃಶವರ್ಣಾನಿ ಶುಕ್ರವಾಹಿಸ್ರೋತಾಂಸಿ| ತಥಾ, ಸರ್ವಸ್ರೋತಸಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಾನಿಚಿದ್ದೃತ್ತಾನಿ-ವರ್ತುಲಾನಿ, ಕಾನಿಚಿತ್ಸ್ಥೂಲಾನಿ, ಕಾನಿಚಿದಣೂನಿ-ಸುಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ| ತಥಾ, ಆಕೃತ್ಯಾ-ಸಂಸ್ಥಾನೇನ, ದೀರ್ಘಾಣಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ| ತಥಾ, ಪ್ರತಾನ ಸದೃಶಾನಿ-ಪತ್ರರೇಖಾತುಲ್ಯಾನಿ| ಪತ್ರರೇಖಾತುಲ್ಯರುಪತ್ವೇನ ಶಾಖಾ ಪ್ರಶಾಖತಯಾಽನೇಕಧಾ ದೂರಂ ಪ್ರವಿಸೃತಾನೀತಿ ಗಮಯತಿ|

Adhikarana AhArAdInAM srotoduShTikaratvam (44) · Śloka 44

ಯತಶ್ಚಾಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವನಂ ಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟಿಕಾರಣಮ್, ಅತಸ್ತಾನಿ ತದ್ದುಷ್ಟಿಕಾರಣಾನಿ ವಕ್ತಿ ಆಹಾರಶ್ಚ ವಿಹಾರಶ್ಚ ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷಗುಣೈಃ ಸಮಃ| ಧಾತುಭಿರ್ವಿಗುಣೋ ಯಶ್ಚ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ ಪ್ರದೂಷಕಃ||೪೪||

ಆಹಾರಃ-ಪಾನಾಶನಾದಿಲಕ್ಷಣಃ, ದೋಷಗುಣೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಣೈರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಭಿಃ ಯಃ ಸಮಃ-ತುಲ್ಯಃ ಸಮಾನಗುಣಃ, ಸ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪ್ರದೂಷಕಃ| ವಿಹಾರೋಽಪಿ-ಯೋ ವಾಗ್ದೇಹಮನಶ್ಚೇಷ್ಟಾಲಕ್ಷಣಃ, ಸೋಽಪಿ ದೋಷಗುಣೈಃ ಸಮಾನಗುಣೋ ಯಥಾಯಥಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪ್ರದೂಷಕಃ| ಯಶ್ಚಾಹಾರಸ್ತಥಾವಿಹಾರೋ ಧಾತುಭಿಃ-ರಸಾದಿಭಿಃ, ವಿಗುಣೋ-ವಿರುದ್ಧಗುಣೋ ರಸಸಮಾನಗುಣರ್ವಿಪರೀತಗುಣಃ, ಸ ಯಥಾಯಥಮೇವ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪ್ರದೂಷಕಃ|

Adhikarana srotasAM duShTilakShaNam (45) · Śloka 45

ಸ್ರೋತಾಸಾಂ ದುಷ್ಟಿಃ ಕಥಂ ಜ್ಞಾಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸಙ್ಗೋ ವಾ ಸಿರಾಣಾಂ ಗ್ರನ್ಥಯೋಽಪಿ ವಾ| ವಿಮಾರ್ಗತೋ ವಾ ಗಮನಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮ್||೪೫||

ಅತಿಶಯೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಯಥಾ-ಮೂತ್ರವಾಹಿಸ್ರೋತಸಾಂ ಪ್ರಮೇಹವದ್ಬಹುಮೂತ್ರತಾ| ಸಙ್ಗಃ-ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರವತ್| ಶಕೃದ್ವಾಹಿನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಮತೀಸಾರವತ್ಪುರೀಷಾತಿಸರಣಂ-ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಸಙ್ಗಃ ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಂ ಕೃತ್ವಾಪುರೀಷಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಅಥವಾ ಸರ್ವಸರ್ವಿಕಯೋದಾವರ್ತವತ್ಪುರೀಷಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಏವಂ ಮೂತ್ರವಾಹಿಸ್ರೋತಸಾಂ ಮೂತ್ರಾತಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತೀ ತತ್ಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟೇರ್ಲಕ್ಷಣಮ್| ತಥೈವ ಪುರೀಷವಾಹಿನಾಂ ಪುರೀಷಾತಿ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಪ್ರವೃತ್ತೀ ಪುರೀಶವಾಹಿಸ್ರೋದುಷ್ಟೇರ್ಲಕ್ಷಣಮ್| ಏವಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಯಥಾಯಥಂ ವಸ್ತುವಾಹಿನಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಸ್ತ್ವತಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಪ್ರವೃತ್ತೀ ತೇಷಾಂ ದುಷ್ಟೇರ್ಲಕ್ಷಣಮ್| ಅಥವಾ ಸಿರಾಣಾಂ-ಸ್ರೋತಸಾಂ, ಗ್ರನ್ಥಯಃ-ಕುಟಿಲಭಾವತ್ವಂ, ದುಷ್ಟೇರ್ಲಕ್ಷಣಮ್| ವಿಮಾರ್ಗತೋ ವೇತಿ| ಅಥವಾ ಸ್ವಂ ಮಾರ್ಗಮುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಮಾರ್ಗಾನ್ತರಾಸಾದನಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ದುಷ್ಟೇರ್ಲಕ್ಷಣಮ್|

Adhikarana srotasAM dvArANi (46) · Śloka 46

ಬಿಸಾನಾಮಿವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ದೂರಂ ಪ್ರವಿಸೃತಾನಿ ಚ| ದ್ವಾರಾಣಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ದೇಹೇ ರಸೋ ಯೈರುಪಚೀಯತೇ||೪೬||

ಬಿಸಾನಾಂ-ಮೃಣಾಲಾನಾಂ, ಯಥಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ದ್ವಾರಾಣಿ-ಛಿದ್ರಾಣಿ, ದೂರಂ ಪ್ರವಿಸೃತಾನಿ-ಸಕಲಂ ಬಿಸಂ ಗತಾನಿ, ತಥೈವ ಸ್ರೋತಸಾಂ ದ್ವಾರಾಣಿ ಮುಖಾನಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ದೇಹೇ ದೂರಂ ಪ್ರವಿಸೃತಾನಿ-ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೇಹಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಗತಾನಿ| ಯೈಃ-ದ್ವಾರೈಚ್ಛಿದ್ರೈಃ, ದೇಹೇ-ಶರೀರೇ, ಅಭ್ಯವಹೃತಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಕಾಯಾಗ್ನಿನಾ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದಭಾವೋ ಯಃ ಸಮುದ್ಭವತಿ ಸ ರಸಃ ಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯ ಉಪಚೀಯತೇ-ವೃದ್ಧಿಂ ನೀಯತೇ|

Adhikarana srotasAM vyadhe mohAdayaH (47-48) · Śloka 48

ವ್ಯಧೇ ತು ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮೋಹಕಮ್ಪಾಧ್ಮಾನವಮಿಜ್ವರಾಃ| ಪ್ರಲಾಪಶೂಲವಿಣ್ಮೂತ್ರರೋಧಾ ಮರಣಮೇವ ವಾ||೪೭|| ಸ್ರೋತೋವಿದ್ಧಮತೋ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಪ್ರಸಾಧಯೇತ್| ಉದ್ಧೃತ್ಯ ಶಲ್ಯಂ ಯತ್ನೇನ ಸದ್ಯಃಕ್ಷತವಿಧಾನತಃ||೪೮||

ಸ್ರೋತಸಾಂ ತು ವ್ಯಧೇ-ತಾಡನೇ ಸತಿ, ಮೋಹಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಮೋಹಾದೀನಾಮತಿರೇತರದ್ವನ್ದ್ವಃ ಪ್ರಲಾಪಾದೀನಾಂ ಚ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಯೋ ರೋಧೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಥವಾ ಮರಣಮೇವ ಭವತಿ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾಜ್ಜೀವಿತ ಸಂಶಯಾದ್ಧೇತೋಃ, ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ-"ಅಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಧ್ರುವೋ ಮೃತ್ಯುಃ" (ಹೃ.ಚಿ. ಅ.೧೧/೪೪) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತ್ವಾ, ಶಲ್ಯಮುದ್ಧೃತ್ಯ-ಬಹಿರ್ನಿಷ್ಕಾಸ್ಯ, ಪ್ರಸಾಧಯೇತ್| ಕಥಮ್ ? ಯತ್ನೇನ-ನಾವಹೇಲಯಾ| ಕೇನ ಪ್ರಸಾಧಯೇತ್ ? ಸದ್ಯಃಕ್ಷತವಿಧಾನತಃ-ಸದ್ಯೋವ್ರಣಪ್ರತಿಷೇದೋಕ್ತವಿಧಿನಾ|

Adhikarana dhanvantarimate pittaM pAcakam Atreyamate~aagniH pAcakaH (49) · Śloka 49

ಅನ್ನಸ್ಯ ಪಕ್ತಾ ಪಿತ್ತಂ ತು ಪಾಚಕಾಖ್ಯಂ ಪುರೇರಿತಮ್| ದೋಷಧಾತುಮಲಾದೀನಾಮೂಷ್ಮೇತ್ಯಾತ್ರೇಯಶಾಸನಮ್||೪೯||

ತುರವಧಾರಣೇ| ಅನೇಕವಿಧಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಭ್ಯವಹೃತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮೇವ ಪಕ್ತಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಪಿತ್ತಮ್ ? ಪಾಚಕಾಖ್ಯಂ ಪುರೇರಿತಂ,-ಪೂರ್ವಂ ದೋಷಭೇದೀಯೇಽಧ್ಯಾಯ ಉಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧೨/೧೦)-"ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಗಮ್" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಪಾಚಕಂ ನಾಮ ತತ್ಸ್ಮೃತಮ್|" ಇತಿ| ತದೀದ್ದೃಶ ಪಿತ್ತಮಾಹಾರಂ ಪಾಚಯತೀತಿ ಧನ್ವನ್ತರಿಮತಮ್| ದೋಷಧಾತ್ವಿತಿ| ಓತ್ರೇಯಸ್ಯ-ಅತ್ರಿಪುತ್ರಸ್ಯ, ಶಾಸನಂ-ಆಜ್ಞಾ, ಇತಿ-ಏವಂ, ದೋಷಾದೀನಾಮೂಷ್ಮಾಽಗ್ನಿರಿತಿ| ದೋಷಾಃ-ವಾತಾದಯಃ, ಧಾತವೋ-ರಸಾದಯಃ, ಮಲಾಃ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಸ್ವೇದಾಃ, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ದೂಷಿಕಾದಯಃ| ತೇಷಾಂ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಊಷ್ಮಾ-ಅಗ್ನಿಃ, ಯಃ ಸ ಏವಾನ್ನಸ್ಯ ಪಕ್ತಾ, ನ ತು ಪಿತ್ತಂ ಪಾಚಕಾಖ್ಯಮಿತಿ|

Adhikarana dhanvantarimate grahaNyeva pittadharA kalA (50-51) · Śloka 51

ತದಧಿಷ್ಠಾನಮನ್ನಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾದ್ಗ್ರಹಣೀ ಮತಾ| ಸೈವ ಧನ್ವನ್ತರಿಮತೇ ಕಲಾ ಪಿತ್ತಧರಾಹ್ವಯಾ||೫೦|| ಆಯೂರಾರೋಗ್ಯವೀರ್ಯೌಜೋಭೂತಧಾತ್ವಗ್ನಿಪುಷ್ಟಯೇ| ಸ್ಥಿತಾ ಪಕ್ವಾಶಯದ್ವಾರಿ ಭುಕ್ತಮಾರ್ಗಾರ್ಗಲೇವ ಸಾ||೫೧||

Adhikarana balavatI grahaNyannaM pAcayati abalA Amameva vimu~jcati (52) · Śloka 52

ಭುಕ್ತಮಾಮಾಶಯೇ ರುಧ್ವಾ ಸಾ ವಿಪಾಚ್ಯ ನಯತ್ಯಧಃ| ಬಲವತ್ಯಬಲಾ ತ್ವನ್ನಮಾಮಮೇವ ವಿಮುಞ್ಚತಿ||೫೨||

ಭುಕ್ತಂ-ಅಭ್ಯವಹೃತಮನ್ನಂ, ಆಮಾಶಯೇ-ಆಮಾನ್ನಸ್ಥಾನೇ ಯತ್ರಾಮಮನ್ನಂ ತತ್ರ, ಸಾ-ಗ್ರಹಣೀ, ರುದ್ಧ್ವಾ-ಅವಷ್ಟಭ್ಯ, ಅಧೋ ನಯತಿ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಪಿಪಾಚ್ಯ,-ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ ಪಾಚಯಿತ್ವಾ| ಬಲವತೀತಿ| ಬಲವತೀ ಭುಕ್ತಂ ವಿಪಾಚ್ಯಾಧೋ ನಯತಿ| ಅಬಲಾ ಪುನಃ ಸತೀ ಸಾ ಆಮಮೇವ-ಅಪಕ್ವಮೇವ ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ನನು, ಜಾಠಾರಾಗ್ನಿರನ್ನಂ ಗ್ರಹಣೀಸ್ಥಂ ಪಚತಿ, ನ ಗ್ರಹಣೀ| ತತಶ್ಚ ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? "ಸಾ ವಿಪಾಚ್ಯ ನಯತ್ಯಧಃ" ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಅಗ್ನಿಗ್ರಹಣ್ಯೋರಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವೇನ ಸ್ಥಿತತ್ವಾದ್ಯುಜ್ಯತ ಏವೈತದ್ವಕ್ತುಮ್| ಗ್ರಹಣೀ ಹ್ಯಗ್ನೇರಾಧಾರಃ| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್ (ಶ್ಲೋ.೫೦)-"ಕಲಾ ಪಿತ್ತಧರಾಹ್ವಯಾ" ಇತಿ| ಪಿತ್ತಂ ಚ ವಹ್ನಿಃ| ತಥಾ ಚಾಧುನೈವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ.೯೦)-"ಪಿತ್ತಂ ವಹ್ನಿಃ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತದೇವಂ ವಹ್ನಯಾಧಾರಾ ಯಾ ಕಲಾ ಸಾಽನ್ನಗ್ರಹಣಾದ್ಗ್ರಹಣೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತತಶ್ಚಾಧಾರತಯಾ ಗ್ರಹಣೀಮಾಶ್ರಿತ್ಯಾಗ್ನಿಃ ಪಾಕಕರಣಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ, ನಾಧಾರಮನ್ತರೇಣ ಕೇವಲ ಏವ| ತದೇವಮಗ್ನ್ಯಾಧಾರಸ್ಯ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ಪಾಕನಿರ್ವರ್ತನಂ ಪ್ರತಿ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮೇವೇತಿ| ಅತಃ "ಸಾ ವಿಪಾಚ್ಯ ನಯತ್ಯಧಃ" ಇತ್ಯೇತದುಪಪನ್ನಮೇವ|

Adhikarana agnigrahaNyoH parasparamupakAryopakArakaBAvaH (53) · Śloka 53

ಅಗ್ನಿಗ್ರಹಣ್ಯೋರಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವತಯಾಽವಸ್ಥಾನಾತ್ ಪರಸ್ಪರಬಲಾಧಾನೇನೋಪಕರ್ಯೋಪಕಾರಕಭಾವಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಬಲಮಗ್ನಿರ್ಹಿ ಸ ಚಾಪಿ ಗ್ರಹಣೀಬಲಃ| ದೂಷಿತೇಽಗ್ನಾವತೋ ದುಷ್ಟಾ ಗ್ರಹಣೀ ರೋಗಕಾರಿಣೀ||೫೩||

ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯಸ್ಮಾದ್ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಯದ್ಬಲಂ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಹೇತುರಗ್ನಿಃ| ಅಗ್ನಿತೋ ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಬಲಮುತ್ಪದ್ಯತೇ| ಸ ಚಾಪ್ಯಗ್ನಿರ್ಗ್ರಹಣೀಬಲಃ, ಗ್ರಹಣೀ ಬಲಂ ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸ ಏವಮ್| ಅಪಿಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಮಗ್ನಿರ್ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಬಲಮ್, ಗ್ರಹಣ್ಯಪ್ಯರ್ಗ್ನೇರ್ಬಲಮ್| ಅತೋ ಹೇತೋರ್ದೂಷಿತೇಽಗ್ನೌ ದುಷ್ಟಾಗ್ರಹಣೀ ರೋಗಕಾರಿಣೀ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಏವಂ ಚಾರ್ಥಾದ್ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಮಪಿ ದುಷ್ಟಾಯಾಮಗ್ನಿರ್ದುಷ್ಯತಿ| ದುಷ್ಟಶ್ಚ ಸೋಽಪಿ ರೋಗಕಾರೀ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಏವಂ ಯಾ ಪಿತ್ತಧರಾ ಕಲಾ ಸಾಽದುಷ್ಟಾ ಸತ್ಯಾಯುರಾದೀನಾಂ ಪುಷ್ಟಯೇ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅನ್ನಗ್ರಹಣಾದ್ಭಹಣ್ಯಾ ಏವಂರೂಪತಾ|

Adhikarana annapAkasyAgnirhetuH (54) · Śloka 54

ತಚ್ಚಾನ್ನಂ ವಿಪಕ್ವಮೇವ ದೇಹಧಾತ್ವಾದಿಪೋಷಣಮ್, ನಾಪಕ್ವಮ್| ತಸ್ಯ ಚಾನ್ನಪಾಕಸ್ಯ ಹೇತುರಗ್ನಿಃ, ಅತ ಆಹ ಯದನ್ನಂ ದೇಹಧಾತ್ವೋಜೋಬಲವರ್ಣಾದಿಪೋಷಣಮ್| ತತ್ರಾಗ್ನಿರ್ಹೇತುರಾಹಾರಾನ್ನ ಹ್ಯಪಕ್ವಾದ್ರಸಾದಯಃ||೫೪||

ಯದನ್ನಂ-ಆಹಾರೋ, ದೇಹಧಾತ್ವಾದಿಪೋಷಣಂ ಭವತಿ, ತತ್ರಾಗ್ನಿರ್ಹೇತುಃ| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಅಪಕ್ವಾದಾಹಾರಾದ್ರಸರುಧಿರಾದಯೋ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ಅತೋ ದೇಹಧಾತ್ವಾದಿಪೋಷಣೇ ಸರ್ವತ್ರಾಗ್ನಿಃ ಕಾರಣಮ್, ಪಾಕಕ್ರಿಯಾನಿರ್ವರ್ತನಾತ್| ತದೇವಮನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಮವಗಮ್ಯತೇ, ಅನ್ನಂ ದೇಹಧಾತ್ವಾದಿಹೇತುರಗ್ನಿಪ್ರಭಾವಾದೇವ, ತಸ್ಮಾದಗ್ನಿಃ ಪಾಕಕಾರಣಮ್, ಪಕ್ವಮನ್ನಂ ದೇಹಾದಿಪೋಷಣಮ್| ಇತಿ ಪರಸ್ಪರಕಾರಣ್ತ್ವಮನಯೋಃ|

Adhikarana SarIre~annapAkaprakAraH (55-56) · Śloka 56

"ನ ಹ್ಯಪಕ್ವಾದ್ರಸಾದಯಃ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅತಃ ಪಾಕಸ್ಯೈವೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಂ ನಿರುಪಯನ್ನಾಹ ಅನ್ನಂ ಕಾಲೇಽಭ್ಯವಹೃತಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಣಾನಿಲಾಹೃತಮ್| ದ್ರವೈರ್ವಿಭಿನ್ನಸಙ್ಘಾತಂ ನೀತಂ ಸ್ನೇಹೇನ ಮಾರ್ದ್ವಮ್||೫೫|| ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಃ ಸಮಾನೇನ ಪಚತ್ಯಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತಮ್| ಔದರ್ಯೋಽಗ್ನಿರ್ಯಥಾ ಬಾಹ್ಯಃ ಸ್ಥಾಲೀಸ್ಥಂ ತೋಯತಣ್ಡುಲಮ್||೫೬||

ಕಾಲೇ-"ಪ್ರಸೃಷ್ಟೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೮/೫೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಪ್ರಾಙ್ನಿರೂಪಿತೇ| ಅನ್ನಮಭ್ಯವಹೃತಂ ಕೋಷ್ಠಂ-ಹೃದಯಾದ್ಯಙ್ಗನಿಬನ್ಧನಂ ಸ್ಥಾನಂ, ಪ್ರಣಾಖ್ಯೇನ ವಾಯುನಾಽಽಹೃತಂ-ಆನೀತಮ್| "ಷ್ಠೀವನಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೨/೫) ಇತ್ಯಾದಿನೈವ ಪ್ರಾಣಾನಿಲಾಹೃತತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನರುಕ್ತಂ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮ್| ತಚ್ಚ ದ್ರವೈಃ-ದ್ರವಗುಣೋಪಲಕ್ಷಿತೈಸ್ತೋಯವ್ಯಞ್ಜನಮದ್ಯಕ್ಷೀರಾದಿಭಿಃ, ವಿಭಿನ್ನಸಙ್ಘಾತಂ-ಅಪನೀತಪಿಣ್ಡಿತಭಾವಮ್| ತಥಾ, ಸ್ನೇಹೇನ-ಘೃತಾದಿನಾ, ಮೃದುತ್ವಂ ಪ್ರಾಪಿತಮ್| ತಥಾ, ಆಮಾಶಯಸ್ಥಿತಮಗ್ನಿಃ ಪಚತಿ| "ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ|" ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತ ಆಮಾಶಯಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ (ಚರಕೇ ವಿ. ಅ. ೨/೨೩)| ಕಿಮ್ಭೂತೋಽಗ್ನಿಃ ? ಔದರ್ಯೋ-ಜಠರಭವಃ| ತಥಾ ಸಮಾನಾಖ್ಯೇನ ವಾಯುನಾ ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಃ-ಉದ್ದೀಪತಃ| ಕಾಲಗ್ರಹಣಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥತ್ವಾನ್ಮಾತ್ರಾದಿಸಹಾಯೇನ ಜಾಠರಾಗ್ನಿನಾ ಸಮನೋದ್ದೀಪಿತೇನ ಪಕ್ವಮನ್ನಂ ದೇಹಧಾತ್ವಾದಿಪೋಷಣಮ್| ನನು, ಔದರ್ಯೋಽಗ್ನಿರದೃಶ್ಯತ್ವಾನ್ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ಕಥಂ ಪಚತಿ ? ಅತಸ್ತದರ್ಥಂ ಬಾಹ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ನಿರುಪಯಿತುಂ ಗ್ರನ್ಥಕೃದಾಹ ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಬಾಹ್ಯೋಽಗ್ನಿಃ ಸ್ಥಾಲೀಸ್ಥಂ ತೋಯತಣ್ಡುಲಂ ಪಚತಿ| ತೋಯಂ ಚ ತಣ್ಡುಲಾಶ್ಚ ತೋಯತಣ್ಡುಲಮ್, ದ್ವನ್ದ್ವೈಕವದ್ಭಾವಃ| ತಥೈವಾಸಾವೌದರ್ಯೋಽಗ್ನಿಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಃ ಸಮಾನೇನಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತಂ ಚತುರ್ವಿಧಮನ್ನಂ-ಅಶಿತಪೀತಲೀಢಖಾದಿತಭೇದಭಿನ್ನಂ, ಪ್ರಾಣಾನಿಲಾಹೃತಂ ಪಚತಿ| ನನು, ದೋಷಭೇದೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೨/೪)-"ಪ್ರಾಣೋಽತ್ರ ಮೂರ್ಧಗಃ| ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ನಿಶ್ವಾಸಾನ್ನಪ್ರವೇಶಕೃತ್|" ಇತಿ| ಅನ್ನಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶಂ-ಆಹರಣಂ, ಕರೋತೀತ್ಯನ್ನಪ್ರವೇಶಕೃತ್| ಪ್ರಾಣಾನಿಲಾ ಹೃತಮಿತ್ಯನೇನಾಪ್ಯಯಮರ್ಥಃ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ| ತತ್ಕಿಮೇತೇನ ? ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಅನ್ನಪ್ರವೇಶಕೃದಿತ್ಯನೇನಾನ್ನಪ್ರವೇಶಕರಣಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್, ನ ತು ಕೋಷ್ಠಪ್ರಾಪಣಮಿತಿ| ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಹಿ ವಾರ್ಯೋರ್ಮೂರ್ಧಾಶ್ರಿತಸ್ಯೋರೋ ಯಾವತ್ಸಂಚಾರ ಉಕ್ತಃ, ನ ತತೋಽಧಃ| ಏವಮನ್ನಪ್ರವೇಶಕರಣಂ ತಾವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯಾವದುರಃ, ನ ಕೋಷ್ಠಮಿತಿ| ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಣಾನಿಲಾಹೃತಮಿತ್ಯನೇನ ತು ಕೋಷ್ಠಪ್ರಾಪಣಾಖ್ಯೋಽರ್ಥವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ| ಇತಿ ದ್ವಯಮಪ್ಯೇತದ್ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮ್| [ ನನು, ] 'ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಃ ಸಮಾನೇನ' ಇತಿ ಚ ನ ವಾಚ್ಯಮ್| ಯತಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೨/೮)-"ಸಮಾನೋಽಗ್ನಿಸಮೀಪಸ್ಥಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಚರತಿ ಸರ್ವತಃ|" ಇತಿ| ಏವಂ ಜಾಠರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ಸಹಚರಃ ಸಮನೋ ವಾಯುಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತೀತ್ಯರ್ಥೋಽವತಿಷ್ಠತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ "ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಃ ಸಮಾನೇನ " ಇತ್ಯನೇನ ನಾರ್ಥಃ| ಉಚ್ಯತೇ| ಅರ್ಥವಿಶೇಷಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಯಾರ್ಥಮೇತದುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಹಿ-"ಸಮಾನೋಽಗ್ನಿಸಮೀಪಸ್ಥಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಚರತಿ ಸರ್ವತಃ| ಅನ್ನಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪಚತಿ " ಇತಿ ಸಮಾನಸಯೈವ ಪಾಕಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರತಿ ವಹ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣದ್ವಾರೇಣ ಕರ್ತೃತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ನಾಗ್ನೇಃ| ಇಹ ಪುನಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಃ ಸಮಾನೇನಾಗ್ನಿಃ ಪಚತಿ, ನ ಸಮಾನೋ ವಾಯುಃ, ಇತ್ಯಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮೇವ| ಯದ್ಯಪಿ ಚೈಕಪ್ರತ್ಯಯಜನಿತಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯನ್ನಪಾಕಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯಗ್ನೇರೇವ ಕರ್ತೃತ್ವಮ್, ನ ಸಮಾನಾದೇಃ| ಸಮಾನಾದಯೋ ಹ್ಯುಪಕಾರಕಾ ಏವ| ಅತೋ ಯುಕ್ತಮಿದಂ 'ಅಗ್ನಿಃ ಪಚತಿ' ಇತಿ|

Adhikarana aByavahRutAdannAdeva krameNa kaPapittavAtAnAmIraNaM bRuMhaNaM ca (57-58) · Śloka 58

ತಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯೇದಾನೀಮಗ್ನಿಸಮೀಪಸ್ಥಸ್ಯ ಯಾ ಅವಸ್ಥಾಸ್ತಾಃ ಕಥಯನ್ ಪುನಸ್ತಮೇವ ಪಾಕಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ ಆದೌ ಷಡ್ರಸಮಪ್ಯನ್ನಂ ಮಧುರೀಭೂತಮೀರಯೇತ್| ಫೇನೀಭೂತಂ ಕಫಂ, ಯಾತಂ ವಿದಾಹಾದಮ್ಲತಾಂ ತತಃ||೫೭|| ಪಿತ್ತಮಾಮಾಶಯಾತ್ಕುರ್ಯಾಚ್ಯವಮಾನಂ, ಚ್ಯುತಂ ಪುನಃ| ಅಗ್ನಿನಾ ಶೋಷಿತಂ ಪಕ್ವಂ ಪಿಣ್ಡಿತಂ ಕಟು ಮಾರುತಮ್||೫೮||

ಆದೌ-ಪ್ರಥಮಂ, ಷಡ್ರಸಮಪಿ, ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ವಿತ್ರಾದಿರಸಮಪಿ, ಅನ್ನಂ-ಅಭ್ಯವಹೃತಮಶಿತಪೀತಾದಿಕಂ, ತತ್ಪಚ್ಯಮಾನಂ ಮಧುರೀಭುತಂ-ಅಮಧುರಂ ಮಧುರಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸತ್, ಕಫಮೀರಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಕಫಮ್ ? ಫೇನೀಭೂತಮ್| ಪಾನೀಯಾದೇರಪಿ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಂ ಫೇನೋತ್ಪತ್ತಿದರ್ಶನಾದೇವಮುಕ್ತಮ್| ವಿದಾಹಾದಿತಿ| ತತಃ-ಪ್ರಥಮಾವಸ್ಥಾತೋ ಮಾಧುರ್ಯಪ್ರಾಯಾಯಾ ಅನನ್ತರಂ, ಮಧ್ಯಮಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಜಾಠರೇಣ ವಹ್ನಿನಾ ಪಕ್ವಂ ಷಡ್ರಸಮಪ್ಯನ್ನಮಭ್ಯವಹೃತಮಮ್ಲತಾಂ ಯಾತಂ-ಅನಮ್ಲಮಮ್ಲಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಪಿತ್ತಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಕಸ್ಮಾತ್ಪುನರಮ್ಲತಾಂ ಯಾತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ವಿದಾಹಾತ್| ವಿರುದ್ಧೋ ವಿಷಮೋ ವಾ ದಾಹೋ-ವಿದಾಹಃ| ತತೋ ವಿದಾಹಾದ್ಧೇತೋರಮ್ಲತಾಂ ಯಾತಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮನ್ನಮ್ ? ಆಮಾಶಯಾಚ್ಚ್ಯವಮಾನಂ,-ನಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತಮೇವ| ಚ್ಯುತಂಪುನಃ-ತತ ಆಮಶಯಾತ್ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ಜಾಠರಾಗ್ನಿನಾ ಪಕ್ವಂ ಶೋಷಿತಮನ್ನಂ, ತಥಾ ಪಿಣ್ಡಿತಂ-ತದಾನೀಮ್ ಪಿಣ್ಡಂ ಸಞ್ಜಾತಂ ಸಂಹತಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ, ತಥಾ ಕಟುಕಂ ಜಾತಂ, ಅನ್ಯಾಂ(ನ್ತ್ಯಾಂ) ತೃತೀಯಾಮವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಾರುತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏತಚ್ಚ ಸರ್ವಂ ಸ್ವಭವಸಿದ್ಧಂ ಸ್ವಸಂವೇದ್ಯಪ್ರಾಯಂ ಕಾರ್ಯಾನುಮೇಯಂ ಚ| ಅತ ಏವ ರಸಷಟ್ಕೇಽಪಿ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವಿಪಾಕತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ, ತದನಯಾ ರೀತ್ಯೋಪಪನ್ನತರಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ಹಿ-ಷಡ್ರಸಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ನಸ್ಯ ಜಾಠರಾಗ್ನಿನಾ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ರಸತ್ರಯೋಪಲಕ್ಷಿತೇನ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಸ್ವಭಾವೇನಾವಸ್ಥಾತ್ರಯೇಣ ಪರಿಣಾಮೋ ಭವತಿ| ಅಥ (ನನು,) ಅನ್ನಮಿತ್ಯತ್ರ ಕಸ್ಮಾತ್ "ಅದೋ ಜಗ್ಧಿರ್ಲ್ಯಪ್ತಿಕಿತಿ" ಇತಿ ಜಗ್ಧ್ಯಾದೇಶೋ ನ ಭವತಿ ?| ಬ್ರೂಮಃ| ಅನ್ನ ಇತಿ ನಿಪಾತನಾತ್ "ಬಹುಲಂ ಛನ್ದಸಿ" ಇತಿ ಬಹುಲವಚನಾದ್ವಾ ಜಗ್ಧ್ಯಾದೇಶಾಭಾವಃ| ನನು, ವಿದಾಹಾದಮ್ಲತಾಂ ಗತಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಮ ಯುಕ್ತಮಿವಾಭಾತಿ| ಯತೋ ದ್ರಾಕ್ಷೇಕ್ಷುಶರ್ಕರಾದೀನಾಮವಿದಾಹಿತ್ವಂ ಶ್ರೂಯತೇ| ಅಪಿ ಚ ವಿದಾಹಾದೀನಿ ಚ ವರ್ಜಯೇದಿತಿ ತನ್ತ್ರಕಾರಃ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೮/೩೨) ಪಠತಿ| ಅನಯಾ ಚ ರೀತ್ಯಾ ಅವದಾಹಿದ್ರವ್ಯಾಭಾವ ಏವ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಿದಾಹಿತ್ವಮಭ್ಯುಪಗಮ್ಯಮಾನಮನ್ಯಾಯ್ಯಮಿವ ಮನ್ಯಾಮಹೇ| ಉಚ್ಯತೇ| ವಿದಾಹಸ್ಯ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಾದದೋಷಃ| ಇಹ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧೋ ವಿದಾಹಃ ಪ್ರಥಿತೋ ದೋಷಸ್ಥಾನಕೃತೋ ದ್ರವ್ಯಕೃತಶ್ಚ| ತತ್ರ ಹಿ ದೋಷಸ್ಥಾನಕೃತಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್| [ನನು,] ಆಮಾಶಯಾಚ್ಯುತಮಗ್ನಿನಾ ಪಕ್ವಮಿತಿ ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? ಯತಃ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಸ್ಯಾಗ್ನಿನಾ ಪಾಕೋಽನುಪಪನ್ನಃ| ದೂರವ್ಯವಧಾನೋ ಹ್ಯಗ್ನಿರಾಮಾಶಯಸ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾತ್ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಪಕ್ವತ್ವಮನುಪಪನ್ನಮ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಪಕ್ವಾಶಯೇಽಪ್ಯಸ್ತಿ ಪಾಕಃ, ತನ್ತ್ರಕಾರವಚನಾತ್| ತಥಾ ಹಿ ಪ್ರಾಗ್ಬಸ್ತಿವಿಧಾವಭ್ಯಧಾತ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೯/೩೪)-"ಯಥಾ ವಾ ಸ್ನೇಹಪಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದತೋಽತ್ಯುಲ್ಬಣಮಾರುತಾನ್| ವ್ಯಾಯಾಮನಿತ್ಯಾನ್ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೀನ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ತದೇವಂ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಸ್ಯಾಪ್ಯನುವಾಸನಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಪಾಕೋಽಭಿಹಿತಃ| ತಥಾ ಪಕ್ವಾಶಯೇಽಪ್ಯಗ್ನಿನಾ ಪಕ್ವಸ್ಯ ಪುನಃ ಪಾಕೋ ಯುಕ್ತ ಏವ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಷು ಮಾಂಸಾದೀನಾಮಪಿ ವಿಕ್ಲೇದದರ್ಶನಾದನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪಾಕೋಽನುಜ್ಞಾತ ಏವ|

Adhikarana anyAgnInAM karmANi (59) · Śloka 59

ಜಾಠರಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಕರ್ಮಾಭಿಧಾಯ, ಇದಾನೀಮನ್ಯೇಷಾಮಪ್ಯಗ್ನೀನಾಂ ಕರ್ಮಾಭಿಧಾತುಮಾಹ ಭೌಮಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣಃ ಸನಾಭಸಾಃ| ಪಞ್ಚಾಹಾರಗುಣಾನ್ಸ್ವಾನ್ ಸ್ವಾನ್ ಪಾರ್ಥಿವಾದೀನ್ ಪಚನ್ತ್ಯನು||೫೯||

ಭೂಮೇರಯಂ ಭೌಮಃ| ಆಪ್ಯ ಇತಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಆಗ್ನೇಯ ಇತಿ "ಅಗ್ರೇರ್ಢಕ್" ಇತಿ ಢಕ್| ವಾಯವ್ಯ ಇತಿ "ಸಾಽಸ್ಯ ದೇವತಾ" ಇತ್ಯರ್ಥೇ "ವಾಯ್ವೃತುಪಿತ್ರುಷಸೋ ಯತ್" ಇತಿ ಯತ್| ತದತ್ರೌಪಮ್ಯರ್ಥೋ ಬೋಧ್ಯಃ, ವಾಯವ್ಯ ಇವ ವಾಯವ್ಯ ಇತಿ| ಕೇ ಪುನಸ್ತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣ ಇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಸನಭಸಾಃ| ಸಹ ನಾಭಸೇನೋಷ್ಮಣಾ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣಃಪಞ್ಚಾಗ್ನಯಃ| ಭೌಮ ಊಷ್ಮಾ ಯಾವನ್ನಾಭಸ ಊಷ್ಮೇತಿ| ತದೇತೇಽಗ್ನಯಃ ಪಞ್ಚಾಹಾರಗುಣಾನ್ ಅನು-ಪಶ್ಚಾತ್, ಪಚನ್ತಿ| ಕುತೋಽನು ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾ ದೌದಾರ್ಯಾಗ್ನಿನಿರ್ವರ್ತಿತಾದನ್ನಪಾಕಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಹಾರಗುಣಾನ್ ? ಸ್ವಾನ್ಖಾನ್ ಪಾರ್ಥಿವಾದೀನ್| ಯೋ ಯಸ್ಯ ಮಾಹಾಭುತೋಷ್ಮಣಃ ಪಾರ್ಥಿವಾದೇರಾತ್ಮೀಯೋ ಗುಣಃ, ತಂ ಗುಣಂ ಸ ಏವ ಪಾರ್ಥಿವಾದ್ಯೂಷ್ಮಾ ಪಚತಿ|

Adhikarana BUtaguNAnAM BUtaguNapoShakatvaM (60) · Śloka 60

ಅನಯಾ ಚೋಕ್ತ್ಯಾ ಆಹಾರಃ ಶರೀರಗತಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಸಮಾನಗುಣಾನಾಂ ಗುಣದ್ವಾರೇಣ ವರ್ದ್ಧನಹೇತುಃ,ವಿಪರೀತ ಗುಣಾನಾಂ ಚ ಕ್ಷಯಹೇತುಃ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ ಯಥಾಸ್ವಂ ತೇ ಚ ಪುಷ್ಣನ್ತಿ ಪಕ್ವಾ ಭೂತಗುಣಾನ್ ಪೃಥಕ್| ಪಾರ್ಥಿವಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾನೇವ ಶೇಷಾಃ ಶೇಷಾಂಶ್ಚ ದೇಹಗಾನ್||೬೦||

ತೇ ಚ-ಗುಣಾಃ, ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾಶ್ರಿತಾಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯೇ ಯೇಷಾಂ ಮಹಾಭೂತಾನಾಮಾತ್ಮೀಯಾ ಗುಣಾಃ, ತೇ ಯಥಾಸ್ವಮಾತ್ಮೀಯೇನ ವಹ್ನಿನಾ ಪಕ್ವಾ ಆತ್ಮೀಯಾನೇವ ದೇಹಸ್ಥಾನ್ ಮಹಾಭೂತಗುಣಾನ್ ಪುಷ್ಣನ್ತಿ| ಕಥಂ ಪುಷ್ಣನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪೃಥಕ್,-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕೃತ್ವಾ, ನೈಕಂ ಸರ್ವೇ, ನ ಸರ್ವಾನೇಕಃ| ತಾಮೇವ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಭೂತಗುಣಪುಷ್ಟಿಂ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಪಕ್ವಾಹಾರಗುಣಕೃತಾಂ ಸ್ಪಷ್ಟೀ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಪಾರ್ಥಿವಾ ಮಹಾಭೂತಗುಣಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾನೇವ ಮಹಾಭೂತಗುಣಾನ್ ದೇಹಗಾನ್ ಪುಷ್ಣನ್ತಿ-ವೃದ್ಧಿಂ ನಯನ್ತಿ| ಶೇಷಾಃ-ಪಾರ್ಥಿವಗುಣೇಭ್ಯೋ ಯೇಽನ್ಯೇ ಮಹಾಭೂತಗುಣಾ ಆಪ್ಯಾಸ್ತೈಜಸಾ ವಾಯವ್ಯಾ ನಾಭಸಾಶ್ಚ, ತೇ ಶೇಷಾನ್ ಪಾರ್ಥಿವಗುಣವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನಾಪ್ಯಾದಿಮಹಾಭೂತಗುಣಾನ್, ಪುಷ್ಣನ್ತಿ-ಆಪ್ಯಾಯಯನ್ತಿ| ಗುಣಾನಾಂ ಚ ನಿರಾಧಾರಾಣಾಮಸಮ್ಭವಾತ್ ಸಹಾಧಾರೇಣ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿನಾ ಮಹಾಭೂತೇನ ಸಹ ಪಕ್ವಾ ಏತೇ ಮಹಾಭೂತಗುಣಾಸ್ತಥಾವಿಧಾನೇವ ಮಹಾಭೂತಗುಣಾನ್ ಪುಷ್ಣನ್ತೀತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಲಭ್ಯೋಽರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಚೋದಯನ್ತಿ| ನನು, ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಮಹಾಭೂತಚತುಷ್ಟಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯೋದ್ದೇಶಮಾತ್ರತ್ವಾದಾಕಾಶಸ್ಯ ಸತ್ತೈವ ದುರ್ಘಟಾ| ಕುತಃ ಪುನಸ್ತಸ್ಯೋಷ್ಮಣಃ ಸಮ್ಭವಃ ? ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಆಕಾಶಸ್ಯ ಸತ್ತಾ ತಾವತ್ ದ್ರವ್ಯನಿರ್ಣಯಪ್ರಸ್ತಾವ ಪ್ರಾಕ್ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೯/೧) ಪ್ರತಿಪಾದಿತೈವ| ತಥಾ ನಾಸಿಕಾಶ್ರೋತ್ರಾಸ್ಯಾದಿಷು ಸುಷಿರೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಸ್ಥಿತ ಊಷ್ಮಾ ದಾಹಪಾಕಾದೀನ್ ಕುರ್ವನ್ ನಾಭಸ ಊಷ್ಮೇತ್ಯುಪಚರ್ಯತೇ| ಇತ್ಯೌಪಚಾರಿಕ ಊಷ್ಮಾಽಪ್ಯಸ್ಯೋಪಪನ್ನ ಏವ| ಏವಂ ಪಞ್ಚ ಭೌತಿಕಾ ಅಗ್ನಯ ಏತೇ, ಏಕ ಉದರಾಗ್ನಿಃ, ಸಪ್ತ ಚ ಧಾತ್ವಗ್ನಯೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ, ಇತಿ ತ್ರಯೋದಶಾಗ್ನಯಃ| ನನು, ಪಾರ್ಥಿವಾದ್ಯೂಷ್ಮಭಿಃ ಪಕ್ವಸ್ಯ ಪುನರ್ಧಾತೂಷ್ಮಭಿಃ ಪಾಕಕಾಲೇ ಧಾತೂನಾಮಪಿ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವಾತ್ತತ್ರಾಪಿ ಪಾರ್ಥಿವಾದ್ಯೂಷ್ಮಭಾವಃ| ತೈಶ್ಚ ಪಾರ್ಥಿವಾದ್ಯೂಷ್ಮಭಿಃ ಪುನಃ ಪಾಕಃ, ಇತ್ಯೇವಮಷ್ಟಾದಶ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಸತ್ಯಮೇವತತ್| ಕಿನ್ತು ತ ಏವ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣಃ ಪಾರ್ಥಿವಾದಯಃ ಸ್ಥಾನನ್ತರಪ್ರಾಪ್ತಾ ಧಾತೂಷ್ಮಾಣ ಇತಿ ವ್ಯಪದೇಶ ಮಾಸಾದಯನ್ತಿ| ಯಥಾ-ಉದಕಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಂ ಲಸೀಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶಂ ಲಭತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ತಚ್ಛರೀರಗತಂ ಲಸೀಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ|" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಮಾಹುಃ-ಏತೇ ತ್ರಯೋದಶಾಗ್ನಯಃ, ತಥಾ ಸಪ್ತಸು ಸಿರಾಶತೇಷು ಸಪ್ತಾಗ್ನಿಶತಾನಿ, ಪಞ್ಚಸು ಮಾಂಸಪೇಶೀ ಶತಷು ಚ ಪಞ್ಚಾಗ್ನಿಶತಾನಿ "| ಇತಿ| ಏವಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಾದಾಹಾರಾದ್ಯಥಾಸ್ವಮಗ್ನಿನಾ ಪಕ್ವಾದ್ರಸ ಆಹಾರಸಾರಃ| ತತ್ರಸ್ಥೈರ್ಮಹಾಭೂತಗುಣೈರ್ದೇಹಗಾ ಮಹಾಭೂತಗುಣಾ ರಸಧಾತ್ವಾಶ್ರಿತಾ ಯಥಾಸ್ವಮಭಿವರ್ದ್ಧನ್ತೇ|

Adhikarana annasya dviprakAraH parimANaH (61) · Śloka 61

ಕಿಟ್ಟಂ ಸಾರಶ್ಚ ತತ್ಪಕ್ವಮನ್ನಂ ಸಮ್ಭವತಿ ದ್ವಿಧಾ| |೬೧|

ತದನ್ನಂ ಪಕ್ವಂ ದ್ವಿಧಾ ಸಮ್ಭವತಿ-ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ಜಾಯತೇ, ಕಿಟ್ಟರೂಪಪ್ರಸಾದರೂಪತಯಾ|

Adhikarana mUtrAdyutpattiH (61) · Śloka 61

ಕಿಟ್ಟಮಪಿ ಯದೇತನ್ನಸ್ಯ ಪಕ್ವಸ್ಯ, ತದಪ್ಯಚ್ಛಾನಚ್ಛಭೇದೇನ ದ್ವಿಧೇತ್ಯಾಹ | ತತ್ರಾಚ್ಛಂ ಕಿಟ್ಟಮನ್ನಸ್ಯ ಮೂತ್ರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಧನಂ ಶಕೃತ್||೬೧||

ತತ್ರ-ತಯೋರಚ್ಛಾನಚ್ಛಭೇದಭಿನ್ನಯೋಃ ಕಿಟ್ಟಯಾರ್ಮಧ್ಯಾತ್, ಯದಚ್ಛಮನ್ನಸ್ಯ ಕಿಟ್ಟಂ ತನ್ಮೂತ್ರಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಯದ್ ಘನಂ-ಸಂಹತಂ, ಅನ್ನಸ್ಯ ಕಿಟ್ಟಂ ತತ್ ಶಕೃತ್-ಪುರೀಷಂ, ಜಾನೀಯಾತ್|

Adhikarana sArasya saptAgniBiH pAkaH (62) · Śloka 62

ಸಾರಸ್ತು ಸಪ್ತಭಿರ್ಭೂಯೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪಚ್ಯತೇಽಗ್ನಿಭಿಃ| |೬೨|

ಸಾರಃ ಪುನಃ-ಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯೋ ಭಾಗೋ, ಭೂಯಃ ಸಪ್ತಭಿರಗ್ನಿಭಿಃ ಪಚ್ಯತೇ| ಉದರಾಗ್ನಿನಾ ಪಞ್ಚಭಿಶ್ಚ ಭೂತಾಗ್ನಿಭಿಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಕ್ವಃ ಸನ್ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಸಾರೀಭೂತೋ ಧಾತೂಷ್ಮಭಿಃ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನರ್ಥಂ ಭೂಯೋ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಥಂ ಪಚ್ಯತೇ ? ಯಥಾಸ್ವಂ,-ಯಸ್ಯ ಸಾರಸ್ಯ ರಸಾದಿಸಪ್ತ ಧಾತುಸ್ಥಸ್ಯ ಯೋಽಗ್ನಿಃ ಸ ಆತ್ಮಿಯಃ, ತೇನ ತೇನ ಸ ಸ ಸಾರಃ ಪಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸಧಾತುಸ್ಥಃ ಸಾರೋ ರಸಧಾತ್ವಗ್ನಿನಾ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಚತುರ್ವಿಧೋಽಪ್ಯಾಹಾರಾಽಭ್ಯವಹೃತೋ ಜಠರಾಗ್ನಿನಾ ಭೂತಸಹಾಯೇನ ಪಕ್ವಃ ಕಿಟ್ಟಸಾರತಾಂ ಯಾತಿ| ತತೋ ಯಃ ಸಾರಃ ಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯಃ ಸ ಪೂರ್ವಂ ಹೃದಯಂ ಯಾತಿ| ತತೋ ಹೃದಯಾನ್ತಃಸ್ಥೇನ ವ್ಯಾನೇನ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ತತ್ಸ್ಥಾಭಿಃ ಸಿರಾಭಿರ್ದಶಭಿರ್ಮೂಲಭೂತಾಭಿಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶರೀರಮುಹ್ಯಮಾನೋ ರಸಧಾತುನಾ ಸಹೈಕತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ರಸಧಾತ್ವಶಯಸ್ಥೇನ ವಹ್ನಿನಾ ಭೂತಾಗ್ನಿಸಹಾಯೇನ ಪಚ್ಯಮಾನೋ ರಕ್ತಧಾತುಸಾರತಯಾ ಪರಿಣಮಿತಿ| ರಕ್ತಧಾತುಸಾರತಯಾ ಪರಿಣತೋ ಮಾಂಸಧಾತುಸಾರತಯಾ ಪರಿಣಮತಿ| ಯಾವತ್ಸ ಏವಾಹಾರರಸಃ ಕ್ರಮೇಣ ಗರ್ಭತಯಾ ಪರಿಣಮಿತೀತಿ|

Adhikarana rasAduttarottaradhAtusaMBavaH (62-63) · Śloka 63

ಅಮುಮರ್ಥಂ ದ್ಯೋತಯಿತುಮುವಾಚ | ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ತತೋ ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದಸ್ತತೋಽಸ್ಥಿ ಚ||೬೨|| ಅಸ್ಥ್ನೋ ಮಜ್ಜಾ ತತಃ ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರಾದ್ಗರ್ಭಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ| |೬೩|

ರಸಾತ್-ಧಾತುರಸಾದಾಹಾರರಸೇನ ಸಹೈಕತಾಮಾಪನ್ನಾತ್, ರಕ್ತಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ-ಸ ಧಾತುರಸಸ್ತಥಾಭೂತೋ ರಕ್ತತಯಾ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತಾವದ್ಯಾವತ್ಸ ಏವ ಗರ್ಭತ್ವೇನೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಚೋದಯನ್ತಿ| ನನು, ಯದ್ಯಾಹಾರರಸೋ ವ್ಯಾನವಿಕ್ಷಿಪ್ತೋ ರಸಧಾತುನಾ ಸಹೈಕತಾಂ ಪರಿಣಮನ್ ಕ್ರಮೇಣ ರಕ್ತಾದೀನ್ ಭಾವಾನ್ ಗರ್ಭಾವಸಾನಾನ್ ಪರಿಣಮತಿ| ತರ್ಹಿ ಕಥಮುಕ್ತಂ "ಸಾರಸ್ತು ಸಪ್ತಭಿರ್ಭೂಯೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪಚ್ಯತೇಽಗ್ನಿಭಿಃ|" ಇತಿ ? ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರದೇತದುಕ್ತಮಿತ್ಯವೇಹಿ| ಸಾರಕಾರ್ಯೇಷು ರಸರಕ್ತಾದಿಷು ಸಪ್ತಭಿರ್ಧಾತ್ವಗ್ನಿಭಿಃ ಪಚ್ಯಮಾನೇಷು "ಸಾರಸ್ತು ಸಪ್ತಭಿರ್ಭೂಯೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪಚ್ಯತೇಽಗ್ನಿಭಿಃ|" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ರಸಾದಿಧಾತವ ಏವ ಸಾರಾಖ್ಯಾನ್ಮೂಲಕಾರಣಾದುತ್ಥಿತಾಃ ಪರಮಾರ್ಥೇನ ಪಚ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ನನು, ಯದಿ ಕ್ರಮೇಣಾಹಾರರಸಾದ್ರಸೋ ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ರಕ್ತಾನ್ಮಾಮ್ಸಮಿತ್ಯಾದಿಕ್ರಮ ಆಶ್ರೀಯತೇ, ತತ್ಕಥಮುಕ್ತಂ (ಶ್ಲೋ.೬೮)-"ವ್ಯಾನೇನ ರಸಧಾತುರ್ಹಿ ವಿಕ್ಷೇಪೋಚಿತ ಕರ್ಮಣಾ|" ಇತಿ? ಅತ್ರ ಹಿ ಯುಗಪದಿತಿ ಚ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ| ಯುಗಪತ್-ಏಕಕಾಲಂ, ವ್ಯಾನೇನ ರಸೋ ದೇಹೇ ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ| ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಾಚ್ಚ ರಸಾತ್ ಸರ್ವಧಾತೂತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಜ್ಞಾಯಿ| ಇಹ ಚ ರಸರಕ್ತಮಾಂಸಾದಿಕ್ರಮೇಣಾಹಾರರಸಾದ್ಧಾತುನಿಷ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತದೇತತ್ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರುದ್ಧಮಿವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಬ್ರೂಮಃ| ಯುಗಪಚ್ಛಬ್ದೋಽತ್ರ ಶೀಘ್ರಕ್ರಮಾರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋವಾಚ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ (ಸಾಂ.ಕಾ. ೩)- "ಯುಗಪಚ್ಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ತು ವೃತ್ತಿಃ ಕ್ರಮಶಶ್ಚ ತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ|" ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ-ಮನೋಬುದ್ಧ್ಯಹಙ್ಕಾರಾಸ್ತ್ರಯಶ್ಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯಾದನ್ಯತಮ ಇತ್ಯೇವಂ ಚತುಷ್ಟಯಮೇತತ್| ಅಸ್ಯ ಚ ವೃತ್ತೇರ್ಯುಗಪನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಕ್ರಮೇಣ ಚ| ತತ್ರ ಯುಗಪದ್ವೃತ್ತಿರುತ್ಪಲಪತ್ರಶತಸೂಚೀಭೇದನನ್ಯಾಯೇನ| ಕ್ರಮೇಣ ಚ ವೃತ್ತಿರ್ಯಥಾ,-ಚಕ್ಷುರಾದಿ ರೂಪಾದಿಕಂ ಪಶ್ಯತಿ, ಮನಸ್ತತ್ರ ಸಂಶೇತೇ, ಬುದ್ಧಿರ್ನಿಶ್ಚಿನೋತಿ, ಅಹಂ ಕರೋಮೀತ್ಯಹಙ್ಕಾರ ಉದ್ಯಮಯತಿ| ತದ್ವದತ್ರಾಪಿ ಯುಗಪತ್ಕ್ರಮೇಣ ಚ ವಿಕ್ಷೇಪೋ ನ ವಿರುದ್ಧಃ| ಅಸ್ತ್ವೇತತ್| ರಸಧಾತುರಿತ್ಯೇತತ್ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? ಯತೋ ರಸಾಖ್ಯೋ ಧಾತುಸ್ತೇನ ನ ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತ, ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ? ಆಹಾರರಸಃ| ಅತ ಏವ ಧಾತುಶಬ್ದೋಪಾದಾನಮನರ್ಥಕಮ್| ಬ್ರೂಮಃ| ಧಾತುಶಬ್ದ ಆಧಾರಾಭಿಧೇಯತ್ವೇನೇಹೋಪಾತ್ತೋ ರಸಸ್ಯ ದೇಹಧಾರಣತ್ವಂ ದರ್ಶಯಿತುಮ್| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಹಿ ಧಾತೂನಾಂ ಯದ್ದೇಹಧಾರಣಸ್ವಭಾವತ್ವಂ ತದಾಹಾರರಸಾಪ್ಯಾಯಿತಾನಾಮೇಷಾಂ, ನ ತ್ವನಾಪ್ಯಾಯಿತಾನಾಮ್| ಅತಃ ಸ ಆಹಾರರಸೋ ಧಾತುನಾಮಾಧಾರಃ ಉದ್ಭವಸ್ಥಾನಮ್| ಯಥಾ,-ಲೋಕೇ ಹೇಮಾದೀನಾ ಯ ಆಧಾರಃ ಪ್ರತಿನಿಯತಾ ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಮೃತ್ ಸ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಯಾ ಭಣ್ಯತೇ| ಇಯಂ ಮೃದ್ಧೇಮಧಾತುರಿಯಂ ರಜತಧಾತುರಿತಿ| ಏವಮಾಹಾರರಸಾ ವ್ಯಾನೇನ ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತ, ನ ರಸಾಖ್ಯೋ ಧಾತುಃ, ಇತಿ ಸ್ಥಿತಮೇತತ್| ಕಿಞ್ಚ, ಆಹಾರರಸಾದೇಕಕಾಲಂ ಸಪ್ತಸುಧಾತುಸ್ರೋತಃಸು ಪ್ರವೇಶಿತಾದ್ರಸರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ಇತಿ ಯದ್ಯೇಷ ಏಕಕಾಲಧಾತುಪೋಷಣಪಕ್ಷ ಆಶ್ರೀಯತೇ, ತದಾನೀಮಿದಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ-"ಪೂರ್ವೋ ಧಾತುಃ ಪರಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವೃದ್ಧಃ ಕ್ಷೀಣಾಶ್ಚ ತದ್ವಿಧಮ್|" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧೧/೩೫) ಇತಿ| ಯತಃ ಸರ್ವೇ ಧಾತವ ಆಹಾರರಸೇನ ಯುಗಪದ್ವ್ಯಾನವಿಕ್ಷಿಪ್ತೇನ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ರೋತಸ್ಯವತಿಷ್ಠಮಾನಾಃ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣಾಹಾರರಸಾಪ್ಯಾಯಿತಾಃ ಪುಷ್ಯನ್ತಿ, ಅನಾಪ್ಯಾಯಿತಾಃ ಕ್ಷಯಂ ಯಾನ್ತಿ| ತದೇವಂ ಕಥಂ ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಧಾತೋರ್ವೃದ್ಧೌ ಪರಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಃ ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಧಾತೋಃ ಕ್ಷಯೇ ಪರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ? ನ ಹಿ ಕದಾಚಿದ್ಧಟತೇ ಮೈತ್ರೇ ತೃಪ್ತೇ ಚೈತ್ರಃ ಸುಹಿತಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅತೃಪ್ತೇ ವಾಽಸುಹಿತಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಮೇದ ಏವೋಪಚೀಯತ ಇತಿ ದೃಷ್ಟಮ್| ನ ಚ ಸಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಪ್ತಸು ಧಾತುಸ್ರೋತಃಸು ವಿನಿಕ್ಷಿಪ್ತೇ ರಸೇ ಮೇದಸೋಽಧಿಕಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಕಥಞ್ಚಿದುಪಪದ್ಯತೇ| ಕ್ರಮಪರಿಣಾಮಪಕ್ಷೇ ತು ಸ್ಥೂಲಸ್ಯಾಹಾರರಸೋ ರಸಧಾತುತಯಾ ಪರಿಣಮಿತಿ| ರಸಧಾತೂ ರಕ್ತತಯಾ, ರಕ್ತಧಾತುರ್ಮಾಂಸತಯಾ, ಮಾಂಸಧಾತುರ್ಮೇದಸ್ತಯಾ ಪರಿಣಮತಿ| ಮೇದಸ ಆಹಾರಪೂರ್ಣಸ್ಯ ಸ ಆಹಾರರಸೋ ಮೇದಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಪುನಃ ಪ್ರತಿಸ್ರೋತೋನ್ಯಾಯೇನ ಮಾಂಸಸ್ಯ ವಿಶೇಷವತೀಮ್ ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ, ಅನನ್ತರಂ ರಕ್ತಸ್ಯ, ಅನನ್ತರಂ ರಸಸ್ಯ| ಪುನಶ್ಚ ರಸಧಾತುರತಿಪೂರ್ಣೋ ರಕ್ತಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಂ ವಿಧತ್ತೇ, ರಕ್ತಧಾತುರ್ಮಾಂಸಸ್ಯ, ಮಾಂಸಧಾತುರ್ಮೇದಸಃ, ಇತ್ಯೇವಮತಿಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಮೇದೋವದ್ರಸಾದಯೋ ಮಾಂಸಾವಸಾನಾ ಅಪ್ಯುಪಚೀಯನ್ತೇ| ಅಸ್ಥ್ಯಾದಯಶ್ಚಾಸ್ಥ್ಯಾದಿಸ್ರೋತಸಾಂ ಮೇದಸಾಽಽವೃತತ್ವಾನ್ನ ತಥೋಪಚೀಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾದಾಹಾರರಸೇನ ಮೇದೋಭಾವೇನ ಪರಿಣಮತಾ ಉದಕಪರಿಪೂರ್ಣಾಭಿನವಮೃತ್ಕುಮ್ಭಜಲಲವಸ್ಯನ್ದನನ್ಯಾಯೇನಾಸ್ಥ್ಯಾದಯೋ ಧಾತವಃ ಕೇವಲಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯನ್ತೇ, ನ ತು ತಥೋಪಚೀಯನ್ತೇ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧/೪)- "ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಮೇದ ಏವೋಪಚೀಯತೇ, ನ ತಥೇತರೇ ಧಾತವಃ|" ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಹ್ಯಯಮರ್ಥಃ,-ಮೇದಸೋ ಯೇಽನ್ಯೇಽಸ್ಥ್ಯಾದಯಃ ಶುಕ್ರಾವಸಾನಸ್ತೇ ನ ತಥೋಪಚೀಯನ್ತೇ, ನ ಪುನಃ ಪೂರ್ವೇ ರಸಾದಯೋ ಧಾತವಃ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ನೋಪಚೀಯನ್ತ ಇತಿ| ಅತ ಏವಾಹ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ.೨೧/೯)- "ಮೇದೋಮಾಂಸಾತಿವೃದ್ಧತ್ವಾಚ್ಚಲಸ್ಫಿಗುದರಸ್ತನಃ| ಅಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹೋ ನರೋಽತಿಸ್ಥೂಲ ಉಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಅಪಿ ಚ, ಯದಿ ಕ್ರಮಪರಿಣಾಮಪಕ್ಷೋ ನೋರರೀಕ್ರಿಯೇತ ತದಾನೀಂ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಶುಕ್ರಧಾತುಸಾರೋತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ರಸಾದಯೋ ಮಜ್ಜಾವಸಾನಾ ಧಾತವೋ ನ ಸ್ಯುಃ| ಕಾರಣಾನುವಿಧಾಯೀನಿ ಹಿ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕ್ರಮಪರಿಣಾಮಪಕ್ಷೇ ಪುನಃ ಶುಕ್ರಪ್ರಸಾದಸ್ಯ ಸರ್ವಧಾತುಪ್ರಸಾದರೂಪತಯಾ ಪರಿಣತತ್ವಾತ್ ಸ ಶುಕ್ರಪ್ರಸಾದೋ ಗರ್ಭತಯಾ ಪರಿಣಮಂಸ್ತಥಾರುಪ ಏವ ಪರಿಣಮತಿ| ಕಾರಣಾನುರೂಪತ್ವಾತ್ಕಾರ್ಯಾಣಾಮ್| ತಥಾ ಚ ಬೀಜಕಾರಣೇ ವಟಧವಪ್ರರೋಹಾದೌ ಸಕಲಾನ್ಯವಶ್ಯಂ ತತ್ಪದಾರ್ಥಜಾತಾನಿ ತಥಾರೂಪಾಣ್ಯವ್ಯಕ್ತರೂಪತಯಾ ತಾನ್ಯವತಿಷ್ಠನ್ತೇ| ಯಾನಿ ಕಾರ್ಯರೂಪತಯಾ ಪರಿಣಮನ್ತಿ, ಸರ್ವಾಣ್ಯಭಿವ್ಯಕ್ತಿಂ ಯಾನ್ತಿ ಕಾರ್ಯೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ನನು, ಕ್ರಮಪರಿಣಾಮಪಕ್ಷೇ ಧಾತೋರ್ಧಾತ್ವನ್ತರೋತ್ಪತ್ತಾವಾಶ್ರೀಯಮಾಣಾಯಾಂ ಯೋ ಯೋ ಧಾತುರ್ಧಾತ್ವನ್ತರಭಾವೇನ ದೇಹೇ ಪರಿಣಮತಿ| ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಧಾತೋರ್ಧಾತ್ವನ್ತರಭಾವೇನ ಪರಿಣಾತತ್ವಾದಭಾವಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಪೂರ್ವಸ್ಯ| ತತಶ್ಚ ಶುಕ್ರಪ್ರಸಾದಸ್ಯೈವ ದೇಹೇ ಸದ್ಭಾವಃ ಸ್ಯಾತ್, ನ ರಸಾದೀನಾಂ ಧಾತೂನಾಮ್| ತಥಾ ಚೈವಮಾಹಾರವಿನಿವೃತ್ತಾವಪಿ ಸ್ತ್ರೀಗಮನಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್, ಶುಕ್ರಸ್ಯ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಅನವಚ್ಛಿನ್ನಪ್ರವಾಹಸನ್ತಾನಕ್ರಮೇಣಾಂಶಾಂಶಿಕತಯಾ ಧಾತೂನಾಂ ಧಾತ್ವನ್ತರಭಾವಾಪತ್ತಿಃ, ನ ತುಲ್ಯ ಕಾಲಂ ಸರ್ವೈರವಯವೈರುತ್ಪತ್ತಿಃ| ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಯೋ ಯೋ ಧಾತುರ್ಧಾತ್ವನ್ತರಭಾವೇನ ದೇಹೇ ಪರಿಣಮತಿ ನ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಧಾತೋಃ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಭಾವಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಸರ್ವೈರವಯವೈರಪರಿಣತತ್ವಾತ್| ತದೇವಂ ಸರ್ವಥಾ ಕ್ರಮಪರಿಣಾಮಪಕ್ಷ ಏವಾಶ್ರಯಿತುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ| ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯಧೀತಮ್ (ಶಾ. ಅ. ೬)- "ತತ್ರಾಹಾರರಸೋ ವ್ಯಾನವಿಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸಪ್ತಸು ಧಾತ್ವಗ್ನಿಷು ಕ್ರಮಾತ್ಪಚ್ಯಮಾನಃ ಸ್ವಾತ್ಮಭಾವಪ್ರಚ್ಯುತಿಸಮನನ್ತರಮೇವ ಪ್ರಾಪ್ತರಕ್ತಾದಿಸಂಜ್ಞಃ ಕಾಲವದಸ್ಖಲಿತಪ್ರಯಾಣೋ ದೇಹಮೂರ್ಜಯನ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಚರಕಸಂಹಿತಾಯಾಂ ದೃಢಬಲೋಽಪ್ಯಾಹ (ಚಿ. ಅ. ೧೫/೧೪)- "ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ತತೋ ಮಾಸಂ ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದಸ್ತತೋಽಸ್ಥಿ ಚ| ಅಸ್ಥ್ನೋ ಮಜ್ಜಾ ತತಃ ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರಾದ್ಗರ್ಭಃ ಪ್ರಸಾದಜಃ|| ಇತ್ಯುಕ್ತವನ್ತಮಾಚಾರ್ಯಂ ಶಿಷ್ಯಸ್ತಿವದಮಚೋದಯತ್| ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ವಿಸದೃಶಾತ್ಕಥಂ ದೇಹೇಽಭಿಜಾಯತೇ|| ರಸಸ್ಯ ನ ಚ ರಾಗೋಽಸ್ತಿ ಸ ಕಥಂ ಯಾತಿ ರಕ್ತತಾಮ್| ರಸಾದ್ರಕ್ತಾತ್ ಸ್ಥಿರಂ ಮಾಂಸಂ ಕಥಂ ತಜ್ಜಾಯತೇ ನೃಣಾಮ್|| ರಸಾದ್ರಕ್ತಾತ್ತಥಾ ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದಸಃ ಶ್ವೇತತಾ ಕಥಮ್| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಮಾಂಸಮೇದೋಭ್ಯಾಂ ಖರತ್ವಂ ಕಥಮಸ್ಥಿಷು|| ಖರೇಷ್ವಸ್ಥಿಷು ಮಜ್ಜಾ ಚ ಕೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮೃದುಸ್ತಥಾ| ಮಜ್ಜ್ಞಶ್ಚ ಪರಿಣಾಮೇನ ಯದಿ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ|| ಕಥಂ ಸರ್ವಗತಂ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಮನೀಷಿಣಃ|| ಅಥ ಪ್ರಸಾದಾನ್ಮಜ್ಜ್ಞಶ್ಚ ಶುಕ್ರಂ ಭವತಿ ದೇಹಿನಾಮ್|| ಛಿದ್ರಂ ನ ದೃಶ್ಯತೇಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಚ ತನ್ನಿಃಸರತಿ ವಾ ಕಥಮ್| ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಶಿಷ್ಯೇಣ ಗುರುಃ ಪ್ರಾಹೇದಮುತ್ತರಮ್|| ತೇಜೋ ರಸಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಮ್ಬುಜಾನಾಂ ಯದುಚ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಣಃ ಸ ರಾಗೇಣ ರಸೋ ರಕ್ತತ್ವಮೃಚ್ಛತಿ|| ವಾಯ್ವಗ್ನಿತೇಜಸಾಯುಕ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಮಾಂಸತ್ವಮೃಚ್ಛ್ ಗತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಚ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಮಾಂಸ ಸ್ನೇಹಾಭಿಸಂಯುತಮ್|| ಸ್ಥಿರತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶೌಕ್ಲ್ಯಂ ಚ ಮೇದೋ ದೇಹೇಽಭಿಜಾಯತೇ| ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನ್ಯನಿಲಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಘಾತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ವೃತಃ|| ಖರತ್ವಂ ಪ್ರಕರೋತ್ಯಸ್ಯ ಜಾಯತೇಽಸ್ಥಿ ತತೋ ನೃಣಾಮ್| ಕರೋತಿ ತತ್ರ ಸೌಷಿರ್ಯಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸಮೀರಣಃ|| ಮೇದಸಾ ತಾನಿ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ ಸ್ನೇಹೋ ಮಜ್ಜಾ ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಜ್ಜ್ಞಶ್ಚ ಯಃ ಸ್ನೇಹಃ ಶುಕ್ರಂ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ತತಃ|| ವಾಯ್ವಾಕಾಶಾದಿಭಿರ್ಭಾವೈಃ ಸೌಷಿರ್ಯಂ ಜಾಯತೇಽಸ್ಥಿಷು| ಯೇನ ಸ್ರವತಿ ತಚ್ಛುಕ್ರಂ ನವಾತ್ಕುಮ್ಭಾದಿವೋದಕಮ್|| ಸ್ರೋತೋಭಿಃ ಸ್ಯನ್ದತೇ ದೇಹಾತ್ಸಮನ್ತಾಚ್ಚುಕ್ರವಾಹಿಭಿಃ| ಹರ್ಷೇಣೋದೀರಿತಂ ರಾಗಾತ್ಸಙ್ಕಲ್ಪಾಚ್ಚ ಮನೋಭವಾತ್|| [ವಿಲೀನಂ ಘೃತವಡ್ಯಾಯಾಮೋಷ್ಮಣಾ ಸ್ಥಾನವಿಚ್ಯುತಮ್|] ಬಸ್ತೌ ಸಮ್ಭೃತ್ಯ ನಿರ್ಯಾತಿ ಸ್ಥಲಾನ್ನಿಮ್ನಮಿವೋದಕಮ್|" ಇತಿ| ತಥಾ ಚರಕಮುನಿರಪಿ ಸಾಕ್ಷಾದಧಿಜಗೇ (ಚಿ. ಅ.೮/೩೭)-"ಸ್ರೋತಸಾ ಚ ಯಥಾಸ್ವೇನ ಧಾತುಃ ಪುಷ್ಯತಿ ಧಾತುನಾ|" ಇತಿ| ತಥಾ (ಚ.ಸೂ. ಅ.೨೮/೩)-"ಧಾತವೋ ಹಿ ಧಾತ್ವಾಹಾರಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಮನುವರ್ತನ್ತೇ|" ಇತಿ| ನಗ್ನಜಿದಪ್ಯಾಹ-"ತತ್ರಾಹಾರರಸಾತ್ಪೂರ್ವಂ ರಸಧಾತುರ್ವಿವದ್ಧತೇ| ರಕ್ತಧಾತೂ ರಸಾಚ್ಚೈವ ರಕ್ತಾಖ್ಯಾನ್ಮಾಂಸಮೇವ ಚ|| ಮೇದೋಧಾತುಸ್ತತೋ ಮಾಂಸಾದಸ್ಥ್ಯಾಖ್ಯೋ ಮೇದಸಸ್ತಥಾ| ಮಜ್ಜಧಾತುಸ್ತತೋಽಸ್ಥ್ಯಾಖ್ಯಾನ್ಮಜ್ಜ್ಞಃ ಶುಕ್ರಾಖ್ಯ ಏವ ಚ|| ಶುಕ್ರಾತ್ಪರಂ ಚ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ರಮಪರಿಣಾಮಪಕ್ಷ ಏವ ಯುಕ್ತಃ|

Adhikarana rasAdInAM dhAtUnAM malAH (63-64) · Śloka 64

ಏವಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರಸಾದಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ, ಕಿಟ್ಟಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ | ಕಫಃ ಪಿತ್ತಂ ಮಲಾಃ ಖೇಷು ಪ್ರಸ್ವೇದೋ ನಖರೋಮ ಚ||೬೩|| ಸ್ನೇಹೋಽಕ್ಷಿತ್ವಗ್ವಿಶಾಮೋಜೋ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ರಮಶೋ ಮಲಾಃ| |೬೪|

ಕಫಾದಯೋ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಮಲಾಃ| ರಸಸ್ಯ ಕಫೋ ಮಲಃ| ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಂ ಮಲಃ| ಖೇಷು ನಾಸಿಕಾವಿವರಾದಿಷು ಯೋ ಮಲೋಽನ್ತಃ ಸಮ್ಭವತಿ ಸ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಮಲಃ| ಯಃ ಶರೀರೇ ಪ್ರಸ್ವೇದೋ-ರೋಮಭ್ಯಃ ಸಲಿಲಸಮ್ಭವಃ, ಸ ಮೇದಸೋ ಮಲಃ| ನಖಾ ರೋಮಾಣಿ ಚಾಸ್ಥ್ನಾಂ ಮಲಃ| ಮಜ್ಜ್ಞಃ ಸ್ನೇಹೋ ಮಲಃ| ಸ್ನೇಹಃ ಕೇಷಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ? ನೇತ್ರಯೋಸ್ತ್ವಚೋ ವಿಶಃ-ಪುರೀಷಸ್ಯ, ಚ| ಯತ್ತದೋಜಃ-ಸರ್ವಧಾತೂನಾಂ ತೇಜಃ ಶರೀರಸಮ್ಭವಂ, ಸ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಮಲಃ|

Adhikarana dhAtUnAmapi dvaividhyam (64) · Śloka 64

ನ ಕೇವಲಾಮಾಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದಕಿಟ್ಟತಯಾ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮ್, ಯಾವದ್ಧಾತೂನಾಮಪ್ಯಾಹಾರರಸಾಪ್ಯಾಯಿತಾನಾಂ ಪ್ರಸಾದಕಿಟ್ಟತಯಾ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ | ಪ್ರಸಾದಕಿಟ್ಟೌ ಧಾತೂನಾಂ ಪಾಕಾದೇವಂ ದ್ವಿಧಚ್ಛತಃ||೬೪||

ಧಾತೂನಾಂ-ರಸಾದೀನಾಂ, ಏವಂ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಯಥಾದರ್ಶಿತೇನ ಪಾಕಾದಗ್ನ್ಯಾಹಿತಾತ್, ಪ್ರಸಾದಕಿಟ್ಟೌ ದ್ವಿಧಾ ಋಚ್ಛತಃ-ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ವ್ರಜತಃ| ಕಿಟ್ಟಶಬ್ದಸ್ಯಾತ್ರ ಪುಂಸ್ತ್ವಂ ಲೋಕಾಶ್ರಯತ್ವಾಲ್ಲಿಙ್ಗಸ್ಯೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್, ಅರ್ಧರ್ಚಾದಿಷು ತ್ವಪಾಠ ಏವಾಸ್ಯ|

Adhikarana dhAtusnehaparaMparAprakAraH (65) · Śloka 65

ಪರಸ್ಪರೋಪಸಂಸ್ತಮ್ಭಾದ್ಧಾತುಸ್ನೇಹಪರಮ್ಪರಾ| |೬೫|

ಧಾತೂನಾಂ ಸ್ನೇಹಃ-ಸಾರೋ ಧಾತುಸ್ನೇಹಃ| ಆಹಾರರಸಸ್ಯ ಧಾತ್ವಾತ್ಮನಾಪರಿಣಮತೋ ಯಥಾಯಥಂ ಧಾತ್ವಗ್ನಿಭಿಃ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಸ್ಯೇವ ಶೃತಸ್ಯ ಸಾರಃ-ತಥಾಪಾಕವಶಾದ್ಧಾತೂನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಯಥಾರೂಪಃ ಸ್ನೇಹೋ ಜಾಯತೇ, ತಸ್ಯ ಧಾತುಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪರಮ್ಪರಾ-ಆಹಾರರಸಾಪ್ಯಾಯಿತಾ ಯಾಽವ್ಯುಚ್ಛಿನ್ನಪ್ರಬನ್ಧಪ್ರವೃತ್ತತಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟೈವ ಯಥೋತ್ತರಂ ಧಾತುಸ್ನೇಹೋತ್ಕರ್ಷಕ್ರಮಪರಿಣತಿಃ ಸಾ ಧಾತುಸ್ನೇಹಪರಮ್ಪರಾ, ಪರಸ್ಪರಮುಪಸಂಸ್ತಮ್ಭಾತ್-ಉಪಸಂಶ್ಲೇಷಾತ್, ಜಾಯತೇ| ಅತ ಏವ ಶೋಣಿತಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಧಾತೂನಾಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಗೌರವಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಸ್ನೇಹೋತ್ಕರ್ಷಃ|

Adhikarana AhArasya pariNatikAlaH (65-66) · Śloka 66

ಇದಾನೀಂ ಪರಿಣತಿಕಾಲಮಾಹಾರಸ್ಯ ನಿರುಪಯನ್ನಾಹ | ಕೇಚಿದಾಹುರಹೋರಾತ್ರಾತ್ಷಾಡಹಾದಪರೇ, ಪರೇ||೬೫|| ಮಾಸೇನ ಯಾತಿ ಶುಕ್ರತ್ವಮನ್ನಂ ಪಾಕಕ್ರಮಾದಿಭಿಃ| |೬೬|

ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾಃ ಅಹೋರಾತ್ರಾತ್-ರಾತ್ರಿಂದಿನೇನ, ಅನ್ನಂ ಶುಕ್ರತ್ವಂ ಯಾತೀತ್ಯಾಹುಃ| ಕೈಃ ? ಪಾಕಕ್ರಮಾದಿಭಿಃ| ಪಾಕಸ್ಯ ಜಾಠರಾಗ್ನಿನಾ ಭೂತಾಗ್ನಿಭಿರ್ಧಾತ್ವಗ್ನಿಭೀ ರಸರಕ್ತಾದಿಪರಿಪಾಟ್ಯೇತ್ಯೇವಂಪ್ರಕಾರಃ ಕ್ರಮಃ, ಸ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ-ವೀರ್ಯಪ್ರಭಾವಾದೀನಾಂ, ತೈಃ| ಅಪರೇ-ಅನ್ಯೇ ಆಚಾರ್ಯಾಃ, ಷಡಹಾತ್ಷಡ್ಭಿರ್ದಿನೈಃ, ಅನ್ನ ಪಾಕಕ್ರಮಾದಿಭಿಃ ಶುಕ್ರತ್ವಂ ಯಾತೀತಿ ವದನ್ತಿ| ಪರೇ ಅನ್ಯೇ, ತ್ವಾಹುಃ,-ಅಹೋರಾತ್ರಾತ್ಪ್ರಭೃತಿ ಮಾಸಃ ಪರಃ ಪ್ರಮಾಣಾವಧಿರನ್ನಸ್ಯ ರಸಾದಿಪಾಕಕ್ರಮಾದಿನಾ ಪರಿಣಮತಃ ಶುಕ್ರತ್ವಗಮನೇ, ನ ತತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕದಾಚಿದಪಿ| ತಥಾ ಚ ಪರಾಶರೋಽಷ್ಟರಾತ್ರೇಣಾನ್ನಂ ಪರಿಣಮಚ್ಛುಕ್ರತ್ವಂ ಯಾತೀತಿ ಸಙ್ಗಿರತೇ| ತಥಾ ಚ ತದ್ವನ್ಥಃ-"ಆಹಾರೋಽದ್ಯತನೋ ಯಶ್ಚ ಶ್ಚೋ ರಸತ್ವಂ ಸ ಗಚ್ಛತಿ| ಶೋಣಿತತ್ವಂ ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ, ಚತುರ್ಥೇ ಮಾಂಸತಾಮಪಿ|| ಮೇದಸ್ತ್ವಂ ಪಞ್ಚಮೇ, ಷಷ್ಠೇ ಅಸ್ಥಿತ್ವಂ, ಸಪ್ತಮೇ ವ್ರಜೇತ್| ಮಜ್ಜತಾಂ, ಶುಕ್ರತಾಮೇತಿ ದಿವಸೇ ತ್ವಷ್ಟಮೇ ನೃಣಾಮ್|| ತಸ್ಮದ್ಧಿ ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯಾಭ್ಯಾಮಾಹಾರಾಭ್ಯಾಂ ನೃಣಾಂ ಧ್ರುವಮ್| ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ ಶುಧ್ಯನ್ತಿ ಪ್ರದುಷ್ಯನ್ತಿ ಚ ಧಾತವಃ||" ಇತಿ

Adhikarana BojyadhAtUnAM parivRuttiH (66) · Śloka 66

ಅಥೈತದನ್ನಂ ರಸಾದಿಭಾವೇನ ಪರಿಣಮಚ್ಛುಕ್ರತ್ವಂ ಯಾತಿ| ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕೃತ್ವಾಽಥ ಕಾಲವದನವರತಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಾಕಕ್ರಮೇಣ ? ಅತ ಆಹ | ಸನ್ತ್ತತಾ ಭೋಜ್ಯಧಾತೂನಾಂ ಪರಿವೃತ್ತಿಸ್ತು ಚಕ್ರವತ್||೬೬||

ಭೋಜ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಧಾತವಶ್ಚ ಭೋಜ್ಯಧಾತವಃ| ಭೋಜ್ಯಶಬ್ದೇನೇಹ ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರ್ಯ ಆಹಾರಸ್ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ (ಚ.ಸೂ. ಅ.೨೮|೧೩)-"ಧಾತವೋ ಹಿ ಧಾತ್ವಾಹಾರಾಃ|" ಇತಿ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರ್ಯಸ್ಮಾದುತ್ಪತ್ತಿಃ ಸ ಯಸ್ಯಾಹಾರ ಇತಿ| ಭೋಜ್ಯಧಾತೂನಾಂ ಪರಿವೃತ್ತಿಃ-ಪರಿವರ್ತನಂ ಭ್ರಮಣಂ ಗತಿಃ, ಸ ಚಕ್ರವತ್ಸನ್ತತಾ ಅವ್ಯುಚ್ಚಿನ್ನಪ್ರಬನ್ಧಸ್ವರೂಪಾ, ಆಹಾರರಸೇನಾಪ್ಯಾಯಿತತ್ವಾತ್|

Adhikarana vRuShyAdInAM sadyaH Sukrakaratvam (67) · Śloka 67

ಏವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಕಾಲಾವಧಿನಾ ವೃಷ್ಯಾದ್ಯಪಿ ಯದ್ವಸ್ತುಜಾತಂ ತದಪಿ ಶುಕ್ರತ್ವಂ ಯಾತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕಾಯಾಮಿದಮಾಹ ವೃಷ್ಯಾದೀನಿ ಪ್ರಭಾವೇಣ ಸದ್ಯಃ ಶುಕ್ರಾದಿ ಕುರ್ವತೇ| |೬೭|

ವೃಷ್ಯಾಣಿ ಕ್ಷೀರರಸಮಧುಕಮಾಷಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಹಂಸಾದಿಪಕ್ಷ್ಯಣ್ಡಪ್ರಾಯಾಣಿ| ತಥಾ, ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ವಿಷಗರಪ್ರಶಮನಮೂಢಗರ್ಭಜರಾಯುನಿಷ್ಕ್ರಮಣಕ್ರಿಯಾಪ್ರಾಯಾಣಿ| ಸದ್ಯಃ-ತತ್ಕ್ಷಣಾದೇವ, ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ದುರ್ಲಕ್ಷ್ಯಂ ತಥಾವಿಧಂ ಪ್ರಭಾವಮಾಸಾದ್ಯ ತಾನಿ ಪರಿಣಮನ್ತಿ ಶುಕ್ರಬಲಾದಿ ಕುರ್ವತೇ ನಾಪರಿಣಮನ್ತಿ|

Adhikarana anyadBeShajasyAhorAtrAtsvakarmakaratvam (67) · Śloka 67

| ಪ್ರಾಯಃ ಕರೋತ್ಯಹೋರಾತ್ರಾತ್ಕರ್ಮಾನ್ಯದಪಿ ಭೇಷಜಮ್||೬೭||

ವೃಷ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತಮನ್ಯದಪಿ ಭೇಷಜಂ-ಚೂರ್ಣಗುಟಿಕಾದಿ ದೀಪನಾದಿಕ್ರಿಯಂ, ಅಹೋರಾತ್ರೇಣ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಭೇಷಜಮಹೋರಾತ್ರಾದಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತತೋಽಪ್ಯವಾಕ್ ವೀರ್ಯಾದಿವಶಾತ್ ಕರ್ಮ ಕರೋತೀತಿ ದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್|

Adhikarana vyAnena rasadhAtuvikShepaNam ,rasasya svavaiguNyAdvikArakaratvam (68-69) · Śloka 69

ಆಹಾರರಸೋ ರಸಧಾತುನಾ ಸಹೈಕತಮಾಪನ್ನೋ ರಸರಕ್ತಾದಿಭಾವೇನ ಪರಿಣಮತಿ ಯಾವಚ್ಚುಕ್ರಪ್ರಸಾದೋ ಗರ್ಭತ್ವೇನೇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತತ್ಕಥಂ ಕದಾಚಿದೇಕದೇಶೇ ರೋಗಕೃದ್ಗುಧಿರಮಾಂಸಾದ್ಯೇಕದೇಶವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಕಾರಕೃತ್ತ್ವಾದ್ಭವತಿ ? ಇತಿ ಸಂಶಯಾಪನೋದಾರ್ಥಮಿದಮಾಹ ವ್ಯಾನೇನ ರಸಧಾತುರ್ಹಿ ವಿಕ್ಷೇಪೋಚಿತಕರ್ಮಣಾ| ಯುಗತ್ಪಸರ್ವತೋಽಜಸ್ರಂ ದೇಹೇ ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ಸದಾ||೬೮|| ಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣಃ ಖವೈಗುಣ್ಯಾದ್ರ್ರಸಃ ಸಜ್ಜತಿ ಯತ್ರ ಸಃ| ತಸ್ಮಿನ್ವಿಕಾರಂ ಕುರುತೇ ಖೇ ವರ್ಷಮಿವ ತೋಯದಃ||೬೯||

ಆಹಾರರಸೋ ಜಠರಾಗ್ನಿನಾ ಪಕ್ವಃ ಪ್ರಸಾದೋ ಧಾತ್ವಾಕಾರತ್ವಾದ್ಧಾತುವಾಚ್ಯೋ ಯಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಾನೇನ ಸದಾ ಸರ್ವತಃ-ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ, ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರೇರ್ಯತೇ| ಸರ್ವತ ಇತ್ಯಾದ್ಯಾದಿತ್ವಾತ್ತಸಿಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೇನ ? ವಿಕ್ಷೇಪಃ-ಪ್ರೇರಣಮೇವ, ಉಚಿತಂ-ಯೋಗ್ಯಂ, ಕರ್ಮ ಯಸ್ಯ, ತೇನ ವಿಕ್ಷೇಪೋಚಿತಕರ್ಮಣಾ| ಕಥಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ? ಯುಗಪತ್-ಏಕಕಾಲಮ್, ತಥಾಽಜಸ್ರಂ-ಅನವರತಮ್| ಸಃ-ರಸಧಾತುರಾಹಾರರಸಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯೋ, ವ್ಯಾನೇನ ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣಃ ಖವೈಗುಣ್ಯಾತ್ ಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟೇಃ, ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ಸ್ವರುಪಾಪ್ರಚ್ಯುತೋಽಪಿ ಸಜ್ಜತಿ-ಸಕ್ತಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರದೇಶೇ ದೇಹಸ್ಯ ವಿಕಾರಂ ಕುರುತೇ, ನ ಸರ್ವತ್ರ| ಏತದೇವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತದ್ವಾರೇಣ ಸ್ಪಷ್ಟಯತಿ| ಖೇ ವರ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಖೇ-ವಿಯತಿ, ತೋಯದೋ-ಮೇಘೋ, ವಾತವಶಾತ್ ಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ವರ್ಷಂ-ವೃಷ್ಟಿಂ, ಕ್ವಚಿದೇವ ದೇಶೇ ಕುರುತೇ, ನ ಸರ್ವತ್ರ| ಖಸ್ಯ ವೈಗುಣ್ಯಂ ಖವೈಗುಣ್ಯಮಿತಿ ಷಷ್ಠೀಸಮಾಸಃ| "ಪೂರಣಗುಣ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಚಾತ್ರ ಯಥಾ ಸಮಾಸನಿಷೇಧೋ ನ ಭವತಿ, ತಥಾ "ಶಿರೋರ್ತೀನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯ" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೪/೯) ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮೇವ| ತಸ್ಮಿನ್ ವಿಕಾರಂ ಕುರುತ ಇತ್ಯತ್ರಾತ್ಮನೇಪದಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ರಸಸ್ಯ ಕರ್ತ್ರಭಿಪ್ರಾಯಾಭಾವಾತ್| ನ ಹಿ ತಸ್ಯ ಚಿತ್ರಮುತ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ಕರೋತೀತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಬ್ರೂಮಃ| ಔಪಚಾರಿಕೋಽತ್ರ ಕರ್ತ್ರಭಿಪ್ರಾಯಃ ಕಲ್ಪ್ಯಃ| ಅನೇನೈವ ನ್ಯಾಯೇನ 'ವ್ರೀಹೀನಾತಪಃ ಶೋಷಯತಿ' ಇತ್ಯಾದ್ಯಪ್ಯುಪಪನ್ನಮ್| ವ್ಯಾನೋ ರಸಧಾತುಂ ಯತ್ರ ನಯತಿ ತತ್ರ ವಿಕಾರಃ, ಇತಿ ತಾವದ್ರಸಸ್ಯ ವಿಕ್ಷೇಪಃ|

Adhikarana doShANAmapi ekadeSaprakopaNam (70) · Śloka 70

ದೋಷಾಣಾಮಪಿ ಚೈವಂ ಸ್ಯಾದೇಕದೇಶಪ್ರಕೋಪಣಮ್| ಅನ್ನಭೌತಿಕಧಾತ್ವಗ್ನಿಕರ್ಮೇತಿ ಪರಿಭಾಷಿತಮ್||೭೦||

ಏವಮಿತಿ ದೋಷಪ್ರಕೋಪತ್ರಮಾತಿದೇಶಾರ್ಥಮ್| ಯಥಾ ರಸಃ ಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣಃ ಖವೈಗುಣ್ಯಾದ್ಯತ್ರ ಸಜ್ಜತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ವಿಕಾರಂ ಕುರುತೇ, ಏವಂ-ಅನೇನ ನ್ಯಾಯೇನ, ದೋಷಾಣಾಮಪಿ-ವಾತಾದೀನಾಂ ವ್ಯಾನೇನ ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣಾನಾಂ, ಏಕದೇಶಪ್ರಕೋಪಣಂ-ವಿಕಾರಕರಣಂ, ಸ್ಯಾತ್| ಅತ ಏವ ಸಿಧ್ಮದದ್ರುಶ್ವಯಥ್ವಾದ್ಯೇಕದೇಶೇ ಜಾಯತೇ| ಏವಂ ಕ್ಷೇಪ್ಯಾಣಾಂ ಸ್ವಭಾವಸ್ಥಾನಾಮಪ್ಯಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾದ್ವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಂ ಭವತಿ| ಭೂತಮೇವ ಭೌತಿಕಮ್| ವಿನಯಾದಿಭ್ಯಷ್ಟಕ್| ಅನ್ನಂ ಚ ಭೌತಿಕಂ ಚ ಧಾತವಶ್ಚಾನ್ನಭೌತಿಕಧಾತವಃ, ತೇಷಾಮಗ್ನಿರನ್ನಭೌತಿಕಧಾತ್ವಗ್ನಿಃ, ತಸ್ಯ ಕರ್ಮ ಅನ್ನಭಾತಿಕಧಾತ್ವಗ್ನಿಕರ್ಮ| ಇತಿ ಪ್ರಕಾರೇ| ಇತಿ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಅನ್ನಭೌತಿಕಧಾತ್ವಗ್ನಿಕರ್ಮ ಪರಿಭಾಷಿತಂ-ಉಕ್ತಂ ನಿಶ್ಚಯೀಕೃತಮ್| ತತ್ರ "ಅನ್ನಂ ಕಾಲೇಽಭ್ಯವಹೃತಂ" (ಶ್ಲೋ.೫೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ "ಕಟು ಮಾರುತಮ್" ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ| ತಥಾ, ಅನ್ನಂ ಸಾರಕಿಟ್ಟತಯಾ ಯತ್ಪರಿಣಮತಿ ತದೇತಜ್ಜಾಠಾರಾಗ್ನೇಃ ಕರ್ಮ| "ಭೌಮಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯ" (ಶ್ಲೋ.೫೯) ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ" ಶೇಷಾಃ ಶೇಷಾಂಶ್ಚ ದೇಹಗಾನ್" ಇತ್ಯೇವಮನ್ತೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಯನ್ನಿರ್ದೇಷ್ಟಂ ತದ್ಭೂತಾಗ್ನೇಃ ಕರ್ಮ| "ಸಾರಸ್ತು ಸಪ್ತಭಿರ್ಭೂಯೋ" (ಶ್ಲೋ ೬೨) ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ "ಪ್ರಸಾದಕಿಟ್ಟೌ ಧಾತೂನಾ" ಇತ್ಯೇವಮನ್ತೇನ ಯನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ತದ್ಧಾತ್ವಗ್ನಿಕರ್ಮೇತಿ|

Adhikarana jaTharAgneH pAlanAdikarma (71-72) · Śloka 72

ಅನ್ನಸ್ಯ ಪಕ್ತಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪಕ್ತೄಣಾಮಧಿಕೋ ಮತಃ| ತನ್ಮೂಲಾಸ್ತೇ ಹಿ ತದ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾತ್ಮಕಾಃ||೭೧|| ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ವಿಧಿವದ್ಯುಕ್ತೈರನ್ನಪಾನೇನ್ಧನೈರ್ಹಿತೈಃ| ಪಾಲಯೇತ್ಪ್ರಯತಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಿತೌ ಹ್ಯಾಯುರ್ಬಲಸ್ಥಿತಿಃ||೭೨||

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪಕ್ತೄಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯೋಽನ್ನಸ್ಯ ಪಕ್ತಾ-ಪಾಚಕೋ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಃ, ಸೋಽಧಿಕೋ ಮತಃ-ಬಲೀಯಾನಭಿಪ್ರೇತಃ| ತನ್ತ್ರಕೃತಾಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಕುತಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತನ್ಮೂಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಃ ಜಾಠರಾನಲೋ, ಮೂಲಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ಯೇಷಾಂ-ಭೂತಾಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಂ ತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ತನ್ಮೂಲಾಃ| ಮೂಲಮಿವ ಮೂಲಮ್| ಯಥಾ, ವೃಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಪ್ರಧಾನಮವಯವೋ ಮೂಲಂ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಹಿ ತದವಯವಾನಾಂ ಜನ್ಮಾದಿಷು ತತ್ಕಾರಣಮ್, ತೇನ ವಿನಾ ತೇಷಾಂ ಜನ್ಮಾದ್ಯಸಮ್ಭವಾತ್| ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೈವಂ ಮೂಲಂ-ಸರ್ವಾವಯವೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನಮವಯವಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತೇ-ಭೂತಧಾತ್ವಗ್ನಯಃ, ತದ್ದೃದ್ಧಿಕ್ಷ್ಯವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾತ್ಮಕಾಃ,-ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಕ್ಷಯಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ, ತಸ್ಯ-ಜಾಠರಾಗ್ನೇಃ, ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ-ಚಯಾಪಚಯೌ, ತಾಭ್ಯಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ತದ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ, ತಾವಾತ್ಮಾ-ಸ್ವಭಾವೋ, ಯೇಷಾಂ ತೇ ತದ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾತ್ಮಕಾಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಜಾಠರಾನಲವೃದ್ಧ್ಯಾ ಪರೇಷಾಮಗ್ನೀನಾಂ ವೃದ್ಧಿಃ ತತ್ಕ್ಷಯೇಣ ತೇಷಾಂ ಕ್ಷಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ಪಾಚಕಮಗ್ನಿಂ, ವಿಧಿವತ್-ಪ್ರಶಸ್ತೇನ ವಿಧಾನೇನ, ಯುಕ್ತೈಃ-ಯೋಜಿತೈಃ, ಅನ್ನಪಾನೇನ್ಧನೈರ್ಹಿತೈಃ-ಪಥ್ಯೈಃ, ಪಾಲಯೇತ್| ಅನ್ನಪಾನಾನ್ಯೇವೇನ್ಧನಾನಿ, ತೈಃ| ಕಥಂ ಪಾಲಯೇತ್ ? ಪ್ರಯತಃ-ಯತ್ನವಾನ್ ನಾವಹೇಲಯಾ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತಸ್ಯ-ಅನ್ನಸ್ಯ ಪಕ್ತುಃ, ಸ್ಥಿತೌ-ಸದ್ಭಾವೇ, ಆಯುರ್ಬಲಸ್ಥಿತಿಃ-ತತ್ಸ್ಥಿತಾವಾಯುರವತಿಷ್ಠತೇ ಬಲಂ ಚ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚಿ. ಅ.೧೨)- "ಅಗ್ನಿಮೂಲಂ ಬಲಂ ಪುಂಸಾಂ ಬಲಮೂಲಂ ಹಿ ಜೀವಿತಮ್|" ಇತಿ|

Adhikarana jaTharAgneScAturvidhyam (73) · Śloka 73

ಜಾಠರಾಗ್ನಿಮಧುನಾ ಚತುರ್ವಿಧಂ ವಕ್ತಿ ಸಮಃ ಸಮಾನೇ ಸ್ಥಾನಸ್ಥೇ ವಿಷಮೋಽಗ್ನಿರ್ವಿಮಾರ್ಗಗೇ| ಪಿತ್ತಾಭಿಮೂರ್ಚ್ಚಿತೇ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮನ್ದೋಽಸ್ಮಿನ್ಕಫಪೀಡಿತೇ||೭೩||

ಸಮಾನೇ ವಾಯೌ ಸ್ಥಾನಸ್ಥೇ-ಖಾಶಯಸ್ಥಿತೇ ಸತಿ, ಸಮೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತಿ| ವಿಮಾರ್ಗಗೇ-ಮಾರ್ಗಮುಜ್ಝಿತ್ವೋತ್ಪಥಪ್ರವೃತೇ ಸಮಾನೇ ಸತಿ, ವಿಷಮೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತಿ| ಪಿತ್ತೇನಾಭಿಮೂರ್ಚ್ಚಿತೇ-ಏಕಲೋಲೀಭೂತೇ ಸಮಾನೇ, ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್-ಸಮಾನೇ, ಕಫಪೀಡಿತೇ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಭೂತೇ, ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತಿ|

Adhikarana caturvidhAgnerlakShaNam (74-76) · Śloka 76

ಸಮೋಽಗ್ನಿರ್ವಿಷಮಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮನ್ದಶ್ಚೈವಂ ಚತುರ್ವಿಧಃ| ಯಃ ಪಚೇತ್ಸಮ್ಯಗೇವಾನ್ನಂ ಭುಕ್ತಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಮಸ್ತ್ವಸೌ||೭೪|| ವಿಷಮೋಽಸಮ್ಯಗಪ್ಯಾಶು ಸಮ್ಯಗ್ವಾಽಪಿ ಚಿರಾತ್ಪಚೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ವಹ್ನಿಃ ಪಚೇಚ್ಚೀಘ್ರಮಸಮ್ಯಗಪಿ ಭೋಜನಮ್||೭೫|| ಮನ್ದಸ್ತು ಸಮ್ಯಗಪ್ಯನ್ನಮುಪಯುಕ್ತಂ ಚಿರಾತ್ಪಚೇತ್| ಕೃತ್ವಾಽಽಸ್ಯಶೋಷಾಟೋಪಾನ್ತ್ರಕೂಜನಾಧ್ಮಾನಗೌರವಮ್||೭೬||

ಏವಂ-ಸಮಾದಿಭೇದೇನ, ಚತುರ್ವಿಧೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತಿ| ಇದಾನೀಮಸ್ಯ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ತಿ- ವಹ್ನಿರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯೋ ವಹ್ನಿಃ ಸಮ್ಯಕ್-ಯಥಾವಿಧಿ, ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ಸಮ್ಯಗೇವ ಪಚೇತ್, ಸ ಸಮ ಏವ ಭವತಿ, ಇತಿ ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಯತಿ| ಅನ್ನಮಿತಿ ಪ್ರಕೃತಮ್| ಯೋಽಸಮಯಗಪಿದೇಶಕಾಲಮಾತ್ರಾವಿಧಿಭ್ರಷ್ಟಮಪಿ, ಅನ್ನಂ ಭುಕ್ತಮಾಶು ಪಚೇತ್, ಸಮ್ಯಗ್ವಾಽನ್ನಂ ಭುಕ್ತಂ ಚಿರಾತ್ಪಚೇತ್, ಸ ವಿಷಮಃ| ಯೋಽಸಮ್ಯಗಪ್ಯನ್ನಂ ಭುಕ್ತಂ ದ್ರಾಕ್ ಪಚೇತ್, ಸ ತೀಕ್ಷ್ಣಃ| ಯಸ್ತು ಸಮ್ಯಗಪ್ಯನ್ನಮುಪಯುಕ್ತಮಾಸ್ಯಶೋಷಾದೀನ್ ಕೃತ್ವಾ ಚಿರಾತ್ಪಚೇತ್, ಸ ಮನ್ದಃ| ಆಟೋಪಃ-ಕ್ಷೋಭಃ| ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಚ ಸಭಕ್ತಮೇವೌಷಧಂ ಪ್ರಾಯೇಣೋಪಯೋಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪಪಾಠ (ಸೂ. ಅ. ೧೧)- "ಯಾಮೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಭೋಜ್ಯಭೇಷಜ್ಯಯೋಃ ಸಮೇ| ಪಾಕೋಽಗ್ನೌ ಯುಕ್ತಯೋರ್ದ್ರಾಕ್ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣೇ, ಮನ್ದೇ ಪುನಶ್ಚಿರಾತ್|| ಸಭಕ್ತಮೌಷಧಂ ತಸ್ಮಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನೇರವಚಾರಯೇತ್|" ಇತಿ| ಏವಮಗ್ನಿಮುಕ್ತ್ವಾ, ಅಗ್ನ್ಯಾಯತ್ತತ್ವಾದ್ಬಲಸ್ಯ ಬಲತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ-

Adhikarana dehabalasya traividhyam (77) · Śloka 77

ಸಹಜಂ ಕಾಲಜಂ ಯುಕ್ತಿಕೃತಂ ದೇಹಬಲಂ ತ್ರಿಧಾ| |೭೭|

ಸಹ ಜಾಯತ ಇತಿ ಸಹಜಮ್, ಕಾಲಾಜ್ಜಾತಂ ಕಾಲಜಮ್, ಯುಕ್ತಿಭಿರೂಪಜಾತಂ ಯುಕ್ತಿಜಮ್, ಇತಿ ದೇಹಬಲಂ-ಶರೀರಬಲಂ, ತ್ರಿಧಾ|

Adhikarana tasyapRuthaglakShaNam (77-78) · Śloka 78

| ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಶರೀರೋತ್ಥಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಸಹಜಂ ಬಲಮ್||೭೭|| ವಯಸ್ಕೃತಮೃತೂತ್ಥಂ ಚ ಕಾಲಜಂ, ಯುಕ್ತಿಜಂ ಪುನಃ| ವಿಹಾರಾಹಾರಜನಿತಂ ತಥೋರ್ಜಸ್ಕರಯೋಗಜಮ್||೭೮||

ತತ್ರ-ತೇಷು ಬಲೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಃಸಮುತ್ಥಂ ಶರೀರೋದ್ಭೂತಂ ಚ ಯದ್ಬಲಂ ತತ್ಪ್ರಾಕೃತಂ-ಸ್ವಭಾವಿಕಮ್| ಸತ್ತ್ವಶಬ್ದೇನ ಗುಣತ್ರಯಮುಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಶರೀರಂ-ತ್ವಗ್ರಕ್ತಾದಿಸಾರಮಯಂ ಯದ್ವಸ್ತುಜಾತಂ ತತ್| ವಯೋ-ಬಾಲ್ಯಯೌವನಾದಿ, ತೇನ ಕೃತಂ ವಯಸ್ಕೃತಮ್,-ವಯೋನುಸಾರೇಣ ನಿಷ್ಪಾದಿತಮ್, ಋತುಭ್ಯೋ-ಹೇಮನ್ತಾದಿಭ್ಯ ಉದ್ಭೂತಮೃತೂತ್ಥಮ್, ಏತದುಭಯಮಪಿ ಕಾಲಜಂ ಬಲಮ್| ವಯಸ್ಕೃತಮಿತ್ಯತ್ರ "ಅತಃ ಕೃಕಮಿ" ಇತ್ಯನೇನ ಸಃ| ಯುಕ್ತಿಜಂ ಪುನರ್ಬಲಂ,-ವಿಹರಣಂ-ವಿಹಾರೋ ವಾಙ್ಗ್ಮನಶ್ಚೇಷ್ಟಾಲಕ್ಷಣೋಽನೇಕಪ್ರಕಾರಃ, ಆಹಾರಃ-ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಃ, ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಹಾರಾಹಾರಾಭ್ಯಾಂ ಜನಿತಂ ವಿಹಾರಾಹಾರಜನಿತಂ ಯದ್ವಲಂ ತದ್ಯುಕ್ತಿಜಮ್| ಯುಕ್ತಿಃ-ಯೋಗ ಇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ, ತತೋ ಜಾತಂ ಯುಕ್ತಿಜಮ್| ತಥಾ, ಊರ್ಜಸ್ಕರಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಯೋಗಾಃ-"ತದ್ಯಥಾ,-ಬಲವತ್ಪುರುಷೇ ದೇಶೇ ಜನ್ಮ [ ತದ್ವಿಧೇ ಚ ಕಾಲೇ ] ಸುಖಶ್ಚ ಕಾಲಯೋಗೋ ಬೀಜಕ್ಷೇತ್ರಗುಣಶರೀರಾಹಾರಸತ್ವಸಮ್ಪತ್ತಯಶ್ಚ" (ಸಂ. ಶಾ. ಅ. ೮)| ತಥಾ ಯೇ ಯೋಗಾ ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣೋಕ್ತಾಃ, ತೇಭ್ಯೋ ಜಾತಮೂರ್ಜಸ್ಕರಯೋಗಜಂ ಯದ್ವಲಂ ತದಪಿ ಯುಕ್ತಿಜಮ್| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದೇಶತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ-

Adhikarana deSa traividhyam (79) · Śloka 79

ದೇಶೋಽಲ್ಪವಾರಿದ್ರುನಗೋ ಜಾಙ್ಗಲಃ ಸ್ವಲ್ಪರೋಗದಃ| ಆನೂಪೋ ವಿಪರೀತೋಽಸ್ಮಾತ್ಸಮಃ ಸಾಧಾರಣಃ ಸ್ಮೃತಃ||೭೯||

ಸ್ತೋಕಜಲವೃಕ್ಷಶೈಲಾಕ್ರಾನ್ತಃ ಸ್ವಲ್ಪರೋಗದೋ ಜಾಙ್ಗಲೋ ದೇಶಃ ಶುದ್ಧಸ್ರೋತಸ್ತಯಾ| ತಥಾ ಚ-ಮರುದೇಶೋದ್ಭವಾ ಅಲ್ಪರೋಗಾಶ್ಚಿರಜೀವಿನಶ್ಚ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ಅಸ್ಮಾತ್-ಜಾಙ್ಗಲಾತ್, ವಿಪರೀತೋ-ಬಹೂದಕತರುಗಿರಿಸಮಧಿಷ್ಠಿತೋ ಬಹುರೋಗದಶ್ಚ, ಆನೂಪಃ| ಸಮಸ್ತು ದೇಶೋ ಯೋ ನಾತ್ಯಮ್ಬುವೃಕ್ಷಪರ್ವತೋ, ನ ಚಾತ್ಯಲ್ಪವಾರಿತರುಗಿರಿಃ, ಸ ಸಾಧಾರಣೋ ಮಧ್ಯಸ್ಥರೋಗಾರೋಗ್ಯಃ|

Adhikarana majjAdInAM pramANam (80) · Śloka 80

ಏವಂ ಭೂಮಿಲಕ್ಷಣಂ ದೇಶಮುಕ್ತ್ವಾ ಮಜ್ಜಾದೀನಾಂ ಪರಿಮಾಣಾರ್ಥಮಾಹ ಮಜ್ಜಮೇದೋವಸಾಮೂತ್ರಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಶಕೃನ್ತ್ಯಸೃಕ್| ರಸೋ ಜಲಂ ಚ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ನೇಕೈಕಾಞ್ಜಲಿವರ್ದ್ಧಿತಮ್||೮೦||

ಮಜ್ಜಾದಿದ್ರವ್ಯಂ ಜಲಾವಸಾನಂ, ಅಸ್ಮಿನ್-ಪೌರುಷೇ ದೇಹೇ, ಏಕೈಕಾಞ್ಜಲಿವರ್ದ್ಧಿತಮ್| ತೇನ ಮಜ್ಜ್ಞ ಏಕೋಽಞ್ಜಲಿಃ, ದ್ವೌ ಮೇದಸಃ, ಯಾವಜ್ಜಲಸ್ಯ ದೇಹಾಶ್ರಿತಸ್ಯ ದಶಾಞ್ಜಲಯಃ|

Adhikarana ojAdInAM pramANam (81) · Śloka 81

ಪೃಥಕ್ ಸ್ವಪ್ರಸೃತಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮೋಜೋಮಸ್ತಿಷ್ಕರೇತಸಾಮ್| ದ್ವಾವಞ್ಜಲೀ ತು ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ಚತ್ವಾರೋ ರಜಸಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ||೮೧||

ಓಜೋಮಸ್ತಿಷ್ಕಶುಕ್ರಾಣಾಂ ದೇಹಗಾನಾಂ ಪೃಥಕ್-ಪ್ರೇತ್ಯೇಕಂ, ಸ್ವಪ್ರಸೃತಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್| ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ದ್ವಾವಞ್ಜಲೀ, ರಜಸೋ-ರಕ್ತಸ್ಯಾರ್ತವಸ್ಯ ಚತ್ವಾರೋಽಞ್ಜಲಯಃ| ಸ್ವೇನ ಮಾನೇನಾಞ್ಜಲಿಪ್ರಸೃತಾವಿಹ ಹಸ್ತಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷವಾಚ್ಯೌ ಗೃಹ್ಯೇತೇ, ನ ತು ಚತುಷ್ಪಲದ್ವಿಪಲಪರಿಮಾಣೌ ಮಾನವಾಚ್ಯೌ, ಸ್ವಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾತ್| ಪ್ರಸೃತಶಬ್ದೇ ತು ಮಾನವಾಚಿನಿ ಗೃಹ್ಯಮಾಣೇ ಸ್ವಶಬ್ದೋಽನರ್ಥಕ ಏವೇಹ ಸ್ಯಾತ್| ನನು, ಯಥಾ ಮಜ್ಜಾದೀನಾಂ ಸಮತ್ವಾಧಿಕ್ಯಹಾನಯೋ ವಿದ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾ ಪವನಸ್ಯಾಪಿ| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಾಗಭ್ಯಧಾಯಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧/೧)- "ಉತ್ಸಾಹೋಚ್ಛ್ವಾಸನಿಃಶ್ವಾಸ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧/೫)- "ವೃದ್ಧಸ್ತು ಕುರುತೇಽನಿಲಃ| ಕಾರ್ಶ್ಯ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧/೧೫)- "ಲಿಙ್ಗಂ ಕ್ಷೀಣೇಽನಿಲೇಽಙ್ಗಸ್ಯ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಾಯೋರಪಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ವಾಚ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ತತ್ಕಥಮಿಹ ನೋಕ್ತಮ್ ? ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಪವನಸ್ಯಾಮೂರ್ತ್ತತ್ವಾತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ವಕ್ತುಮಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ ಚರಕಃ (?)-"ನ ಮಾನೋನ್ಮಾನತಾ ವಾಯೋರರೂಪತ್ವಾತ್ತು ಯುಜ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾಲ್ಲಿಙ್ಗೈರೇವ ಸಮತ್ವಾಧಿಕ್ಯಹಾನಯೋಽನಿಲಸ್ಯ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾಃ|

Adhikarana samaprakRuteridaM mAnam (82) · Śloka 82

ಸಮಧಾತೋರಿದಂ ಮಾನಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾವತಃ||೮೨||

ಸಮಧಾತೋಃ-ಸಮಪ್ರಕೃತೇಃ, ಏತನ್ಮಾನಂ ವಿದ್ಯಾತ್, ನೈಕದೋಷಾಧಿಕಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ದ್ವಿದೋಷಾಧಿಕಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ವಾ| ತೇಷಾಂ ಹ್ಯತ ಏವ ಯಥೋಕ್ತಾದಞ್ಜಲಿಪ್ರಮಾಣಾದಿಕಾದ್ಯಥಾಯಥಂ ಮಜ್ಜಾದೀನಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana SukrAsRugAdiShu doShAdhikyena saptadhA prakRutiH (83) · Śloka 83

ಅಧುನಾ ಯದುಕ್ರಮಾಯುಷ್ಕಾಮೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧/೯)- "ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥೈರ್ಜನ್ಮಾದೌ ವಿಷೇಣೇವ ವಿಷಕ್ರಿಮೇಃ| (ತೈಶ್ಚ ತಿಸ್ರಃ ಪ್ರಕೃತಯಃ" ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂತ್ರಸ್ಯೈವ ವಿವರಣಮಾಹ ಶುಕ್ರಾಸೃಗ್ಗರ್ಭಿಣೀಭೋಜ್ಯಚೇಷ್ಟಾಗರ್ಭಾಶಯರ್ತುಷು| ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷೋಽಧಿಕಸ್ತೇನ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಪ್ತಧೋದಿತಾ||೮೩||

ಶುಕ್ರಂ ಚಾಸೃಕ್ ಚೇತ್ಯಾದಿದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಗರ್ಭಿಣೀ-ಸಮ್ಪದ್ಯಮಾನಾ ಗರ್ಭಾಮಾತಾ, ತಸ್ಯಾ ಭೋಜ್ಯಚೇಷ್ಟೇ-ಆಹಾರವಿಹಾರೌ, ಏತೇಷು ಯೋಽಧಿಕೋ ದೋಶೋ-ವಾತಾದಿಃ, ತೇನ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಪ್ತಧಾ-ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರಾ, [ ಉದಿತಾ- ] ಅಭಿಹಿತಾ, ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ (ಅ.೧/೧೦)| ಯ ಇತಿ ಜಾತಾವೇಕ ವಚನಮ್| ತೇನ ಯೋ ದೋಷೋ, ಯೌ ದೋಷೌ, ಯೇ ದೋಷಾಃ, ಇತ್ಯರ್ಥೋಽವತಿಷ್ಠತೇ| ಏಕದೋಷದ್ವಿದೋಷತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೃತಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮೇಕೋ ದೋಶೋ ದ್ವೌ ದೋಷೋ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಅಧಿಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಸಮಧಾತೋರ್ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಮತ್ವಾತ್ ಕಥಮಿವಾಧಿಕ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಬ್ರೂಮಃ| ಸಮಧಾತೋರಪಿ ಸಮಾನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣತೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ತುಲ್ಯೇ ನಾಧಿಕತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತಂ ತತ್ರಾಪ್ಯಾಧಿಕ್ಯಮ್| ಯದಿ ವಾ ದೋಷೋಽಧಿಕ ಇತಿ ಬಾಹುಲ್ಯೇನೋಕ್ತಮ್| ತೇನ ಷಟ್ಸ್ವೇವ ಪ್ರಕೃತಿಷು ದೋಷಾಧಿಕಭಾವಃ, ನ ತು ಸಮಧಾತಾವಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಅಧುನಾ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಷಡ್ಭಿಃ ಕಾರಣೈಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ವಾತಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರಾಗಭಿಧತ್ತೇ-

Adhikarana doShANAmanilasya balatvam (84) · Śloka 84

ವಿಭುತ್ವಾದಾಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಲಿತ್ವಾದನ್ಯಕೋಪನಾತ್| ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾದ್ಬಹುರೋಗತ್ವಾದ್ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರವಲೋಽನಿಲಃ||೮೪||

ವಿಭುತ್ವಾತ್-ವ್ಯಾಪಿತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಆಶುಕಾರಿತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಬಲಿತ್ವಾತ್, ಯಥಾ ಹಿ ವಾಯುರ್ವ್ಯಾಪ್ಯಾಶುಕಾರೀ ಬಲೀ ಚ, ನ ತಥಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ| ತಥಾ, ಅನ್ಯಕೋಪನಾತ್, ಸ್ವಜಾತೀಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽನ್ಯೌಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ, ಅನೇನ ಯಥಾ ಕೋಪ್ಯೇತೇ, ನ ತಾಭ್ಯಾಂ ತಥಾಽಯಮ್| ತಥಾ, ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾತ್-ಪ್ರೇರಕತ್ವಾತ್, ತಥಾ ಹಿ ನಾಸಾವನ್ಯೇನ ಪ್ರೇರ್ಯತೇಽತಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋಽಸೌ| ತಥಾ, ಬಹುರೋಗತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಅಶೀತಿರ್ವಾತಜಾ ರೋಗಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಶಚ್ಚ ಪಿತ್ತಜಾಃ| ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಶ್ಚ" ಇತಿ| ಏವಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಂ ಮಧ್ಯೇಽನಿಲಃ ಪ್ರಬಲಃ-ಪ್ರಧಾನಮ್|

Adhikarana vAtaprakRutInAM lakShaNAni (85-89) · Śloka 89

ಪ್ರಾಯೋಽತ ಏವ ಪವನಾಧ್ಯುಷಿತಾ ಮನುಷ್ಯಾ ದೋಷಾತ್ಮಕಾಃ ಸ್ಫುಟಿತಧೂಸರಕೇಶಗಾತ್ರಾಃ| ಶೀತದ್ವಿಷಶ್ಚಲಧೃತಿಸ್ಮೃತಿಬುದ್ಧಿಚೇಷ್ಟಾ- ಸೌಹಾರ್ದದೃಷ್ಟಿಗತಯೋಽತಿಬಹುಪ್ರಲಾಪಾಃ||೮೫|| ಅಲ್ಪವಿತ್ತಬಲಜೀವಿತನಿದ್ರಾಃ ಸನ್ನಸಕ್ತಚಲಜರ್ಜರವಾಚಃ| ನಾಸ್ತಿಕಾ ಬಹುಭುಜಃ ಸವಿಲಾಸಾ ಗೀತಹಾಸಮೃಗಯಾಕಲಿಲೋಲಾಃ||೮೬|| ಮಧುರಾಮ್ಲಪಟೂಷ್ಣಸಾತ್ಮ್ಯಕಾಙ್ಕ್ಷಾಃ ಕೃಶದೀರ್ಘಾಕೃತಯಃ ಸಶಬ್ದಯಾತಾಃ| ನ ದೃಢಾ ನ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಾ ನ ಚಾರ್ಯಾ ನ ಚ ಕಾನ್ತಾದಯಿತಾ ಬಹುಪ್ರಜಾ ವಾ||೮೭|| ನೇತ್ರಾಣಿ ಚೈಷಾಂ ಖರಧೂಸರಾಣಿ ವೃತ್ತಾನ್ಯಚಾರೂಣಿ ಮೃತೋಪಮಾನಿ| ಉನ್ಮೀಲಿತಾನೀವ ಭವನ್ತಿ ಸುಪ್ತೇ ಶೈಲದ್ರುಮಾಂಸ್ತೇ ಗಗನಂ ಚ ಯಾನ್ತಿ||೮೮|| ಅಧ್ನ್ಯಾ ಮತ್ಸರಾಧ್ಮಾತಾಃ ಸ್ತೇನಾಃ ಪ್ರೋದ್ಬದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಕಾಃ| ಶ್ವಶೃಗಾಲೋಷ್ಟ್ರಗೃಧ್ರಾಖುಕಾಕಾನೂಕಾಶ್ಚ ವಾತಿಕಾಃ||೮೯||

ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕ್ವಚಿದ್ವ್ಯಭಿಚಾರರ್ಥಮ್| ಅತ ಏವ-ಅಸ್ಮಾದೇವ ಕಾರಣಾತ್, ಪವನಾಧ್ಯುಷಿತಾಃ-ವಾಯುನಾಽಧಿಷ್ಠಿತಾಃ, ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಯ ಏವಂರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ| ಕಾರಣಾನುವಿಧಾಯಿತ್ವಾತ್ ಕಾರ್ಯಾಣಾಮ್| ದೋಷಾತ್ಮಕಾಃ-ನ ತು ಗುಣಸ್ವಭಾವಾಃ, ನ ಶುಭಸ್ವಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ| ಶುಕ್ರಾರ್ತವರೂಪಾವಸ್ಥಾಮಾರಭ್ಯಾಜೀವಿತಂ ಪವನಾಧ್ಯುಷಿತಾ ಮಾನವಾಃ ಸ್ಫುಟಿತಧೂಸರಕೇಶಗಾತ್ರಾಃ| ಸ್ಫುಟಿತಾನಿ ಧೂಸರಾಣಿ ಚ ಕೇಶಗಾತ್ರಾಣಿ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಶೀತಂ ದ್ವಿಷನ್ತೀತಿ ಶೀತದ್ವಿಷಃ, ಉಷ್ಣಾಭಿಲಾಷಿತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಚಲಾ ಧೃತ್ಯಾದಯೋ ಗತ್ಯನ್ತಾ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ| ತಥಾ, ಅತಿಶಯೇನ ಬಹುಃ ಪ್ರಲಾಪಃ-ಸಮ್ಭಾಷಣಂ, ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ವಸನ್ತತಿಲಕಾವೃತ್ತಮ್| ಅಲ್ಪಾಃ ವಿತ್ತಾದಯೋ ನಿದ್ರಾನ್ತಾ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಸನ್ನಾ ಸಕ್ತಾ ಚಲಾ ಜರ್ಜಾರಾ ವಾಕ್ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ಸನ್ನಾ-ಅವಸಾದಂ ನೀತಾ, ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ಸಕ್ತಾ-ಭಾಷಣೇ ವಿಲಮ್ಬ್ಯ ವಿಲಮ್ಬ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಾ, ಕೇಷಾಞ್ಚಿಚ್ಚಲಾ, ಕೇಷಾಞ್ಚಿಜ್ಜರ್ಜರಾ-ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯಸ್ವನಸದೃಶೀ ವಾಗಿತಿ| ತಥಾ ನಾಸ್ತಿ ಪರಲೋಕ ಇತ್ಯೇವಂ ಮತಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ನಾಸ್ತಿಕಾಃ| "ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತಿ ದಿಷ್ಟಂ ಮತಿಃ" ಇತಿ ಠಕ್| ತಥಾ, ಬಹುಭುಜಃ-ಅನಲ್ಪಾಶನಾಃ| ತಥಾ, ಸವಿಲಾಸಾಃ-ಸಲೀಲಾಃ| ತಥಾ, ಗೀತಹಾಸಾದಿಲೋಲಾಃ ತತ್ಪ್ರಿಯಾಃ| ಸ್ವಾಗತಾವೃತ್ತಮ್| ತಥಾ, ಮಧುರಾಮ್ಲಪಟೂಷ್ಣಸಾತ್ಮ್ಯಾ ಮಧುರಾದ್ಯಭಿಲಾಷಿಣಶ್ಚ| ಕೃಶಾಶ್ಚ ತೇ ದೀರ್ಘಾಕೃತಯಶ್ಚ, ತೇ ಕೃಶದೀರ್ಘಾಕಾರಾಃ| ತಥಾ, ಸಶಬ್ದಂ ಯಾತಂ-ಗಮನಂ, ಯೇಷಾಂ ತೇ ಸಶಬ್ದಯಾತಾಃ| ನ ದೃಢಾಃ-ನ ದೃಢಶರೀರಾಃ| ನ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಾಃ| ನ ಚಾರ್ಯಾಃ-ಅಸನ್ತಃ| ಕಾನ್ತಾನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ, ನ ಚ ದಯಿತಾಃ-[ನ] ಅಭಿಮತಾಃ| ನ ಚ ಬಹುಪ್ರಜಾಃ-ಅಪಿ ತು ಸ್ವಲ್ಪಸನ್ತತಯಃ| "ಯಾ(ರ್ಯಾ)ವನ್ತಃ(ನ್ತಂ)ಶೇಷಂ(ಷ)ಪೂರ್ವಸಾಮ್ಯಾದೌಪಚ್ಛನ್ದಸಿಕಂ ವದನ್ತಿ ಸನ್ತಃ|" ಏಷಾಂ ಚ-ವಾತಪ್ರಕೃತೀನಾಂ, ನೇತ್ರಾಣೀ ಖರಾಣಿ-ಪರುಷಾಣಿ, ತಥಾ ಧೂಸರಾಣಿ-ಪಾಂಸುನೇವಾವಕೀರ್ಣಾನಿ, ವೃತ್ತಾನಿವರ್ತುಲಾನಿ, ಅಚಾರೂಣಿ, ಮೃತೋಪಮಾನಿ ಚ, ತಥಾ ಸುಪ್ತೇ-ಸ್ವಪ್ನೇ, ಉನ್ಮೀಲಿತಾನೀವ-ಉದ್ಧಾಟಿತಾನೀವ, ಭವನ್ತಿ| ತೇ-ವಾತಪ್ರಾಕೃತಯಃ, ಸ್ವಪ್ನೇ ಸತಿ ಶೈಲದ್ರುಮಾನ್ ಗಗನಂ ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಿ| ಇನ್ದ್ರವಜ್ರಾವೃತ್ತಮ್| ತೇ ಚ, ಅಧನ್ಯಾಃ-ಅಭವ್ಯಾಃ, ಮತ್ಸರೇಣಾಧ್ಮಾತಾಃ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ಣಾಃ| ತಥಾ, ಸ್ತೇನಾಃ-ಚೌರಾಃ| ಪ್ರೋದ್ಬದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಕಾಃ-ಜಙ್ಘಾಯಾಃ ಪಶ್ಚಿಮಾದ್ಭಾಗಾತ್ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣೋನ್ನತಾಃ ಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಅಣುಕಂ-ಸ್ವಭಾವಃ, ಸ್ವರರೂಪಚೇಷ್ಟಾನುಕರಣಮ್| ಶ್ವಾದೀನಾಮಿವಾನೂಕಂ ಯೇಷಾಂ-ವಾತಿಕಾನಾಂ, ತ ಏವಮ್| ವಾತಿಕಾ ಇತಿ ಭೂಮ್ನಿ ಮತ್ವರ್ಥೀಯಷ್ಠಕ್, ವಾತಭೂಯಿಷ್ಠಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana pittaprakRutilakShaNAni (90-95) · Śloka 95

ಅಧುನಾ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಸ್ತೌತಿ-ಪಿತ್ತಂ ವಹ್ನಿರ್ವಹ್ನಿಜಂ ವಾ ಯದಸ್ಮಾ ತ್ಪಿತ್ತೋದ್ರಿಕ್ತಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣತೃಷ್ಣಾಬುಭುಕ್ಷಃ| ಗೌರೋಷ್ಣಾಙ್ಗಸ್ತಾಮ್ರಹಸ್ತಾಙ್ಘ್ರಿವಕ್ರಃ ಶೂರೋ ಮಾನೀ ಪಿಙ್ಗಕೇಶೋಽಲ್ಪರೋಮಾ||೯೦|| ದಯಿತಮಾಲ್ಯವಿಲೇಪನಮಣ್ಡನಃ ಸುಚರಿತಃ ಶುಚಿರಾಶ್ರಿತವತ್ಸಲಃ| ವಿಭವಸಾಹಸಬುದ್ಧಿಬಲಾನ್ವಿತೋ ಭವತಿ ಭೀಷು ಗತಿರ್ದ್ವಿಷತಾಮಪಿ||೯೧|| ಮೇಧಾವೀ ಪ್ರಶಿಥಿಲಸನ್ಧಿಬನ್ಧಮಾಂಸೋ ನಾರೀಣಾಮನಭಿಮತೋಽಲ್ಪಶುಕ್ರಕಾಮಃ| ಆವಾಸಃ ಪಲಿತತರಙ್ಗನೀಲಿಕಾನಾಂ ಭುಙ್ಕ್ತೇಽನ್ನಂ ಮಧುರಕಷಾಯತಿಕ್ತಶೀತಮ್||೯೨|| ಘರ್ಮದ್ವೇಷೀ ಸ್ವೇದನಃ ಪೂತಿಗನ್ಧಿ ರ್ಭೂರ್ಯುಚ್ಚಾರಕ್ರೋಧಪಾನಾಶನೇರ್ಷ್ಯಃ| ಸುಪ್ತಃ ಪಶ್ಯೇತ್ಕರ್ಣಿಕಾರನ್ಪಲಾಶಾನ್ ದಿಗ್ದಾಹೋಲ್ಕಾವಿದ್ಯುದರ್ಕಾನಲಾಂಶ್ಚ||೯೩|| ತನೂನಿ ಪಿಙ್ಗಾನಿ ಚಲಾನಿ ಚೈಷಾಂ ತನ್ವಲ್ಪಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಹಿಮಪ್ರಿಯಾಣಿ| ಕ್ರೋಧೇನ ಮದ್ಯೇನ ರವೇಶ್ಚ ಭಾಸಾ ರಾಗಂ ವ್ರಜನ್ತ್ಯಾಶು ವಿಲೋಚನಾನಿ||೯೪|| ಮಧ್ಯಾಯುಷೋ ಮಧ್ಯಬಲಾಃ ಪಣ್ಡಿತಾಃ ಕ್ಲೇಶಭೀರವಃ| ವ್ಯಾಘ್ರರ್ಕ್ಷಕಪಿಮಾರ್ಜಾರಯಕ್ಷಾನೂಕಾಶ್ಚ ಪೈತ್ತಿಕಾಃ||೯೫||

ಧನ್ವನ್ತರಿಮತೇನ ಪಿತ್ತಮೇವ ವಹ್ನಿಃ ಪಾಕಾದಿಕರ್ಮಕರಣಾತ್| ಅಥವಾ ವಹ್ನಿಜಂ-ವಹ್ನೇರ್ಜಾತಂ, ಅಗ್ನ್ಯಾಧಾರತ್ವಾತ್| ಯದಸ್ಮಾತ್-ಯತಶ್ಚೈವಮತೋ ಹೇತೋಃ, ಪಿತ್ತಾಧಿಕಃ ಪುರುಷಸ್ತೀವ್ರತೃಷ್ಣಾಬುಭುಕ್ಷೋ ಭವತಿ| ತಥಾವಿಧಾತ್ಕಾರಣಾದುತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್ ಅಬ್ಧಾತ್ ರಸಧಾತುಶ್ಚ ತಸ್ಯ ದ್ರಾಗೇವ ಶುಷ್ಯತೀತಿಭಾವಃ| ತಥಾ, ಗೌರ ಉಷ್ಣಾಙ್ಗಶ್ಚ| ತಥಾ, ತಾಮ್ರವರ್ಣಂ ಹಸ್ತಾಙ್ರಿವಕ್ರಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ,ಶೂರೋ ಮಾನೀ ಚ| ತಥಾ, ಕಪಿಲಕೇಶೋಽಲ್ಪರೋಮಾ ಚ| ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್| ದಯಿತಾನಿ ಮಾಲ್ಯಾದೀನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಸುಚರಿತಃ-ಶೋಭನಚೇಷ್ಟಿತಃ| ತಥಾ, ಶುಚಿಃ-ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವ್ಯಾಪಾರೈರ್ಮಲಿನೈರಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟಃ| ಆಶ್ರಿತಾನಾಂ ವತ್ಸಲಃ-ಪ್ರಿಯಕೃತ್, ವಿಭವಾದಿಯುಕ್ತಶ್ಚ| ತಥಾ, ಭೀಷು-ಭಯೇಷು, ದ್ವಿಷತಾಮಪಿಗತಿಃ ಶರಣ್ಯತ್ವಾದ್ಭವತಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ಸುಹೃದಾಂ ಮಧ್ಯಸ್ಥಾನಾಂ ಕಿಮು ಸ ಗತಿರ್ನ ಭವತಿ ? ಇತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ| ದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಂ ವೃತ್ತಮ್| ಮೇಧಾವೀತಿ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥೇ "ಅಸ್ಮಾಯಾಮೇಧಾಸ್ರಜೋ ವಿನಿಃ" ಇತಿ ವಿನಿಃ| ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾಶ್ಚ ಮಾಂಸಾನಿ ಚ, ತಾನಿ ಪ್ರಶಿಥಿಲಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಸ್ತ್ರೀಣಾಮನಭೀಷ್ಟಃ| ಅಲ್ಪೌ ಶುಕ್ರಕಾಮೌ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಪಲಿತಾದೀನಾಮಾವಾಸಃ-ತಾನ್ಯಸ್ಯ ಬಹೂನಿ ಸನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಚ ಮಧುರಾದ್ಯನ್ನಂ ಭುಙ್ಕ್ತೇ| ಪ್ರಹರ್ಷಿಣೀವೃತ್ತಮ್| ಘರ್ಮದ್ವೇಷೀತಿ "ಬಹುಲಮಾಭೀಕ್ಷ್ಣ್ಯೇ" ಣಿನಿಃ| ಸ್ವಿದ್ಯತೀತಿ ಸ್ವೇದನಃ| ಪೂತಿರ್ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಪೂತಿಗನ್ಧಿಃ| "ಗನ್ಧಸ್ಯೇದುತ್ಪೂತಿ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಇದಾದೇಶಃ| ಭುರಯಃ-ಪ್ರಭೂತಾಃ, ಉಚ್ಚಾರಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಸ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಃ ಸುಪ್ತಃ ಸನ್ ಕರ್ಣಿಕಾರಾದೀನ್ ಪಶ್ಯೇತ್| ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್| ಏಷಾಂ ಚ-ಪೈತ್ತಿಕಾನಾಂ ವಿಲೋಚನಾನಿ ತನುತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತಾನಿ ಚ ಕ್ರೋಧಾದ್ಯೈರ್ದ್ರಾಗೇವ ಲೌಹಿತ್ಯಂ ಯಾನ್ತಿ| ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತಮ್| ತೇ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಾ ಮಧ್ಯಾಯುಷ್ಟ್ವಾದಿಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ವ್ಯಾಘ್ರಾದೀನಾಮಿವಾನೂಕಂ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಅಥ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಹ-

Adhikarana SleShmaprakRutilakShaNAni (96-103) · Śloka 103

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸೋಮಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಸ್ತೇನ ಸೌಮ್ಯೋ ಗೂಢಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಿಷ್ಟಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಮಾಂಸಃ| ಕ್ಷುತ್ತೃಡ್ದುಃಖಕ್ಲೇಶಘರ್ಮೈರತಪ್ತೋ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಸಾತ್ವಿಕಃ ಸತ್ಯಸನ್ಧಃ||೯೬|| ಪ್ರಿಯಙ್ಗುದೂರ್ವಾಶರಕಾಣ್ಡಶಸ್ತ್ರ- ಗೋರೋಚನಾಪದ್ಮಸುವರ್ಣವರ್ಣಃ| ಪ್ರಲಮ್ಬಬಾಹುಃ ಪೃಥುಪೀನವಕ್ಷಾ ಮಹಾಲಲಾಟೋ ಘನನೀಲಕೇಶಃ||೯೭|| ಮೃದ್ವಙ್ಗಃ ಸಮಸುವಿಭಕ್ತಚಾರುದೇಹೋ ಬಹ್ನೋಜೋರತಿರಸಶುಕ್ರಪುತ್ರಭೃತ್ಯಃ| ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವದತಿ ನ ನಿಷ್ಠುರಂ ಚ ಜಾತು ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಂ ವಹತಿ ದೃಢಂ ಚಿರಂ ಚ ವೈರಮ್||೯೮|| ಸಮದದ್ವಿರದೇನ್ದ್ರತುಲ್ಯಯಾತೋ ಜಲದಾಮ್ಭೋಧಿಮೃದಙ್ಗಸಿಂಹಘೋಷಃ| ಸ್ಮೃತಿಮಾನಭಿಯೋಗವಾನ್ ವಿನೀತೋ ನ ಚ ಬಾಲ್ಯೇಽಪ್ಯತಿರೋದನೋ ನ ಲೋಲಃ||೯೯|| ತಿಕ್ತಂ ಕಷಾಯಂ ಕಟುಕೋಷ್ಣರೂಕ್ಷ- ಮಲ್ಪಂ ಸ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಬಲವಾಂಸ್ತಥಾಽಪಿ| ರಕ್ತಾನ್ತಸುಸ್ನಿಗ್ಧವಿಶಾಲದೀರ್ಘ- ಸುವ್ಯಕ್ತಶುಕ್ಲಾಸಿತಪಕ್ಷ್ಮಲಾಕ್ಷಃ||೧೦೦|| ಅಲ್ಪವ್ಯಾಹಾರಕ್ರೋಧಪಾನಾಶನೇಹಃ ಪ್ರಾಜ್ಯಾಯುರ್ವಿತ್ತೋ ದೀರ್ಘದರ್ಶೀ ವದಾನ್ಯಃ| ಶ್ರಾದ್ಧೋ ಗಮ್ಭೀರಃ ಸ್ಥೂಲಲಕ್ಷಃ ಕ್ಷಮಾವಾ- ನಾರ್ಯೋ ನಿದ್ರಾಲುರ್ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಃ ಕೃತಜ್ಞಃ||೧೦೧|| ಋಜುರ್ವಿಪಶ್ಚಿತ್ಸುಭಗಃ ಸುಲಜ್ಜೋ ಭಕ್ತೋ ಗುರೂಣಾಂ ಸ್ಥಿರಸೌಹೃದಶ್ಚ| ಸ್ವಪ್ನೇ ಸಪದ್ಮಾನ್ಸವಿಹಙ್ಗಮಾಲಾಂ- ಸ್ತೋಯಾಶಯಾನ್ ಪಶ್ಯತಿ ತೋಯದಾಂಶ್ಚ||೧೦೨|| ಬ್ರಹ್ಮರುದ್ರೇನ್ದ್ರವರುಣತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಹಂಸಗಜಾಧಿಪೈಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಯಸ್ತುಲ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಸಿಂಹಾಶ್ವಗೋವೃಷೈಃ||೧೦೩||

ಯಸ್ಮಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸೋಮಃ, ತೇನ ಹೇತುನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೋ ನರಃ ಸೌಮ್ಯೋ ಭವತಿ| ಕಾರಣಾನುವಿಧಾಯಿತ್ವಾತ್ಕಾರ್ಯಾಣಾಮ್| ಸೋಮ ಇವ ಸೌಮ್ಯಃ, ಶಾಖಾದಿತ್ವಾದ್ಯಞ್| ತಥಾ, ಗೂಢಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಿಷ್ಟಾನಿ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಮಾಂಸಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಕ್ಷುದ್ರಾದಿಭಿರತಪ್ತಃ-ಅಕ್ಷೋಭಿತೋ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಬುಧ್ದ್ಯಾಽನ್ವಿತಃ ಪ್ರಶಸ್ತಸತ್ವಶ್ಚ| ತಥಾ, ಸತ್ಯಂ ಸನ್ದಧಾತಿ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ, ಇತಿ ಸತ್ಯಸನ್ಧಃ| "ಆತಶ್ಚೋಪಸರ್ಗೇ" ಇತ್ಯಡ್| ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್| ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದಿತುಲ್ಯೇನ ವರ್ಣೇನ ಏಕೈಕೇನ ಯುಕ್ತಃ| ಕಶ್ಚಿತ್ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಸಮಾನವರ್ಣಃ ಕಶ್ಚಿದ್ದೂರ್ವಾಸದೃಶವರ್ಣಃ ಕಶ್ಚಿಚ್ಛರಸ್ತಮ್ಬಸದೃಶವರ್ಣಃ ಕಶ್ಚಿಹಚ್ಛಸ್ತ್ರತುಲ್ಯವರ್ಣಃ ಕಶ್ಚಿದ್ಗೋರೋಚನಾತುಲ್ಯವರ್ಣಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಪದ್ಮತುಲ್ಯವರ್ಣಃ, ಕಶ್ಚಿತ್ಸುವರ್ಣಸದೃಶವರ್ಣಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಲಮ್ಬಬಾಹುಃ ದೀರ್ಘಭುಜಃ| ತಥಾ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣಪೀವರವಕ್ಷಾಃ| ತಥಾ, ಮಹಲ್ಲಲಾಟಮ್ ಅಲಿಕಂ, ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ತಥಾ, ಘನನೀಲಕೇಶಃ| ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತಮ್| ಮೃದ್ವಙ್ಗಃ-ಕೋಮಲಾವಯವಃ| ಸಮಃ ಸುಷ್ಠು ವಿಭಕ್ತೋ-ವಿಭಕ್ತಾವಯವಃ, ಚಾರುರ್ದೇಹೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಬಹವಸ್ತೇಜೋರತಿರಸಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಧರ್ಮಸ್ವಭಾವಃ| ನಿಷ್ಠುರಂ ನ ಕದಾಚಿದ್ವದತಿ| ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಂ-ಗೂಢಂ ಕೃತ್ವಾ, ವೈರಂ ದೃಢಂ ಚಿರಂ ವಹತಿ-ನ ತು ಶಿಥಿಲಯತಿ| ಪ್ರಹರ್ಷಿಣೀವೃತ್ತಮ್| ಸಮದಸ್ಯ ದ್ವಿರದೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ತುಲ್ಯಂ ಯಾತಂ-ಗಮನಂ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಜಲದಾದಿಸದೃಶಶಬ್ದಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಶಸ್ತಸ್ಮೃತಿಃ ಶೋಭನಾಭಿಯೋಗೀ ವಿನಯೀ ಚ ಭವತಿ| ಬಾಲ್ಯೇಽಪಿ-ಬಾಲತ್ವೇಽಪಿ ನಾತಿರೋದನೋ ನ ಚ ಲೋಲುಪಃ| ಔಪಚ್ಚನ್ದಸಿಕಂ ವೃತ್ತಮ್| ಸ ಚಾನ್ನಂ ತಿಕ್ತಾದಿರಸಯುಕ್ತಂ ಬಲಕ್ಷೇಪಕಂ ಭುಙ್ಕ್ತೇ, ತಥಾಽಲ್ಪಮಪಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಸ್ವಭಾವಾದ್ಬಲೀ ಭವತಿ| ರಕ್ತಾವನ್ತೌ ಯಯೋಸ್ತೇ ರಕ್ತಾನ್ತೇ, ತಥಾ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧೇ ವಿಶಾಲೇ ದೀರ್ಘೇ ಚ, ತಥಾ ಸುವ್ಯಕ್ತೌ ಶುಕ್ಲಾಸಿತೌ ಯಯೋಸ್ತೇ ಸುವ್ಯಕ್ತಶುಕ್ಲಾಸಿತೇ, ತಥಾ ಪಕ್ಷ್ಮಲೇ, ಏವಂಭೂತೇ ಅಕ್ಷಿಣಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಇನ್ದ್ರವಜ್ರಾವೃತಮ್| ಅಲ್ಪಾ ವ್ಯಾಹಾರಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| [ *ವ್ಯಾಹಾರೋ-ಭಾಷಣಮ್| ಪಾನಂ-ಪಾನೀಯಾದಿ| ಅಶನಂ-ಭೋಜನಮ್| ಈಹಾ-ಕಾಯಿಕಾ ಚೇಷ್ಟಾ| ] ಪ್ರಾಜ್ಯೇ-ಪ್ರಭೂತೇ, ಆಯುರ್ವಿತ್ತೇ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ದೀರ್ಘದರ್ಶೀ-ಭಾವಿ ಕಾರ್ಯಂ ಪಶ್ಯತಿ, ಇದಂ ಕುರ್ವತ ಇದಮವಶ್ಯಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ| ವದಾನ್ಯೋ-ವಲ್ಗುಭಾಷೀ ದಾತಾ ಚ| ಶ್ರಾದ್ಧೋ-ದಾನಾದೌ ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್| ಗಮ್ಭೀರೋ-ಮಹಾಚಿತ್ತಃ| ಸ್ಥೂಲಲಕ್ಷೋ-ಭೂರಿದಾತಾ| ಕ್ಷಮಾವಾನ್-ಕ್ಷಾನ್ತಿಯುಕ್ತಃ| ಆರ್ಯಃ-ಸಜ್ಜನಃ| ನಿದ್ರಾಲುಃ-ಬಹುನಿದ್ರಃ| ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಃ-ಚಿರಕಾರೀ| ಕೃತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಕೃತಜ್ಞಃ| ವೈಶ್ವದೇವೀವೃತ್ತಮ್| ಋಜುಃ-ಅಕುಟಿಲಚಿತ್ತಃ| ವಿಪಶ್ಚಿತ್-ಪಣ್ಡಿತಃ| ಸುಭಗೋ-ಜನಪ್ರಿಯಃ| ಸುಷ್ಠು ಲಜ್ಜತ ಇತಿ ಸುಲಜ್ಜಃ| ಗುರೂಣಾಂ-ಪಿತ್ರಾದೀನಾಂ, ಭಕ್ತಃ-ಸೇವಕಃ| ತಥಾ, ಸ್ಥಿರಂ-ದೃಢಂ, ಸೌಹೃದಂ-ಮೈತ್ರೀ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಸ್ವಪ್ನೇ ತೋಯಾಶಯಾನ್-ತಡಾಗಾದೀನ್, ಸಜಲಜಾನ್ ಪಕ್ಷಿಪಙ್ಕ್ತಿಯುಕ್ತಾಂಶ್ಚ ಪಶ್ಯತಿ, ತೋಯದಾಂಶ್ಚ ಪಶ್ಯತಿ| ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತಮ್| ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಯಃ ಸಮಾನಾಃ, ಸಿಂಹಾದಿಭಿಶ್ಚ| [*ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯೋ-ಗರುಡಃ| ಗಜಾಧಿಪಃ-ಏರಾವತಃ|] ಏವಂ ಪೃಥಗ್ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತೀಸ್ತಿಸ್ರೋಽಭಿಧಾಯ ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಿತ್ಸಯೇದಮಾಹ-

Adhikarana dvandvasarvadoShaprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

ಪ್ರಕೃತೀರ್ದ್ವಯಸರ್ವಾತ್ಥಾ ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವಗುಣೋದಯೇ| |೧೦೪|

ದ್ವಯಾತ್-ಸಂಸರ್ಗಾತ್, ಉದ್ಭೂತಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಪ್ರಕೃತಯಃ, ಸರ್ವೋತ್ಥಾ-ಸರ್ವದೋಷೋದ್ಭೂತಾ, ಏಕಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ, ಏವಂ ಪ್ರಕೃತಯೋ ದ್ವಯಸರ್ವೋತ್ಥಾಶ್ಚತಸ್ರಃ| ಗುಣಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಧರ್ಮವಚನೋ ಲಿಙ್ಗವಚನೋ ವಾ| ದ್ವನ್ದ್ವಶಬ್ದೇನ ದೋಷದ್ವಯಂ ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ಚ ದೋಷತ್ರಯಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ದ್ವನ್ದ್ವಂ ಚ ಸರ್ವೇ ಚ ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವೇ, ತೇಷಾಂ ಗುಣಾಃ-ದೋಷದ್ವಯದೋಷತ್ರಯಾಣಾಂ ಧರ್ಮಾ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ವಾ, ತೇಷಾಮುದಯಃ-ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ, ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವಗುಣೋದಯಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವಗೋಣೋದಯೇ ಸತಿ, ದ್ವಯಸರ್ವೋತ್ಥಾಃ ಪ್ರಕೃತೀರ್ವದೇತ್-ಆದಿಶೇತ್| ದ್ವಯಂ ಚ ಸರ್ವೇ ಚ ದ್ವಯಸರ್ವೇ, ತೇಭ್ಯ ಉತ್ಥಃ-ಉತ್ಥಾನಂ, ಯಾಸಾಂ ತಾಃ| ಏವಂ ದ್ವನ್ದ್ವದೋಷಗುಣೋದಯೇ ದ್ವನ್ದ್ವೋತ್ಥಾಃ ಪ್ರಕೃತೀರ್ವದೇತ್, ಸರ್ವದೋಷಗುಣೋದಯೇ ಸರ್ವೋತ್ಥಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವದೇತ್| ಉತ್ಥ ಇತ್ಯುತ್ಪೂರ್ವಾತ್ತಿಷ್ಠತೇಃ "ಸುಪಿ ಸ್ಥಃ" ಇತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗಾತ್ಕಃ| "ಉದಃ ಸ್ಥಾಸ್ತಮ್ಭೋಃ ಪೂರ್ವಸ್ಯ" ಇತಿ ಪೂರ್ವಸವರ್ಣಾದೇಶಃ| "ಅತ್ರಾದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋ ನಿತ್ಯಾತುರಾ ದೋಷಾನುಶಯಿತಶರೀರತ್ವಾತ್| ವಿಶೇಷತಶ್ಚ ದ್ವನ್ದ್ವಪ್ರಕೃತಯಃ| ತೇಷು ಹಿ ಗುಣಮಿಶ್ರವಿಕಾರಕಾರಿಷು ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾದಿಷ್ವಿವಾರೋಗ್ಯವ್ಯಪದೇಶಃ" (ಸಂ. ಶಾ. ಅ. ೮)| ಏವಂ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತೀರ್ನಿರ್ದಿಶ್ಯ, ಸತ್ತ್ವಾದಿಪ್ರಕೃತೀರ್ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುರಾಹ-

Adhikarana satvAdiprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

| ಶೌಚಾಸ್ತಿಕ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚೈವಂ ಗುಣೈರ್ಗುಣಮಯೀರ್ವದೇತ್||೧೦೪||

ಚಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ, ಗುಣಮಯೀಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಏವಂ-ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಿವತ್, ಪೃತಗ್ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವೋತ್ಥಾಃ ಶೌಚಾಸ್ತಿಕ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣೈಃ (ಶ್ಲೋ. ೭) ಸಪ್ತ ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣಮಯೀಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತೀರ್ವದೇತ್| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಶುಕ್ಲಧರ್ಮರುಚ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸತ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ಗುಣೈರ್ಯಥಾಯಥಂ ಸತ್ತ್ವಾದಿಪ್ರಕೃತೀರ್ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಯಃ ಪರಸ್ಪರಮನುರುಧ್ಯನ್ತೇ, ಸತ್ತ್ವಾದಿಪ್ರಕೃತಯಶ್ಚ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತೀರನುರುಧ್ಯನ್ತೇ| ಏವಂ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಯಃ ಸಪ್ತ, ಸತ್ತ್ವಾದಿಪ್ರಕೃತಯೋಽಪಿ ಸಪ್ತೈವ| ಜಾತಿಕುಲದೇಶಕಾಲವಯೋಬಲಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಸಂಶ್ರಯಾಶ್ಚ ಸಪ್ತೈವ| ತಥಾ ಹಿ-ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಜಾತ್ಯಾದಿನಿಯತಾಸ್ತೇ ತೇ ಭಾವವಿಶೇಷಾಃ ಪರಸ್ಪರವಿಲಕ್ಷಣಾಃ ಸತ್ತ್ವಾದ್ಯಸಙ್ಖ್ಯೇಯಭೇದಾವೇಶಾಚ್ಚ ರೂಪಸ್ವರಚರಿತಾನುಕರಣಮಪ್ಯನೂಕಶಬ್ದವಾಚ್ಯಮಸಙ್ಖ್ಯಭೇದಂ ಭವತಿ| ಸತ್ತ್ವಾದ್ಯಾವೇಶಸ್ತ್ವನನ್ತರಜನ್ಮಾಭ್ಯಾಸವಾಸನಯಾ ಜನ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ದೇವಮಾನುಷತಿರ್ಯಕ್ಪ್ರೇತನಾರಕಾಣಾಂ ತತ್ತದ್ವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಚ ಯಥಾಯಥಮೇವಾನೂಕಂ ಪುರುಷಸ್ಯಾನ್ವೀಕ್ಷೇತ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಚರೀರಂ ಸತ್ತ್ವಾದೀನನುರುಧ್ಯತೇ, ಸತ್ತ್ವಾದಯೋಽಪಿ ಶರೀರಮ್| ಪ್ರಕೃತಿವಿಭಾಗಶ್ಚಾಯಂ ತದನುರೂಪಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರವೃತ್ತಯೇ ವೈದ್ಯಸ್ಯೋಪಯುಜ್ಯತೇ| ತತ್ರಾದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋ ನಿತ್ಯತುರಾಃ, ದೋಷಾನುಶಯಿತಶರೀರತ್ವಾತ್| ವಿಶೇಷತಶ್ಚ ದ್ವನ್ದ್ವಪ್ರಕೃತಯಃ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಪರೀತಗುಣೇನ ವಿಧಿನಾ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋಕ್ತೇನ ತಾನುಪಾಚರೇತ್| ಸಮಧಾತುಪ್ರಕೃತಿಸ್ತು ಸರ್ವರಸೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯೇನೋಪಚರಣೀಯಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಸೂ. ಅ.೭/೪೧)- "ಸಮಸರ್ವರಸಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಸಮಧಾತೋಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ಏವಂ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತೀಃ ಸತ್ತ್ವಾದಿಪ್ರಕೃತೀಶ್ಚ ಪರಸ್ಪರಾನುರೋಧಿನೀರ್ನಿರ್ದಿಶ್ಯ, ವಯೋಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ-

Adhikarana vayoviBAgAdi (105) · Śloka 105

ವಯಸ್ತ್ವಾಷೋಡಶಾದ್ವಾಲಂ ತತ್ರ ಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೌಜಸಾಮ್| ವೃದ್ಧಿರಾಸಪ್ತತೇರ್ಮಧ್ಯಂ ತತ್ರಾವೃದ್ಧಿಃ ಪರಂ ಕ್ಷಯಃ||೧೦೫||

ಕಾಲಕೃತಾ ಶರೀರಾವಸ್ಥಾ-ವಯಃ| ತಚ್ಚ ತ್ರಿಧಾ, ಬಾಲಮಧ್ಯವೃದ್ಧಭೇದೇನ| ವಯಃ ಪುನರಾಷೋಡಶಾದ್ವರ್ಷಾತ್-ಷೋಡಶಂ ವರ್ಷಂ ಯಾವತ್, ಬಾಲಮ್| ತದಪಿ ತ್ರಿವಿಧಮ್,-ಕ್ಷೀರಕ್ಷೀರಾನ್ನಾನ್ನವೃತ್ತ್ಯಾ| ತತ್ರ-ಬಾಲೇ ವಯಸಿ, ಧಾತೂನಾಂ-ರಸಾದೀನಾಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ತಥಾ ಸರ್ವಧಾತ್ವಾಪ್ಯಾಯಕಸ್ಯ-ಓಜೋಸೋ, ವೃದ್ಧಿಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕ್ಯಾಚ್ಚ ಬಾಲಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಮಾರ್ದವಸೌಕುಮಾರ್ಯಾಲ್ಪಕ್ರೋಧತ್ವಸೌಭಾಗ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಆಸಪ್ತತೇರ್ಮಧ್ಯಂ ವಯಃ| ಆಙತ್ರ ಮರ್ಯಾದಾಯಾಮ್, ನಾಭಿವಿಧೌ| ತತಶ್ಚೈಕೋನಸಪ್ತತಿಂ ಯಾವನ್ಮಧ್ಯಂ ವಯಃ| ತದಪಿ ತ್ರಿವಿಧಮ್,-ಯೌವನಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣತ್ವಮಪರಿಹಾನಿಶ್ಚ| ತಸ್ಮಿನ್ ಪಿತ್ತೋದ್ರೇಕಃ, ತೇನ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿತಾ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಿಪಾಕೋ ವ್ಯವಸಾಯಶ್ಚೇತಿ ಭವತಿ| ತತ್ರಾತ್ರಿಂಶತೋ ಯೌವನಮ್, ಆಚತ್ವಾರಿಂಶತಃ ಸರ್ವಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಬಲವೀರ್ಯಪೌರುಷಸ್ಮರಣವಚನವಿಜ್ಞಾನಪ್ರಶ್ರಯಗುಣಸಮ್ಪೂರ್ಣತ್ವಮ್, ಅತಃಪರಮಪರಿಹಾನಿಃ| ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| [ ತತ್ರ- ] ತಸ್ಮಿನ್ಮಧ್ಯೇ ವಯಸಿ, ಧಾತ್ವಾದೀನಾಮವೃದ್ಧಿಃ-ಅವರ್ಧನಂ, ಭವತಿ| ಪರಂ ಕ್ಷಯಃ| ಪರಂ-ಏಕೋನಸಪ್ತತೇರಾಜೀವಿತಂ ಯಾವತ್, ಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೌಜಸಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷಯಃ, ತಥಾ ಬಲವೀರ್ಯಪೌರುಷವಚನಸ್ಮರಣವಿಜ್ಞಾನಪ್ರಶ್ರಯಗುಣಾನಾಂ ಚ| ತಥಾ, "ವಲೀಪಲಿತಕಾಸಶ್ವಾಸಾಗ್ನಿಸಾದಾದಿಭಿರಭಿಭೂಯಮಾನಂ ಜೀರ್ಣಂ ಭವನಮಿವಾಭಿವೃಷ್ಟಂ ಸೀದತಿ| ತಸ್ಮಿನ್ಮಾರುತೋದ್ರೇಕಃ, ತೇನ ಶ್ಲಥಾಸಾರಮಾಂಸಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿತಾ ತ್ವಕ್ಪಾರುಷ್ಯಮವನಾಮಃ ಕಾಯಸ್ಯ ವೇಪಥುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಿಙ್ಘಾಣಕೋದೀರಣಂ ಧಾತುಕ್ಷಯಶ್ಚ" (ಸಂ. ಶಾ. ಅ. ೮)| ಇತಿ|

Adhikarana vapuShaH suKAyuShoH pAtratvam (106-107) · Śloka 107

ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಹಸ್ತತ್ರಯಂ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ವಪುಃ ಪಾತ್ರಂ ಸುಖಾಯುಷೋಃ| ನ ಚ ಯದ್ಯುಕ್ತಮುದ್ರಿಕ್ತೈರಷ್ಟಾಭಿರ್ನಿನ್ದಿತೈರ್ನಿಜೈಃ||೧೦೬|| ಅರೋಮಶಾಸಿತಸ್ಥೂಲದೀರ್ಘತ್ವೈಃ ಸವಿಪರ್ಯಯೈಃ| |೧೦೭|

ಸ್ವಂಸ್ವಂ-ಆತ್ಮೀಯಮಾತ್ಮೀಯಂ, ಹಸ್ತತ್ರಯಂ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಪ್ರಮಾಣತೋ ಯದ್ವಪುಃ-ಶರೀರಂ, ತತ್ಸುಖಾಯುಷೋಃ ಪಾತ್ರಂ-ಭಾಜನಮ್| ಏವಂಭೂತಮಪಿ ಯತ್-ವಪುಃ, ಉದ್ರಿಕ್ತೈಃ-ಅಧಿಕೈರ್ನಿಮಿತ್ತೈಃ, ನಿನ್ದಿತೈಃ-ಅಪ್ರಶಸ್ತೈಃ, ನಿಜೈಃ-ಸಹಜೈಃ, ಅಷ್ಟಾಭಿರ್ನ ಯುಕ್ತಮ್| ಕೈಃ ? ಅರೋಮಶಾದಿಭಿಃ| ತೇನಾರೋಮಶಂ ಯದ್ವಪುಸ್ತತ್ಸುಖಾಯುಷೋರ್ನ ಪಾತ್ರಮ್| ತಥಾ, ಯದತಿರೋಮಶಂ ತಚ್ಚ ಸುಖಾಯುಷೋರ್ನ ಪಾತ್ರಮ್| ಅಸಿತಾದಿಷ್ವಪ್ಯೇವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏವಮೀಷದ್ರೋಮಾದಿಯುಕ್ತಂ ಯತ್ಪುನರ್ಹಸ್ತತ್ರಯಂ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ತತ್ಸುಖಾಯುಷೋಃ ಪಾತ್ರಮ್|

Adhikarana suKAyuH pAtrasya vapuSho lakShaNAni (107-114) · Śloka 114

| ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಮೃದವಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ನೈಕಮೂಲಾಃ ಸ್ಥಿರಾಃ ಕಚಾಃ||೧೦೭|| ಲಲಾಟಮುನ್ನತಂ ಶ್ಲಿಷ್ಟಶಙ್ಖಮರ್ಧೇನ್ದುಸನ್ನಿಭಮ್| ಕರ್ಣೌ ನೀಚೋನ್ನತೌ ಪಶ್ಚಾನ್ಮಹಾನ್ತೌ ಶ್ಲಿಷ್ಟಮಾಂಸಲೌ||೧೦೮|| ನೇತ್ರೇ ವ್ಯಕ್ತಾಸಿತಸಿತೇ ಸುಬದ್ಧಘನಪಕ್ಷ್ಮಣೀ| ಉನ್ನತಾಗ್ರಾ ಮಹೋಚ್ಛ್ವಾಸಾ ಪೀನರ್ಜುರ್ನಾಸಿಕಾ ಸಮಾ||೧೦೯|| ಓಷ್ಠೌ ರಕ್ತಾವನುದ್ದೃತ್ತೌ, ಮಹತ್ಯೌ ನೋಲ್ಬಣೇ ಹನೂ| ಮಹದಾಸ್ಯಂ, ಘನಾ ದನ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಃ ಸಿತಾಃಸಮಾಃ||೧೧೦|| ಜಿಹ್ವಾ ರಕ್ತಾಽಽಯತಾ ತನ್ವೀ, ಮಾಂಸಲಂ ಚಿಬುಕಂ ಮಹತ್| ಗ್ರೀವಾ ಹ್ರಸ್ವಾ ಘನಾ ವೃತ್ತಾ, ಸ್ಕನ್ಧಾವುನ್ನತಪೀವರೌ||೧೧೧|| ಉದರಂ ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತಗೂಢನಾಭಿ ಸಮುನ್ನತಮ್| ತನುರಕ್ತೋನ್ನತನಖಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಾತಾಮ್ರಮಾಂಸಲಮ್||೧೧೨|| ದೀರ್ಘಾಚ್ಛಿದ್ರಾಙ್ಗುಲಿ ಮಹತ್ಪಾಣಿಪಾದಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್| ಗೂಢವಂಶಂ ಬೃಹತ್ಪೃಷ್ಠಂ, ನಿಗೂಢಾಃ ಸನ್ಧಯೋ ದೃಢಾಃ||೧೧೩|| ಧೀರಃ ಸ್ವರೋಽನುನಾದೀ ಚ, ವರ್ಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸ್ಥಿರಪ್ರಭಃ| |೧೧೪|

ಕೇಶಾಃ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಃ 'ಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ' ಇತ್ಯನುಕ್ತಮಪ್ಯರ್ಥಾದ್ಗಮ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೈವಂಗುಣವಿಶಿಷ್ಟೈರೇತೈರ್ಯುಕ್ತಂ ವಪುಃ ಸುಖಾಯುಷೋಃ ಪಾತ್ರಂ ಭವತಿ| ಏವಂ ಲಲಾಟಾದಿಷ್ವಪಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಲಲಾಟಮುನ್ನತಂ-ಊರ್ಧ್ವಂ ಗತಮ್| ತಥಾ, ಶ್ಲಿಷ್ಟೌ-ಅನುಲ್ಬಣೌ, ಶಙ್ಖೌ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಅರ್ಧೇನ್ದುಸನ್ನಿಭಂ-ಅರ್ಧಚನ್ದ್ರಾಕಾರಮ್| ಕರ್ಣೌ ನೀಚೋನ್ನತೌ,-ಅಧೋ ನೀಚೌ-ಹ್ರಸ್ವೌ, ಊರ್ಧ್ವಮುನ್ನತೌ| ಪಶ್ಚಾನ್ಮಹಾನ್ತೌ-ವಿಸ್ತೀರ್ಣೌ| ತಥಾ, ಶ್ಲಿಷ್ಟೌ ಚ ತೌ ಮಾಂಸಲೌ ಚ, ಶ್ಲಿಷ್ಟೌರಮ್ಯೌ, ಮಾಂಸಲೌ-ಉಪಚಿತಮಾಂಸೌ| ನೇತ್ರೇ-ವ್ಯಕ್ತೌ ಸ್ಫುಟೌ, ಅಸಿತಸಿತೌ ವರ್ಣೌ ಯಯೋಸ್ತ ಏವಮ್| ಕೃಷ್ಣೋ ಭಾಗಃ ಕೃಷ್ಣ ಏವ ಶುಕ್ಲಃ ಶುಕ್ಲ ಏವ, ನ ವರ್ಣಾನ್ತರವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇ| ತಥಾ, ಸುಬದ್ಧೇ-ಸುಸನ್ಧಿನೀ, ಘನೇ-ಸಂಹತೇ, ಪಕ್ಷ್ಮಣೀ ಯಯೋಸ್ತ ಏವಮ್| ನಾಸಿಕಾ-ಘ್ರಾಣಮ್| ಉನ್ನತಮಗ್ರಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| ತಥಾ, ಮಹಾನುಚ್ಛ್ವಾಸೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| ತಥಾ, ಪೀನಾ-ಅಶಿಥಿಲಾ| ತಥಾ, ಋಜುಃ-ಅವಕ್ರಾ| ತಥಾ, ಸಮಾ-ಅನಿಮ್ನೋನ್ನತಾ| ಓಷ್ಟೌ ರಕ್ತೌ| ತಥಾ, ಅನುದೃತ್ತೌ-ಬಹಿರನಿರ್ಗತೌ| ದ್ವೇ ಹನೂ ಮಹತ್ಯೌ| ನೋಲ್ಬಣೇ-ನೋನ್ನತೇ| ಹನುಶಬ್ದಸ್ಯ ಸ್ತ್ರೀತ್ವಮತ್ರ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಆಸ್ಯಂ-ಮುಖಮ್, ಮಹತ್| ದನ್ತಾಃ-ದ್ವಿಜಾಃ| ಘನಾಃ-ಅವಿರಲಾಃ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಃ-ಕೋಮಲಸ್ಪರ್ಶಾಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ-ಸ್ನಿಗ್ಧರುಚಯಃ| ಸಿತಾಃ-ಶುಕ್ಲಾಃ| ಸಮಾಃ-ಸಮಪಙ್ಕ್ತಯಃ| ಜಿಹ್ವಾ-ರಸನಾ, ರಕ್ತಾ| ತಥಾ, ಆಯತಾ-ದೀರ್ಘಾ| ತಥಾ, ತನ್ವೀ-ನ ಸ್ಥೂಲಾ| ಚಿಬುಕಂ ಮಾಂಸಲಂ ಮಹಚ್ಚ| ಗ್ರೀವಾ-ಶಿರೋಧರಾ, ಹ್ರಸ್ವಾ-ಅದೀರ್ಘಾ, ಘನಾ-ನಿಬಿಡಾ, ವೃತ್ತಾವರ್ತುಲಾ ಚ| ಸ್ಕನ್ಧೌ-ಅಂಸೌ| ಉನ್ನತೌ ಚ ತೌ ಪೀವರೌ ಚ| ದಕ್ಷಿಣ ಆವರ್ತೋ ಯಸ್ಯಾ ನಾಭೇಃ ಸಾ ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತಾ| ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತಾ ಗೂಢಾ-ನಿಮ್ನಾ [ ಚ ], ನಾರ್ಭಿರ್ಯಸ್ಯ ತದ್ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತಗೂಢನಾಭಿ ಜಠರಮ್| ತಥಾ, ಸಮುನ್ನತಂ-ಸಮ್ಯಗುನ್ನತಂ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವೇನೋನ್ನತಮ್| ತನವೋ ರಕ್ತಾ ಉನ್ನತಾ ನಖಾ ಯಸ್ಯ ತದೇವಂಭೂತಂ ಪಾಣಿಪಾದಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಂ-ಪ್ರಶಸ್ತಂ, ಭವತಿ| ತಥಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ-ಸ್ನಿಗ್ಧಚ್ಛಾಯಮ್| ತಥಾ, ಆತಾಮ್ರಂ ಚ ತನ್ಮಾಂಸಲಂ ಚ,-ಆತಾಮ್ರಮಾಮ್ಸಲಮ್| ಸಮನ್ತಾತ್ತಾಮ್ರಂಆತಾಮ್ರಮ್| ಮಾಂಸಲಂ-ಉಪಚಿತಮಾಂಸಮ್| ತಥಾ, ದೀರ್ಘಾಃ-ಆಯತಾಃ, ಅಚ್ಛಿದ್ರಾಃ-ಪರಸ್ಪರಂ ಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಾಃ, ಅಙ್ಗುಲಯೋ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಮಹತ್-ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮ್| ತಥಾ, ಗೂಢಃ-ಅದೃಶ್ಯೋ, ವಂಶೋ ಯಸ್ಯ ತದೇವಂವಿಧಂ ಪೃಷ್ಠಂ ಪ್ರಶಸ್ತಮ್| ತಥಾ, ಬೃಹತ್-ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮ್| ಸನ್ಧಯೋ ನಿಗೂಢಾಃ-ಅನ್ತರ್ಗತಾಃ, ದೃಢಾಃ-ಅತ್ರುಟನಶೀಲಾಃ| ಧೀರಃ-ಅಕೃಪಣಃ| ಸ್ವರಃ-ಶಬ್ದಃ| ಅನುನಾದೀ-ಘಣ್ಟಾದಿವದನುರಣನನ್ಯಾಯೇನ| ವರ್ಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ-ಅರೂಕ್ಷಃ| ಸ್ಥಿರಾ ಪ್ರಭಾ-ಕಾನ್ತಿಃ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂ ಪ್ರಶಸ್ತಃ|

Adhikarana pRuShTAdInAM prASastyam (114) · Śloka 114

| ಸ್ವಭಾಜಂ ಸ್ಥಿರಂ ಸತ್ತ್ವಮವಿಕಾರಿ ವಿಪತ್ಸ್ವಪಿ||೧೧೪||

ಸತ್ತ್ವಂ ಸ್ವಭಾವಾಜ್ಜಾತಂ ಸ್ವಭವಜಮ್,-ಅನಾಹಾರ್ಯಂ ಪ್ರಾಕೃತಮಬಾಹ್ಯಹೇತುಜಂ ನ ಮದ್ಯಾದಿಹೇತುಜಮ್| ಸ್ಥಿರಂ-ಅಹಾರ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ವಿಪತ್ಸ್ವಪ್ಯವಿಕಾರಿ-ಅಕ್ಷೋಭಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಕಿಮುತ ಸಮ್ಪತ್ಸು ನ ಸ್ಯಾದೇವಂವಿಧಂ ಸತ್ತ್ವಂ ಸ್ವಭಾವಜಮಹಾರ್ಯಂ ಚ ?|

Adhikarana vapuShaH SuBatvam (115) · Śloka 115

ಉತ್ತರೋತ್ತರಸುಕ್ಷೇತ್ರಂ ವಪುರ್ಗರ್ಭಾದಿನೀರುಜಮ್| ಆಯಾಮಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೈರ್ವರ್ದ್ಧಮಾನಂ ಶನೈಃ ಶುಭಮ್||೧೧೫||

ಕ್ಷೇತ್ರಮಿವ ಕ್ಷೇತ್ರಮ್, ಶೋಭನಂ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸುಕ್ಷೇತ್ರಮ್| ವಪುಃ-ಶರೀರಮ್| ತಸ್ಯ ಯಥಾವತ್ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣಲಕ್ಷಣಂ "ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಹಸ್ತತ್ರಯಂ ಸಾರ್ದ್ಧಂ" ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ತದವಯವಾನಾಂ ಲಲಾಟಾದೀನಾಂ ಯಥಾವತ್ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಗುಣಲಕ್ಷಣಂ "ಲಲಾಟಮುನ್ನತಂ" (ಶ್ಲೋ.೧೦೮) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಸತ್ತ್ವಲಕ್ಷಣಂ "ಸ್ವಭಾವಜಂಸ್ಥಿರಂ" ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಮ್| ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಸುಕ್ಷೇತ್ರಂ ಯಸ್ಮಿನ್ವಪುಷಿ ತದುರ್ರರೋತ್ತರಸುಕ್ಷೇತ್ರಂ ಪ್ರಶಸ್ತಲಕ್ಷಣಭೂಮಿಕಂ ವಪುಃ ಶುಭಮಿತ್ಯತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಯೋಥೋಕ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸುಕ್ಷೇತ್ರಂ ವಪುಃ ಶುಭಮ್, ತತೋಽಪಿ ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಲಲಾತಾದ್ಯವಯವಂ ಸುಕ್ಷೇತ್ರಂ ವಪುಃ ಶುಭತರಮ್, ತತೋಽಪಿ ಯಥೋಕ್ತಸತ್ತ್ವಲಕ್ಷಣಗುಣಂ ಸುಕ್ಷೇತ್ರಂ ವಪುಃಶುಭತಮಮ್, ಇತ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಸುಕ್ಷೇತ್ರಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಗರ್ಭಾದಿನೀರುಜಮ್| ಗರ್ಭ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ-ಬಾಲಲ್ಯೌವನಾದೀನಾಂ ವಯೋವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಣಾಂ, ತ ಏವಮ್| ಗರ್ಭದಯೋ ನೀರುಜಾ ಯಸ್ಯ-ವಪುಷಃ, ತದ್ಗರ್ಭಾದಿನೀರುಜಂ ವಪುಃ ಶುಭಮ್| ಆಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಾಮೋ-ದೈರ್ಘ್ಯಮ್, ಜ್ಞಾನಂ-ಲೌಕಿಕೋ ವ್ಯವಹಾರಲೇಶಃ, ವಿಜ್ಞಾನಂ-ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸಾದಿಸಮುತ್ಥಿತಂ ಪರಮಾರ್ಥಾವಬೋಧಪರ್ಯನ್ತಮ್, ತೈರ್ಯದ್ವಪುಃ ಶನೈರ್ವರ್ದ್ಧಮಾನಂ-ವೃದ್ಧಿಮಾಪ್ನುವನ್ನ ಸಹಸಾ, ತಚ್ಛುಭಮ್|

Adhikarana sarvaguNopete SarIre SaradAM SatamAyuH (116) · Śloka 116

ಇತಿ ಸರ್ವಗುಣೋಪೇತೇ ಶರೀರೇ ಶರದಾಂ ಶತಮ್| ಆಯುರೈಶ್ವರ್ಯಮಿಷ್ಟಾಶ್ಚ ಸರ್ವೇ ಭಾವಾಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ||೧೧೬||

ಇತಿ-ಏವಂ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಯಥೋಕ್ತೇನ| ಸರ್ವಗುಣೈರುಪೇತೇ-ಯುಕ್ತೇ, ಶರೀರೇ ಶರದಾಂ-ಸಮಾನಾಂ, ಶತಮಾಯುಃ-ಜೀವಿತಮ್, ತಥೈಶ್ವರ್ಯಂ, ತಥೇಷ್ಟಾಃ-ಶುಭಾ ಯೇ ಕೇಚಿದ್ಭಾವಾಸ್ತೇ, ತತ್ರ ತಥಾಭೂತೇ ದೇಹೇ ಸರ್ವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ವರ್ಷಶತಾನುಬನ್ಧಿನಃ|

Adhikarana balapramANaj~jAnam (117-118) · Śloka 118

ಏವಂ ವಪುಷಃ ಪ್ರಶಸ್ತಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತ್ವಾ ಬಲಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ ತ್ವಗ್ರಕ್ತಾದೀನಿ ಸತ್ತ್ವಾನ್ತಾನ್ಯಗ್ರ್ಯಾಣ್ಯಷ್ಟೌ ಯಥೋತ್ತರಮ್| ಬಲಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸಾರಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ ದೇಹಿನಾಮ್||೧೧೭|| ಸಾರೈರುಪೇತಃ ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಯಾತ್ಪರಂ ಗೌರವಸಂಯುತಃ| ಸರ್ವಾರಮ್ಭೇಷು ಚಾಶಾವಾನ್ಸಹಿಷ್ಣುಃ ಸನ್ಮತಿಃ ಸ್ಥಿರಃ||೧೧೮||

ತ್ವಗ್ರಕ್ತಾದೀನಿ ಸತ್ತ್ವಾನ್ತಾನಿ ದೇಹಿನಾಂ ಸಾರಾಣಿ ಯಥೋತ್ತರಮಗ್ರ್ಯಾಣಿಉತ್ತರೋತ್ತರಶ್ರೇಷ್ಠಾನಿ, ಅಷ್ಟಾವುಕ್ತಾನಿ| ತೇನ ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಸತ್ತ್ವಾನೀತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| "ಏವಂ ವರ್ಷಶತಮಾಯುಃಪ್ರಮಾಣಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ| ಸನ್ತಿ ಚ ಪುನಃ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಾದೂನಾಧಿಕವರ್ಷಶತಜೀವಿನೋ ಮನುಷ್ಯಾಃ| ತೇಷಾಂ ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಶೇಷೈರಾಯುಃಪ್ರಮಾಣಮುಪಲಭ್ಯ ವಯಸ್ತ್ರಿಧಾ ವಿಭಜೇತ್|" (ಸಂ. ಶಾ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಕಿಮರ್ಥಂ ಸಾರಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ ? ಬಲಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ ಚ ದೇಹಮಾತ್ರದರ್ಶನಾದೇವಂ ಭಿಷಙ್ [ನ] ಮುಹ್ಯೇತ್,-ಅಯಮುಪಚಯೇನ ಮಹಾಶರೀರತ್ವಾದ್ಬಲವಾನ್, ಅಯಂ ಕೃಶತ್ವಾದಲ್ಪಶರೀರತ್ವಾದಲ್ಪಬಲಃ, ಇತಿ| ತಚ್ಚೋಭಯಮಪ್ಯನ್ಯಥಾ ದೃಷ್ಟಂ ಗಜಸಿಂಹೇ| ಸರ್ವೈಃ-ಅಷ್ಟಭಿರೇತೈಃ, ಸಾರೈರ್ಯುಕ್ತಃ ಪರಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ಗೌರವೇಣ ಸಂಯುತಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾರಮ್ಮೇಷು-ಅಶೇಷಚಿಕೀರ್ಷಿತಕಾರ್ಯೇಷು, ಆಶಾವಾನ್ ಸ್ಯಾತ್| ಅಸ್ಮಾತ್ಕರ್ತವ್ಯಾತ್ ಕೃತಾದಿದಮಿದಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತ ಇತ್ಯಾಶಾಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಸಹಿಷ್ಣುಃ-ಸಹನಶೀಲಃ| ಅತ ಏವ ಶಾರೀರಮಾನಸೈರ್ದುಃಖೈರ್ನಾಸಾವಭಿಭೂಯತ ಇತಿ ಯಾವತ್| ತಥಾ, ಸನ್ಮತಿಃ-ಸುಧೀಃ| ತಥಾ, ಸ್ಥಿರಃ-ಕರ್ತವ್ಯೇಷು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಃ| ಮುನಿನಾ ಚ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್ (ಚ. ವಿ. ಅ. ೮/೧೪-೭-೧೧)- ತದ್ಯಥಾ| ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಸತ್ತ್ವಾನಿ| ತತ್ರ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮೃದುಪ್ರಸನ್ನಸೂಕ್ಷ್ಮಾಲ್ಪಗಮ್ಭೀರಸುಕುಮಾರಲೋಮಾ ಸಪ್ರಮೇವ ಚ ತ್ವಕ್ ತ್ವಕ್ಸಾರಾಣಾಮ್| ಸಾ ಸಾರತಾ ಸುಖಸೌಭಾಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯೋಪಭೋಗಬುದ್ಧಿವಿದ್ಯಾರೋಗ್ಯ ಪ್ರಹರ್ಷಾನ್ಯಯುಷ್ಯಾನಿ ತ್ವರಮಾಚಷ್ಟೇ|| ಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಮುಖಜಿಹ್ವಾನಾಸೌಷ್ಠಪಾಣಿಪಾದತಲನಖಲಲಾಟಮೇಹನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ರಕ್ತಂ ಶ್ರೀಮದ್ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣು ರಕ್ತಸಾರಾಣಾಮ್| ಸಾ ಸಾರತಾ ಸುಖಮುದಗ್ರತಾಂ ಮೇಧಾಂ ಮನಸ್ವಿತ್ವಂ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಮನತಿಬಲಮಕ್ಲೇಶಸಹಿಷ್ಣುತಾಂ ಚಾಚಷ್ಟೇ|| ಶಙ್ಖಲಲಾಟಕೃಕಾಟಿಕಾಕ್ಷಿಗಣ್ಡಹನುಗ್ರೀವಾಸ್ಕನ್ಧೋದರವಕ್ಷಃಕಕ್ಷಾಪಾಣಿಪಾದಸನ್ಧಯಃ ಸ್ಥಿರಗುರುಮಾಂಸೋಪಚಿತಾ ಮಾಂಸಸಾರಾಣಾಮ್| ಸಾ ಸಾರತಾ ಕ್ಷಮಾಂ ಧೃತಿಮಲೌಲ್ಯಂ ವಿತ್ತಂ ವಿದ್ಯಾಂ ಸುಖಮಾರ್ಜವಮಾರೋಗ್ಯಂ ಬಲಮಾಯುಶ್ಚ ದೀರ್ಘಮಾಚಷ್ಟೇ|| ವರ್ಣಸ್ವರನೇತ್ರಕೇಶಲೋಮನಖದನ್ತೌಷ್ಟಮೂತ್ರಪೂರಿಷೇಷು ವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ನೇಹೋ ಮೇದಃ ಸಾರಾಣಾಮ್| ಸಾ ಸಾರತಾ ವಿತ್ತೈಶ್ವರ್ಯಸುಖೋಪಭೋಗಪ್ರದಾನಾತ್ಯಾರ್ಜವಂ ಸುಕುಮಾರೋಪಚಾರತಾಂ ಚಾಚಷ್ಟೇ|| ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗುಲ್ಫಜಾನ್ವರತ್ನಿಜತ್ರುಚಿಬುಕಶಿರಃಪರ್ವಸ್ಥೂಲಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಸ್ಥಿನಖದನ್ತಾಶ್ಚಾಸ್ಥಿಸಾರಾಃ| ತೇ ಮಹೋತ್ಸಾಹಾಃ ಕ್ರಿಯಾವನ್ತಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾಃ ಸಾರಸ್ಥಿರಶರೀರಾ ಭವನ್ತ್ಯಾಯುಷ್ಮನ್ತಶ್ಚ|| ತನ್ವಙ್ಗಾ ಬಲವನ್ತಶ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಸ್ವರಾಃ ಸ್ಥೂಲದೀರ್ಘವೃತ್ತಸನ್ಧಯಶ್ಚ ಮಜ್ಜಸಾರಾಃ| ತೇ ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ಬಲವನ್ತಃ ಶ್ರುತವಿಜ್ಞಾನವಿತ್ತಾಪತ್ಯಸನ್ಮಾನಭಾಜನಾಶ್ಚ ಸದಾ ಭವನ್ತಿ|| ಸೌಮ್ಯಾಃ ಸೌಮ್ಯಪ್ರೇಕ್ಷಿಣಃ ಕ್ಷೀರಪೂರ್ಣಲೋಚನಾ ಇವ ಪ್ರಹರ್ಷಬಹುಲಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃತ್ತಸಾರಸಮಸಂಹತಶಿಖರದಶನಾಃ ಪ್ರಸನ್ನಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಾಸ್ವರಾ ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣವೋ ಮಹಾಸ್ಫಿಜಶ್ಚ ಶುಕ್ರಸಾರಾಃ| ತೇ ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಿಯೋಪಭೋಗಾ ಬಲವನ್ತಃ ಸುಖಾಭೋಗ್ಯವಿತ್ತೈಶ್ವರ್ಯಸಮಾನಾಃ ಫಲಭಾಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ|| ಸ್ಮೃತಿಮನ್ತೋ ಭಕ್ತಿಮನ್ತಃ ಕೃತಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಾಃ ಶುಚಯೋ ಮಹೋತ್ಸಾಹಾ ದಕ್ಷಾ ಧೀರಾಃ ಸಮರವಿಕ್ರಾನ್ತಯೋಧಿನಸ್ತ್ಯಕ್ತವಿಷಾದಾಃ ಸ್ವವಸ್ಥಿತಗತಿಗಮ್ಭೀರಬುದ್ಧಿಚೇಷ್ಟಾಃ ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿನೇವೇಶಿನಶ್ಚ ಸತ್ವಸಾರಾಃ| ತೇಷಾಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರೇವ ಗುಣಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ|| ತತ್ರ ಸರ್ವೈಃ ಸಾರೈರುಪೇತಾಃ ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತ್ಯತಿಬಲಾಃ ಪರಮಗೌರವಯುಕ್ತಾಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾಃ ಸರ್ವಾರಮ್ಭೇಷ್ವಾತ್ಮನಿ ಜಾತಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿನಿವೇಶಿನಃ ಸ್ಥಿರಸಮಾಹಿತಶರೀರಾಃ ಸುಸಮಾಹಿತಗತಯಃ ಸಾನುನಾದಸ್ನಿಗ್ಧಗಮ್ಭೀರಮಹಾಸ್ವರಾಃ ಸುಖೈಶ್ವರ್ಯವಿತ್ತೋಪಭೋಗಸನ್ಮಾನಭಾಜೋ ಮನ್ದಜರಸೋ ಮನ್ದವಿಕಾರಾಃ ಪ್ರಾಯಸ್ತುಲ್ಯಗುಣವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಪತ್ಯಾಶ್ಚಿರಜೀವಿನಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ|| ಅತೋ ವಿಪರೀತಾಸ್ತ್ವಸಾರಾಃ||" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚ ಪ್ರಮಾಣಮಪ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ಶಾ. ಅ.೮)-"ಸ್ವಾಙ್ಗುಲೈಃ ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠಪ್ರದೇಶಿನ್ಯೌದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಯತೇ| ತಿಸ್ರೋಽನ್ಯಾಃ ಕ್ರಮೇಣೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ಪಞ್ಚಮಭಾಗಹೀನಾಸ್ತನ್ನಖಹೀನಾ ವಾ| ಚತುರಙ್ಗುಲಾಯತಾಃ ಪೃಥಕ್ಪ್ರಪದಪಾದತಲಪಾರ್ಷ್ಣಯಃ ಷಟ್ಪಞ್ಚಚತುರಙುಲವಿಸ್ತೃತಾಃ| ಚತುರ್ದಶೈವಾಯಾಮೇನ ಪಾದಶ್ಚತುರ್ದಶೈವ ಪರಿಣಾಹೇನ| ತಥಾ ಗುಲ್ಫೌ ಜಙ್ಘಾಮಧ್ಯಂ ಚ| ಚತುರಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಃ ಪಾದಃ| ಅಷ್ಟಾದಶಾಯಾಮಾ ಜಙ್ಘಾ ಷೋಡಶ ಪರಿಣಾಹೇನ| ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಜಾನು ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಮ್| ಊರು ತ್ರಿಂಶತ್ಪರಿಣಾಹಾವಷ್ಟಾದಶಾಯಾಮೌ| ವೃಷಣೌ ಷಡಾಯಾಮೌ ಪರಿಣಾಹೇನ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೌ| ಮೇಢ್ರಃ ಷಡಙ್ಗುಲಾಯಾಮೋಽರ್ದ್ಧಪಞ್ಚಪರಿಣಾಹಃ| ಷೋಡಶವಿಸ್ತಾರಾ ಕಟೀ ಪಞ್ಚಾಶತ್ಪರಿಣಾಹಾ| ದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಬಸ್ತಿಶಿರಃ| ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮುದರಮ್| ದಶವಿಸ್ತಾರೇ ದ್ವಾದಶಾಯಾಮೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ| ದ್ವಾದಶೋತ್ಸೇಧಂ ತ್ರಿಕಮ್| ಅಷ್ಟಾದಶೋತ್ಸೇಧಂ ಪೃಷ್ಠಮ್| ದ್ವಾದಶಕಂ ಸ್ತನಾನ್ತರಮ್| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಃ ಸ್ತನಪರ್ಯನ್ತಃ| ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲವಿಶಾಲಂ ದ್ವಾದಶೋತ್ಸೇಧಮುರಃ| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಹೃದಯಮ್| ಅಷ್ಟಕೌ ಸ್ಕನ್ಧೌ ಕಕ್ಷೇ ಚ| ಷಟ್ಕಾವಂಸೌ| ಷೋಡಶಾಕೌ ಪ್ರಬಾಹೂ| ಪಞ್ಚದಶಕೌ ಪ್ರಪಾಣೀ| ದಶಾಙ್ಗುಲೌ ಪಾಣೀ| ತತ್ರಾಪಿ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಾ ಮಧ್ಯಮಾಙ್ಗುಲಿಃ| ತತೋಽರ್ಧಾಙ್ಗುಲಹೀನೇ ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯನಾಮಿಕೇ| ಸಾರ್ಧವ್ಯಙ್ಗುಲೌ ಕನಿಷ್ಠಿಕಾಙ್ಗುಷ್ಟೌ| ಚತುರುತ್ಸೇಧಾ ದ್ವಾವಿಂಶತಿಪರಿಣಾಹಾ ಶಿರೋಧರಾ| ದ್ವಾದಶೋತ್ಸೇಧಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಪರಿಣಾಹಮಾನನಮ್| ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಮಾಸ್ಯಮ್| ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಪೃಥಕ್ ಚಿಬುಕೌಷ್ಠನಾಸಾದೃಷ್ಠ್ಯನ್ತರಕರ್ಣಲಲಾಟಮ್| ಶಙ್ಖಗಣ್ಡಾಶ್ಚತುರಙ್ಗುಲಾಃ| ತ್ರಿಭಾಗಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಾ ನಾಸಾಪುಟಮರ್ಯಾದಾ| ದ್ವಯಙ್ಗುಲಾಯತಮಙ್ಗುಷ್ಠೋದರವಿಸ್ತೃತಂ ನೇತ್ರಮ್| ತತ್ರ ಶುಕ್ಲಾತ್ತೃತೀಯಾಂಶಃ ಕೃಷ್ಣಃ| ಕೃಷ್ಣಾನ್ನವಮಾಂಶಾ ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಾ ದೃಷ್ಟಿಃ| ಷಡಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಂ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಪರಿಣಾಹಂ ಶಿರ ಇತಿ| ಸರ್ವಂ ಪುನಃ ಶರೀರಮಙ್ಗುಲಾನಿ ಚತುರಶೀತಿಃ| ತದಾಯಾಮವಿಸ್ತಾರಸಮಂ ಸಮಮುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಯಥೋಕ್ತಪರಿಮಾಣಮಿಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ಸ್ನಾತಾನುಲಿಪ್ತಮಾಪಾದಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಶುಷ್ಯದ್ವರಮ್| ಅನಿಷ್ಟಂ ಹೀನಮಧಿಕಂ ವಾ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣಾದಿತಿ|" ಇತಿ| ಸತ್ತ್ವಾದಿಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ತಿಸೃಣಾಂ ಕಥಂ ಸುಖದುಃಖಾನುಭವಃ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana satvAdiprakRutInAM suKaduHKAnuBavaprakAraH (119) · Śloka 119

ಅನುತ್ಸೇಕಮದೈನ್ಯಂ ಚ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಚ ಸೇವತೇ| ಸತ್ವವಾಂಸ್ತಪ್ಯಮಾನಸ್ತು ರಾಜಸೋ ನೈವ ತಾಮಸಃ||೧೧೯||

ಅನುತ್ಸೇಕಂ ಕೃತ್ವಾ-ಅಭಿಮಾನಂ ಹಿತ್ವಾ, ಸತ್ತ್ವವಾನ್ ಪುರುಷಃ ಸುಖಂ ಸೇವತೇ-ಅನುಭವತಿ| ತಥಾ, ಅದೈನ್ಯಂ-ಕಾರ್ಪಣ್ಯಂ ಹಿತ್ವಾ, ದುಃಖಂ ಸೇವತೇ-ಅನುಭವತಿ| ತಪ್ಯಮಾನಸ್ತ್ವಿತಿ| ತುರ್ವ್ಯತಿರೇಕೇ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ| ರಾಜಸಃ ಪುನಃ ಪುರುಷಃ ತಪ್ಯಮಾನೋಽಹಮೇವಾಮುನಾ ಪ್ರಕೃಷ್ಟೇನಾನನ್ಯಸಾಧಾರಣೇನ ಸುಖೇನ ಸುಖಿತ್ಯೇವಂ ಸುಖಂ ಸೇವತೇ| ಅಹಙ್ಕಾರಾಕ್ರಾನ್ತಮಾನಸೋಽಹಮೇವೇದಂ ದುಃಖಂ ಸೋಢುಂ ಶಕ್ತ ಇತ್ಯೇವಂ ರಾಜಸೋ ನರೋ ದುಃಖಮನುಭವತಿ| ತಾಮಸಃ ಪುನಃ ಪುರುಷೋ ನೈವ ಸುಖಂ ಸೇವತೇ, ನ ದುಃಖಮ್, ಅತ್ಯನ್ತಮೂಢತ್ವಾತ್| ನಾಸೌ ಸುಖೇನ ಸುಖೀ, ನ ಚ ದುಃಖೇನ ದುಃಖೀ, ಪ್ರಾಪ್ತತೃತೀಯಾವಸ್ಥೋ ಯಥಾ ಪುರುಷಃ| ಏವಂ ದ್ವನ್ದ್ವಪ್ರಕೃತಿರಪಿ ಸುಖಂ ನ ಸೇವತೇ ನಾಪಿ ದುಃಖಮ್, ಅತ್ಯನ್ತಮೂಢತ್ವಾತ್| ಸಮಸತ್ತ್ವಾದಿಪ್ರಕೃತಿಸ್ತ್ವನುತ್ಸಿಕ್ತೋಽದೀನಃ ಸನ್ ಸುಖದುಃಖೇ ಸೇವತೇ|

Adhikarana AyurvRuddhikaro gaNaH (3) · Śloka 3

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಧಾನಫಲದಾಯಿ ಯತ್ಪ್ರಧಾನಂ ಪ್ರಶ್ಸ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವಪುಷಃ, ತದ್ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ ದಾನಶೀಲದಯಾಸತ್ಯಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಕೃತಜ್ಞತಾಃ| ರಸಾಯನಾನಿ ಮೈತ್ರೀ ಚ ಪುಣ್ಯಾಯುರ್ವೃದ್ಧಿಕೃದ್ಗಣಃ||೧೨೦|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾ ಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ದ್ವಿತೀಯೇ ಶಾರೀರಸ್ಥಾ- ನೇಽಙ್ಗವಿಭಾಗೋ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||

ದಾನಂ-ಧನಾದಿತ್ಯಾಗಃ, ತಚ್ಛೀಲಯತಿ-ಅಭ್ಯಸ್ಯತಿ ದಾನಶೀಲಃ| "ಶೀಲಿಕಾಮಿ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಣಃ| ದಯಾ-ದೀನೇಷ್ವಭ್ಯುಪಪತ್ತಿಃ| ಮೈತ್ರೀ-ಸರ್ವಸತ್ತ್ವಾನಾಮಾತ್ಮಭಾವನಮ್| ನ ಕೇವಲಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ (ಶ್ಲೋ-೧೦೬)- "ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಹಸ್ತತ್ರಯಂ" ಇತ್ಯಾದಿ "ವರ್ದ್ಧಮಾನಂ ಶನೈಃ" ಇತ್ಯೇತತ್ಪರ್ಯನ್ತಂ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ, ತಚ್ಛರೀರಸ್ಯಾಯುರ್ವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಹೇತುಃ| ಯಾವದಯಂ ದಾನಶೀಲಾದಿಗಣೋ ಮೈತ್ರ್ಯವಸಾನಃ ಪುಣ್ಯಾಯುರ್ವೃದ್ಧಿಕೃತ್| ದಾನಾದಯಶ್ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕೇಚಿತ್ಪುಣ್ಯಕೃತಃ, ಕೇಚಿದಾಯುರ್ವೃದ್ಧಿಕೃತಃ, ಕೇಚಿದುಭಯಕೃತಶ್ಚ| ಅನ್ಯೇಭ್ಯಶ್ಚ ಮಹಾಪುರುಷಲಕ್ಷಣೇಭ್ಯೋಽಸ್ಯೈವ ಗಣಸ್ಯ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಾ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಾಽಧ್ಯಾಯಾವಸಾನೇ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯಾಸ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯ- ಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ದ್ವಿತೀಯೇ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇಽಙ್ಗ ವಿಭಾಗೋ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೩||