3. aṅgavibhāgaśārīrōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ഗര്ഭവ്യാപദോऽനന്തരമങ്ഗവിഭാഗ ഉച്യതേ| അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗവിജ്ഞാനേ ഹി സതി സമ്യഗ്ഗര്ഭസ്യാഹരണാദികം കര്തും ശക്യതേ, നാന്യഥാ| ഇതീദമാഹ-

Adhikarana a~ggaviBAgaSArIrodhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോऽങ്ഗവിഭാഗം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

അങ്ഗസ്യ-ശരീരസ്യ, വിഭാഗോ-വിഭജനം, അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗാദിനാ പൃഥക്കരണം-അങ്ഗവിഭാഗഃ| അഥേത്യാദി പൂര്വവത്|

Adhikarana ShaDa~ggama~ggam (1) · Śloka 1

അഥ താന്യേവാങ്ഗാനി വിഭക്തുകാമ ആഹ ശിരോऽന്തരാധിര്ദ്വൌ ബാഹൂ സക്ഥിനീതി സമാസതഃ| ഷഡങ്ഗമങ്ഗം പ്രത്യങ്ഗം തസ്യാക്ഷിഹൃദയാദികമ്||൧||

ഷഡങ്ഗം-ഷഡവയവം, അങ്ഗം-ശരീരമ്| താന്യേവ ഷഡങ്ഗാന്യാഹശിരഃ, തഥാऽന്തരാധിഃ, തഥാ ദ്വൌ ബാഹൂ-വാമദക്ഷിണൌ, തഥാ സക്ഥിനീ ദ്വേ-വാമദക്ഷിണേ, ഇതി-ഏവം, സമാസതഃ-സങ്ക്ഷേപേണ, ഷഡങ്ഗമ്| വിസ്തരേണ പുനരനേകാവയവമ്| അന്തരാധിശബ്ദേന ശിരോബാഹുസക്ഥിവര്ജഃ സര്വോ മധ്യഭാഗ ഉച്യതേ| ആധീയന്തേ-നിബധ്യന്തേ യഥായഥം ശരീരസ്യാന്തഃ സ്ഥാപ്യന്തേ പ്രാക്കൃതേന കര്മണാ ശിരഃപ്രഭൃതയഃ പഞ്ചാവയവാ യസ്മിന് സോऽന്തരാധിഃ| തസ്യ-ഷഡവയവസ്യാങ്ഗസ്യ, അക്ഷിഹൃദയാദികം പ്രത്യങ്ഗമ്| ആദിശബ്ദേന കര്ണനാസാപാണിപാദാദിപരിഗ്രഹഃ| അവയവമവയവം പ്രതി യോऽവയവഃ, തത്പ്രത്യങ്ഗമുച്യതേ| ശരീരം വ്യോമവായ്വാദിപഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകം ചേതനാദീനാമധിഷ്ഠാനമ്|

Adhikarana pa~jcamahABUtaguNAH (2) · Śloka 2

അതസ്തമേവ പ്രത്യേകം മഹാഭൂതഗുണമാഹ ശബ്ദഃ സ്പര്ശശ്ച രൂപം ച രസോ ഗന്ധഃ ക്രമാദ്ങ്ഗുണാഃ| ഖാനിലാഗ്ന്യബ്ഭുവാമ്|൨|

ശബ്ദാദയഃ പഞ്ച ഗുണാഃ ക്രമാത്-ക്രമേണ, ഖാദീനാം പഞ്ചാനാം ഭവന്തി| ഖം ചാനിലശ്ചാഗ്നിശ്ചാപശ്ച ഭൂശ്ച ഖാനിലഗ്ന്യബ്ഭുവഃ, താസാമ്| തത്ര ശബ്ദഃ ഖസ്യ-ആകാശസ്യ ഗുണഃ, സുഷിരേऽതിരേക്തസ്പര്ശാദിഗുണചതുഷ്ടയായോഗിത്വേന ശബ്ദമാത്രസ്യൈവോപലമ്ഭാത്| സ്പര്ശോ വായോഃ| രൂപമഗ്നേഃ| രസോऽപാം-പാനീയസ്യ| ഗന്ധോ ഭൂമേഃ| ഏതേഷാം ഗുണാനാം ഖാദ്യാശ്രിതത്വാത്തേഷാം ഗുണാ ഇത്യുച്യന്തേ|

Adhikarana uttarottaramekaguNavRuddhyanvayaH (2) · Śloka 2

കിമേകൈക ഏവാകാശസ്യേവ വായ്വാദീനാം യഥോക്തോ ഗുണഃ ? ഉതാന്യേऽപി സന്തി ? ഇത്യാഹ | ഏകഗുണവൃധ്ദ്യന്വയഃ പരേ||൨||

ഏകേന ഗുണേന വൃദ്ധിഃ, തയാऽന്വയഃ-സമ്ബന്ധഃ| പരേ-വായ്വാദൌ മഹാഭൂതേ| അഥവാ, ഏകസ്യ ഗുണസ്യ വൃദ്ധിഃ, തയാऽന്വയഃ-അനുഗമസ്തദ്ഭാവിത്വം പര ഇതി| ചതുര്ണാം മഹാഭൂതാനാം പരത്വോക്തിഭാക്ത്വമാകാശാപേക്ഷയാ| തേന വായ്വാദൌ മഹാഭൂതേ ഏകഗുണവൃധ്ദ്യന്വയഃ| ആകാശസ്ത്വേകഗുണ ഏവ| തസ്യ പരത്വാസമ്ഭവാന്ന തസ്യൈകഗുണവൃധ്ദ്യന്വയഃ| ആകാശാത്പരേ-അനന്തരേ മഹാഭൂതേ വായ്വാഖ്യേ, ഏകഗുണ വൃധ്ദ്യന്വയേന ദ്വിഗുണത്വാത് ശബ്ദസ്പര്ശഗുണത്വമ്| തതഃ പരേ മഹാഭൂതേऽഗ്ന്യാഖ്യേ, ഏകഗുണവൃദ്ധ്യന്വയേന ത്രിഗുണത്വാത് ശബ്ദസ്പര്ശരൂപഗുണത്വമ്| തതഃ പരേ-ജലാഖ്യേ മഹാഭൂതേ, ഏകഗുണവൃധ്ദ്യന്വയേന ചതുര്ഗുണത്വാത് ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗുണത്വമ്| തതഃ പരേ-പൃഥിവ്യാഖ്യേ മഹാഭൂതേ, ഏകഗുണവൃധ്ദ്യന്വയേന പഞ്ചഗുണത്വാത് ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധഗുണത്വമ്| ഏവം പഞ്ചാനാം ഖാദീനാമേകഗുണവൃധ്ദ്യൈകദ്വിത്രിചതുഃ പഞ്ചഗുണത്വം ബോധ്യമ്| ഇദാനീം യഥാക്രമനിര്ദിഷ്ടേഭ്യോ ഭൂതേഭ്യോ യേ ഭാവാ ഭവന്തി, താന് ദര്ശയതി-

Adhikarana mahABUteByodehotpattiprakAraH (3-4) · Śloka 4

ഇദാനീം യഥാക്രമനിര്ദിഷ്ടേഭ്യോ ഭൂതേഭ്യോ യേ ഭാവാ ഭവന്തി, താന് ദര്ശയതി തത്ര ഖാത് ഖാനി ദേഹേऽസ്മിന് ശ്രോത്രം ശബ്ദോ വിവിക്തതാ| വാതാത്സ്പര്ശത്വഗുച്ഛ്വാസാ വഹ്നേര്ദൃഗ്രൂപപക്തയഃ||൩|| ആപ്യാ ജിഹ്വാരസക്ലേദാ ഘ്രാണഗന്ധാസ്ഥി പാര്ഥിവമ്| |൪|

[തത്ര-] തേഷു പഞ്ചസു മഹാഭൂതേഷു മധ്യേ, അസ്മിന് ദേഹേ-മനുഷ്യാദൌ സ്ഥൂലതയാ പരിണതേ, നാന്യസ്മിന്നതീന്ദ്രിയേ ഭൂതാദൌ| ഖാത്-ആകാശാത് സത്വബഹുലാത്, ഖാനി-ഛിദ്രാണി, 'ഭവന്തി' ഇതി ശേഷഃ| ഏവം ശ്രോത്രേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനം-ശ്രോത്രമ്| തഥാ, ശബ്ദോ-ഘോഷഃ| തഥാ, വിവിക്തതാ-ശൂന്യതാ രിക്തതാ, ഖാദേവ ചിദ്രവിശേഷഃ| യദ്യപി ഛിദ്രാദിഷു സര്വഭൂതാനാമേവ വ്യാപാരഃ, തഥാऽപ്യാകാശസ്യൈവാത്ര വിശിഷ്ടം കാരണത്വമ്| യഥാ-ഘടാദൌ മൃദ്ദണ്ഡചക്രസലിലസൂത്രാദികാരണസമുദായനിഷ്പന്നേऽപി മൃദ ഏവ വിശിഷ്ടകാരണത്വമ്| അത ഏവാസൌ മൃന്മയ ഏവോച്യതേ| ഏവം സര്വേഷു വക്ഷ്യമാണേഷു വാതാദിജേഷു സ്പര്ശാദിഷു ബോധ്യമ്| വാതാത്-അനിലാദ്രജോബഹുലാത്, സ്പര്ശാദയോ ഭവന്തി| സ്പര്ശഃ-സ്പര്ശനമ്| ത്വഗിഹ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനമ്| തഥാ, ഉച്ഛ്വാസഃ-പ്രാണാഖ്യഃ| വഹ്നേഃ സത്വരജോബഹുലാദ്ദൃഗാദയോ ഭവന്തി| ദ്ദൃക്-ദ്ദൃഷ്ടിഃ, ചക്ഷുരിന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനമ്| തഥാ, രൂപാഖ്യോ ഗുണഃ| പക്തിഃ-പാകഃ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| തേജഃപിത്തോഷ്മമേധാവര്ണശൌര്യാദയോऽപി വഹ്നേരേവ വേദ്യാഃ| അഭ്ദ്യഃ സത്വതമോബഹുലാഭ്യോ ജാതാ ആപ്യാ ജിഹ്വാദയോ ഭവന്തി| ജിഹ്വാശബ്ദേനാത്ര ജിഹ്വായാ വിശിഷ്ട ഏകദേശോ രസനേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനം വിവക്ഷിതഃ, ന സര്വൈവ ജിഹ്വാ| തഥാ, രസാഖ്യോ ഗുണഃ| തഥാ, ക്ലേദാഖ്യോ ഭാവഃ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| സ്വേദസ്നേഹമൂത്രാദയോऽപ്യാപ്യാ ഏവ| ഘ്രാണാദി പാര്ഥിവം ഭവതി| ഘ്രാണം-നാസായാ വിശിഷ്ട ഏകദേശോ ഘ്രാണേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനമ്| ഗന്ധോ ഗുണഃ| തഥാ, അസ്ഥി ഭാവഃ| ഏതാനി സര്വാണി പൃഥിവ്യാഖ്യാത്തമോബഹുലാന്മഹാഭൂതാജ്ജാതാനി|

Adhikarana dehe mAtRujapitRujaBAvAH (4-5) · Śloka 5

ദേഹേऽസ്മിന് കിം മാതൃജമ് ? കിം പിതൃജമ് ? ഇത്യാഹ | മൃദ്വത്ര മാതൃജം രക്തമാംസമജ്ജഗുദാദികമ്||൪|| പൈതൃകം തു സ്ഥിരം ശുക്രധമന്യസ്ഥികചാദികമ്| ചൈതനം ചിത്തമക്ഷാണി നാനായോനിഷു ജന്മ ച||൫||

അത്ര-അസ്മിന് ദേഹേ, അനേകസാമഗ്രീകേऽപി യന്മൃദു വസ്തു തന്മാതൃജമ്| മാതുരാധിക്യേന കാരണഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| മാതൃജമിതി "പഞ്ചമ്യാമജാതൌ" ഇതി ജനേര്ഡഃ| കിം പുനസ്തന്മൃദു ? ഇത്യാഹ-രക്തേത്യാദി| ആദിശബ്ദേന നാഭീഹൃദയയകൃത്പ്ലീഹാമാശയാദീനാം ഗ്രഹണമ്| നനു, ഗുദസ്യ മാംസപ്രായത്വാന്മാംസഗ്രഹണേനൈവ സിദ്ധം ഗ്രഹണമ്| തത് കിം ഗുദഗ്രഹണേന ? ബ്രൂമഃ| മാംസത്വസ്യാപ്യസ്യാനിശ്ചയാത് പൃഥഗുപാദാനം കൃതമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ.ശാ.അ.൪/൪൫)-"മാംസമര്മ ഗുദോऽന്യേഷാം" ഇതി| യദ്വസ്തു സ്ഥിരം തത് പൈതൃകം-പിതൃജമ്| കിം തത് ? ഇത്യാഹ-ശുക്രാദികമ്| ആദിശബ്ദേന ശിരാസ്നായുരോമാദീനാം ഗ്രഹണമ്| പൈതൃകമിതി "പിതുര്യച്ച" ഇതി ഠക്| "ഇസുസുക്താന്താത്കഃ" ഇതി കാദേശഃ| ചേതനാ-ആത്മൈവ, പ്രാക്കൃതശുഭാശുഭകര്മബീജക്ഷേത്രമിത്യര്ഥഃ| തതോ ജാതം ചൈതനമ്| കിം തത് ? ഇത്യാഹചിത്തമിത്യാദി| ചിത്തം-ഇന്ദ്രിയസാരഥിഃ| തഥാ, അക്ഷാണി-ശ്രോത്രാദീനി| നനു, ചൈതനാന്യക്ഷാണീത്യേതത്പൂര്വാപരവ്യാഹതമിവ മന്യാമഹേ| യതഃ പൂര്വമുക്തമ് (ശ്ലോ.൩)-"ഖാത്ഖാനി ദേഹേऽസ്മിന്" ഇതി| തത്കഥമിഹ ചൈതനാന്യക്ഷാണീത്യുച്യന്തേ ? ബ്രൂമഃ| നാത്ര തത്ര വാऽവധാരണം കൃതമ്| യഥാ ചൈതനാന്യേവാക്ഷാണി ഖാദേവ ഖാനീതി| തസ്മാദാകാശം ചേതനാ ച ദ്വയമപ്യക്ഷാണാം കാരണമിത്യവേഹി| തഥാ, നാനായേനിഷു-ഗജാജവാജിബസ്തശശശമ്ബരപ്രഭൃതിഷു, യജ്ജന്മ-സമ്ഭവഃ, തദപി ചൈതനമ്| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| കാമക്രോധലോഭഭയഹര്ഷധര്മാധര്മശീലതാസ്മൃതിബുദ്ധീച്ഛാദ്വേഷപ്രയത്നാഹങ്കാരസുഖദുഃഖായുഃസ്വരവിശേശാദയോऽപി ഹി ചൈതനാ ഏവ|

Adhikarana sAtmyajaBAvAH (6) · Śloka 6

| സാത്മ്യജം ത്വായുരാരോഗ്യമനാലസ്യം പ്രഭാ ബലമ്|൬|

സാത്മ്യം ത്രിവിധമ്, വ്യാധിസാത്മ്യം ദേശസാത്മ്യം ദേഹസാത്മ്യം ച| തത്രേഹ വ്യാധിസാത്മ്യം ന ഗൃഹ്യതേ| യതോ ദേഹസ്യ സമ്ഭവതഃ സമ്ഭൂതമാത്രസ്യ ചേയം വിചാരണാ പ്രസ്തുതാ, കുതഃ കിം സമ്ഭവതി? ഇതി| അതോ വ്യാധിചര്ചേഹാപ്രസ്താവാന്നോപയുജ്യതേ| [തസ്മാദ്ദേശസാത്മ്യം ദേഹസാത്മ്യം ച ഗൃഹ്യതേ| ദേഹസ്യ ഹി സമ്ഭവതഃ സമ്ഭൂതമാത്രസ്യ ച മാത്രാഹാരവിഹാരാദി യദപഥ്യമപ്യതിശയേന ശീലിതം തദപ്യസ്യ ദേഹസ്യോചിതതാം ഗച്ഛത്സുഖനുബന്ധത്വേന സാത്മ്യമുച്യതേ|] തസ്മാദ്ദേശസാത്മ്യം ദേഹസാത്മ്യമ് ച ഗ്രഹീതും യുക്തമ്| സാത്മ്യാജ്ജാതം-സാത്മ്യജമ്| കിം തത് ? ആയുഃ,-ജീവിതമ്| തഥാ, ആരോഗ്യം-ധാതുസാമ്യമ്| തഥാ, അനാലസ്യം-സര്വചേഷ്ടാസൂദ്യോഗഃ,-ഉത്സാഹഃ| തഥാ, പ്രഭാകാന്തിഃ| തഥാ, ബലം-ശക്തിഃ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| അലോലുപത്വേന്ദ്രിയപ്രസാദസ്വരവര്ണവീര്യൌജഃസമ്പത്പ്രഹര്ഷാദ്യപി ഹി സാത്മ്യജമേവ|

Adhikarana rasajaBAvAH (6) · Śloka 6

| രസജം വപുഷോ ജന്മ വൃത്തിര്വൃദ്ധിരലോലതാ||൬||

രസാത്-ആഹാരരസാത് പരിണതാജ്ജാതം രസജമ്| കിം തത് ? ജന്മ,-സമ്ഭവഃ| കസ്യ ? വപുഷഃ,-സകലസ്യ ശരീരസ്യ| തഥാ, വൃത്തിഃ-വര്തനം, ജീവിതാനുബന്ധഃ| രസം ഹി വിനാ ജീവിതസ്യാപ്യഭാവഃ| തഥാ, വൃദ്ധിഃ-ആയാമവിസ്തരാഭ്യാം യഥാസംസ്ഥാനസ്യ ശരീരസ്യാധിക്യമ്| തഥാ, അലോലിതാ-അലൌല്യമ്| അലോലതാ രസജേതി ലിങ്ഗവിപരിണാമേ സതി സമ്ബന്ധഃ| ഉദാഹരണമാത്രം ചേദമ്| ഉത്സാഹപുഷ്ടിതൃപ്തയോऽപി ഹി രസജാ ഏവ|

Adhikarana sAtvikAdiBAvAH (7-8) · Śloka 8

സാതിവികം ശൌചമാസ്തിക്യം ശുക്ലധര്മരുചിര്മതിഃ| രാജസം ബഹുഭാഷിത്വം മാനകൃദ്ദമ്ഭമത്സരമ്||൭|| താമസം ഭയമജ്ഞാനം നിദ്രാऽऽലസ്യം വിഷാദിതാ| |൮|

സത്വജം ശൌചാദികമ്| ശൌചം-വാക്കായമനസാം ശുദ്ധിഃ സത്യവാക്യാദ്യഭിധായിത്വം-വാക്ശുദ്ധിഃ, മൃജ്ജലാദിനാ ക്ഷാലനാദി ശാസ്ത്രോദിതം-കായികം ശൌചമ്| മാനസം തു ശൌചം-ജഗദ്ബന്ധുതാ കരുണാശുദ്ധസന്താനത്വമാസ്തിക്യാദി| ശൌചമിതി "ഇഗാന്താച്ച ലഘുപൂര്വാത്" ഇത്യണ്| ആസ്തിക്യമിതി അസ്തി പരലോക ഇതി മതിരസ്യേത്യാസ്തികഃ| "അസ്തി നാസ്തി" ഇത്യാദിനാ ഠക്| ആസ്തികസ്യ ഭാവ ആസ്തിക്യമ്| ബ്രാഹ്മാണാദിത്വാത് ഷ്യഞ്| തഥാ, ശുക്ലേ ധര്മേ നിര്വ്യാജേ, രുചിഃ-ഭക്തിഃ| മതിഃ-പ്രജ്ഞാ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| കൃതജ്ഞതാദാക്ഷിണ്യവ്യവസായശൌര്യഗാമ്ഭീര്യസ്മൃതിമേധാദയോऽപി ഹി സാത്ത്വികാ ഏവ| രാജസാനി ബഹുഭാഷിത്വാദീനി| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| ശൌര്യദുരുപചാരതാലോലുപത്വഹര്ഷകാമാദയോऽപി രാജസാ ഏവ| താമസാനി ഭയാദീനി| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| പ്രമാദശോകാദീന്യപി താമസാന്യേവ| തത്ര സത്വം-മനഃ, തസ്യോപപ്ലവോ രജസ്തമശ്ചേതി| സുശ്രുതേ (സങ്ഗ്രഹേ) ചോക്തമ് (സൂ.അ.൨൦)-"വയ്വാകാശധാതുഭ്യാം വായുഃ, ആഗ്നേയം പിത്തമ്, അമ്ഭഃപൃഥിവീഭ്യാം ശ്ലേഷ്മാ|" ഇതി| ആയുര്വേദാവതാരേ തൂക്തമ്-"ശീതോഷ്ണശമവൃദ്ധ്യാऽऽപ്യം ന പിത്തം ദ്രുതതാമ്രവത്| കരകാമ്ഭഃ കഫോ ഭൌമൌ നാനിലാനലസംഹതഃ||(?) ഇതി|

Adhikarana evM BUtamayo dehaH (8) · Śloka 8

അധുനാ ദേഹാശ്രിതസര്വഭാവോപസംഹാരം കുര്വന് പ്രധാനോ യോ ഭാവോ ദേഹസ്യ, തസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നിദമാഹ | ഇതി ഭൂതമയോ ദേഹഃ|൮|

സര്വേഭ്യോ ദേഹാശ്രിതഭാവേഭ്യോ മഹാഭൂതാനാമേവ പ്രാധാന്യമ്, തന്മയത്വാദ്ദേഹസ്യ സര്വഭാവാധാരഭൂതസ്യ

Adhikarana raktAtsaptatvagutpattiH (7) · Śloka 9

ഇത്യേവമനേന ഗ്രന്ഥേന ദേഹസ്യ ഭൂതമയത്വമഭിധായ, ഇദാനീം ദേഹസ്യ പ്രതിഭാഗശോ നിരൂപയന്നാഹ | തത്ര സപ്ത ത്വചോऽസൃജഃ||൮|| പച്യമാനാത്പ്രജായന്തേ ക്ഷീരാത്സന്താനികാ ഇവ| |൯|

തത്ര-തസ്മിന് മഹാഭൂതമയേ ദേഹേ, അസൃജോ-രക്താത് സപ്തത്വഗുത്പാദനസമര്ഥേന ധാതൂഷ്മണാ പച്യമാനാത്, സപ്ത ത്വചഃ പ്രകര്ഷേണ ജായന്തേ| കുതഃ കാ ഇവ ? യഥാ ക്ഷീരാത് പച്യമാനാച്ഛീതീഭൂതാത്തദുപരി ഘനഭാഗസ്വഭാവാഃ സന്താനികാഃ-ജാലികാഃ, ജായന്തേ തദ്വദസൃജഃ പച്യമാനാത്സപ്ത ത്വചോ ഭവന്തി| തത്ര "ഭാസിനീ ലോഹിനീ ശ്വേതാ താമ്രാ ത്വഗ്വേദിനീ തഥാ| സ്യാദ്രോഹിണീ മാംസധരാ സപ്തമീ പരികീര്തിതാ|| ൧|| വ്രീഹേരഷ്ടാദശാംശാऽऽദ്യാ ദ്വിതീയാ ഷോഡശാംശികാ| ദ്വാദശാംശാ തൃതീയാ തു ചതുര്ഥ്യഷ്ടാംശമാത്രികാ|| ൨|| പഞ്ചമീ പഞ്ചമാംശാ തു ഷഷ്ഠീ വ്രീഹിപ്രമാണികാ| വ്രീഹിദ്വയപ്രമാണാ തു സപ്തമീ ഭിഷജാം മതാ|| ൩|| ഖാദിച്ഛായാപഞ്ചകസ്യ ഭാസിന്യാധാരതാം ഗതാ| മന്യന്തേ ഷട് ത്വചഃ കേചിത്താസാം ബാഹ്യോദകാശ്രയാ|| ൪|| ദ്വിതീയാऽസൃഗ്ധരാ സിധ്മശ്വിത്രാധാരാ തൃതീയകാ| ചതുര്ഥീ സര്വകുഷ്ഠാനാമധിഷ്ഠാനത്വമാഗതാ|| ൫|| വിദ്രധ്യലജ്യധിഷ്ഠാനാ പഞ്ചമീ രോഗകാരിണീ| ഷഷ്ഠ്യത്ര യസ്യാം ച്ഛിന്നായാം താമ്യത്യന്ധം തമോ വിശേത്|| ൬|| യാമധിഷ്ഠായ ജായന്തേ സ്ഥൂലമൂലാനി പര്വസു| അരൂംഷി കൃഷ്ണരക്താനി ദുശ്ചികിത്സ്യതമാനി ച|| ൭|| " ഇതി|

Adhikarana kalAnirUpaNam (10) · Śloka 10

ഇദാനീം കലാ ആഹ | ധാത്വാശയാന്തരക്ലേദോ വിപക്വഃ സ്വംസ്വമൂഷ്മണാ||൯|| ശ്ലേഷ്മസ്നായ്വപരാച്ഛന്നഃ കലാഖ്യഃ കാഷ്ഠസാരവത്| താഃ സപ്ത|൧൦|

ധാതൂനാം-രസാദീനാം, ആശയാഃ-ആധാരാഃ, ജലാശയവത്തേഷാമന്തരാണ്യന്തരാലാനി, തേഷു ധാത്വാശയാന്തരേഷു ക്ലേദോ ധാത്വാശയാന്തരക്ലേദഃ| സ വിപക്വഃ കലാഖ്യ ഉച്യതേ-കലാസംജ്ഞാം ലഭതേ| കേന വിപക്വഃ ? സ്വംസ്വമൂഷ്മണാ,-ആത്മീയേനാത്മീയേന വഹ്നിനാ| യഥാ രസധാത്വാശയാന്തരസ്ഥഃ ക്ലേദോ രസധാതൂഷ്മണാ വിപക്വഃ കലൈകാ ഭവതി| യാവച്ഛുക്രധാത്വാശയാന്തരസ്ഥഃ ശുക്രധാതൂഷ്മണാ വിപക്വഃ സപ്തമീ കലാ ഭവതി| കീദൃശോ വിപക്വഃ ? ശ്ലേഷ്മണാ സ്നായ്വാऽപരയാ ച-ജരായ്വാഖ്യയാ, ഛന്നഃ-ഛാദിതഃ| "വാ ദാന്തശാന്ത" ഇത്യാദൌ ഛദേര്ണ്യന്താത് ഛന്നശബ്ദോ നിപാതിതഃ| കിംവത് ? കാഷ്ഠസാരവത്| യഥാ കാഷ്ഠസ്യ സാരഃ, തഥാऽയം ധാതുസാരശേഷോऽല്പത്വാത്കലാസംജ്ഞഃ| ധാത്വാശയാന്തരമര്യാദാഃ സപ്ത കലാഃ| തത്ര-"ആദ്യാ മംസധരാ യസ്യാം ധമന്യഃ സ്നായവഃ സിരാഃ| സ്രോതാംസി ച പ്രരോഹന്തി പ്രതാനൈര്വ്യാപിഭിഃ കലാ|| ൧|| ദ്വിതീയാऽസൃഗ്ധരാऽസ്യാം തു മാംസാന്തഃ ശോണിതം സ്ഥിതമ്| വിശേഷതഃ സിരാപ്ലീഹയകൃത്സു ക്ഷതജം ക്ഷതാത്|| ൨||മാംസാത്പ്രവര്തതേ ക്ഷീരം ക്ഷീരിവൃക്ഷാദിവ ക്ഷതാത്| മേദോധരാ തൃതീയാऽത്ര മേദാऽസ്ഥ്നാമുദരേ സ്ഥിതമ്|| ൩|| ഭവത്യണുഷു മജ്ജാऽന്തഃ സ്ഥൂലാസ്ഥിഷ്വഥ മൂര്ദ്ധനി| മസ്തുലുങ്ഗകപാലാന്തശ്ചതുര്ഥീ തു കഫാശ്രയാ|| ൪|| തത്സ്ഥഃ കഫോ ദ്രഢയതി സന്ധീനസ്ഥ്നാം ശരീരജാന്| പഞ്ചമ്യാസാം വിഡാധാരാ സാऽऽമപക്വാശയാശ്രയാ|| ൫|| ഉന്ദുകസ്ഥം വിഭജതേ മലം, പിത്തധരാ പുനഃ| ഷഷ്ഠീ പക്വാശയാന്തസ്ഥാ വഹ്നയധിഷ്ഠാനഭാവതഃ|| ൬|| പക്വാശയോന്മുഖം കൃത്വാ ബലാത്പിത്തസ്യ തേജസാ| ശോഷയന്തീ പചത്യന്നം തദേവ ച വിമുച്യതി|| ൭|| ദോഷദുഷ്ടാऽഥ ദൌര്ബല്യാദാമമേവ നിരസ്യതി| ലഭതേ ഗ്രഹണീസംജ്ഞാമസ്യാശ്ചാഗ്നിബലം ബലമ്|| ൮|| ശരീരം ധാരയത്യഗ്നിബലോപഷ്ടമ്ഭബൃംഹിതാ| അന്ത്യാ കലാ ശുക്രധരാ മൂത്രമാര്ഗമുപാശ്രിതാ|| ൯|| ദ്വയങ്ഗുലേ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ ബസ്തിദ്വാരസ്യ ചാപ്യധഃ| ശരീരം വ്യാപ്യ സകലം സാ ശുക്രം വര്തയത്യപി|| ൧൦||" ഇതി|

Adhikarana AdhArAH (10-11) · Śloka 11

കലാഖ്യം ഭാവമാഖ്യായ, ആധാരാഖ്യാന് ഭാവാനാഹ | സപ്ത ചാധാരാ രക്തസ്യാദ്യഃ ക്രമാത് പരേ||൧൦|| കഫാമപിത്തപക്വാനാം വായോര്മൂത്രസ്യ ച സ്മൃതാഃ| ഗര്ഭാശയോऽഷ്ടമഃ സ്ത്രീണാം പിത്തപക്വാശയാന്തരേ||൧൧||

ന കേവലം കലാഃ സപ്ത യാവദാധാരാ അപി സപ്ത| രക്താദീനാമസ്മിന് ദേഹേ സമ്ഭവന്തീതി വാക്യശേഷഃ| രക്തസ്യാദ്യോ-രസാഖ്യോധാതുഃ, പരേ-അന്യേ യേ ധാതവഃ ഷട്, തേ ക്രമാത്-യഥാക്രമം, കഫാദീനാമാധാരാഃ സ്മൃതാഃ-ഉക്താഃ| ആമസ്യാന്നസ്യ യ ആധാരഃ സോऽത്രാമശബ്ദേനോക്തഃ| തഥാ പക്വസ്യാന്നസ്യ-പുരീഷതാം പ്രാപ്തസ്യ, യ ആധാരഃ സ പക്വശബ്ദേനോച്യതേ| ഗര്ഭാശയോ-ഗര്ഭാധാരോ, യഃ സോऽഷ്ടമഃ സ്ത്രീണാമേവ ദേഹേ സമ്ഭവതി ന പുംസാമ്| ക്വ ശരീരദേശേ സ്ത്രീണാം സമ്ഭവതി ? ഇത്യാഹ-പിത്തപക്വാശയാന്തര ഇതി| പക്വശബ്ദേനേഹ പക്വാന്നമുച്യതേ| പിത്തം ച പക്വം ച പിത്തപക്കേ, തയോരാശയൌ ആധാരൌ, പിത്തപക്വാശയയോരന്തരം-മധ്യം, പിത്തപക്വാശയാന്തരമ്| തസ്മിന് ഗര്ഭസ്യാശയഃ|

Adhikarana koShThA~ggAni (12) · Śloka 12

കോഷ്ഠാങ്ഗാനി സ്ഥിതാന്യേഷു ഹൃദയം ക്ലോമ ഫുപ്ഫുസമ്| യകൃത്പ്ലീഹോന്ദുകം വൃക്കൌ നാഭിഡിമ്ഭാന്ത്രബസ്തയഃ||൧൨||

ഏഷു-രക്താദ്യാധാരേഷു, കോഷ്ടാങ്ഗാനി-ഉദരാവയവാ ഹൃദയാദീനി, സ്ഥിതാനി-ആശ്രിതാനി| തത്ര-"കഫരക്തപ്രസാദാത്സ്യാദ്ധൃദയം സ്ഥാന മോജസഃ| ചേതനാനുഗഭാവാനാം പരമം ചിന്തിതസ്യ ച|| ൧|| മാംസപേശീചയോ രക്തപദ്മാകാരമധോമുഖമ്| തസ്യ ദക്ഷിണതഃ ക്ലോമ യകൃത്ഫുപ്ഫുസമാസ്ഥിതമ്|| ൨|| സമാനവായുപ്രധ്മാതാദ്രക്താദ്ദേഹോഷ്മപാചിതാത്| കിഞ്ചിദുച്ഛ്രിതരൂപസ്തു ജായതേ ക്ലോമസംജ്ഞകഃ|| ൩|| തത്തുല്യഹേതുജേ പ്ലീഹയകൃതീ ഭിഷജാം മതേ| രക്തകിട്ടാദുന്ദുകം സ്യാത്ഫുപ്ഫുസോ രക്തഫേനജഃ|| ൪|| മേദോസൃജഃ പച്യമാനാത് സ്യാതാം വൃക്കൌ പ്രസാദജൌ| നാഭിഃ സര്വശിരാണാം സ്യാദാധാരഃ, ശകൃതഃ പുനഃ|| ൫|| ഡിമ്ഭം സ്യാദ്രക്തമാംസസ്യ പ്രസാദാദന്ത്രസമ്ഭവഃ| സാര്ധത്രിവ്യാമമന്ത്രാണി പുരുഷാണാം തു താനി ച|| ൬|| സ്ത്രീണാം ത്രിവ്യാമമാത്രാണി, ബസ്തിര്മൂത്രസ്യ ചാശയഃ|" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (ശാ.അ.൫)-"കഫരക്തവാഹിസ്രോതസാം മഹാഭൂതാനാം ച പ്രസാദാദിന്ദ്രിയാണി| തേഷ്വപി നേത്രേ ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രസാദാച്ഛുക്ലമണ്ഡലമ്, തത്പിതൃജമ്| അസൃജഃ കൃഷ്ണമണ്ഡലമ്, തന്മാതൃജമ്| മധ്യേ ദ്ദൃഷ്ടിമണ്ഡലമ്, തദുഭയാത്മകമ്| പക്ഷ്മവര്ത്മശുക്ലകൃഷ്ണദ്ദൃഷ്ട്യാഖ്യാനി പഞ്ച മണ്ഡലാനി| തത്സന്ധയശ്ചത്വാരോ ദ്വൌ ചാപാങ്ഗകനീനയോരിതി [ തേ ഷട് ] ഷട് [ ച ] പടലാനി| ദ്വേ വര്ത്മനീ| ബാഹ്യം ചാശ്രിതമഗ്ന്യമ്ഭസീ, ദ്വിതീയം മാംസം, തൃതിയം മേദഃ, ചതുര്ഥമസ്ഥി, തേഷാം ബഹലതാ ദ്ദൃഷ്ടേഃ പഞ്ചമാംശേന| ബന്ധനഗുണാസ്തു ചത്വാരഃ സിരാകണ്ഡരാമേദഃകഫാത്മകാഃ| ശ്ലേഷ്മാ തു പരം സര്വസന്ധിബന്ധനമിത്യുക്തം പ്രാക്| നേത്രാശ്രിതം തേജോ ബാഹ്യതേജസാ സ്വയോനിനാ യോഗാച്ഛസ്ത്രമിവാശ്മനാ കര്മണ്യം ഭവതി| അതിയോഗാദുപഹന്യതേ| തച്ച വൈദ്യുതവദ്വഡവാമുഖവച്ചാമ്ഭോ മധ്യഗമപി വീര്യോകര്ഷാത്തേജസ്ത്വം ന ജഹാതി|" ഇതി| അധുനാ യാനി വിശേഷേണ ജീവിതസ്യ സ്ഥാനാനി-ദേഹാവയവാഃ, താന്യാഹ-

Adhikarana jIvitasthAnAni (13) · Śloka 13

ദശ ജീവിതധാമാനി ശിരോരസനബന്ധനമ്| കണ്ഠോऽസ്രം ഹൃദയം നാഭിര്ബസ്തിഃ ശുക്രൌജസീ ഗുദമ്||൧൩||

ശിരശ്ച രസനം ച ശിരോരസനമ്| രസനം-ജിഹ്വാ| ബധ്യതേऽനേനേതി ബന്ധനമ്| ശിരോരസനസ്യ ബന്ധനം ശിരോരസനബന്ധനമ്| ശിരോരസനബന്ധനാദീനി ദശ ജീവിതസ്യ സ്ഥാനാനി| ഏതേഷു സ്ഥാനേഷു വിശേഷേണ ജീവിതം-ശരീരേന്ദ്രിയസത്വാത്മസംയോഗലക്ഷണം, അവതിഷ്ഠതേ|

Adhikarana SarIre jAlAdInAM saMKyA (14-16) · Śloka 16

ജാലാനി കണ്ഡരാശ്ചാങ്ഗേ പൃഥക് ഷോഡശ നിര്ദിശേത്| ഷട് കൂര്ചാഃ സപ്ത സീവന്യോ മേഢ്രജിഹ്വാശിരോഗതാഃ||൧൪|| ശസ്ത്രേണ താഃ പരിഹരേച്ചതസ്രോ മാംസരജ്ജവഃ| ചതുര്ദശാസ്ഥിസങ്ഘാതാഃ, സീമന്താ ദ്വിഗുണാ നവ||൧൫|| അസ്ഥ്നാം ശതാനി ഷഷ്ടിശ്ച ത്രീണി ദന്തനഖൈഃ സഹ| |൧൬|

ജാലാനീവ ജാലാനി ശരീരേ ഷോഡശ ആദിശേത്| കണ്ഡരാശ്ച പൃഥഗേവ ഷോഡശ ആദിശേത്-ബ്രൂയാത്| ആചാര്യ ഇതി ശേഷഃ| തഥാ, ഷട് കൂര്ചാ അങ്ഗേ സ്യുഃ| തഥാ സീവന്യഃ സപ്തസങ്ഖ്യാ മേഢ്രാദിസ്ഥിതാഃ| താഃ ശസ്ത്രേണ പരിഹരേത്, പ്രത്യവായഭയാത്| ന താസു ശസ്ത്രം പാതയേദിത്യര്ഥഃ| തത്ര-"ശിരാസ്നായ്വസ്ഥിപിശിതൈശ്ചത്വാരി മാണിബന്ധനേ| ഏകത്രൈകത്ര ഗുല്ഫേ ച ജാലാന്യേവം തു ഷോഡശ|| ൧|| ഹസ്തയോര്ദ്വേ പാദയോര്ദ്വേ ഗ്രീവാഭാഗേऽഥ പൃഷ്ഠതഃ| പ്രത്യേകം തു ചതസ്രഃ സ്യുഃ കണ്ഡരാ ഇതി ഷോഡശ|| ൨|| കരയോര്ദ്വൌ പാദയോര്ദ്വൌ ഗ്രീവായാം മേഹനേ തഥാ| ഏകൈകമിതി ഷട് കൂര്ചാഃ, സീവന്യഃ സപ്ത കീര്തിതാഃ|| ൩|| ഏകാ മേഢ്രേऽഥ ജിഹ്വായാം ഭവേയുഃ പശ്ച മൂര്ദ്ധനി| പൃഷ്ഠവംശേ ഹ്യുഭയതശ്ചതസ്രോ മാംസരജ്ജവഃ|| ൪|| ബാഹ്യേ ദ്വേ അന്തരേ ദ്വേ ച, ഗുല്ഫേ ജാനുനി വങ്ക്ഷണേ| ത്രികേ ശിരസി കക്ഷായാം കൂര്പരേ മണിബന്ധനേ|| ൫|| അസ്ഥ്നാം ഭവേയുഃ സങ്ഘാതാ അമീ അത്ര ചതുര്ദശ| സീമന്താഃ പഞ്ച മൂര്ധ്നി സ്യുര്ഗുല്ഫാദിഷ്വസ്ഥിസങ്ഘവത്|| ൬|| അസ്ഥ്നാം ശതാനി ഷഷ്ടിശ്ച ത്രീണി ദന്തനഖൈഃ സഹ| പഞ്ച പാദനഖാഃ സക്ഥ്നി പ്രത്യങ്ഗുല്യ സ്ഥികത്രയമ്|| ൭|| ഏവം പഞ്ചദശൈതാനി ശലാകാഃ പഞ്ച തു സ്മൃതാഃ| ഏകസ്തത്പ്രതിബന്ധശ്ച ജങ്ഘായാം കൂര്ചഗുല്ഫകേ|| ൮|| ദ്വേ ദ്വേ ഇതി ഷഡേവ സ്യുഃ പാര്ഷ്ണാവൂരൌ ച ജാനുനി| ഏകൈകമിത്യേ കസക്ഥ്നി പഞ്ചത്രിംശത്തഥാऽപരേ|| ൯|| ഭുജയോഃ സക്ഥിതുല്യാനി ഭേദാ ഏഷാം തു നാമതഃ| പാണിഃ സ്യാത്പാദവതത്ര ഹസ്തമൂലം ച പാര്ഷ്ണിവത്|| ൧൦|| മണിബന്ധോ ഗുല്ഫതുല്യഃ കൂര്ചതുല്യോ ദ്വയേऽപി ച| പ്രകോഷ്ഠൌ ജങ്ഘയാ തുല്യൌ ജാനുവത്കൂര്പരോ ഭവേത്|| ൧൧|| ഊരുവദ്വാഹുപൃഷ്ഠം സ്യാന്ദന്തരാധൌ തു പര്ശുകാഃ| ചതുര്വിംശതിരേതേഷു സ്ഥാലകാന്യര്ബുദാനി ച|| ൧൨|| താവന്തി പൃഷ്ഠേ ത്രിംശത്സ്യുരുരസ്യഷ്ടൌ ത്രികേ ഭഗേ| ഏകൈകം സ്യാദക്ഷകയോരംസയോസ്തത്ഫലാഖ്യയോഃ|| ൧൩|| നിതമ്ബേ തു ഭവേതാം ദ്വേ ശതമേതത്സവിംശതി| ഗണ്ഡയോഃ കര്ണയോര്ദ്വേ ദ്വേ ശങ്ഖയോശ്ചാഥ താലുനി|| ൧൪|| തഥാ ജത്രുണ്യേകമേകം ഗ്രീവായാം തു ത്രയോദശ| കണ്ഠനാഡ്യാം തു ചത്വാരി ഹനുബന്ധേ ദ്വയം ഭവേത്|| ൧൫|| ദ്വാത്രിംശദേവ ദന്താഃ സ്യുസ്തത്സങ്ഖ്യോലൂഖലാനി ച| ത്രീണി ഘ്രാണേ ഷട് ശിരസി ശതമൂര്ധ്വമിതി സ്മൃതമ്|| ൧൬|| ശാഖാന്തരാധ്യൂര്ധ്വഭേദാദേവം ഷഷ്ടിശതത്രയമ്| കപാലം രുചകം ചൈവ തരുണം വലയം തഥാ|| ൧൭|| നലകം പഞ്ചധേതി സ്യുര്നിതമ്ബേ ഗണ്ഡജാനുനി| താലുമധ്യേ ശിരസ്യംസേ കപാലാഖ്യാനി നിര്ദിശേത്|| ൧൮|| ദശനാ രുചകാഖ്യാഃ സ്യുര്ഘ്രാണേ കര്ണേऽക്ഷികോശകേ| തരുണാനി പൃഷ്ഠപാര്ര്ശ്വേ ചരണേ വലയാനി തു|| ൧൯|| ശേഷാണി നലകാഖ്യാനി നാമാഖ്യാതാകൃതീനി ച|" ഇതി|

Adhikarana tatra dhanvantarimatam (16-17) · Śloka 17

| ധന്വന്തരിസ്തു ത്രീണ്യാഹ, സന്ധീനാം ച ശതദ്വയമ്||൧൬|| ദശോത്തരം| |൧൭|

ധന്വന്തരിസംജ്ഞഃ പുനസ്തന്ത്രകൃദസ്ഥ്നാം ശതാനി ത്രീണ്യേവാഹ, നാധികാനി| തഥാ, അസ്ഥിസന്ധീനാം ശതദ്വയം ദശോത്തരം ധന്വന്തരിരാഹേതി യോജ്യമ്| "സങ്ഖ്യായന്തേ സന്ധയോऽത്ര ചതസ്രോऽങ്ഗുലയഃ പദേ| ചതസൃഷ്വങ്ഗുലീഷു സ്യുഃ പ്രത്യേകം ത്രയ ഏവ തു|| ൧|| ദ്വാവങ്ഗുഷ്ഠേ വങ്ക്ഷണേ സ്യാദേകോ ഗുല്ഫേऽഥ ജാനുനി| സക്ഥ്യേകസ്മിന് സപ്തദശ താവന്തോऽപി ദ്വിതീയകേ|| ൨|| ഭുജയോഃ സക്ഥിതുല്യാനി അന്തരാധൌ ത്വിമേ മതാഃ| ത്രയഃ കടീകപാലേഷു വിംശതിശ്ചതുരുത്തരാ|| ൩|| പൃഷ്ഠേ തദ്വത്പാര്ശ്വയോശ്ച, ഉരസ്യഷ്ടൌ തഥോര്ധ്വതഃ| ശിരോധരായാമഷ്ട സ്യുഃ കണ്ഠനാഡ്യാം ത്രയഃ സ്മൃതാഃ|| ൪|| ഹൃദയക്ലോമയകൃതാം നാഡീഷ്വഷ്ടാദശ സ്മൃതാഃ| ദ്വാത്രിംശദ്ദന്തമൂലേഷു ഏകൈകേ ഘ്രാണകാകലേ|| ൫|| മൂര്ധ്നി ച, ദ്വൌ കര്ണശങ്ഖേ ഗണ്ഡനേത്രേ ച വര്ത്മനി| ഹനുസന്ധൌ ച വിജ്ഞേയൌ ദ്വൌ ഭ്രുവോശ്ചോപരി സ്മൃതൌ|| ൬|| പഞ്ച മൂര്ദ്ധകപാലേഷു ഊര്ധ്വമേവം ത്ര്യശീതികാഃ| സംജ്ഞയൈതേऽഷ്ടധാ ജ്ഞേയാ മണിബന്ധേऽഥ ജാനുനി|| ൭||ഗുല്ഫേऽങ്ഗുലൌ കോരസംജ്ഞാ ദ്വിജമൂലേഷു വങ്ക്ഷണേ| കക്ഷായാം ചോലൂഖലാഖ്യാ അംസപീഠേ ഗുദേ ഭഗേ|| ൮|| നിതമ്ബേ ചൈവ സാമുദ്ഗാ ഗ്രീവായാം പൃഷ്ഠവംശകേ| പ്രതരാഃ, സ്യുര്മൂര്ദ്ധകടീകപാലേ തുന്നസീവനാഃ|| ൯|| ഹനൂഭയേ കാകതുണ്ഡാഃ, കണ്ഠസ്യ യകൃതസ്തഥാ| ഹൃദയക്ലോമനേത്രാണാം നാഡ്യാം മണ്ഡലനാമകാഃ|| ൧൦|| ശ്രോത്രശൃങ്ഗാടകാഖ്യേഷു ശങ്ഖാവര്താ ഇതി സ്മൃതാഃ|" ഇതി|

Adhikarana Atreyamatam (17) · Śloka 17

അഥാത്രേയമതം ബ്രൂതേ സഹസ്രേ ദ്വേ നിജഗാദാത്രിനന്ദനഃ| |൧൭|

അത്രിനന്ദനോ ദ്വേ സഹസ്രേ സന്ധീനാം നിജഗാദ-പ്രോവാച| സ ഹി സ്നായുപേശീസിരാശ്രിതൈഃ സന്ധിഭിഃ സഹ ഗണയതി| ഏതച്ച ബാഹുല്യേനോക്തമ്| തഥാ ഹി-നവസു സ്നായുശതേഷു നവശതാനി സന്ധീനാമ്, പഞ്ചസു പേശീശതേഷു പഞ്ചശതാനി,, സപ്തസു സിരാശതേഷു സപ്തശതാനി, ഇത്യേകവിംശതിശതാനി പ്രായേണ പ്രാപ്നുവന്തീതി മന്യാമഹേ|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17) · Śloka 17

| സ്നാവ്നാം നവശതീ|൧൭|

സ്നായൂനാമസ്മിന് ദേഹേ നവശതീ| നവാനാം ശതാനാം സമാഹാരോ നവശതീ, "ദ്വിഗോഃ" ഇതി ങീപ്, നവശതാനിത്യര്ഥഃ| തത്ര "പദേ പഞ്ച സ്യുരങ്ഗുല്യഃ പ്രത്യങ്ഗുലി തു താനി ഷട്| ത്രിംശദേവം, ദശ ദശ കൂര്ചേ പാദതലേ തഥാ|| ൧|| ഗുല്ഫേ ചേതി, ത്രിംശദേവ ജങ്ഘായാം, ദശ ജാനുനി| ചത്വാരിംശത്സ്യുരൂരൌ ച, വങ്ക്ഷണേ ദശ, സക്ഥിനി|| ൨|| സാര്ധം ശതം, ദ്വിതീയേऽപി തദ്വദ്ബാഹ്വോശ്ച സക്ഥിവത്| ശാഖാസ്വേവം ഷട്ശതാനി, കട്യാം ദ്വേ വിംശതീ സ്മൃതേ|| ൩|| വിംശതിര്മുഷ്കയോര്മേഢ്രബസ്ത്യന്ത്രേഷു ച കീര്തിതാഃ| അശീതിഃ പൃഷ്ഠഭാഗേ സ്യുഃ, പാര്ശ്വയോഃ ഷഷ്ടിരക്ഷയോഃ|| ൪|| ചത്വാര്യുരസ്യഷ്ടദശ, അഷ്ടാവംസയുഗേ സ്മൃതാഃ| മധ്യേ ശതദ്വയം ത്രിംശദ്വേ ദ്വേ മന്യാവടൌ സ്മൃതേ|| ൫|| നേത്രൌഷ്ഠതാലുനി തഥാ, ഗ്രീവായാം ത്രിംശദീരിതാഃ| ജത്രുണി ത്രീണി, ചത്വാരി ഹന്വോഃ പഞ്ച തു കീര്തിതാഃ|| ൬|| ജിഹ്വായാം, ദന്തമാംസേഷു ദ്വാദശൈവാഥ മൂര്ധ്നി ഷട്| ഏവം ശതാനി സ്നായൂനാം നവൈതേഷു വിനിര്ദേശേത്|| ൭|| ആമപക്വാശയാന്ത്രേഷു ബസ്തൌ ച സുഷിരാണി തു| പ്രതാനവന്തി ശാഖാസു മഹാസ്നാവാനി കണ്ഡാരാഃ|| ൮|| വൃത്താനി, പാര്ശ്വ പൃഷ്ഠോരഃശിരസി സ്യുഃ പൃഥൂനി ച| സിരാദിഭ്യോऽപ്യസ്ഥിതോऽപി രക്ഷേത്സ്നാവാനി യത്നതഃ|| ൯||" ഇതി| തഥാ ചോക്തമ് (സുശ്രുതേ ശാ. അ. ൫/൩൫)- "ന ഹ്യസ്ഥീനി തഥാ ഹിംസ്യുര്ന പേശ്യോ ന ച സന്ധയഃ| വ്യാപാദിതാ അപി സിരാ യഥാ സ്നായൂനി ദേഹിനാമ്|| സ്നായൂനി യോ വേത്തി സമ്യഗ്ബാഹ്യാന്യാഭ്യന്തരാണി ച| സ ഗൂഢം ശല്യമാഹര്തും ദേഹാച്ഛക്നോതി ദേഹിനഃ||" ഇതി|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17-18) · Śloka 18

| പഞ്ച പുംസാം പേശീശതാനി തു||൧൭|| അധികാ വിംശതിഃ സ്ത്രീണാം യോനിസ്തനസമാശ്രിതാഃ| |൧൮|

"പേശ്യഃ സമ്പ്രതി ഭണ്യന്തേ പഞ്ചാങ്ഗുല്യോऽഥ താസു താഃ| പ്രത്യേകം തിസ്ര ഇത്യേവം താഃ പഞ്ചദശ കീര്തിതാഃ|| ൧|| ദശ പാദതലേ ഗുല്ഫേ തഥാ പാദസ്യ ചോപരി| കൂര്ചേ തു (ച) വിംശതിഃ സ്യാത്തു ജങ്ഘായാം, പഞ്ച ജാനുനി|| ൨|| ഊരൌ വിംശതിരിത്യേവം ശതം സക്ഥ്യേകതോ ഭവേത്| ശതം ദ്വിതീയേऽപി തഥാ, സക്ഥിവദ്ഗുജയോര്മതാഃ|| ൩|| ചത്വാര്യേവം ശതാനി സ്യുഃ ശാഖാസ്വേകൈവ മേഹനേ| സീവന്യാം ച, വൃഷണയോര്ദ്വേ, സ്ഫിജോസ്തു ദശ സ്മൃതാഃ|| ൪|| തിസ്രോ ഗുദേ, ബസ്തിമൂര്ധ്നി ദ്വേ, ചതസ്രസ്തു കോഷ്ടഗാഃ| നാഭ്യാമേകാऽഥ, ഹൃദ്യേകാ, സ്യാദേകാऽऽമാശയേऽപി, ഷട്|| ൫|| യകൃത്പ്ലീഹോന്ദുകേഷു, സ്യുശ്ചതസ്രഃ, പൃഷ്ഠതോ ദശ| പാര്ശ്വയോര്വക്ഷസി ദശ, ചതസ്രശ്ചാക്ഷകാംസയോഃ|| ൬|| ഇത്യന്തരാധൌ ഷഷ്ടിഃ, സ്യുര്ഗ്രീവായാം ദശ, ഗണ്ഡയോഃ| അഷ്ടൌ, ഹനുപ്രദേശേऽഷ്ടാവേകൈകാ കാകലേ തഥാ|| ൭|| ജിഹ്വായാം മൂര്ധ്നി ഗലകേ, ദ്വേ ലലാടേऽഥ താലുനി (ദ്വേ ദ്വേ താലുലലാടയോഃ)| ദ്വേ ഓഷ്ഠയോഃ, കര്ണയോര്ദ്വേ, നാസായാം ദ്വേ ച കീര്തിതേ|| ൮|| പുരുഷാണാം ഭവേദേതത്പേശീനാം ശതപഞ്ചകമ്| ദശാധികാഃ സ്യുഃ സ്തനയോര്ദശ യോനൌ ച യോഷിതാമ്|| ൯|| പ്രത്യേകം സ്തനയോഃ പഞ്ച, താസാം വൃദ്ധിസ്തു യൌവനേ| യോന്യന്തരാശ്രിതേ ദ്വേ തു ദ്വേ ച വൃത്തേ മുഖാശ്രിതേ|| ൧൦|| ഗര്ഭമാര്ഗാശ്രയാസ്തിസ്രോ യത്ര ഗര്ഭോऽവതിഷ്ഠതേ| ശങ്ഖനാഭ്യാകൃതിര്യോനിസ്ത്ര്യാവര്താ ജായതേ സ്ത്രിയാഃ|| ൧൧|| തസ്യാസ്തൃതീയ ആവര്തേ രോഹിതസ്യാകൃതിര്ഭവേത്| ഗര്ഭശയ്യാऽഥ തിസ്രശ്ച ഭവേയുഃ സമ്പ്രവേശികാഃ|| ൧൨|| ശുക്രസ്യ ചാര്തവസ്യൈവം പേശീസ്തന്ത്രവിദോ വിദുഃ|" ഇതി| (സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് ശാ.അ.൫)- "ഏതാഭിര്ഹി ശരീരേ തനുബഹലസ്ഥൂലാണുവക്രവൃത്തഹ്രസ്വദീര്ഘസ്ഥിരമൃദുശ്ലക്ഷ്ണകര്കശാഭിഃ സന്ധ്യസ്ഥിസിരാസ്നാവാനി പ്രച്ഛാദിതാനി| സിരാധമനീനാം ചാണുശോ വിഭജ്യമാനാനാമേകോനത്രിംശച്ഛതസഹസ്രാണി നവ ച ശതാണി ഷട്പഞ്ചാശാനി ഭവന്തി| താഭിരിദം ശരീരം ഗവാക്ഷിതം പിനദ്ധമാതതം ച| താവന്തി ച കേശശ്മശ്രുലോമാനി| താസാം ഹി മുഖാനി തത്പ്രതിബദ്ധാനി| അതസ്താനി താഭിരാപ്യായ്യന്തേ| തൈശ്ച താഃ സ്വേദമഭിവഹന്തി| തഥാऽഭ്യങ്ഗാലേപാദിവീര്യം ത്വചിവിപക്വമന്തര്നയന്തി| സ്പര്ശ ച ഗൃഹ്ണന്തി| സ്രോതാംസി പുനരസങ്ഖ്യേയാന്യേവ|" ഇതി| അന്യേ ത്വാഹുഃ-"ശരീരേ രോമ്ണാം ദ്വാസപ്തതിഃ കോഠ്യോ ഭവന്തി|" ഇതി|

Adhikarana sirANAM saMKyA (18-19) · Śloka 19

ഇദാനീം സിരാഃ സങ്ഖ്യാതുമാഹ | ദശ മൂലസിരാ ഹൃത്സ്ഥാസ്താഃ സര്വം സര്വതോ വപുഃ||൧൮|| രസാത്മകം വഹന്ത്യോജസ്തന്നിബദ്ധം ഹി ചേഷ്ടിതമ്| |൧൯|

ഹൃദി തിഷ്ഠന്തീതി ഹൃത്സ്ഥാഃ, ദശ മൂലസിരാഃ| യതോऽന്യാസാം സിരാണം സര്വാസാം മൂലഭൂതത്വേനൈവൈതാഃ സ്ഥിതാഃ, തതഃ പ്രധാനഭൂതാ ഇത്യര്ഥഃ| ഹൃത്സ്ഥാഃ-ഹൃദയസമ്ബദ്ധാഃ| താഃ സര്വം വപുഃ-സകലം ദേഹം, ഓജോ വഹന്തി-പ്രാപയന്തി| കഥമ് ? സര്വതഃ,-സര്വദിക്കമ്| വപുരോജോ വഹന്തീതി വഹേര്ദ്വികര്മകത്വാത് വപുരോജശ്ച കര്മ| കിമ്ഭൂതമോജഃ ? രസാത്മകം,-രസസ്വഭാവമ്, ആഹാരാത്സാരകിട്ടതയാ പരിണതാത് സാരമ്| തന്നിവദ്ധം ഹി ചേഷ്ടിതമ്| താസു-ദശസു സിരാസു, നിബദ്ധം-നിശ്ചയേന സ്ഥിതം, ചേഷ്ടിതം-വാക്കായമനോവ്യാപാരഃ| ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യസ്മാത്തന്നിബദ്ധം ചേഷ്ടിതമതസ്താ മൂലസിരാഃ|

Adhikarana AsAM saMsthAnam (19-20) · Śloka 20

ഇദാനീമ് സംസ്ഥാനമാസാം നിര്ദിശതി | സ്ഥൂലമൂലാഃ സുസൂക്ഷ്മാഗ്രാഃ പത്രരേഖാപ്രതാനവത്||൧൯|| ഭിദ്യന്തേ താസ്തതഃ സപ്തശതന്യാസാം ഭവന്തി തു| |൨൦|

സ്ഥൂലം മൂലം യാസാം താ ഏവമ്| സുഷ്ടു സൂക്ഷ്മമഗ്രം-പ്രാന്തോ യാസാം താ ഏവമ്| സ്ഥൂലമൂലത്വേന താസാം വ്യാനവായുവിക്ഷിപ്തോ രസഃ ശീഘ്രമേവ ചാന്തഃ പ്രവിശതി| സൂക്ഷ്മപ്രാന്തത്വേന രോമരാജ്യാമപ്യന്തഃ പ്രവിശ്യ തേഷാം രോമ്ണാം വൃദ്ധിഹേതുഃ സമ്പദ്യതേ| തതശ്ചാസ്മിന് ദേഹേ സ്ഥൂലമൂലാഃ സുസൂക്ഷ്മാഗ്രാഃ പത്രരേകാപ്രതാനവത് ഭിദ്യന്തേ-അനേകധാ സമ്പദ്യന്തേ| യഥാ, വൃക്ഷസ്യ പലാശരേകാനാം പ്രതാനാഃ-സമൂഹാഃ, സ്ഥൂലമൂലാഃ സുസൂക്ഷ്മാഗ്രാ അനേകധാ ജായന്തേ തഥൈവൈതാഃ സിരാഃ സ്ഥൂലമൂലാഃ സൂക്ഷ്മാഗ്രാ അനേകധാ സമ്പദ്യന്തേ നാനാരൂപാ യതഃ, തതഃ-തസ്മാദ്ധേതോഃ, പലാശരേഖാപ്രതാനവദനേകധാ ഗമനാദാസാം സിരാണാം സപ്തശതാനി ഭവന്തി| തുശബ്ദോऽവധാരണേ ഭിന്നക്രമഃ, സപ്തൈവ ശതാനി|

Adhikarana SAKAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (20-21) · Śloka 21

| തത്രൈകൈകം ച ശാഖായാം ശതം, തസ്മിന്ന വേധയേത്||൨൦|| സിരാം ജാലന്ധരാം നാമ തിസ്രശ്ചാഭ്യന്തരാശ്രിതാഃ| |൨൧|

താസാമേകൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി ശതമ്| തസ്മിന്-സിരാശതേ, സിരാം ജാലന്ധരാം നാമ-യാ ജാലാനി ധാരയതി താം, ന വിധ്യേത്| തിസ്രശ്ചേതി| യാശ്ചാന്യാസ്തിസ്രഃ സിരാ അഭ്യന്തരാശ്രിതാഃ-അന്തര്മുഖാഃ, താ അപി ന വേധ്യാ ഇതി ചശബ്ദാര്ഥഃ| ഏവം സക്ഥ്ന്യാശ്രിതേ സിരാശതേ ചതസ്രഃ സിരാ ന വേധ്യാഃ| ദ്വിതീയേऽപി സക്ഥ്നി ചതസ്ര ഏവ| സക്ഥിവദ്ബാഹ്വോരപി| ഏവം ചതുര്ഷു സിരാശതേഷു ശാഖാസ്വാശ്രിതേഷു ഷോഡശ സിരാ ന വേധ്യാഃ|

Adhikarana SroNyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (21-22) · Śloka 22

| ഷോഡശദ്വിഗുണാഃ ശ്രോണ്യാം, താസാംദ്വേ ദ്വേ തു വങ്ക്ഷണേ||൨൧|| ദ്വേ ദ്വേ കടികതരുണേ ശസ്ത്രേണാഷ്ടൌ സ്പൃശേന്ന താഃ| |൨൨|

ഷട്ത്രിംശച്ഛതമന്തരാധൌ| തത്ര ഷോഡശദ്വിഗുണാഃ ശ്രോണ്യാം-ദ്വാത്രിംശച്ച്രോണ്യവയവാശ്രിതാ സിരാഃ| താസാം മധ്യേ ദ്വേ ദ്വേ തു വങ്ക്ഷണേദ്വയോര്വങ്ക്ഷണയോഃ പ്രത്യേകം ദ്വേ സിരേ| ദ്വേ ദ്വേ കടീകതരുണേ-ദ്വയോഃ കടീകതരുണയോഃ പ്രത്യേകം ദ്വേ സിരേ| ഏവം ശ്രോണ്യാശ്രിതാ അഷ്ടൌ സിരാഃ ശസ്ത്രേണ ന് സ്പൃശേത്|

Adhikarana pArshvayoH siraasaMkhyA avedyasirAshca (22) · Śloka 22

| പാര്ശ്വയോഃ ഷോഡശൈകൈകാമൂര്ധ്വഗാം വര്ജയേത്തയോഃ||൨൨||

പാര്ശ്വയോഃ ഷോഡശ സിരാഃ| താസാമേകൈകാമൂര്ധ്വഗാം പാര്ശ്വസന്ധിസംജ്ഞാം പ്രത്യേകം വര്ജയേത്|

Adhikarana pRuShTe sirAsaMKyA avedyasirASca (23) · Śloka 23

ദ്വാദശദ്വിഗുണാഃ പൃഷ്ഠേ പൃഷ്ഠവംശസ്യ പാര്ശ്വയോഃ| ദ്വേ ദ്വേ തത്രോര്ധ്വഗാമിന്യൌ ന ശസ്ത്രേണ പരാമൃശേത്||൨൩||

ദ്വാദശദ്വിഗുണാഃ പൃഷ്ഠേ-ചതുര്വിംശതിഃ സിരാഃ പൃഷ്ഠമാശ്രിതാഃ| താസാം പൃഷ്ഠവംശസ്യ പാര്ശ്വയോഃ-പൃഷ്ഠവംശമുഭയതഃ, ദ്വേ ദ്വേ തത്രോര്ധ്വഗാമിന്യൌ| ഏവം ചതസ്രഃ ശസ്ത്രേണ ന പരാമൃശേത്|

Adhikarana jaThare sirAsaMKyA avedyasirASca (24) · Śloka 24

പൃഷ്ഠവജ്ജഠരേ താസാം മേഹനസ്യോപരി സ്ഥിതേ| രോമരാജീമുഭയതോ ദ്വേ ദ്വേ ശസ്ത്രേണ ന സ്പൃശേത്||൨൪||

പൃഷ്ഠവജ്ജഠരേ-പൃഷ്ഠേന തുല്യാഃ സിരാ ഉദരേ, തത്സങ്ഖ്യാ ചതുര്വിംശതിരിത്യര്ഥഃ| താസാം-ഉദരാശ്രിതാനാം ശിരാണാം മധ്യാത്, മേഹനസ്യ മേഢ്രസ്യോപരി സ്ഥിതേ, രോമരാജീമുഭയതഃ-ഉഭയപാര്ശ്വയോഃ, ദ്വേ ദ്വേ സിരേ| ഏവം ചതസ്രഃ സിരാഃ| താഃ ശസ്ത്രേണ ന പരാമൃശേത്|

Adhikarana urasi sirAsaMKyA avedyasirASca (25-26) · Śloka 26

ചത്വാരിംശദുരസ്യാസാം ചതുര്ദശ ന വേധയേത്| സ്തനരോഹിതതന്മൂലഹൃദയേ തു പൃഥഗ്ദ്വയമ്||൨൫|| അപസ്തമ്ഭാഖ്യയോരേകാം തഥാऽപാലാപയോരപി| |൨൬|

ചത്വാരിംശദുരസി സിരാഃ| താസാം മധ്യാത് ചതുര്ദശ സിരാ ന വേധയേത്| താ ഏവ ദര്ശയതി-സ്തനരോഹിതേത്യാദി| തയോഃ-സ്തനയോര്മൂലേ തന്മൂലേ| തത്ര സ്തനരോഹിതയോഃ, തഥാ സ്തനമൂലയോഃ തഥാ ഹൃദയേ, പൃഥക്-പ്രത്യേകം, ദ്വയം-ദ്വേ ദ്വേ സിരേ, ന വിധ്യേത്| അപസ്തമ്ഭാഖ്യയോഃ പ്രത്യേകമേകാം സിരാം, തഥാऽപാലാപയോഃ പ്രത്യേകമേകാം സിരാം ന വിധ്യേത്|

Adhikarana grIvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (26-27) · Śloka 27

| ഗ്രീവായാം പൃഷ്ഠവത്താസാം നീലേ മന്യേ കൃകാടികേ||൨൬|| വിധുരേ മാതൃകാശ്ചാഷ്ടൌ ഷോഡശേതി പരിത്യജേത്| |൨൭|

ഗ്രീവായാം പൃഷ്ഠവത് സിരാണാം സങ്ഖ്യാ-ചതുര്വിംശതിഃ സിരാഃ| താസാം സിരാണാം മധ്യാന്നീലേ ദ്വേ, മന്യേ ദ്വേ, കൃകാടികേ ദ്വേ, വിധുരേ ദ്വേ, അഷ്ടൌ ച മാതൃകാഃ-മാതൃകാഖ്യാനി മര്മാണി, ഇതി-ഏവം, ഷോഡശ പരിത്യജേത്-ന ശസ്ത്രം താസു പാതയേത്|

Adhikarana hanvoH sirAsaMKyA avedyasirASca (27) · Śloka 27

| ഹന്വോഃ ഷോഡശ, താസാം ദ്വേ സന്ധിബന്ധനകര്മണീ||൨൭||

ഹന്വോര്ദ്വയോഃ ഷോഡശ സിരാഃ സംശ്രിതാഃ| താസാം സിരാണാം മധ്യാദ്വേസിരേ പരിത്യജേത്| കിംകര്മണീ തേ ആഹ ? സന്ധിബന്ധനകര്മണീ| ബധ്യതേऽനേനേതി ബന്ധനമ്| സമ്ധേര്ബന്ധനം സന്ധിബന്ധനമ്| അര്ഥാദ്ധനുസമ്ബന്ധിനഃ സന്ധേര്ബന്ധനം കര്മ-ക്രിയാ, യയോഃ സിരയോസ്തേ സന്ധിബന്ധനകര്മണീ സിരേ|

Adhikarana jihvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28) · Śloka 28

ജിഹ്വായാം ഹനുവത്താസാമധോ ദ്വേ രസബോധനേ| ദ്വേ ച വാചഃപ്രവര്തിന്യൌ|൨൮|

ജിഹ്വായാം ഹനുവത് സിരാസങ്ഖ്യാ-ഷോഡശൈവ സിരാഃ| താസാം മധ്യാത് ജിഹ്വായാ അധോ യേ ദ്വേ സ്ഥിതേ രസബോധനേ-യാഭ്യാം രസോ ജ്ഞായതേ മധുരാദിരസബോധിന്യൌ, ദ്വേ ച വാചഃപ്രവര്തിന്യൌ യേ സിരേ, ഏവം ചതസ്രോ ജിഹ്വാശ്രിതാഃ സിരാഃ പരിത്യജേത്|

Adhikarana nAsAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28-29) · Śloka 29

| നാസായാം ചതുരുത്തരാ||൨൮|| വിംശതിര്ഗന്ധവേദിന്യൌ താസാമേകാം ച താലുഗാമ്| |൨൯|

നാസായാം ചതുരുത്തരാ വിംശതിഃ സിരാണാമ്, ഏവം ചതുര്വിംശതിഃ സിരാ നാസാശ്രിതാഃ| താസാം മധ്യാദ്വേ ഗന്ധവേദിന്യൌ-ഗന്ധം വേദിതും ശീലം യയോസ്തേ ഗന്ധവേദിന്യൌ സിരേ, തഥൈകാം താലുഗാം സിരാമ്, ഏവം നാസാശ്രിതാഃ സിരാസ്തിസ്രഃ പരിത്യജേത്|

Adhikarana nayanayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (29-30) · Śloka 30

| ഷട്പഞ്ചാശന്നയനയോര്നിമേഷോന്മേഷകര്മണീ||൨൯|| ദ്വേ ദ്വേ, അപാങ്ഗയോര്ദ്വേ ച താസാം ഷഡിതി വര്ജയേത്| |൩൦|

ഷട്പഞ്ചാശന്നയനയോഃ സിരാഃ| താസാം മധ്യാന്നിമേഷോന്മേഷകര്മണീ| നിമേഷോന്മേഷൌ-നിമിലനോന്മീലനേ, കര്മണീ യയോസ്തേ നിമേഷോന്മേഷകര്മണീ സിരേ ദ്വേ ദ്വേ പ്രത്യേകമ്, തഥാऽപാങ്ഗയോര്ദ്വേ സിരേ, ഏവം ഷട് സിരാ വര്ജയേത്-തത്ര ശ്സ്ത്രം ന പാതയേത്|

Adhikarana lalATe sirAsaMKyA avedyasirASca (30-31) · Śloka 31

| നാസാനേത്രാശ്രിതാഃ ഷഷ്ടിര്ലലാടേ, സ്ഥപനീശ്രിതാമ്||൩൦|| തത്രൈകാം, ദ്വേ തഥാऽऽവര്തൌ, ചതസ്ത്രശ്ച കചാന്തഗാഃ| സപ്തൈവം വര്ജയേത്താസാമ്|൩൧|

നാസാനേത്രഗതാ യാഃ സിരാ ഉക്താഃ| താസാം മധ്യാല്ലലാടേ ഷഷ്ടിഃ സിരാ ഭവന്തി| തത്ര-താസാം മധ്യാത്, സ്ഥപനീശ്രിതാം-സ്ഥപനീനാമമര്മവിശേഷസ്തത്രസ്ഥാം, ഏകാം സിരാം ന വിധ്യേത്| ദ്വേ തഥാऽऽവര്തൌമര്മണീ, തയോരാവര്തയോഃ സ്ഥിതേ ദ്വേ സിരേ ന വിധ്യേത്| ചതസ്രശ്ച കചാന്തഗാഃ-കേശാന്തസ്ഥാഃ സിരാഃ, ന വിധ്യേത്| ഏവം സപ്ത സിരാ ലലാടേ വര്ജയേത്|

Adhikarana karNayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (31-32) · Śloka 32

| കര്ണയോഃ ഷോഡശാത്ര തു||൩൧|| ദ്വേ ശബ്ദബോധനേ ശങ്ഖൌ സിരാസ്താ ഏവ ചാശ്രിതാഃ| ദ്വേ ശങ്ഖസന്ധിഗേ താസാമ്|൩൨|

കര്ണയോര്ദ്വയോഃ ഷോഡശ സിരാഃ| അത്ര തു-അസ്മിന് ഷോഡശസങ്ഖ്യേ സിരോദ്ദേശേ, കര്ണയോരാസ്ഥിതേ ദ്വേ സിരേ ശബ്ദബോധനേ-യാഭ്യാം ശബ്ദോ ബുധ്യതേ-ജ്ഞായതേ തേ, വര്ജയേത്| ശങ്ഖൌ സിരാസ്താ ഏവ കര്ണാശ്രിതാഃ| താസാം മധ്യാദ്വേ സിരേ ശങ്ഖസന്ധിഗേ-ശങ്ഖസന്ധ്യാശ്രിതേ, വര്ജയേത്|

Adhikarana mUrdhni sirAsaMKyA avedyasirASca (32-33) · Śloka 33

| മൂര്ധ്നി ദ്വാദശ തത്ര തു||൩൨|| ഏകൈകാം പൃഥഗുത്ക്ഷേപസീമന്താധിപതിസ്ഥിതാമ്| |൩൩|

മൂര്ധ്നി വിഷയേ ദ്വാദശ സിരാഃ| തത്ര തു-താസു ദ്വാദശസു സിരാസു മധ്യേऽഷ്ടൌ സിരാഃ ശസ്ത്രേണ വര്ജയേത്| താ ഏവാഹ-ഏകൈകാമിതി| ഏവം പ്രത്യേകമുത്ക്ഷേപയോര്ദ്വയോരേകൈകാം, സീമന്തേഷു പഞ്ചസ്വേകൈകാം, അധിപതാവേകാം, ഇത്യഷ്ടൌ|

Adhikarana sirAvarNanopayogakathanam (33) · Śloka 33

| ഇത്യവേധ്യവിഭാഗാര്ഥം പ്രത്യങ്ഗം വര്ണിതാഃ സിരാഃ||൩൩||

ഇതി-സമപ്തൌ പ്രകാരേ വാ| അവേഷ്യസിരാവിഭാഗവിജ്ഞാനാര്ഥം തന്നിമിത്തം, പ്രത്യങ്ഗം-ശിരസ്യന്തരാധൌ ബാഹ്വാദിഷു, യാഃ സിരാസ്താ വര്ണിതാഃ-ഉക്താഃ താ വര്ണയിതും സമാപ്താ ഇതി, അഥവാऽനേന പ്രകാരേണ പൂര്വോക്തേന വര്ണിതാഃ|

Adhikarana avedhyAnAM saMKyA (34) · Śloka 34

അവേധ്യാസ്തത്ര കാര്ത്സ്നേന ദേഹേऽഷ്ടാനവതിസ്തഥാ| സങ്ഹ്കീര്ണാ ഗ്രഥിതാഃ ക്ഷുദ്രാ വക്രാഃ സന്ധിഷു ചാശ്രിതാഃ||൩൪||

തത്ര-താസു സിരാസു മധ്യേ, കാര്ത്സ്നേന- സാകല്യേന, അഷ്ടാനവതിഃ സിരാ അവോധ്യാ വര്ണിതാഃ| ദേഹേ-ശരീരേ| ന കേവലമേത ഏവാവേധ്യാഃ, യാവത്സങ്കീര്ണാദയശ്ചേതി തഥാശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| സങ്കീര്ണാഃ-പരസ്പരം നിബദ്ധാഃ| ഗ്രഥിതാ ഇവ-ഗ്രഥിതാഃ| ക്ഷുദ്രാഃ-അല്പാഃസൂക്ഷ്മാ ന മഹത്യഃ| വക്രാഃ-കുടിലാഃ| തഥാ സന്ധിഷു-അസ്ഥിസന്ധിഷു, യാ ആശ്രിതാസ്താ അപി ന വേധ്യാഃ|

Adhikarana sirANAM raktAdivahatvam (35-36) · Śloka 36

താസാം ശതാനാം സപ്താനാം പാദോऽസ്രം വഹതേ പൃഥക്| വാതപിത്തകഫൈര്ജുഷ്ടം ശുദ്ധം ചൈവം സ്ഥിതാ മലാഃ||൩൫|| ശരീരമനുഗൃഹ്ണന്തി പീഡയന്ത്യന്യഥാ പുനഃ| |൩൬|

താസാം സിരാണാം സമ്ബന്ധീനി യാനി സപ്തശതാനി, തേഷാം പാദഃ-പഞ്ചസപ്തത്യധികം ശതം, അസ്രം വഹതേ, അസ്മിന് ദേഹേ| കിമ്ഭൂതം തദ്രക്തമ് ? വാതപിത്തകഫൈര്ജുഷ്ടം-സേവിതം, ശുദ്ധം ച-രൈരനാക്രാന്തമജുഷ്ടം കൃത്വാ| പൃഥത്-പ്രത്യേകം കൃത്വാ, പാദോऽസ്രം വഹതേ| ഏവം വാതജുഷ്ടം രക്തം സിരാശതം പഞ്ചസപ്തത്യധികം വഹതേ| പിത്തജുഷ്ടം പഞ്ചസപ്തത്യധികം ശതം, തഥാ കഫജുഷ്ടം പഞ്ചസപ്ത്യധികം ശതം, തഥാ ശുദ്ധം രക്തം പഞ്ച സപ്ത്യധികം ശതം വഹതേ| ഏവം-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, മലാഃസ്ഥിതാഃ ശരീരമനുഗൃഹ്ണന്തി-വര്തയന്തി| അന്യഥാ പുനഃ-വ്യത്യയേന സ്ഥിതാഃ, പീഡയന്തി-വികാരേണ യോജയന്തി|

Adhikarana vAtAsravAhakAnAM lakShaNam (36-37) · Śloka 37

കിംലക്ഷണാഃ സിരാ വാതാദിജുഷ്ടമസ്രം വഹന്തി ? ഇത്യാഹ | തത്ര ശ്യാവാരുണാഃ സൂക്ഷ്മാഃ പൂര്ണരിക്താഃ ക്ഷണാത്സിരാഃ||൩൬|| പ്രസ്പന്ദിന്യശ്ച വാതാസ്രം വഹന്തേ| |൩൭|

തത്ര-താസു സിരാസു മധ്യേ, ശ്യാവാരുണാ വര്ണേന യാഃ സിരാസ്താ വാതാസ്രം-വാതരക്തം, വഹന്തേ| തഥാ സൂക്ഷ്മാഃ| തഥാ പൂര്ണരിക്താഃ വായോശ്ചലത്വാത് ക്ഷണാത്പൂര്ണാഃ ക്ഷണാദ്രിക്താഃ-ശൂന്യാ ഏവ| തഥാ പ്രസ്പന്ദിന്യഃ| കില സ്പന്ദനം സര്വാസാം വിദ്യതേ, പ്രകര്ഷേണ തു വാതരക്തവാഹിനീനാമിതി പ്രശബ്ദേന ദ്യോത്യതേ|

Adhikarana pittAsravAhakAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

പിത്തശോണിതമ്| സ്പര്ശോഷ്ണാഃ ശീഘ്രവാഹിന്യോ നീലപീതാഃ|൩൭|

സിരാഃ പിത്തശോണിതം വഹന്തേ| കിംവിധാഃ ? സ്പര്ശോഷ്ണാഃസ്പര്ശേനോഷ്ണാഃ, ന ശീതാഃ| തഥാ, ശീഘ്രവാഹിന്യഃ| തഥാ, നീലപീതാ വര്ണേന|

Adhikarana kaPAsravAhakAnAM lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| കഫം പുനഃ||൩൭|| ഗൌര്യഃ സ്നിഗ്ധാഃ സ്ഥിരാഃ ശീതാഃ| |൩൮|

കഫം പുനര്ഗൌര്യോ വഹന്തേ| തഥാ സ്നിഗ്ധാദിവിശേഷണാഃ| കഫമിതി കഫശോണിതമ്, ശോണിതശബ്ദലോപാത്| സ്നിഗ്ധാഃ-സ്നിഗ്ധച്ഛായാഃ| തഥാ, സ്ഥിരാഃ-ന തു ചപലാഃ| തഥാ, ശീതാഃ സ്പര്ശേന|

Adhikarana saMsRuShTAsravAhakAnAM lakShaNam (38) · Śloka 38

സംസൃഷ്ടം ലിങ്ഗസങ്കരേ| |൩൮|

ലിങ്ഗസങ്കരേ-യഥാ നിര്ദിഷ്ടസ്യ ലക്ഷണസ്യ സങ്കീര്ണത്വേ, സംസൃഷ്ടം-കപാവാതജുഷ്ടം വാതപിത്തജുഷ്ടം കഫപിത്തജുഷ്ടം ത്രിഭിരപി ദോശൈര്ജുഷ്ടം, രക്തം സിരാ വഹന്തി-സകലം ശരീരം പ്രാപയന്തി|

Adhikarana SuddhaSoNitavahAnAM rohiNInAM lakShaNam (38) · Śloka 38

| ഗൂഢാഃ സമസ്ഥിതാഃ സ്നിഗ്ധാ രോഹിണ്യഃ ശുദ്ധശോണിതമ്||൩൮||

ഗൂഢാഃ-അന്തര്ഗതാഃ, തഥാ സമം കൃത്വാ സ്ഥിതാഃ-സമസ്ഥിതാഃ, തഥാ സ്നിഗ്ധാഃ-സ്നിഗ്ധച്ഛായാഃ, രോഹിണ്യഃ-സിരാപരസംജ്ഞാ ലോഹിതാഭാസാ വാ പ്രസരണശീലാ വാ, ശുദ്ധശോണിതം ദേഹേऽസ്മിന് വഹന്തി|

Adhikarana nABisaMbaddhAH sirAH (39-40) · Śloka 40

ധമന്യോ നാഭിസമ്ബദ്ധാ വിംശതിശ്ചതുരുത്തരാ| താഭിഃ പരിവൃതാ നാഭിശ്ചക്രനാഭിരിവാരകൈഃ||൩൯|| താഭിശ്ചോര്ധ്വമധസ്തിര്യഗ്ദേഹോऽയമനുഗൃഹ്യതേ| |൪൦|

ധമന്യോ നാഭിസമ്ബദ്ധാ വിംശതിശ്ചതുരുത്തരാ-ചതുര്വിംശതിരിത്യര്ഥഃ| താഭിഃ-ധമനീഭിഃ, നാഭിഃ പരിവൃതാ-പരിവേഷ്ടിതാ| കഥമ് ? ചക്രനാഭിരിവാരകൈഃ,-യഥാ രഥാങ്ഗസ്യ മധ്യമഭാഗോ നാഭിശബ്ദവാച്യോऽരകൈഃ പരിവ്രിയതേ തദ്വന്നാഭിഃ-ശരീരമധ്യഭാഗോ, ധമനീഭിഃ| ധ്മാനാദ്ധമന്യഃ സ്രോതോവിശേഷാ ഉച്യന്തേ| താഭിഃ ധമനീഭിഃ, അയം ദേഹ ഊര്ധ്വമധസ്തിര്യക് ചാനുഗൃഹ്യതേ-രസാദിപ്രാപണകര്മണാ താഃ കായസ്യാനുഗ്രഹം കുര്വന്തി| താഭിരയം ദേഹ ആയ്യായതേ, ആരാമ ഇവ ജലഹാരിണീഭിഃ കേദാര ഇവ കുല്യാഭിഃ| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (ശാ. അ.൬)-"താസാം ഖലു ധമനീനാം മധ്യാദ്ദശ ധമന്യ ഊര്ധ്വം പ്രസൃതാ ദശാധഃ പ്രസൃതാസ്തിര്യക് ചതസ്രഃ| താഭിര്യഥാസ്വമങ്ഗാവയവാ ഊര്ധ്വാധസ്തിര്യക് സമാശ്രിതാ ധാര്യന്തേ ആപ്യായ്യന്തേ ച| താസാമൂര്ധ്വഗാ ഹൃദയമഭിപ്രപന്നാഃ പ്രത്യേകം ത്രിധാ ജായന്തേ| ഏവം താസ്ത്രിംശത്| ത്രിംശതോ മധ്യാദ്വേ ദ്വേ വാതപിത്തകഫരക്തരസാന് വഹതഃ| ഏവം ദശ| ദ്വേ ദ്വേ ശബ്ദരൂപരസഗന്ധാന് ഗൃഹ്ണീതഃ| ഏവമഷ്ടാഭിഃ ശബ്ദരൂപരസഗന്ധാ ഗൃഹ്യന്തേ| ദ്വാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം ഭാഷതേ ഘോഷം കരോതി സ്വപിതി പ്രതിബുധ്യതേ ച| ഏവമഷ്ടൌ ദ്വേ ചാശ്രു വഹതഃ| തഥൈവ ദ്വേ സ്തനാശ്രിതേ നാര്യാഃ സ്തന്യം നരസ്യ ശുക്രമ്| അധോഗമാഃ പക്വാശയസ്ഥാ ദശ ത്രിധാ ജായന്തേ| ഏവം താ അപി ത്രിംശത്| തത്രാദ്യാഃ പൂര്വവദ്ദശ ദ്വേ ദ്വേ വാതപിത്തകഫരക്തരസാന് വഹതഃ| ദ്വേ വഹതോऽന്നമന്ത്രാശ്രയേണ, ദ്വേ തോയം ദ്വേ മൂത്രമ്| ദ്വേ ശുക്രം വഹതോ ദ്വേ ച മുഞ്ചതഃ| ത ഏവ നാരീണാമാര്തവം വഹതഃ| ദ്വേ വര്ചോനിരസന്യൌ സ്ഥൂലാന്ത്രപ്രതിബദ്ധേ| ഏവം ദ്വാദശ| ശേഷാസ്ത്വഷ്ടൌ ധമന്യസ്തിരശ്ചീനാഃ സ്വേദമഭിവര്ദ്ധയന്തി| തിര്യഗ്ഗാമിന്യസ്തു ചതുസ്രോ ഭിദ്യമാനാഃ സുബഹുധാ ഭവന്തി|" ഇതി|

Adhikarana strIpuruShANAM dRuSyasrotAMsi (40-41) · Śloka 41

ഇദാനീമ് സ്ത്രീപുരുഷാണാം ദൃശ്യാനി സ്രോതാംസി നിരുപയിതുമാഹ | സ്രോതാംസി നാസികേ കര്ണൌ നേത്രേ പായ്വാസ്യമേഹനമ്||൪൦|| സ്തനൌ രക്തപഥശ്ചേതി നാരീണാമധികംത്രയമ്| |൪൧|

സ്രോതാംസി പുംസാം നവ,-ദ്വൌ നാസാപുടൌ, ദ്വൌ കര്ണൌ, ദ്വേ നേത്രേ, പായുഃ- ഗുദമ്, ആസ്യം-മുഖമ്, മേഹനം-മൂത്രനിഷ്ക്രമണദ്വാരമ്| സ്ത്രീണാമേതാനി തഥാऽന്യാനി ത്രീണി,-ദ്ബൌ സ്തനൌ, തഥൈകോ രക്തപഥോ-രക്തമാര്ഗഃ, പ്രതിമാസം യതോ യോനൌ രക്തം പ്രവര്തതേ| തദേവം സ്ത്രീണാം ത്രീണിസ്രോതാംസി പുംഭ്യോऽധികാനി| ഏവം സ്രോതാംസി ദൃശ്യാന്യഭിധായ ശരീരേ യാന്യദൃശ്യാനി സ്രോതാംസി താന്യാഹ-

Adhikarana adRuSyaSyasrotAMsi (41-42) · Śloka 42

| ജീവിതായതനാന്യന്തഃ സ്രോതാംസ്യാഹുസ്ത്രയോദശ||൪൧|| പ്രാണധാതുമലാബ്ഭോന്നവാഹീനി| |൪൨|

അന്തഃ-ശരീരാഭ്യന്തരേ, ത്രയോദശ സ്രോതാംസി വദന്തി| ' ആചാര്യാഃ' ഇതി ശേഷഃ| താനി ച സ്രോതാംസി ജീവിതായതനാനി-വിശേഷേണ ജീവിതസ്യാധിഷ്ഠാനാനി| കിമ്ഭൂതാനി ? പ്രാണധാതുമലമ്ഭോന്നവാഹീനി| പ്രാണാഖ്യം വാതം വഹന്തി യാനി താനി-പ്രാണവാഹീനി| ധാതുവാഹീനി-രസാദിധാതുന് യനി വഹന്തി| മലവാഹീനി-മൂത്രശകൃത്സ്വേദാന് യാനി വഹന്തി| തഥാ, അമ്ഭോവാഹീനി-ഉദകവാഹീനി| തഥാ, അന്നവാഹീനി-അന്നമഭ്യവഹൃതം യാനി വഹന്തി| ഏവം ത്രയോദശ| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (ശാ.അ.൬)-"തത്ര പ്രാണവാഹിനാം ഹൃദയം മൂലം മഹാസ്രോതശ്ച| താനി ക്ഷയരൌക്ഷ്യപിപാസാക്ഷുദ്വ്യായാമവേഗവിധാരണാദിഭിര്ദുഷ്യന്തി| തതോऽതിസൃഷ്ടം പ്രതിബദ്ധം കുപിതമല്പാല്പമഭീക്ഷ്ണം വാ സശബ്ദശൂലമുച്ഛ്വസനം കുര്വന്തി| തത്ര ശ്വാസവത്സാധനമ്| ഉദകവാഹിനാം താലു മൂലം ക്ലോമ ച| താന്യാമഭയാതിപാനോഷ്ണശുഷ്കാന്നതൃഡ്വിഗ്രഹാദിഭിര്ദുഷ്യന്തി| തതോऽതിതൃഷ്ണാ മുഖശോഷഃ കര്ണക്ഷ്വേഡനം തമോദര്ശനം ച| തത്ര തൃഷ്ണോക്തമൌഷധമ്| അന്നവാഹിനാമാമാശയോ മൂലം വാമപാര്ശ്വം ച| തേഷാം ദുഷ്ടൌ സര്വം മാത്രാശിതീയോക്തമവഗധ്ച്ഛേത്| രസവാഹിനാം ഹൃദയം മൂലം ദശ ധമന്യശ്ച| രക്തവാഹിനാം യകൃത് പ്ലീഹാ ച| മാംസവാഹിനാം സ്നാവാനിത്വക് ച| മേദോവാഹിനാം വൃക്കൌ മാംസം ച| അസ്ഥിവാഹിനാം ജഘനം മേദശ്ച| മജ്ജവാഹിനാം പര്വാണ്യസ്ഥീനി ച| ശുക്രവാഹിനാം സ്തഹൌ മുഷ്കൌ മജ്ജാ ച| മൂത്രവാഹിനാം ബസ്തിര്വങ്ക്ഷണൌ ച| ശകൃദ്വാഹിനാം പക്വാശയഃ സ്ഥൂലാന്ത്രം ച| സ്വേദവാഹിനാം മേദോ രോമകൂപാശ്ച| സ്രോതസാമേവ വിശേഷാഃ സിരാ ധമന്യഃ| അപരേ ത്വന്യത്വമിച്ഛന്തി സിരാധമനീസ്രോതസാമ്| സരണാത് സിരാഃ| ധ്മാനാദ്ധമഹ്യഃ| സ്രവണാത്സ്രോതാംസി| കേവലം പരസ്പരസന്നികര്ഷാത് സദ്ദൃശകര്മത്വാത് സൌക്ഷ്മ്യാച്ച വിഭക്തകര്മണാമപ്യവിഭാഗ ഇവ ലക്ഷ്യതേ| അന്യേ പുനരേവമാചക്ഷതേ| സ്രോതാംസി സിരാ ധമന്യോ രസായന്യോ വാഹിന്യോ നാഡ്യഃ പന്ഥാനോऽയനാനി മാര്ഗാഃ ശരീരച്ഛിദ്രാണി സംവൃതാനി സ്ഥാനാന്യാശയാ ക്ഷയാ നികേതാശ്ചേതി ശരീരേ ധാത്വവകാശാനാം ലക്ഷ്യാലക്ഷ്യാണം പര്യയേണ നാമാനീതി|" ഇതി|

Adhikarana duShTaviSuddhAnAM krameNa rogasuKakaratvam (42) · Śloka 42

അഹിതസേവനാത്| താനി ദുഷ്ടാനി രോഗായ, വിശുദ്ധാനി സുഖായ ച||൪൨||

അഹിതാനാമാഹാരവിഹാരാദീനാം സേവനാത്-ശീലനാത്, താനി,-സ്രോതാംസി, ദുഷ്ടാനി രോഗായ സമ്പദ്യന്തേ| തേഷാം വിജ്ഞാനാര്ഥം ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയോക്തമവഗച്ഛേത്| വിശുദ്ധാനി-അദുഷ്ടാനി സ്രോതാംസി, സുഖായ ആരോഗ്യായ, സമ്പദ്യന്തേ|

Adhikarana srotasAM svadhAtusamavarNatvAdi (43) · Śloka 43

സ്വധാതുസമവര്ണാനി വൃത്തസ്ഥൂലാന്യണൂനി ച| സ്രോതാംസി ദീര്ഘാണ്യാകൃത്യാ പ്രതാനസദ്ദൃശാനി ച||൪൩||

സ്വോ ധാതുഃ സ്വധാതുഃ,-യോ യോ യസ്യ യസ്യ സ്രോതസ ആധാരസ്യാധേയത്വേന സ്ഥിതോ ധാതുഃ, തേന തേന സ്വധാതുനാ സമഃ-സമാനോ, വര്ണോ യേഷാം സ്രോതസാം താനി സ്വധാതുസമവര്ണാനി| യഥാ,-രസധാതുതുല്യവര്ണാനി രസവാഹിസ്രോതാംസി, യാവച്ഛുക്രധാതുസദ്ദൃശവര്ണാനി ശുക്രവാഹിസ്രോതാംസി| തഥാ, സര്വസ്രോതസാം മധ്യേ കാനിചിദ്ദൃത്താനി-വര്തുലാനി, കാനിചിത്സ്ഥൂലാനി, കാനിചിദണൂനി-സുക്ഷ്മാണി സ്രോതാംസി| തഥാ, ആകൃത്യാ-സംസ്ഥാനേന, ദീര്ഘാണി സര്വാണ്യേവ| തഥാ, പ്രതാന സദൃശാനി-പത്രരേഖാതുല്യാനി| പത്രരേഖാതുല്യരുപത്വേന ശാഖാ പ്രശാഖതയാऽനേകധാ ദൂരം പ്രവിസൃതാനീതി ഗമയതി|

Adhikarana AhArAdInAM srotoduShTikaratvam (44) · Śloka 44

യതശ്ചാഹിതാഹാരവിഹാരസേവനം സ്രോതോദുഷ്ടികാരണമ്, അതസ്താനി തദ്ദുഷ്ടികാരണാനി വക്തി ആഹാരശ്ച വിഹാരശ്ച യഃ സ്യാദ്ദോഷഗുണൈഃ സമഃ| ധാതുഭിര്വിഗുണോ യശ്ച സ്രോതസാം സ പ്രദൂഷകഃ||൪൪||

ആഹാരഃ-പാനാശനാദിലക്ഷണഃ, ദോഷഗുണൈഃ-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഗുണൈരൌക്ഷ്യാദിഭിഃ യഃ സമഃ-തുല്യഃ സമാനഗുണഃ, സ സ്രോതസാം പ്രദൂഷകഃ| വിഹാരോऽപി-യോ വാഗ്ദേഹമനശ്ചേഷ്ടാലക്ഷണഃ, സോऽപി ദോഷഗുണൈഃ സമാനഗുണോ യഥായഥം സ്രോതസാം പ്രദൂഷകഃ| യശ്ചാഹാരസ്തഥാവിഹാരോ ധാതുഭിഃ-രസാദിഭിഃ, വിഗുണോ-വിരുദ്ധഗുണോ രസസമാനഗുണര്വിപരീതഗുണഃ, സ യഥായഥമേവ സ്രോതസാം പ്രദൂഷകഃ|

Adhikarana srotasAM duShTilakShaNam (45) · Śloka 45

സ്രോതാസാം ദുഷ്ടിഃ കഥം ജ്ഞായതേ ? ഇത്യാഹ അതിപ്രവൃത്തിഃ സങ്ഗോ വാ സിരാണാം ഗ്രന്ഥയോऽപി വാ| വിമാര്ഗതോ വാ ഗമനം സ്രോതസാം ദുഷ്ടിലക്ഷണമ്||൪൫||

അതിശയേന പ്രവൃത്തിഃ, യഥാ-മൂത്രവാഹിസ്രോതസാം പ്രമേഹവദ്ബഹുമൂത്രതാ| സങ്ഗഃ-അപ്രവൃത്തിഃ, കിഞ്ചിദ്വാ പ്രവൃത്തിര്മൂത്രകൃച്ഛ്രവത്| ശകൃദ്വാഹിനാം സ്രോതസാമതീസാരവത്പുരീഷാതിസരണം-അതിപ്രവൃത്തിഃ| സങ്ഗഃ സ്തോകം സ്തോകം കൃത്വാപുരീഷസ്യ പ്രവൃത്തിഃ, അഥവാ സര്വസര്വികയോദാവര്തവത്പുരീഷസ്യാപ്രവൃത്തിഃ| ഏവം മൂത്രവാഹിസ്രോതസാം മൂത്രാതിപ്രവൃത്ത്യ പ്രവൃത്തീ തത്സ്രോതോദുഷ്ടേര്ലക്ഷണമ്| തഥൈവ പുരീഷവാഹിനാം പുരീഷാതി പ്രവൃത്ത്യപ്രവൃത്തീ പുരീശവാഹിസ്രോദുഷ്ടേര്ലക്ഷണമ്| ഏവമന്യേഷാമപി സ്രോതസാം യഥായഥം വസ്തുവാഹിനാം യഥാസ്വം വസ്ത്വതിപ്രവൃത്ത്യപ്രവൃത്തീ തേഷാം ദുഷ്ടേര്ലക്ഷണമ്| അഥവാ സിരാണാം-സ്രോതസാം, ഗ്രന്ഥയഃ-കുടിലഭാവത്വം, ദുഷ്ടേര്ലക്ഷണമ്| വിമാര്ഗതോ വേതി| അഥവാ സ്വം മാര്ഗമുജ്ഝിത്വാ മാര്ഗാന്തരാസാദനം സ്രോതസാം ദുഷ്ടേര്ലക്ഷണമ്|

Adhikarana srotasAM dvArANi (46) · Śloka 46

ബിസാനാമിവ സൂക്ഷ്മാണി ദൂരം പ്രവിസൃതാനി ച| ദ്വാരാണി സ്രോതസാം ദേഹേ രസോ യൈരുപചീയതേ||൪൬||

ബിസാനാം-മൃണാലാനാം, യഥാ സൂക്ഷ്മാണി ദ്വാരാണി-ഛിദ്രാണി, ദൂരം പ്രവിസൃതാനി-സകലം ബിസം ഗതാനി, തഥൈവ സ്രോതസാം ദ്വാരാണി മുഖാനി, സൂക്ഷ്മാണി ദേഹേ ദൂരം പ്രവിസൃതാനി-കൃത്സ്നം ദേഹം പ്രകര്ഷേണ ഗതാനി| യൈഃ-ദ്വാരൈച്ഛിദ്രൈഃ, ദേഹേ-ശരീരേ, അഭ്യവഹൃതസ്യാഹാരസ്യ കായാഗ്നിനാ പച്യമാനസ്യ പ്രസാദഭാവോ യഃ സമുദ്ഭവതി സ രസഃ പ്രസാദാഖ്യ ഉപചീയതേ-വൃദ്ധിം നീയതേ|

Adhikarana srotasAM vyadhe mohAdayaH (47-48) · Śloka 48

വ്യധേ തു സ്രോതസാം മോഹകമ്പാധ്മാനവമിജ്വരാഃ| പ്രലാപശൂലവിണ്മൂത്രരോധാ മരണമേവ വാ||൪൭|| സ്രോതോവിദ്ധമതോ വൈദ്യഃ പ്രത്യാഖ്യായ പ്രസാധയേത്| ഉദ്ധൃത്യ ശല്യം യത്നേന സദ്യഃക്ഷതവിധാനതഃ||൪൮||

സ്രോതസാം തു വ്യധേ-താഡനേ സതി, മോഹാദയോ ഭവന്തി| മോഹാദീനാമതിരേതരദ്വന്ദ്വഃ പ്രലാപാദീനാം ച| വിണ്മൂത്രയോ രോധേന സമ്ബന്ധഃ| അഥവാ മരണമേവ ഭവതി| അതഃ-അസ്മാജ്ജീവിത സംശയാദ്ധേതോഃ, വൈദ്യഃ പ്രത്യാഖ്യായ-"അക്രിയായാം ധ്രുവോ മൃത്യുഃ" (ഹൃ.ചി. അ.൧൧/൪൪) ഇത്യാദ്യുക്ത്വാ, ശല്യമുദ്ധൃത്യ-ബഹിര്നിഷ്കാസ്യ, പ്രസാധയേത്| കഥമ് ? യത്നേന-നാവഹേലയാ| കേന പ്രസാധയേത് ? സദ്യഃക്ഷതവിധാനതഃ-സദ്യോവ്രണപ്രതിഷേദോക്തവിധിനാ|

Adhikarana dhanvantarimate pittaM pAcakam Atreyamate~aagniH pAcakaH (49) · Śloka 49

അന്നസ്യ പക്താ പിത്തം തു പാചകാഖ്യം പുരേരിതമ്| ദോഷധാതുമലാദീനാമൂഷ്മേത്യാത്രേയശാസനമ്||൪൯||

തുരവധാരണേ| അനേകവിധസ്യാഹാരസ്യാഭ്യവഹൃതസ്യ പിത്തമേവ പക്താ| കിമ്ഭൂതം പിത്തമ് ? പാചകാഖ്യം പുരേരിതം,-പൂര്വം ദോഷഭേദീയേऽധ്യായ ഉക്തമ്| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ.൧൨/൧൦)-"പക്വാമാശയമധ്യഗമ്" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "പാചകം നാമ തത്സ്മൃതമ്|" ഇതി| തദീദ്ദൃശ പിത്തമാഹാരം പാചയതീതി ധന്വന്തരിമതമ്| ദോഷധാത്വിതി| ഓത്രേയസ്യ-അത്രിപുത്രസ്യ, ശാസനം-ആജ്ഞാ, ഇതി-ഏവം, ദോഷാദീനാമൂഷ്മാऽഗ്നിരിതി| ദോഷാഃ-വാതാദയഃ, ധാതവോ-രസാദയഃ, മലാഃ-മൂത്രപുരീഷസ്വേദാഃ, ആദിശബ്ദേന ദൂഷികാദയഃ| തേഷാം ദോഷാദീനാം സമ്ബന്ധീ ഊഷ്മാ-അഗ്നിഃ, യഃ സ ഏവാന്നസ്യ പക്താ, ന തു പിത്തം പാചകാഖ്യമിതി|

Adhikarana dhanvantarimate grahaNyeva pittadharA kalA (50-51) · Śloka 51

തദധിഷ്ഠാനമന്നസ്യ ഗ്രഹണാദ്ഗ്രഹണീ മതാ| സൈവ ധന്വന്തരിമതേ കലാ പിത്തധരാഹ്വയാ||൫൦|| ആയൂരാരോഗ്യവീര്യൌജോഭൂതധാത്വഗ്നിപുഷ്ടയേ| സ്ഥിതാ പക്വാശയദ്വാരി ഭുക്തമാര്ഗാര്ഗലേവ സാ||൫൧||

Adhikarana balavatI grahaNyannaM pAcayati abalA Amameva vimu~jcati (52) · Śloka 52

ഭുക്തമാമാശയേ രുധ്വാ സാ വിപാച്യ നയത്യധഃ| ബലവത്യബലാ ത്വന്നമാമമേവ വിമുഞ്ചതി||൫൨||

ഭുക്തം-അഭ്യവഹൃതമന്നം, ആമാശയേ-ആമാന്നസ്ഥാനേ യത്രാമമന്നം തത്ര, സാ-ഗ്രഹണീ, രുദ്ധ്വാ-അവഷ്ടഭ്യ, അധോ നയതി| കിം കൃത്വാ ? പിപാച്യ,-വിവിധൈഃ പ്രകാരൈഃ പാചയിത്വാ| ബലവതീതി| ബലവതീ ഭുക്തം വിപാച്യാധോ നയതി| അബലാ പുനഃ സതീ സാ ആമമേവ-അപക്വമേവ വിമുഞ്ചതി| നനു, ജാഠാരാഗ്നിരന്നം ഗ്രഹണീസ്ഥം പചതി, ന ഗ്രഹണീ| തതശ്ച കഥമുക്തമ് ? "സാ വിപാച്യ നയത്യധഃ" ഇതി| അത്രോച്യതേ| അഗ്നിഗ്രഹണ്യോരാധാരാധേയഭാവേന സ്ഥിതത്വാദ്യുജ്യത ഏവൈതദ്വക്തുമ്| ഗ്രഹണീ ഹ്യഗ്നേരാധാരഃ| തഥാ ച പ്രാഗുക്തമ് (ശ്ലോ.൫൦)-"കലാ പിത്തധരാഹ്വയാ" ഇതി| പിത്തം ച വഹ്നിഃ| തഥാ ചാധുനൈവ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൯൦)-"പിത്തം വഹ്നിഃ" ഇത്യാദി| തദേവം വഹ്നയാധാരാ യാ കലാ സാऽന്നഗ്രഹണാദ്ഗ്രഹണീത്യുച്യതേ| തതശ്ചാധാരതയാ ഗ്രഹണീമാശ്രിത്യാഗ്നിഃ പാകകരണസമര്ഥോ ഭവതി, നാധാരമന്തരേണ കേവല ഏവ| തദേവമഗ്ന്യാധാരസ്യ ഗ്രഹണ്യാഖ്യസ്യ പാകനിര്വര്തനം പ്രതി കര്തൃത്വം യുക്തമേവേതി| അതഃ "സാ വിപാച്യ നയത്യധഃ" ഇത്യേതദുപപന്നമേവ|

Adhikarana agnigrahaNyoH parasparamupakAryopakArakaBAvaH (53) · Śloka 53

അഗ്നിഗ്രഹണ്യോരാധാരാധേയഭാവതയാऽവസ്ഥാനാത് പരസ്പരബലാധാനേനോപകര്യോപകാരകഭാവഃ സമ്ഭാവ്യത ഇത്യാഹ ഗ്രഹണ്യാ ബലമഗ്നിര്ഹി സ ചാപി ഗ്രഹണീബലഃ| ദൂഷിതേऽഗ്നാവതോ ദുഷ്ടാ ഗ്രഹണീ രോഗകാരിണീ||൫൩||

ഹി യസ്മാദര്ഥേ| യസ്മാദ്ഗ്രഹണ്യാ യദ്ബലം-സാമര്ഥ്യം, തസ്യ ഹേതുരഗ്നിഃ| അഗ്നിതോ ഗ്രഹണ്യാ ബലമുത്പദ്യതേ| സ ചാപ്യഗ്നിര്ഗ്രഹണീബലഃ, ഗ്രഹണീ ബലം യസ്യാഗ്നേഃ സ ഏവമ്| അപിശബ്ദാന്ന കേവലമഗ്നിര്ഗ്രഹണ്യാ ബലമ്, ഗ്രഹണ്യപ്യര്ഗ്നേര്ബലമ്| അതോ ഹേതോര്ദൂഷിതേऽഗ്നൌ ദുഷ്ടാഗ്രഹണീ രോഗകാരിണീ സമ്പദ്യതേ| ഏവം ചാര്ഥാദ് ഗ്രഹണ്യാമപി ദുഷ്ടായാമഗ്നിര്ദുഷ്യതി| ദുഷ്ടശ്ച സോऽപി രോഗകാരീ സമ്പദ്യതേ| ഏവം യാ പിത്തധരാ കലാ സാऽദുഷ്ടാ സത്യായുരാദീനാം പുഷ്ടയേ ഭവതീത്യുക്തമ്| അന്നഗ്രഹണാദ്ഭഹണ്യാ ഏവംരൂപതാ|

Adhikarana annapAkasyAgnirhetuH (54) · Śloka 54

തച്ചാന്നം വിപക്വമേവ ദേഹധാത്വാദിപോഷണമ്, നാപക്വമ്| തസ്യ ചാന്നപാകസ്യ ഹേതുരഗ്നിഃ, അത ആഹ യദന്നം ദേഹധാത്വോജോബലവര്ണാദിപോഷണമ്| തത്രാഗ്നിര്ഹേതുരാഹാരാന്ന ഹ്യപക്വാദ്രസാദയഃ||൫൪||

യദന്നം-ആഹാരോ, ദേഹധാത്വാദിപോഷണം ഭവതി, തത്രാഗ്നിര്ഹേതുഃ| കുതഃ ? ഇത്യാഹ-ന ഹീത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, അപക്വാദാഹാരാദ്രസരുധിരാദയോ ന സമ്ഭവന്തി| അതോ ദേഹധാത്വാദിപോഷണേ സര്വത്രാഗ്നിഃ കാരണമ്, പാകക്രിയാനിര്വര്തനാത്| തദേവമന്വയവ്യതിരേകാഭ്യാമവഗമ്യതേ, അന്നം ദേഹധാത്വാദിഹേതുരഗ്നിപ്രഭാവാദേവ, തസ്മാദഗ്നിഃ പാകകാരണമ്, പക്വമന്നം ദേഹാദിപോഷണമ്| ഇതി പരസ്പരകാരണ്ത്വമനയോഃ|

Adhikarana SarIre~annapAkaprakAraH (55-56) · Śloka 56

"ന ഹ്യപക്വാദ്രസാദയഃ" ഇത്യുക്തമ്| അതഃ പാകസ്യൈവേതികര്തവ്യതാം നിരുപയന്നാഹ അന്നം കാലേऽഭ്യവഹൃതം കോഷ്ഠം പ്രാണാനിലാഹൃതമ്| ദ്രവൈര്വിഭിന്നസങ്ഘാതം നീതം സ്നേഹേന മാര്ദ്വമ്||൫൫|| സന്ധുക്ഷിതഃ സമാനേന പചത്യാമാശയസ്ഥിതമ്| ഔദര്യോऽഗ്നിര്യഥാ ബാഹ്യഃ സ്ഥാലീസ്ഥം തോയതണ്ഡുലമ്||൫൬||

കാലേ-"പ്രസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ" (ഹൃ.സൂ. അ.൮/൫൫) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പ്രാങ്നിരൂപിതേ| അന്നമഭ്യവഹൃതം കോഷ്ഠം-ഹൃദയാദ്യങ്ഗനിബന്ധനം സ്ഥാനം, പ്രണാഖ്യേന വായുനാऽऽഹൃതം-ആനീതമ്| "ഷ്ഠീവനക്ഷവഥൂദ്ഗാര" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൨/൫) ഇത്യാദിനൈവ പ്രാണാനിലാഹൃതത്വേ ലബ്ധേ പുനരുക്തം സ്പഷ്ടാര്ഥമ്| തച്ച ദ്രവൈഃ-ദ്രവഗുണോപലക്ഷിതൈസ്തോയവ്യഞ്ജനമദ്യക്ഷീരാദിഭിഃ, വിഭിന്നസങ്ഘാതം-അപനീതപിണ്ഡിതഭാവമ്| തഥാ, സ്നേഹേന-ഘൃതാദിനാ, മൃദുത്വം പ്രാപിതമ്| തഥാ, ആമാശയസ്ഥിതമഗ്നിഃ പചതി| "നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ|" ഇതി വ്യാഖ്യാത ആമാശയസ്തന്ത്രാന്തരേ (ചരകേ വി. അ. ൨/൨൩)| കിമ്ഭൂതോऽഗ്നിഃ ? ഔദര്യോ-ജഠരഭവഃ| തഥാ സമാനാഖ്യേന വായുനാ സന്ധുക്ഷിതഃ-ഉദ്ദീപതഃ| കാലഗ്രഹണസ്യോപലക്ഷണാര്ഥത്വാന്മാത്രാദിസഹായേന ജാഠരാഗ്നിനാ സമനോദ്ദീപിതേന പക്വമന്നം ദേഹധാത്വാദിപോഷണമ്| നനു, ഔദര്യോऽഗ്നിരദൃശ്യത്വാന്ന ജ്ഞായതേ കഥം പചതി ? അതസ്തദര്ഥം ബാഹ്യം ദൃഷ്ടാന്തം നിരുപയിതും ഗ്രന്ഥകൃദാഹ യഥേത്യാദി| യഥാ ബാഹ്യോऽഗ്നിഃ സ്ഥാലീസ്ഥം തോയതണ്ഡുലം പചതി| തോയം ച തണ്ഡുലാശ്ച തോയതണ്ഡുലമ്, ദ്വന്ദ്വൈകവദ്ഭാവഃ| തഥൈവാസാവൌദര്യോऽഗ്നിഃ സന്ധുക്ഷിതഃ സമാനേനാമാശയസ്ഥിതം ചതുര്വിധമന്നം-അശിതപീതലീഢഖാദിതഭേദഭിന്നം, പ്രാണാനിലാഹൃതം പചതി| നനു, ദോഷഭേദീയേऽധ്യായേ പൂര്വമുക്തമ് (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൨/൪)-"പ്രാണോऽത്ര മൂര്ധഗഃ| ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "നിശ്വാസാന്നപ്രവേശകൃത്|" ഇതി| അന്നസ്യ പ്രവേശം-ആഹരണം, കരോതീത്യന്നപ്രവേശകൃത്| പ്രാണാനിലാ ഹൃതമിത്യനേനാപ്യയമര്ഥഃ പ്രത്യപാദി| തത്കിമേതേന ? അത്രോച്യതേ| അന്നപ്രവേശകൃദിത്യനേനാന്നപ്രവേശകരണമാത്രമുക്തമ്, ന തു കോഷ്ഠപ്രാപണമിതി| പ്രാണസ്യ ഹി വാര്യോര്മൂര്ധാശ്രിതസ്യോരോ യാവത്സംചാര ഉക്തഃ, ന തതോऽധഃ| ഏവമന്നപ്രവേശകരണം താവത്പ്രാപ്തം യാവദുരഃ, ന കോഷ്ഠമിതി| കോഷ്ഠം പ്രാണാനിലാഹൃതമിത്യനേന തു കോഷ്ഠപ്രാപണാഖ്യോऽര്ഥവിശേഷ ഉക്തഃ| ഇതി ദ്വയമപ്യേതദ്വക്തും യുക്തമ്| [ നനു, ] 'സന്ധുക്ഷിതഃ സമാനേന' ഇതി ച ന വാച്യമ്| യതഃ പ്രാഗുക്തമ് (ഹൃ.സൂ.അ.൧൨/൮)-"സമാനോऽഗ്നിസമീപസ്ഥഃ കോഷ്ഠേ ചരതി സര്വതഃ|" ഇതി| ഏവം ജാഠരേണാഗ്നിനാ സഹചരഃ സമനോ വായുഃ സന്ധുക്ഷയതീത്യര്ഥോऽവതിഷ്ഠതേ| തസ്മാത് "സന്ധുക്ഷിതഃ സമാനേന " ഇത്യനേന നാര്ഥഃ| ഉച്യതേ| അര്ഥവിശേഷസമ്പ്രത്യയാര്ഥമേതദുക്തമ്| തഥാ ഹി-"സമാനോऽഗ്നിസമീപസ്ഥഃ കോഷ്ഠേ ചരതി സര്വതഃ| അന്നം ഗൃഹ്ണാതി പചതി " ഇതി സമാനസയൈവ പാകക്രിയാം പ്രതി വഹ്നിസന്ധുക്ഷണദ്വാരേണ കര്തൃത്വമുക്തമ്, നാഗ്നേഃ| ഇഹ പുനഃ സന്ധുക്ഷിതഃ സമാനേനാഗ്നിഃ പചതി, ന സമാനോ വായുഃ, ഇത്യപൌനരുക്ത്യമേവ| യദ്യപി ചൈകപ്രത്യയജനിതം ന കിഞ്ചിദസ്തി, തഥാऽപ്യന്നപാകക്രിയാം പ്രത്യഗ്നേരേവ കര്തൃത്വമ്, ന സമാനാദേഃ| സമാനാദയോ ഹ്യുപകാരകാ ഏവ| അതോ യുക്തമിദം 'അഗ്നിഃ പചതി' ഇതി|

Adhikarana aByavahRutAdannAdeva krameNa kaPapittavAtAnAmIraNaM bRuMhaNaM ca (57-58) · Śloka 58

തസ്യാന്നസ്യേദാനീമഗ്നിസമീപസ്ഥസ്യ യാ അവസ്ഥാസ്താഃ കഥയന് പുനസ്തമേവ പാകം നിര്ദിശതി ആദൌ ഷഡ്രസമപ്യന്നം മധുരീഭൂതമീരയേത്| ഫേനീഭൂതം കഫം, യാതം വിദാഹാദമ്ലതാം തതഃ||൫൭|| പിത്തമാമാശയാത്കുര്യാച്യവമാനം, ച്യുതം പുനഃ| അഗ്നിനാ ശോഷിതം പക്വം പിണ്ഡിതം കടു മാരുതമ്||൫൮||

ആദൌ-പ്രഥമം, ഷഡ്രസമപി, അപിശബ്ദാദ്വിത്രാദിരസമപി, അന്നം-അഭ്യവഹൃതമശിതപീതാദികം, തത്പച്യമാനം മധുരീഭുതം-അമധുരം മധുരം സമ്പന്നം സത്, കഫമീരയേത്| കിമ്ഭൂതം കഫമ് ? ഫേനീഭൂതമ്| പാനീയാദേരപി പച്യമാനസ്യ പ്രഥമം ഫേനോത്പത്തിദര്ശനാദേവമുക്തമ്| വിദാഹാദിതി| തതഃ-പ്രഥമാവസ്ഥാതോ മാധുര്യപ്രായായാ അനന്തരം, മധ്യമാവസ്ഥാം പ്രാപ്യ ജാഠരേണ വഹ്നിനാ പക്വം ഷഡ്രസമപ്യന്നമഭ്യവഹൃതമമ്ലതാം യാതം-അനമ്ലമമ്ലം സമ്പന്നം, പിത്തം വിദധ്യാത്| കസ്മാത്പുനരമ്ലതാം യാതി ? ഇത്യാഹ-വിദാഹാത്| വിരുദ്ധോ വിഷമോ വാ ദാഹോ-വിദാഹഃ| തതോ വിദാഹാദ്ധേതോരമ്ലതാം യാതമ്| കിമ്ഭൂതമന്നമ് ? ആമാശയാച്ച്യവമാനം,-നാമാശയസ്ഥിതമേവ| ച്യുതംപുനഃ-തത ആമശയാത്പക്വാശയം പ്രാപ്തം, ജാഠരാഗ്നിനാ പക്വം ശോഷിതമന്നം, തഥാ പിണ്ഡിതം-തദാനീമ് പിണ്ഡം സഞ്ജാതം സംഹതം സമ്പന്നം, തഥാ കടുകം ജാതം, അന്യാം(ന്ത്യാം) തൃതീയാമവസ്ഥാം പ്രാപ്യ മാരുതം കുര്യാദിതി യോജ്യമ്| ഏതച്ച സര്വം സ്വഭവസിദ്ധം സ്വസംവേദ്യപ്രായം കാര്യാനുമേയം ച| അത ഏവ രസഷട്കേऽപി യദ്ദ്രവ്യാണാം വിപാകത്രൈവിധ്യം മധുരാമ്ലകടുകലക്ഷണമുക്തം, തദനയാ രീത്യോപപന്നതരം ഭവതി| തഥാ ഹി-ഷഡ്രസസ്യാപ്യന്നസ്യ ജാഠരാഗ്നിനാ പച്യമാനസ്യ രസത്രയോപലക്ഷിതേന മധുരാമ്ലകടുകസ്വഭാവേനാവസ്ഥാത്രയേണ പരിണാമോ ഭവതി| അഥ (നനു,) അന്നമിത്യത്ര കസ്മാത് "അദോ ജഗ്ധിര്ല്യപ്തികിതി" ഇതി ജഗ്ധ്യാദേശോ ന ഭവതി ?| ബ്രൂമഃ| അന്ന ഇതി നിപാതനാത് "ബഹുലം ഛന്ദസി" ഇതി ബഹുലവചനാദ്വാ ജഗ്ധ്യാദേശാഭാവഃ| നനു, വിദാഹാദമ്ലതാം ഗതമിതി സാമാന്യേനോക്തമ യുക്തമിവാഭാതി| യതോ ദ്രാക്ഷേക്ഷുശര്കരാദീനാമവിദാഹിത്വം ശ്രൂയതേ| അപി ച വിദാഹാദീനി ച വര്ജയേദിതി തന്ത്രകാരഃ (ഹൃ.സൂ.അ. ൮/൩൨) പഠതി| അനയാ ച രീത്യാ അവദാഹിദ്രവ്യാഭാവ ഏവ സ്യാത്| തസ്മാത്സാമാന്യേന വിദാഹിത്വമഭ്യുപഗമ്യമാനമന്യായ്യമിവ മന്യാമഹേ| ഉച്യതേ| വിദാഹസ്യ ദ്വൈവിധ്യാദദോഷഃ| ഇഹ ഹി ദ്വിവിധോ വിദാഹഃ പ്രഥിതോ ദോഷസ്ഥാനകൃതോ ദ്രവ്യകൃതശ്ച| തത്ര ഹി ദോഷസ്ഥാനകൃതസ്യ ഗ്രഹണമ്| [നനു,] ആമാശയാച്യുതമഗ്നിനാ പക്വമിതി കഥമുക്തമ് ? യതഃ പക്വാശയസ്ഥസ്യാഗ്നിനാ പാകോऽനുപപന്നഃ| ദൂരവ്യവധാനോ ഹ്യഗ്നിരാമാശയസ്ഥഃ| തസ്മാത്പക്വാശയസ്ഥസ്യാന്നസ്യ പക്വത്വമനുപപന്നമ്| അത്രോച്യതേ| പക്വാശയേऽപ്യസ്തി പാകഃ, തന്ത്രകാരവചനാത്| തഥാ ഹി പ്രാഗ്ബസ്തിവിധാവഭ്യധാത് (ഹൃ.സൂ.അ.൧൯/൩൪)-"യഥാ വാ സ്നേഹപക്തിഃ സ്യാദതോऽത്യുല്ബണമാരുതാന്| വ്യായാമനിത്യാന് ദീപ്താഗ്നീന്" ഇത്യാദി| തദേവം പക്വാശയസ്ഥസ്യാപ്യനുവാസനസ്യ സ്നേഹപാകോऽഭിഹിതഃ| തഥാ പക്വാശയേऽപ്യഗ്നിനാ പക്വസ്യ പുനഃ പാകോ യുക്ത ഏവ| തന്ത്രാന്തരേഷു മാംസാദീനാമപി വിക്ലേദദര്ശനാദന്യത്രാപി പാകോऽനുജ്ഞാത ഏവ|

Adhikarana anyAgnInAM karmANi (59) · Śloka 59

ജാഠരസ്യാഗ്നേഃ കര്മാഭിധായ, ഇദാനീമന്യേഷാമപ്യഗ്നീനാം കര്മാഭിധാതുമാഹ ഭൌമാപ്യാഗ്നേയവായവ്യാഃ പഞ്ചോഷ്മാണഃ സനാഭസാഃ| പഞ്ചാഹാരഗുണാന്സ്വാന് സ്വാന് പാര്ഥിവാദീന് പചന്ത്യനു||൫൯||

ഭൂമേരയം ഭൌമഃ| ആപ്യ ഇതി ചിന്ത്യമ്| ആഗ്നേയ ഇതി "അഗ്രേര്ഢക്" ഇതി ഢക്| വായവ്യ ഇതി "സാऽസ്യ ദേവതാ" ഇത്യര്ഥേ "വായ്വൃതുപിത്രുഷസോ യത്" ഇതി യത്| തദത്രൌപമ്യര്ഥോ ബോധ്യഃ, വായവ്യ ഇവ വായവ്യ ഇതി| കേ പുനസ്തേ ? ഇത്യാഹ-പഞ്ചോഷ്മാണ ഇതി| കിമ്ഭൂതാഃ ? സനഭസാഃ| സഹ നാഭസേനോഷ്മണാ പഞ്ചോഷ്മാണഃപഞ്ചാഗ്നയഃ| ഭൌമ ഊഷ്മാ യാവന്നാഭസ ഊഷ്മേതി| തദേതേऽഗ്നയഃ പഞ്ചാഹാരഗുണാന് അനു-പശ്ചാത്, പചന്തി| കുതോऽനു ? പ്രകൃതത്വാ ദൌദാര്യാഗ്നിനിര്വര്തിതാദന്നപാകാത്| കിമ്ഭൂതാനാഹാരഗുണാന് ? സ്വാന്ഖാന് പാര്ഥിവാദീന്| യോ യസ്യ മാഹാഭുതോഷ്മണഃ പാര്ഥിവാദേരാത്മീയോ ഗുണഃ, തം ഗുണം സ ഏവ പാര്ഥിവാദ്യൂഷ്മാ പചതി|

Adhikarana BUtaguNAnAM BUtaguNapoShakatvaM (60) · Śloka 60

അനയാ ചോക്ത്യാ ആഹാരഃ ശരീരഗതാനാം ഭാവാനാം സമാനഗുണാനാം ഗുണദ്വാരേണ വര്ദ്ധനഹേതുഃ,വിപരീത ഗുണാനാം ച ക്ഷയഹേതുഃ ഇതി പ്രതിപാദയതി യഥാസ്വം തേ ച പുഷ്ണന്തി പക്വാ ഭൂതഗുണാന് പൃഥക്| പാര്ഥിവാഃ പാര്ഥിവാനേവ ശേഷാഃ ശേഷാംശ്ച ദേഹഗാന്||൬൦||

തേ ച-ഗുണാഃ, പഞ്ചമഹാഭൂതാശ്രിതാഃ| യഥാസ്വം യേ യേഷാം മഹാഭൂതാനാമാത്മീയാ ഗുണാഃ, തേ യഥാസ്വമാത്മീയേന വഹ്നിനാ പക്വാ ആത്മീയാനേവ ദേഹസ്ഥാന് മഹാഭൂതഗുണാന് പുഷ്ണന്തി| കഥം പുഷ്ണന്തി ? ഇത്യാഹ-പൃഥക്,-പ്രത്യേകം കൃത്വാ, നൈകം സര്വേ, ന സര്വാനേകഃ| താമേവ പ്രത്യേകം ഭൂതഗുണപുഷ്ടിം പഞ്ചോഷ്മപക്വാഹാരഗുണകൃതാം സ്പഷ്ടീ കുര്വന്നാഹ- പാര്ഥിവാ മഹാഭൂതഗുണാഃ പാര്ഥിവാനേവ മഹാഭൂതഗുണാന് ദേഹഗാന് പുഷ്ണന്തി-വൃദ്ധിം നയന്തി| ശേഷാഃ-പാര്ഥിവഗുണേഭ്യോ യേऽന്യേ മഹാഭൂതഗുണാ ആപ്യാസ്തൈജസാ വായവ്യാ നാഭസാശ്ച, തേ ശേഷാന് പാര്ഥിവഗുണവ്യതിരിക്താനാപ്യാദിമഹാഭൂതഗുണാന്, പുഷ്ണന്തി-ആപ്യായയന്തി| ഗുണാനാം ച നിരാധാരാണാമസമ്ഭവാത് സഹാധാരേണ പൃഥിവ്യാദിനാ മഹാഭൂതേന സഹ പക്വാ ഏതേ മഹാഭൂതഗുണാസ്തഥാവിധാനേവ മഹാഭൂതഗുണാന് പുഷ്ണന്തീതി സാമര്ഥ്യലഭ്യോऽര്ഥഃ| അത്ര ചോദയന്തി| നനു, പൃഥിവ്യാദിമഹാഭൂതചതുഷ്ടയവ്യതിരിക്തസ്യോദ്ദേശമാത്രത്വാദാകാശസ്യ സത്തൈവ ദുര്ഘടാ| കുതഃ പുനസ്തസ്യോഷ്മണഃ സമ്ഭവഃ ? ഇതി| അത്രോച്യതേ| ആകാശസ്യ സത്താ താവത് ദ്രവ്യനിര്ണയപ്രസ്താവ പ്രാക് (ഹൃ.സൂ. അ.൯/൧) പ്രതിപാദിതൈവ| തഥാ നാസികാശ്രോത്രാസ്യാദിഷു സുഷിരേഷു സ്ഥാനേഷു സ്ഥിത ഊഷ്മാ ദാഹപാകാദീന് കുര്വന് നാഭസ ഊഷ്മേത്യുപചര്യതേ| ഇത്യൌപചാരിക ഊഷ്മാऽപ്യസ്യോപപന്ന ഏവ| ഏവം പഞ്ച ഭൌതികാ അഗ്നയ ഏതേ, ഏക ഉദരാഗ്നിഃ, സപ്ത ച ധാത്വഗ്നയോ വക്ഷ്യമാണാഃ, ഇതി ത്രയോദശാഗ്നയഃ| നനു, പാര്ഥിവാദ്യൂഷ്മഭിഃ പക്വസ്യ പുനര്ധാതൂഷ്മഭിഃ പാകകാലേ ധാതൂനാമപി പാഞ്ചഭൌതികത്വാത്തത്രാപി പാര്ഥിവാദ്യൂഷ്മഭാവഃ| തൈശ്ച പാര്ഥിവാദ്യൂഷ്മഭിഃ പുനഃ പാകഃ, ഇത്യേവമഷ്ടാദശ പ്രാപ്നുവന്തി| സത്യമേവതത്| കിന്തു ത ഏവ പഞ്ചോഷ്മാണഃ പാര്ഥിവാദയഃ സ്ഥാനന്തരപ്രാപ്താ ധാതൂഷ്മാണ ഇതി വ്യപദേശ മാസാദയന്തി| യഥാ-ഉദകം സ്ഥാനാന്തരഗതം ലസീകാദിവ്യപദേശം ലഭതേ| തഥാ ചോക്തമ്-"തച്ഛരീരഗതം ലസീകാദിവ്യപദേശം പ്രാപ്നോതി|" ഇതി| അന്യേ ത്വേവമാഹുഃ-ഏതേ ത്രയോദശാഗ്നയഃ, തഥാ സപ്തസു സിരാശതേഷു സപ്താഗ്നിശതാനി, പഞ്ചസു മാംസപേശീ ശതഷു ച പഞ്ചാഗ്നിശതാനി "| ഇതി| ഏവം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകാദാഹാരാദ്യഥാസ്വമഗ്നിനാ പക്വാദ്രസ ആഹാരസാരഃ| തത്രസ്ഥൈര്മഹാഭൂതഗുണൈര്ദേഹഗാ മഹാഭൂതഗുണാ രസധാത്വാശ്രിതാ യഥാസ്വമഭിവര്ദ്ധന്തേ|

Adhikarana annasya dviprakAraH parimANaH (61) · Śloka 61

കിട്ടം സാരശ്ച തത്പക്വമന്നം സമ്ഭവതി ദ്വിധാ| |൬൧|

തദന്നം പക്വം ദ്വിധാ സമ്ഭവതി-ദ്വിപ്രകാരം ജായതേ, കിട്ടരൂപപ്രസാദരൂപതയാ|

Adhikarana mUtrAdyutpattiH (61) · Śloka 61

കിട്ടമപി യദേതന്നസ്യ പക്വസ്യ, തദപ്യച്ഛാനച്ഛഭേദേന ദ്വിധേത്യാഹ | തത്രാച്ഛം കിട്ടമന്നസ്യ മൂത്രം വിദ്യാദ്ധനം ശകൃത്||൬൧||

തത്ര-തയോരച്ഛാനച്ഛഭേദഭിന്നയോഃ കിട്ടയാര്മധ്യാത്, യദച്ഛമന്നസ്യ കിട്ടം തന്മൂത്രം വിദ്യാത്| യദ് ഘനം-സംഹതം, അന്നസ്യ കിട്ടം തത് ശകൃത്-പുരീഷം, ജാനീയാത്|

Adhikarana sArasya saptAgniBiH pAkaH (62) · Śloka 62

സാരസ്തു സപ്തഭിര്ഭൂയോ യഥാസ്വം പച്യതേऽഗ്നിഭിഃ| |൬൨|

സാരഃ പുനഃ-പ്രസാദാഖ്യോ ഭാഗോ, ഭൂയഃ സപ്തഭിരഗ്നിഭിഃ പച്യതേ| ഉദരാഗ്നിനാ പഞ്ചഭിശ്ച ഭൂതാഗ്നിഭിഃ പൂര്വം പക്വഃ സന് പാശ്ചാത്സാരീഭൂതോ ധാതൂഷ്മഭിഃ പച്യത ഇതി പ്രതിപാദനര്ഥം ഭൂയോ ഗ്രഹണമ്| കഥം പച്യതേ ? യഥാസ്വം,-യസ്യ സാരസ്യ രസാദിസപ്ത ധാതുസ്ഥസ്യ യോऽഗ്നിഃ സ ആത്മിയഃ, തേന തേന സ സ സാരഃ പച്യത ഇത്യര്ഥഃ| രസധാതുസ്ഥഃ സാരോ രസധാത്വഗ്നിനാ പച്യത ഇതി ഭാവഃ| ചതുര്വിധോऽപ്യാഹാരാऽഭ്യവഹൃതോ ജഠരാഗ്നിനാ ഭൂതസഹായേന പക്വഃ കിട്ടസാരതാം യാതി| തതോ യഃ സാരഃ പ്രസാദാഖ്യഃ സ പൂര്വം ഹൃദയം യാതി| തതോ ഹൃദയാന്തഃസ്ഥേന വ്യാനേന വിക്ഷിപ്തസ്തത്സ്ഥാഭിഃ സിരാഭിര്ദശഭിര്മൂലഭൂതാഭിഃ കൃത്സ്നം ശരീരമുഹ്യമാനോ രസധാതുനാ സഹൈകതാം പ്രാപ്തോ രസധാത്വശയസ്ഥേന വഹ്നിനാ ഭൂതാഗ്നിസഹായേന പച്യമാനോ രക്തധാതുസാരതയാ പരിണമിതി| രക്തധാതുസാരതയാ പരിണതോ മാംസധാതുസാരതയാ പരിണമതി| യാവത്സ ഏവാഹാരരസഃ ക്രമേണ ഗര്ഭതയാ പരിണമിതീതി|

Adhikarana rasAduttarottaradhAtusaMBavaH (62-63) · Śloka 63

അമുമര്ഥം ദ്യോതയിതുമുവാച | രസാദ്രക്തം തതോ മാംസം മാംസാന്മേദസ്തതോऽസ്ഥി ച||൬൨|| അസ്ഥ്നോ മജ്ജാ തതഃ ശുക്രം ശുക്രാദ്ഗര്ഭഃ പ്രജായതേ| |൬൩|

രസാത്-ധാതുരസാദാഹാരരസേന സഹൈകതാമാപന്നാത്, രക്തം പ്രജായതേ-സ ധാതുരസസ്തഥാഭൂതോ രക്തതയാ സമ്പദ്യതേ| താവദ്യാവത്സ ഏവ ഗര്ഭത്വേനേതി യോജ്യമ്| അത്ര ചോദയന്തി| നനു, യദ്യാഹാരരസോ വ്യാനവിക്ഷിപ്തോ രസധാതുനാ സഹൈകതാം പരിണമന് ക്രമേണ രക്താദീന് ഭാവാന് ഗര്ഭാവസാനാന് പരിണമതി| തര്ഹി കഥമുക്തം "സാരസ്തു സപ്തഭിര്ഭൂയോ യഥാസ്വം പച്യതേऽഗ്നിഭിഃ|" ഇതി ? അത്രോച്യതേ| കാര്യേ കാരണോപചാരദേതദുക്തമിത്യവേഹി| സാരകാര്യേഷു രസരക്താദിഷു സപ്തഭിര്ധാത്വഗ്നിഭിഃ പച്യമാനേഷു "സാരസ്തു സപ്തഭിര്ഭൂയോ യഥാസ്വം പച്യതേऽഗ്നിഭിഃ|" ഇത്യുക്തമ്| തസ്മാദ്രസാദിധാതവ ഏവ സാരാഖ്യാന്മൂലകാരണാദുത്ഥിതാഃ പരമാര്ഥേന പച്യന്ത ഇതി ബോധ്യമ്| നനു, യദി ക്രമേണാഹാരരസാദ്രസോ രസാദ്രക്തം രക്താന്മാമ്സമിത്യാദിക്രമ ആശ്രീയതേ, തത്കഥമുക്തം (ശ്ലോ.൬൮)-"വ്യാനേന രസധാതുര്ഹി വിക്ഷേപോചിത കര്മണാ|" ഇതി? അത്ര ഹി യുഗപദിതി ച നിര്ദിശ്യതേ| യുഗപത്-ഏകകാലം, വ്യാനേന രസോ ദേഹേ വിക്ഷിപ്യതേ| വിക്ഷിപ്താച്ച രസാത് സര്വധാതൂത്പത്തിരിതി പ്രത്യജ്ഞായി| ഇഹ ച രസരക്തമാംസാദിക്രമേണാഹാരരസാദ്ധാതുനിഷ്പത്തിരിത്യുച്യതേ| തദേതത് പരസ്പരം വിരുദ്ധമിവ ലക്ഷ്യതേ| ബ്രൂമഃ| യുഗപച്ഛബ്ദോऽത്ര ശീഘ്രക്രമാര്ഥഃ| തഥാ ചോവാച സാങ്ഖ്യേ (സാം.കാ. ൩)- "യുഗപച്ചതുഷ്ടയസ്യ തു വൃത്തിഃ ക്രമശശ്ച തസ്യ നിര്ദിഷ്ടാ|" ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ-മനോബുദ്ധ്യഹങ്കാരാസ്ത്രയശ്ചക്ഷുഃശ്രോത്രാദീനാം മധ്യാദന്യതമ ഇത്യേവം ചതുഷ്ടയമേതത്| അസ്യ ച വൃത്തേര്യുഗപന്നിര്ദിഷ്ടാ ക്രമേണ ച| തത്ര യുഗപദ്വൃത്തിരുത്പലപത്രശതസൂചീഭേദനന്യായേന| ക്രമേണ ച വൃത്തിര്യഥാ,-ചക്ഷുരാദി രൂപാദികം പശ്യതി, മനസ്തത്ര സംശേതേ, ബുദ്ധിര്നിശ്ചിനോതി, അഹം കരോമീത്യഹങ്കാര ഉദ്യമയതി| തദ്വദത്രാപി യുഗപത്ക്രമേണ ച വിക്ഷേപോ ന വിരുദ്ധഃ| അസ്ത്വേതത്| രസധാതുരിത്യേതത്കഥമുക്തമ് ? യതോ രസാഖ്യോ ധാതുസ്തേന ന വിക്ഷിപ്യത, കിന്തര്ഹി ? ആഹാരരസഃ| അത ഏവ ധാതുശബ്ദോപാദാനമനര്ഥകമ്| ബ്രൂമഃ| ധാതുശബ്ദ ആധാരാഭിധേയത്വേനേഹോപാത്തോ രസസ്യ ദേഹധാരണത്വം ദര്ശയിതുമ്| സര്വേഷാം ഹി ധാതൂനാം യദ്ദേഹധാരണസ്വഭാവത്വം തദാഹാരരസാപ്യായിതാനാമേഷാം, ന ത്വനാപ്യായിതാനാമ്| അതഃ സ ആഹാരരസോ ധാതുനാമാധാരഃ ഉദ്ഭവസ്ഥാനമ്| യഥാ,-ലോകേ ഹേമാദീനാ യ ആധാരഃ പ്രതിനിയതാ വിശിഷ്ടാ മൃത് സ ധാതുസംജ്ഞയാ ഭണ്യതേ| ഇയം മൃദ്ധേമധാതുരിയം രജതധാതുരിതി| ഏവമാഹാരരസാ വ്യാനേന വിക്ഷിപ്യത, ന രസാഖ്യോ ധാതുഃ, ഇതി സ്ഥിതമേതത്| കിഞ്ച, ആഹാരരസാദേകകാലം സപ്തസുധാതുസ്രോതഃസു പ്രവേശിതാദ്രസരക്താദയോ ധാതവ ഉത്പദ്യന്തേ, ഇതി യദ്യേഷ ഏകകാലധാതുപോഷണപക്ഷ ആശ്രീയതേ, തദാനീമിദം വിരുധ്യതേ-"പൂര്വോ ധാതുഃ പരം കുര്യാദ്വൃദ്ധഃ ക്ഷീണാശ്ച തദ്വിധമ്|" (ഹൃ.സൂ. അ. ൧൧/൩൫) ഇതി| യതഃ സര്വേ ധാതവ ആഹാരരസേന യുഗപദ്വ്യാനവിക്ഷിപ്തേന സ്വേ സ്വേ സ്രോതസ്യവതിഷ്ഠമാനാഃ സ്വാതന്ത്ര്യേണാഹാരരസാപ്യായിതാഃ പുഷ്യന്തി, അനാപ്യായിതാഃ ക്ഷയം യാന്തി| തദേവം കഥം പൂര്വസ്യ ധാതോര്വൃദ്ധൌ പരസ്യ വൃദ്ധിഃ പൂര്വസ്യ ധാതോഃ ക്ഷയേ പരസ്യ ക്ഷയഃ സ്യാത് ? ന ഹി കദാചിദ്ധടതേ മൈത്രേ തൃപ്തേ ചൈത്രഃ സുഹിതഃ സ്യാത്, അതൃപ്തേ വാऽസുഹിതഃ സ്യാത്| തഥാ സ്ഥൂലസ്യ മേദ ഏവോപചീയത ഇതി ദൃഷ്ടമ്| ന ച സമം കൃത്വാ സപ്തസു ധാതുസ്രോതഃസു വിനിക്ഷിപ്തേ രസേ മേദസോऽധികാ വൃദ്ധിഃ കഥഞ്ചിദുപപദ്യതേ| ക്രമപരിണാമപക്ഷേ തു സ്ഥൂലസ്യാഹാരരസോ രസധാതുതയാ പരിണമിതി| രസധാതൂ രക്തതയാ, രക്തധാതുര്മാംസതയാ, മാംസധാതുര്മേദസ്തയാ പരിണമതി| മേദസ ആഹാരപൂര്ണസ്യ സ ആഹാരരസോ മേദസ്ത്വം പ്രാപ്തഃ പുനഃ പ്രതിസ്രോതോന്യായേന മാംസസ്യ വിശേഷവതീമ് വൃദ്ധിം കരോതി, അനന്തരം രക്തസ്യ, അനന്തരം രസസ്യ| പുനശ്ച രസധാതുരതിപൂര്ണോ രക്തസ്യ വൃദ്ധിം വിധത്തേ, രക്തധാതുര്മാംസസ്യ, മാംസധാതുര്മേദസഃ, ഇത്യേവമതിസ്ഥൂലസ്യ മേദോവദ്രസാദയോ മാംസാവസാനാ അപ്യുപചീയന്തേ| അസ്ഥ്യാദയശ്ചാസ്ഥ്യാദിസ്രോതസാം മേദസാऽऽവൃതത്വാന്ന തഥോപചീയന്തേ| തസ്മാദാഹാരരസേന മേദോഭാവേന പരിണമതാ ഉദകപരിപൂര്ണാഭിനവമൃത്കുമ്ഭജലലവസ്യന്ദനന്യായേനാസ്ഥ്യാദയോ ധാതവഃ കേവലമാപ്യായ്യന്തേ, ന തു തഥോപചീയന്തേ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൧/൪)- "സ്ഥൂലസ്യ മേദ ഏവോപചീയതേ, ന തഥേതരേ ധാതവഃ|" ഇതി| അസ്യ ഹ്യയമര്ഥഃ,-മേദസോ യേऽന്യേऽസ്ഥ്യാദയഃ ശുക്രാവസാനസ്തേ ന തഥോപചീയന്തേ, ന പുനഃ പൂര്വേ രസാദയോ ധാതവഃ സ്ഥൂലസ്യ നോപചീയന്ത ഇതി| അത ഏവാഹ മുനിഃ (ച. സൂ. അ.൨൧/൯)- "മേദോമാംസാതിവൃദ്ധത്വാച്ചലസ്ഫിഗുദരസ്തനഃ| അയഥോപചയോത്സാഹോ നരോऽതിസ്ഥൂല ഉച്യതേ||" ഇതി| അപി ച, യദി ക്രമപരിണാമപക്ഷോ നോരരീക്രിയേത തദാനീം ഗര്ഭസ്യ ശുക്രധാതുസാരോത്പന്നസ്യ രസാദയോ മജ്ജാവസാനാ ധാതവോ ന സ്യുഃ| കാരണാനുവിധായീനി ഹി കാര്യാണി ഭവന്തീത്യുക്തമ്| ക്രമപരിണാമപക്ഷേ പുനഃ ശുക്രപ്രസാദസ്യ സര്വധാതുപ്രസാദരൂപതയാ പരിണതത്വാത് സ ശുക്രപ്രസാദോ ഗര്ഭതയാ പരിണമംസ്തഥാരുപ ഏവ പരിണമതി| കാരണാനുരൂപത്വാത്കാര്യാണാമ്| തഥാ ച ബീജകാരണേ വടധവപ്രരോഹാദൌ സകലാന്യവശ്യം തത്പദാര്ഥജാതാനി തഥാരൂപാണ്യവ്യക്തരൂപതയാ താന്യവതിഷ്ഠന്തേ| യാനി കാര്യരൂപതയാ പരിണമന്തി, സര്വാണ്യഭിവ്യക്തിം യാന്തി കാര്യേ ദൃശ്യന്തേ| നനു, ക്രമപരിണാമപക്ഷേ ധാതോര്ധാത്വന്തരോത്പത്താവാശ്രീയമാണായാം യോ യോ ധാതുര്ധാത്വന്തരഭാവേന ദേഹേ പരിണമതി| തസ്യ തസ്യ ധാതോര്ധാത്വന്തരഭാവേന പരിണാതത്വാദഭാവഃ പ്രാപ്നോതി പൂര്വസ്യ പൂര്വസ്യ| തതശ്ച ശുക്രപ്രസാദസ്യൈവ ദേഹേ സദ്ഭാവഃ സ്യാത്, ന രസാദീനാം ധാതൂനാമ്| തഥാ ചൈവമാഹാരവിനിവൃത്താവപി സ്ത്രീഗമനസാമര്ഥ്യം സ്യാത്, ശുക്രസ്യ വിദ്യമാനത്വാത്| അത്രോച്യതേ| അനവച്ഛിന്നപ്രവാഹസന്താനക്രമേണാംശാംശികതയാ ധാതൂനാം ധാത്വന്തരഭാവാപത്തിഃ, ന തുല്യ കാലം സര്വൈരവയവൈരുത്പത്തിഃ| ഇതി കൃത്വാ യോ യോ ധാതുര്ധാത്വന്തരഭാവേന ദേഹേ പരിണമതി ന തസ്യ തസ്യ ധാതോഃ പൂര്വസ്യാഭാവഃ പ്രാപ്നോതി, സര്വൈരവയവൈരപരിണതത്വാത്| തദേവം സര്വഥാ ക്രമപരിണാമപക്ഷ ഏവാശ്രയിതും ന്യായ്യഃ| തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേऽപ്യധീതമ് (ശാ. അ. ൬)- "തത്രാഹാരരസോ വ്യാനവിക്ഷിപ്തോ യഥാസ്വം സപ്തസു ധാത്വഗ്നിഷു ക്രമാത്പച്യമാനഃ സ്വാത്മഭാവപ്രച്യുതിസമനന്തരമേവ പ്രാപ്തരക്താദിസംജ്ഞഃ കാലവദസ്ഖലിതപ്രയാണോ ദേഹമൂര്ജയന്" ഇത്യാദി| തഥാ ചരകസംഹിതായാം ദൃഢബലോऽപ്യാഹ (ചി. അ. ൧൫/൧൪)- "രസാദ്രക്തം തതോ മാസം മാംസാന്മേദസ്തതോऽസ്ഥി ച| അസ്ഥ്നോ മജ്ജാ തതഃ ശുക്രം ശുക്രാദ്ഗര്ഭഃ പ്രസാദജഃ|| ഇത്യുക്തവന്തമാചാര്യം ശിഷ്യസ്തിവദമചോദയത്| രസാദ്രക്തം വിസദൃശാത്കഥം ദേഹേऽഭിജായതേ|| രസസ്യ ന ച രാഗോऽസ്തി സ കഥം യാതി രക്തതാമ്| രസാദ്രക്താത് സ്ഥിരം മാംസം കഥം തജ്ജായതേ നൃണാമ്|| രസാദ്രക്താത്തഥാ മാംസാന്മേദസഃ ശ്വേതതാ കഥമ്| ശ്ലക്ഷ്ണാഭ്യാം മാംസമേദോഭ്യാം ഖരത്വം കഥമസ്ഥിഷു|| ഖരേഷ്വസ്ഥിഷു മജ്ജാ ച കേന സ്നിഗ്ധോ മൃദുസ്തഥാ| മജ്ജ്ഞശ്ച പരിണാമേന യദി ശുക്രം പ്രജായതേ|| കഥം സര്വഗതം ശുക്രം പ്രവദന്തി മനീഷിണഃ|| അഥ പ്രസാദാന്മജ്ജ്ഞശ്ച ശുക്രം ഭവതി ദേഹിനാമ്|| ഛിദ്രം ന ദൃശ്യതേऽസ്ഥ്നാം ച തന്നിഃസരതി വാ കഥമ്| ഏവമുക്തസ്തു ശിഷ്യേണ ഗുരുഃ പ്രാഹേദമുത്തരമ്|| തേജോ രസാനാം സര്വേഷാമമ്ബുജാനാം യദുച്യതേ| പിത്തോഷ്മണഃ സ രാഗേണ രസോ രക്തത്വമൃച്ഛതി|| വായ്വഗ്നിതേജസായുക്തം രക്തം മാംസത്വമൃച്ഛ് ഗതി| ശ്ലേഷ്മാണം ച സമാശ്രിത്യ മാംസ സ്നേഹാഭിസംയുതമ്|| സ്ഥിരതാം പ്രാപ്യ ശൌക്ല്യം ച മേദോ ദേഹേऽഭിജായതേ| പൃഥിവ്യഗ്ന്യനിലാദീനാം സങ്ഘാതഃ ശ്ലേഷ്മണാ വൃതഃ|| ഖരത്വം പ്രകരോത്യസ്യ ജായതേऽസ്ഥി തതോ നൃണാമ്| കരോതി തത്ര സൌഷിര്യമസ്ഥ്നാം മധ്യേ സമീരണഃ|| മേദസാ താനി പൂര്യന്തേ സ്നേഹോ മജ്ജാ തതഃ സ്മൃതഃ| തസ്മാന്മജ്ജ്ഞശ്ച യഃ സ്നേഹഃ ശുക്രം സഞ്ജായതേ തതഃ|| വായ്വാകാശാദിഭിര്ഭാവൈഃ സൌഷിര്യം ജായതേऽസ്ഥിഷു| യേന സ്രവതി തച്ഛുക്രം നവാത്കുമ്ഭാദിവോദകമ്|| സ്രോതോഭിഃ സ്യന്ദതേ ദേഹാത്സമന്താച്ചുക്രവാഹിഭിഃ| ഹര്ഷേണോദീരിതം രാഗാത്സങ്കല്പാച്ച മനോഭവാത്|| [വിലീനം ഘൃതവഡ്യായാമോഷ്മണാ സ്ഥാനവിച്യുതമ്|] ബസ്തൌ സമ്ഭൃത്യ നിര്യാതി സ്ഥലാന്നിമ്നമിവോദകമ്|" ഇതി| തഥാ ചരകമുനിരപി സാക്ഷാദധിജഗേ (ചി. അ.൮/൩൭)-"സ്രോതസാ ച യഥാസ്വേന ധാതുഃ പുഷ്യതി ധാതുനാ|" ഇതി| തഥാ (ച.സൂ. അ.൨൮/൩)-"ധാതവോ ഹി ധാത്വാഹാരാഃ പ്രകൃതിമനുവര്തന്തേ|" ഇതി| നഗ്നജിദപ്യാഹ-"തത്രാഹാരരസാത്പൂര്വം രസധാതുര്വിവദ്ധതേ| രക്തധാതൂ രസാച്ചൈവ രക്താഖ്യാന്മാംസമേവ ച|| മേദോധാതുസ്തതോ മാംസാദസ്ഥ്യാഖ്യോ മേദസസ്തഥാ| മജ്ജധാതുസ്തതോऽസ്ഥ്യാഖ്യാന്മജ്ജ്ഞഃ ശുക്രാഖ്യ ഏവ ച|| ശുക്രാത്പരം ച ഗര്ഭസ്യ സമ്ഭവഃ പരികീര്തിതഃ|" ഇതി| തസ്മാത്ക്രമപരിണാമപക്ഷ ഏവ യുക്തഃ|

Adhikarana rasAdInAM dhAtUnAM malAH (63-64) · Śloka 64

ഏവം രസാദീനാം ധാതൂനാം പ്രസാദം ദര്ശയിത്വാ, കിട്ടം യഥാക്രമം ദര്ശയിതുമാഹ | കഫഃ പിത്തം മലാഃ ഖേഷു പ്രസ്വേദോ നഖരോമ ച||൬൩|| സ്നേഹോऽക്ഷിത്വഗ്വിശാമോജോ ധാതൂനാം ക്രമശോ മലാഃ| |൬൪|

കഫാദയോ ധാതൂനാം ക്രമേണ മലാഃ| രസസ്യ കഫോ മലഃ| രക്തസ്യ പിത്തം മലഃ| ഖേഷു നാസികാവിവരാദിഷു യോ മലോऽന്തഃ സമ്ഭവതി സ മാംസസ്യ മലഃ| യഃ ശരീരേ പ്രസ്വേദോ-രോമഭ്യഃ സലിലസമ്ഭവഃ, സ മേദസോ മലഃ| നഖാ രോമാണി ചാസ്ഥ്നാം മലഃ| മജ്ജ്ഞഃ സ്നേഹോ മലഃ| സ്നേഹഃ കേഷാം സമ്ബന്ധീ ? നേത്രയോസ്ത്വചോ വിശഃ-പുരീഷസ്യ, ച| യത്തദോജഃ-സര്വധാതൂനാം തേജഃ ശരീരസമ്ഭവം, സ ശുക്രസ്യ മലഃ|

Adhikarana dhAtUnAmapi dvaividhyam (64) · Śloka 64

ന കേവലാമാഹാരസ്യ പ്രസാദകിട്ടതയാ ദ്വൈവിധ്യമ്, യാവദ്ധാതൂനാമപ്യാഹാരരസാപ്യായിതാനാം പ്രസാദകിട്ടതയാ ദ്വൈവിധ്യമിതി ദര്ശയന്നാഹ | പ്രസാദകിട്ടൌ ധാതൂനാം പാകാദേവം ദ്വിധച്ഛതഃ||൬൪||

ധാതൂനാം-രസാദീനാം, ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ യഥാദര്ശിതേന പാകാദഗ്ന്യാഹിതാത്, പ്രസാദകിട്ടൌ ദ്വിധാ ഋച്ഛതഃ-ദ്വൈവിധ്യം വ്രജതഃ| കിട്ടശബ്ദസ്യാത്ര പുംസ്ത്വം ലോകാശ്രയത്വാല്ലിങ്ഗസ്യേതി ബോധ്യമ്, അര്ധര്ചാദിഷു ത്വപാഠ ഏവാസ്യ|

Adhikarana dhAtusnehaparaMparAprakAraH (65) · Śloka 65

പരസ്പരോപസംസ്തമ്ഭാദ്ധാതുസ്നേഹപരമ്പരാ| |൬൫|

ധാതൂനാം സ്നേഹഃ-സാരോ ധാതുസ്നേഹഃ| ആഹാരരസസ്യ ധാത്വാത്മനാപരിണമതോ യഥായഥം ധാത്വഗ്നിഭിഃ പച്യമാനസ്യ ക്ഷീരസ്യേവ ശൃതസ്യ സാരഃ-തഥാപാകവശാദ്ധാതൂനാം യഥോത്തരം യഥാരൂപഃ സ്നേഹോ ജായതേ, തസ്യ ധാതുസ്നേഹസ്യ പരമ്പരാ-ആഹാരരസാപ്യായിതാ യാऽവ്യുച്ഛിന്നപ്രബന്ധപ്രവൃത്തതയാ വിശിഷ്ടൈവ യഥോത്തരം ധാതുസ്നേഹോത്കര്ഷക്രമപരിണതിഃ സാ ധാതുസ്നേഹപരമ്പരാ, പരസ്പരമുപസംസ്തമ്ഭാത്-ഉപസംശ്ലേഷാത്, ജായതേ| അത ഏവ ശോണിതപ്രഭൃതീനാം ധാതൂനാമുത്തരോത്തരം ഗൌരവം യഥോത്തരം സ്നേഹോത്കര്ഷഃ|

Adhikarana AhArasya pariNatikAlaH (65-66) · Śloka 66

ഇദാനീം പരിണതികാലമാഹാരസ്യ നിരുപയന്നാഹ | കേചിദാഹുരഹോരാത്രാത്ഷാഡഹാദപരേ, പരേ||൬൫|| മാസേന യാതി ശുക്രത്വമന്നം പാകക്രമാദിഭിഃ| |൬൬|

കേചിദാചാര്യാഃ അഹോരാത്രാത്-രാത്രിംദിനേന, അന്നം ശുക്രത്വം യാതീത്യാഹുഃ| കൈഃ ? പാകക്രമാദിഭിഃ| പാകസ്യ ജാഠരാഗ്നിനാ ഭൂതാഗ്നിഭിര്ധാത്വഗ്നിഭീ രസരക്താദിപരിപാട്യേത്യേവംപ്രകാരഃ ക്രമഃ, സ ആദിര്യേഷാം-വീര്യപ്രഭാവാദീനാം, തൈഃ| അപരേ-അന്യേ ആചാര്യാഃ, ഷഡഹാത്ഷഡ്ഭിര്ദിനൈഃ, അന്ന പാകക്രമാദിഭിഃ ശുക്രത്വം യാതീതി വദന്തി| പരേ അന്യേ, ത്വാഹുഃ,-അഹോരാത്രാത്പ്രഭൃതി മാസഃ പരഃ പ്രമാണാവധിരന്നസ്യ രസാദിപാകക്രമാദിനാ പരിണമതഃ ശുക്രത്വഗമനേ, ന തത ഊര്ധ്വം കദാചിദപി| തഥാ ച പരാശരോऽഷ്ടരാത്രേണാന്നം പരിണമച്ഛുക്രത്വം യാതീതി സങ്ഗിരതേ| തഥാ ച തദ്വന്ഥഃ-"ആഹാരോऽദ്യതനോ യശ്ച ശ്ചോ രസത്വം സ ഗച്ഛതി| ശോണിതത്വം തൃതീയേऽഹ്നി, ചതുര്ഥേ മാംസതാമപി|| മേദസ്ത്വം പഞ്ചമേ, ഷഷ്ഠേ അസ്ഥിത്വം, സപ്തമേ വ്രജേത്| മജ്ജതാം, ശുക്രതാമേതി ദിവസേ ത്വഷ്ടമേ നൃണാമ്|| തസ്മദ്ധി പഥ്യാപഥ്യാഭ്യാമാഹാരാഭ്യാം നൃണാം ധ്രുവമ്| സപ്തരാത്രേണ ശുധ്യന്തി പ്രദുഷ്യന്തി ച ധാതവഃ||" ഇതി

Adhikarana BojyadhAtUnAM parivRuttiH (66) · Śloka 66

അഥൈതദന്നം രസാദിഭാവേന പരിണമച്ഛുക്രത്വം യാതി| കിഞ്ചിച്ഛിന്നം കൃത്വാऽഥ കാലവദനവരതം കൃത്വാ പാകക്രമേണ ? അത ആഹ | സന്ത്തതാ ഭോജ്യധാതൂനാം പരിവൃത്തിസ്തു ചക്രവത്||൬൬||

ഭോജ്യാശ്ച തേ ധാതവശ്ച ഭോജ്യധാതവഃ| ഭോജ്യശബ്ദേനേഹ യസ്യ ധാതോര്യ ആഹാരസ്തസ്യ സര്വസ്യ ഗ്രഹണമ്| ഉക്തം ഹി (ച.സൂ. അ.൨൮|൧൩)-"ധാതവോ ഹി ധാത്വാഹാരാഃ|" ഇതി| ഏതദുക്തം ഭവതി,-യസ്യ ധാതോര്യസ്മാദുത്പത്തിഃ സ യസ്യാഹാര ഇതി| ഭോജ്യധാതൂനാം പരിവൃത്തിഃ-പരിവര്തനം ഭ്രമണം ഗതിഃ, സ ചക്രവത്സന്തതാ അവ്യുച്ചിന്നപ്രബന്ധസ്വരൂപാ, ആഹാരരസേനാപ്യായിതത്വാത്|

Adhikarana vRuShyAdInAM sadyaH Sukrakaratvam (67) · Śloka 67

ഏവം പൂര്വോക്തേന കാലാവധിനാ വൃഷ്യാദ്യപി യദ്വസ്തുജാതം തദപി ശുക്രത്വം യാതീത്യാശങ്കായാമിദമാഹ വൃഷ്യാദീനി പ്രഭാവേണ സദ്യഃ ശുക്രാദി കുര്വതേ| |൬൭|

വൃഷ്യാണി ക്ഷീരരസമധുകമാഷകൂഷ്മാണ്ഡഹംസാദിപക്ഷ്യണ്ഡപ്രായാണി| തഥാ, ആദിഗ്രഹണാദ്വിഷഗരപ്രശമനമൂഢഗര്ഭജരായുനിഷ്ക്രമണക്രിയാപ്രായാണി| സദ്യഃ-തത്ക്ഷണാദേവ, സുസൂക്ഷ്മം ദുര്ലക്ഷ്യം തഥാവിധം പ്രഭാവമാസാദ്യ താനി പരിണമന്തി ശുക്രബലാദി കുര്വതേ നാപരിണമന്തി|

Adhikarana anyadBeShajasyAhorAtrAtsvakarmakaratvam (67) · Śloka 67

| പ്രായഃ കരോത്യഹോരാത്രാത്കര്മാന്യദപി ഭേഷജമ്||൬൭||

വൃഷ്യാദിദ്രവ്യവ്യതിരിക്തമന്യദപി ഭേഷജം-ചൂര്ണഗുടികാദി ദീപനാദിക്രിയം, അഹോരാത്രേണ പ്രായഃ സ്വം സ്വം കര്മ കരോതി| പ്രായോഗ്രഹണം കിഞ്ചിദ്ഭേഷജമഹോരാത്രാദപ്യൂര്ധ്വം കിഞ്ചിത്തതോऽപ്യവാക് വീര്യാദിവശാത് കര്മ കരോതീതി ദ്യോതനാര്ഥമ്|

Adhikarana vyAnena rasadhAtuvikShepaNam ,rasasya svavaiguNyAdvikArakaratvam (68-69) · Śloka 69

ആഹാരരസോ രസധാതുനാ സഹൈകതമാപന്നോ രസരക്താദിഭാവേന പരിണമതി യാവച്ചുക്രപ്രസാദോ ഗര്ഭത്വേനേത്യുക്തമ്| തത്കഥം കദാചിദേകദേശേ രോഗകൃദ്ഗുധിരമാംസാദ്യേകദേശവൃദ്ധിക്ഷയവികാരകൃത്ത്വാദ്ഭവതി ? ഇതി സംശയാപനോദാര്ഥമിദമാഹ വ്യാനേന രസധാതുര്ഹി വിക്ഷേപോചിതകര്മണാ| യുഗത്പസര്വതോऽജസ്രം ദേഹേ വിക്ഷിപ്യതേ സദാ||൬൮|| ക്ഷിപ്യമാണഃ ഖവൈഗുണ്യാദ്ര്രസഃ സജ്ജതി യത്ര സഃ| തസ്മിന്വികാരം കുരുതേ ഖേ വര്ഷമിവ തോയദഃ||൬൯||

ആഹാരരസോ ജഠരാഗ്നിനാ പക്വഃ പ്രസാദോ ധാത്വാകാരത്വാദ്ധാതുവാച്യോ യസ്മാദ്വ്യാനേന സദാ സര്വതഃ-സര്വസ്മിന് ദേഹേ, വിക്ഷിപ്യതേ വിശേഷേണ പ്രേര്യതേ| സര്വത ഇത്യാദ്യാദിത്വാത്തസിഃ| കിമ്ഭൂതേന ? വിക്ഷേപഃ-പ്രേരണമേവ, ഉചിതം-യോഗ്യം, കര്മ യസ്യ, തേന വിക്ഷേപോചിതകര്മണാ| കഥം വിക്ഷിപ്യതേ ? യുഗപത്-ഏകകാലമ്, തഥാऽജസ്രം-അനവരതമ്| സഃ-രസധാതുരാഹാരരസപ്രസാദാഖ്യോ, വ്യാനേന വിക്ഷിപ്യമാണഃ ഖവൈഗുണ്യാത് സ്രോതോദുഷ്ടേഃ, യത്ര പ്രദേശേ സ്വരുപാപ്രച്യുതോऽപി സജ്ജതി-സക്തഃ സമ്പദ്യതേ, തസ്മിന് പ്രദേശേ ദേഹസ്യ വികാരം കുരുതേ, ന സര്വത്ര| ഏതദേവ ദൃഷ്ടാന്തദ്വാരേണ സ്പഷ്ടയതി| ഖേ വര്ഷമിത്യാദി| യഥാ ഖേ-വിയതി, തോയദോ-മേഘോ, വാതവശാത് ക്ഷിപ്യതേ വര്ഷം-വൃഷ്ടിം, ക്വചിദേവ ദേശേ കുരുതേ, ന സര്വത്ര| ഖസ്യ വൈഗുണ്യം ഖവൈഗുണ്യമിതി ഷഷ്ഠീസമാസഃ| "പൂരണഗുണ" ഇത്യാദിനാ ചാത്ര യഥാ സമാസനിഷേധോ ന ഭവതി, തഥാ "ശിരോര്തീന്ദ്രിയദൌര്ബല്യ" (ഹൃ.സൂ. അ. ൪/൯) ഇത്യത്ര പ്രതിപാദിതമേവ| തസ്മിന് വികാരം കുരുത ഇത്യത്രാത്മനേപദം ന പ്രാപ്നോതി, രസസ്യ കര്ത്രഭിപ്രായാഭാവാത്| ന ഹി തസ്യ ചിത്രമുത്പദ്യത ഇതി കരോതീതി പ്രാപ്നോതി| ബ്രൂമഃ| ഔപചാരികോऽത്ര കര്ത്രഭിപ്രായഃ കല്പ്യഃ| അനേനൈവ ന്യായേന 'വ്രീഹീനാതപഃ ശോഷയതി' ഇത്യാദ്യപ്യുപപന്നമ്| വ്യാനോ രസധാതും യത്ര നയതി തത്ര വികാരഃ, ഇതി താവദ്രസസ്യ വിക്ഷേപഃ|

Adhikarana doShANAmapi ekadeSaprakopaNam (70) · Śloka 70

ദോഷാണാമപി ചൈവം സ്യാദേകദേശപ്രകോപണമ്| അന്നഭൌതികധാത്വഗ്നികര്മേതി പരിഭാഷിതമ്||൭൦||

ഏവമിതി ദോഷപ്രകോപത്രമാതിദേശാര്ഥമ്| യഥാ രസഃ ക്ഷിപ്യമാണഃ ഖവൈഗുണ്യാദ്യത്ര സജ്ജതി തസ്മിന് വികാരം കുരുതേ, ഏവം-അനേന ന്യായേന, ദോഷാണാമപി-വാതാദീനാം വ്യാനേന വിക്ഷിപ്യമാണാനാം, ഏകദേശപ്രകോപണം-വികാരകരണം, സ്യാത്| അത ഏവ സിധ്മദദ്രുശ്വയഥ്വാദ്യേകദേശേ ജായതേ| ഏവം ക്ഷേപ്യാണാം സ്വഭാവസ്ഥാനാമപ്യസ്വാതന്ത്ര്യാദ്വികാരകാരിത്വം ഭവതി| ഭൂതമേവ ഭൌതികമ്| വിനയാദിഭ്യഷ്ടക്| അന്നം ച ഭൌതികം ച ധാതവശ്ചാന്നഭൌതികധാതവഃ, തേഷാമഗ്നിരന്നഭൌതികധാത്വഗ്നിഃ, തസ്യ കര്മ അന്നഭാതികധാത്വഗ്നികര്മ| ഇതി പ്രകാരേ| ഇതി-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, അന്നഭൌതികധാത്വഗ്നികര്മ പരിഭാഷിതം-ഉക്തം നിശ്ചയീകൃതമ്| തത്ര "അന്നം കാലേऽഭ്യവഹൃതം" (ശ്ലോ.൫൫) ഇത്യാദിനാ "കടു മാരുതമ്" ഇത്യന്തേന ഗ്രന്ഥേന| തഥാ, അന്നം സാരകിട്ടതയാ യത്പരിണമതി തദേതജ്ജാഠാരാഗ്നേഃ കര്മ| "ഭൌമാപ്യാഗ്നേയ" (ശ്ലോ.൫൯) ഇത്യാരഭ്യ" ശേഷാഃ ശേഷാംശ്ച ദേഹഗാന്" ഇത്യേവമന്തേന ഗ്രന്ഥേന യന്നിര്ദേഷ്ടം തദ്ഭൂതാഗ്നേഃ കര്മ| "സാരസ്തു സപ്തഭിര്ഭൂയോ" (ശ്ലോ ൬൨) ഇത്യാരഭ്യ "പ്രസാദകിട്ടൌ ധാതൂനാ" ഇത്യേവമന്തേന യന്നിര്ദിഷ്ടം തദ്ധാത്വഗ്നികര്മേതി|

Adhikarana jaTharAgneH pAlanAdikarma (71-72) · Śloka 72

അന്നസ്യ പക്താ സര്വേഷാം പക്തൃൗണാമധികോ മതഃ| തന്മൂലാസ്തേ ഹി തദ്വൃദ്ധിക്ഷയവൃദ്ധിക്ഷയാത്മകാഃ||൭൧|| തസ്മാത്തം വിധിവദ്യുക്തൈരന്നപാനേന്ധനൈര്ഹിതൈഃ| പാലയേത്പ്രയതസ്തസ്യ സ്ഥിതൌ ഹ്യായുര്ബലസ്ഥിതിഃ||൭൨||

സര്വേഷാം പക്തൃൗണാം മധ്യേ യോऽന്നസ്യ പക്താ-പാചകോ ജാഠരാഗ്നിഃ, സോऽധികോ മതഃ-ബലീയാനഭിപ്രേതഃ| തന്ത്രകൃതാമിതി ശേഷഃ| കുതഃ ശ്രേഷ്ഠഃ ? ഇത്യാഹ-തന്മൂലാ ഇത്യാദി| സഃ ജാഠരാനലോ, മൂലം പ്രധാനം, യേഷാം-ഭൂതാഗ്ന്യാദീനാം തേ യസ്മാത്തന്മൂലാഃ| മൂലമിവ മൂലമ്| യഥാ, വൃക്ഷാദീനാം പ്രധാനമവയവോ മൂലം, സര്വേഷാം ഹി തദവയവാനാം ജന്മാദിഷു തത്കാരണമ്, തേന വിനാ തേഷാം ജന്മാദ്യസമ്ഭവാത്| യസ്മാച്ചൈവം മൂലം-സര്വാവയവേഭ്യഃ പ്രധാനമവയവഃ| തസ്മാത്തേ-ഭൂതധാത്വഗ്നയഃ, തദ്ദൃദ്ധിക്ഷ്യവൃദ്ധിക്ഷയാത്മകാഃ,-വൃദ്ധിശ്ച ക്ഷയശ്ച വൃദ്ധിക്ഷയൌ, തസ്യ-ജാഠരാഗ്നേഃ, വൃദ്ധിക്ഷയൌ-ചയാപചയൌ, താഭ്യാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ തദ്വൃദ്ധിക്ഷയവൃദ്ധിക്ഷയൌ, താവാത്മാ-സ്വഭാവോ, യേഷാം തേ തദ്വൃദ്ധിക്ഷയവൃദ്ധിക്ഷയാത്മകാഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,-ജാഠരാനലവൃദ്ധ്യാ പരേഷാമഗ്നീനാം വൃദ്ധിഃ തത്ക്ഷയേണ തേഷാം ക്ഷയഃ| തസ്മാത്തം പാചകമഗ്നിം, വിധിവത്-പ്രശസ്തേന വിധാനേന, യുക്തൈഃ-യോജിതൈഃ, അന്നപാനേന്ധനൈര്ഹിതൈഃ-പഥ്യൈഃ, പാലയേത്| അന്നപാനാന്യേവേന്ധനാനി, തൈഃ| കഥം പാലയേത് ? പ്രയതഃ-യത്നവാന് നാവഹേലയാ| ഹി-യസ്മാത്, തസ്യ-അന്നസ്യ പക്തുഃ, സ്ഥിതൌ-സദ്ഭാവേ, ആയുര്ബലസ്ഥിതിഃ-തത്സ്ഥിതാവായുരവതിഷ്ഠതേ ബലം ച| തഥാ ചോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ ചി. അ.൧൨)- "അഗ്നിമൂലം ബലം പുംസാം ബലമൂലം ഹി ജീവിതമ്|" ഇതി|

Adhikarana jaTharAgneScAturvidhyam (73) · Śloka 73

ജാഠരാഗ്നിമധുനാ ചതുര്വിധം വക്തി സമഃ സമാനേ സ്ഥാനസ്ഥേ വിഷമോऽഗ്നിര്വിമാര്ഗഗേ| പിത്താഭിമൂര്ച്ചിതേ തീക്ഷ്ണോ മന്ദോऽസ്മിന്കഫപീഡിതേ||൭൩||

സമാനേ വായൌ സ്ഥാനസ്ഥേ-ഖാശയസ്ഥിതേ സതി, സമോऽഗ്നിര്ഭവതി| വിമാര്ഗഗേ-മാര്ഗമുജ്ഝിത്വോത്പഥപ്രവൃതേ സമാനേ സതി, വിഷമോऽഗ്നിര്ഭവതി| പിത്തേനാഭിമൂര്ച്ചിതേ-ഏകലോലീഭൂതേ സമാനേ, തീക്ഷ്ണോऽഗ്നിര്ഭവതി| അസ്മിന്-സമാനേ, കഫപീഡിതേ-ശ്ലേഷ്മാഭിഭൂതേ, മന്ദോऽഗ്നിര്ഭവതി|

Adhikarana caturvidhAgnerlakShaNam (74-76) · Śloka 76

സമോऽഗ്നിര്വിഷമസ്തീക്ഷ്ണോ മന്ദശ്ചൈവം ചതുര്വിധഃ| യഃ പചേത്സമ്യഗേവാന്നം ഭുക്തം സമ്യക് സമസ്ത്വസൌ||൭൪|| വിഷമോऽസമ്യഗപ്യാശു സമ്യഗ്വാऽപി ചിരാത്പചേത്| തീക്ഷ്ണോ വഹ്നിഃ പചേച്ചീഘ്രമസമ്യഗപി ഭോജനമ്||൭൫|| മന്ദസ്തു സമ്യഗപ്യന്നമുപയുക്തം ചിരാത്പചേത്| കൃത്വാऽऽസ്യശോഷാടോപാന്ത്രകൂജനാധ്മാനഗൌരവമ്||൭൬||

ഏവം-സമാദിഭേദേന, ചതുര്വിധോऽഗ്നിര്ഭവതി| ഇദാനീമസ്യ ചതുര്വിധസ്യാഗ്നേര്ലക്ഷണം വക്തി- വഹ്നിരിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| യോ വഹ്നിഃ സമ്യക്-യഥാവിധി, ഭുക്തമന്നം സമ്യഗേവ പചേത്, സ സമ ഏവ ഭവതി, ഇതി തുശബ്ദോऽവധാരയതി| അന്നമിതി പ്രകൃതമ്| യോऽസമയഗപിദേശകാലമാത്രാവിധിഭ്രഷ്ടമപി, അന്നം ഭുക്തമാശു പചേത്, സമ്യഗ്വാऽന്നം ഭുക്തം ചിരാത്പചേത്, സ വിഷമഃ| യോऽസമ്യഗപ്യന്നം ഭുക്തം ദ്രാക് പചേത്, സ തീക്ഷ്ണഃ| യസ്തു സമ്യഗപ്യന്നമുപയുക്തമാസ്യശോഷാദീന് കൃത്വാ ചിരാത്പചേത്, സ മന്ദഃ| ആടോപഃ-ക്ഷോഭഃ| മന്ദേऽഗ്നൌ ച സഭക്തമേവൌഷധം പ്രായേണോപയോക്തും യുജ്യതേ| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ പപാഠ (സൂ. അ. ൧൧)- "യാമൈശ്ചതുര്ഭിര്ദ്വാഭ്യാം ച ഭോജ്യഭേഷജ്യയോഃ സമേ| പാകോऽഗ്നൌ യുക്തയോര്ദ്രാക് ച തീക്ഷ്ണേ, മന്ദേ പുനശ്ചിരാത്|| സഭക്തമൌഷധം തസ്മാന്മന്ദാഗ്നേരവചാരയേത്|" ഇതി| ഏവമഗ്നിമുക്ത്വാ, അഗ്ന്യായത്തത്വാദ്ബലസ്യ ബലത്രൈവിധ്യം ദര്ശയതി-

Adhikarana dehabalasya traividhyam (77) · Śloka 77

സഹജം കാലജം യുക്തികൃതം ദേഹബലം ത്രിധാ| |൭൭|

സഹ ജായത ഇതി സഹജമ്, കാലാജ്ജാതം കാലജമ്, യുക്തിഭിരൂപജാതം യുക്തിജമ്, ഇതി ദേഹബലം-ശരീരബലം, ത്രിധാ|

Adhikarana tasyapRuthaglakShaNam (77-78) · Śloka 78

| തത്ര സത്ത്വശരീരോത്ഥം പ്രാകൃതം സഹജം ബലമ്||൭൭|| വയസ്കൃതമൃതൂത്ഥം ച കാലജം, യുക്തിജം പുനഃ| വിഹാരാഹാരജനിതം തഥോര്ജസ്കരയോഗജമ്||൭൮||

തത്ര-തേഷു ബലേഷു മധ്യേ, സത്ത്വരജസ്തമഃസമുത്ഥം ശരീരോദ്ഭൂതം ച യദ്ബലം തത്പ്രാകൃതം-സ്വഭാവികമ്| സത്ത്വശബ്ദേന ഗുണത്രയമുപലക്ഷ്യതേ| ശരീരം-ത്വഗ്രക്താദിസാരമയം യദ്വസ്തുജാതം തത്| വയോ-ബാല്യയൌവനാദി, തേന കൃതം വയസ്കൃതമ്,-വയോനുസാരേണ നിഷ്പാദിതമ്, ഋതുഭ്യോ-ഹേമന്താദിഭ്യ ഉദ്ഭൂതമൃതൂത്ഥമ്, ഏതദുഭയമപി കാലജം ബലമ്| വയസ്കൃതമിത്യത്ര "അതഃ കൃകമി" ഇത്യനേന സഃ| യുക്തിജം പുനര്ബലം,-വിഹരണം-വിഹാരോ വാങ്ഗ്മനശ്ചേഷ്ടാലക്ഷണോऽനേകപ്രകാരഃ, ആഹാരഃ-പൂര്വമുക്തഃ, താഭ്യാം വിഹാരാഹാരാഭ്യാം ജനിതം വിഹാരാഹാരജനിതം യദ്വലം തദ്യുക്തിജമ്| യുക്തിഃ-യോഗ ഇതികര്തവ്യതാ, തതോ ജാതം യുക്തിജമ്| തഥാ, ഊര്ജസ്കരാസ്ത്വിമേ യോഗാഃ-"തദ്യഥാ,-ബലവത്പുരുഷേ ദേശേ ജന്മ [ തദ്വിധേ ച കാലേ ] സുഖശ്ച കാലയോഗോ ബീജക്ഷേത്രഗുണശരീരാഹാരസത്വസമ്പത്തയശ്ച" (സം. ശാ. അ. ൮)| തഥാ യേ യോഗാ രസായനവാജീകരണോക്താഃ, തേഭ്യോ ജാതമൂര്ജസ്കരയോഗജം യദ്വലം തദപി യുക്തിജമ്| സമ്പ്രതി ദേശത്രൈവിധ്യം ദര്ശയതി-

Adhikarana deSa traividhyam (79) · Śloka 79

ദേശോऽല്പവാരിദ്രുനഗോ ജാങ്ഗലഃ സ്വല്പരോഗദഃ| ആനൂപോ വിപരീതോऽസ്മാത്സമഃ സാധാരണഃ സ്മൃതഃ||൭൯||

സ്തോകജലവൃക്ഷശൈലാക്രാന്തഃ സ്വല്പരോഗദോ ജാങ്ഗലോ ദേശഃ ശുദ്ധസ്രോതസ്തയാ| തഥാ ച-മരുദേശോദ്ഭവാ അല്പരോഗാശ്ചിരജീവിനശ്ച ദൃശ്യന്തേ| അസ്മാത്-ജാങ്ഗലാത്, വിപരീതോ-ബഹൂദകതരുഗിരിസമധിഷ്ഠിതോ ബഹുരോഗദശ്ച, ആനൂപഃ| സമസ്തു ദേശോ യോ നാത്യമ്ബുവൃക്ഷപര്വതോ, ന ചാത്യല്പവാരിതരുഗിരിഃ, സ സാധാരണോ മധ്യസ്ഥരോഗാരോഗ്യഃ|

Adhikarana majjAdInAM pramANam (80) · Śloka 80

ഏവം ഭൂമിലക്ഷണം ദേശമുക്ത്വാ മജ്ജാദീനാം പരിമാണാര്ഥമാഹ മജ്ജമേദോവസാമൂത്രപിത്തശ്ലേഷ്മശകൃന്ത്യസൃക്| രസോ ജലം ച ദേഹേऽസ്മിന്നേകൈകാഞ്ജലിവര്ദ്ധിതമ്||൮൦||

മജ്ജാദിദ്രവ്യം ജലാവസാനം, അസ്മിന്-പൌരുഷേ ദേഹേ, ഏകൈകാഞ്ജലിവര്ദ്ധിതമ്| തേന മജ്ജ്ഞ ഏകോऽഞ്ജലിഃ, ദ്വൌ മേദസഃ, യാവജ്ജലസ്യ ദേഹാശ്രിതസ്യ ദശാഞ്ജലയഃ|

Adhikarana ojAdInAM pramANam (81) · Śloka 81

പൃഥക് സ്വപ്രസൃതം പ്രോക്തമോജോമസ്തിഷ്കരേതസാമ്| ദ്വാവഞ്ജലീ തു സ്തന്യസ്യ ചത്വാരോ രജസഃ സ്ത്രിയാഃ||൮൧||

ഓജോമസ്തിഷ്കശുക്രാണാം ദേഹഗാനാം പൃഥക്-പ്രേത്യേകം, സ്വപ്രസൃതം പ്രമാണമ്| സ്ത്രിയാഃ സ്തന്യസ്യ ദ്വാവഞ്ജലീ, രജസോ-രക്തസ്യാര്തവസ്യ ചത്വാരോऽഞ്ജലയഃ| സ്വേന മാനേനാഞ്ജലിപ്രസൃതാവിഹ ഹസ്തസംസ്ഥാനവിശേഷവാച്യൌ ഗൃഹ്യേതേ, ന തു ചതുഷ്പലദ്വിപലപരിമാണൌ മാനവാച്യൌ, സ്വശബ്ദപ്രയോഗാത്| പ്രസൃതശബ്ദേ തു മാനവാചിനി ഗൃഹ്യമാണേ സ്വശബ്ദോऽനര്ഥക ഏവേഹ സ്യാത്| നനു, യഥാ മജ്ജാദീനാം സമത്വാധിക്യഹാനയോ വിദ്യന്തേ, തഥാ പവനസ്യാപി| തഥാ ച പ്രാഗഭ്യധായി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧/൧)- "ഉത്സാഹോച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസ" ഇത്യാദി| തഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧/൫)- "വൃദ്ധസ്തു കുരുതേऽനിലഃ| കാര്ശ്യ" ഇത്യാദി| തഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧/൧൫)- "ലിങ്ഗം ക്ഷീണേऽനിലേऽങ്ഗസ്യ" ഇത്യാദി| തസ്മാദ്വായോരപി പ്രമാണം വാച്യം സ്യാത്| തത്കഥമിഹ നോക്തമ് ? അത്രോച്യതേ| പവനസ്യാമൂര്ത്തത്വാത്പ്രമാണം വക്തുമയുക്തമ്| തഥാ ച ചരകഃ (?)-"ന മാനോന്മാനതാ വായോരരൂപത്വാത്തു യുജ്യതേ|" ഇതി| തസ്മാല്ലിങ്ഗൈരേവ സമത്വാധിക്യഹാനയോऽനിലസ്യ വക്തും യുക്താഃ|

Adhikarana samaprakRuteridaM mAnam (82) · Śloka 82

സമധാതോരിദം മാനം വിദ്യാദ്വൃദ്ധിക്ഷയാവതഃ||൮൨||

സമധാതോഃ-സമപ്രകൃതേഃ, ഏതന്മാനം വിദ്യാത്, നൈകദോഷാധികപ്രകൃതീനാം ദ്വിദോഷാധികപ്രകൃതീനാം വാ| തേഷാം ഹ്യത ഏവ യഥോക്താദഞ്ജലിപ്രമാണാദികാദ്യഥായഥം മജ്ജാദീനാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ വിദ്യാത്|

Adhikarana SukrAsRugAdiShu doShAdhikyena saptadhA prakRutiH (83) · Śloka 83

അധുനാ യദുക്രമായുഷ്കാമീയാധ്യായേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧/൯)- "ശുക്രാര്തവസ്ഥൈര്ജന്മാദൌ വിഷേണേവ വിഷക്രിമേഃ| (തൈശ്ച തിസ്രഃ പ്രകൃതയഃ" ഇത്യാദി സൂത്രസ്യൈവ വിവരണമാഹ ശുക്രാസൃഗ്ഗര്ഭിണീഭോജ്യചേഷ്ടാഗര്ഭാശയര്തുഷു| യഃ സ്യാദ്ദോഷോऽധികസ്തേന പ്രകൃതിഃ സപ്തധോദിതാ||൮൩||

ശുക്രം ചാസൃക് ചേത്യാദിദ്വന്ദ്വഃ| ഗര്ഭിണീ-സമ്പദ്യമാനാ ഗര്ഭാമാതാ, തസ്യാ ഭോജ്യചേഷ്ടേ-ആഹാരവിഹാരൌ, ഏതേഷു യോऽധികോ ദോശോ-വാതാദിഃ, തേന പ്രകൃതിഃ സപ്തധാ-സപ്തപ്രകാരാ, [ ഉദിതാ- ] അഭിഹിതാ, സൂത്രസ്ഥാനേ (അ.൧/൧൦)| യ ഇതി ജാതാവേക വചനമ്| തേന യോ ദോഷോ, യൌ ദോഷൌ, യേ ദോഷാഃ, ഇത്യര്ഥോऽവതിഷ്ഠതേ| ഏകദോഷദ്വിദോഷത്രിദോഷപ്രകൃതിഷു യഥാസങ്ഖ്യമേകോ ദോശോ ദ്വൌ ദോഷോ ത്രയോ ദോഷാ അധികാ ഇത്യര്ഥഃ| നനു, സമധാതോര്വാതാദീനാം സമത്വാത് കഥമിവാധിക്യം സ്യാത് ? ബ്രൂമഃ| സമധാതോരപി സമാനാം ത്രയാണാമപി തസ്മിന് കാലേ സ്വപ്രമാണതോ യഥാസ്വം തുല്യേ നാധികത്വം ഭവതീതി യുക്തം തത്രാപ്യാധിക്യമ്| യദി വാ ദോഷോऽധിക ഇതി ബാഹുല്യേനോക്തമ്| തേന ഷട്സ്വേവ പ്രകൃതിഷു ദോഷാധികഭാവഃ, ന തു സമധാതാവിതി വേദ്യമ്| അധുനാ വാതസ്യ പ്രാധാന്യം ഷഡ്ഭിഃ കാരണൈഃ പ്രദര്ശ്യ വാതപ്രകൃതി പ്രാഗഭിധത്തേ-

Adhikarana doShANAmanilasya balatvam (84) · Śloka 84

വിഭുത്വാദാശുകാരിത്വാദ്വലിത്വാദന്യകോപനാത്| സ്വാതന്ത്ര്യാദ്ബഹുരോഗത്വാദ്ദോഷാണാം പ്രവലോऽനിലഃ||൮൪||

വിഭുത്വാത്-വ്യാപിത്വാത്| തഥാ, ആശുകാരിത്വാത്| തഥാ, ബലിത്വാത്, യഥാ ഹി വായുര്വ്യാപ്യാശുകാരീ ബലീ ച, ന തഥാ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ| തഥാ, അന്യകോപനാത്, സ്വജാതീയാപേക്ഷയാऽന്യൌപിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ, അനേന യഥാ കോപ്യേതേ, ന താഭ്യാം തഥാऽയമ്| തഥാ, സ്വാതന്ത്ര്യാത്-പ്രേരകത്വാത്, തഥാ ഹി നാസാവന്യേന പ്രേര്യതേऽതഃ സ്വതന്ത്രോऽസൌ| തഥാ, ബഹുരോഗത്വാത്| തഥാ ചോക്തമ്-"അശീതിര്വാതജാ രോഗാശ്ചത്വാരിശച്ച പിത്തജാഃ| വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മജാശ്ച" ഇതി| ഏവം ത്രയാണാം ദോഷാണം മധ്യേऽനിലഃ പ്രബലഃ-പ്രധാനമ്|

Adhikarana vAtaprakRutInAM lakShaNAni (85-89) · Śloka 89

പ്രായോऽത ഏവ പവനാധ്യുഷിതാ മനുഷ്യാ ദോഷാത്മകാഃ സ്ഫുടിതധൂസരകേശഗാത്രാഃ| ശീതദ്വിഷശ്ചലധൃതിസ്മൃതിബുദ്ധിചേഷ്ടാ- സൌഹാര്ദദൃഷ്ടിഗതയോऽതിബഹുപ്രലാപാഃ||൮൫|| അല്പവിത്തബലജീവിതനിദ്രാഃ സന്നസക്തചലജര്ജരവാചഃ| നാസ്തികാ ബഹുഭുജഃ സവിലാസാ ഗീതഹാസമൃഗയാകലിലോലാഃ||൮൬|| മധുരാമ്ലപടൂഷ്ണസാത്മ്യകാങ്ക്ഷാഃ കൃശദീര്ഘാകൃതയഃ സശബ്ദയാതാഃ| ന ദൃഢാ ന ജിതേന്ദ്രിയാ ന ചാര്യാ ന ച കാന്താദയിതാ ബഹുപ്രജാ വാ||൮൭|| നേത്രാണി ചൈഷാം ഖരധൂസരാണി വൃത്താന്യചാരൂണി മൃതോപമാനി| ഉന്മീലിതാനീവ ഭവന്തി സുപ്തേ ശൈലദ്രുമാംസ്തേ ഗഗനം ച യാന്തി||൮൮|| അധ്ന്യാ മത്സരാധ്മാതാഃ സ്തേനാഃ പ്രോദ്ബദ്ധപിണ്ഡികാഃ| ശ്വശൃഗാലോഷ്ട്രഗൃധ്രാഖുകാകാനൂകാശ്ച വാതികാഃ||൮൯||

പ്രായോഗ്രഹണം ക്വചിദ്വ്യഭിചാരര്ഥമ്| അത ഏവ-അസ്മാദേവ കാരണാത്, പവനാധ്യുഷിതാഃ-വായുനാऽധിഷ്ഠിതാഃ, മനുഷ്യാഃ പ്രായ ഏവംരൂപാ ഭവന്തി| കാരണാനുവിധായിത്വാത് കാര്യാണാമ്| ദോഷാത്മകാഃ-ന തു ഗുണസ്വഭാവാഃ, ന ശുഭസ്വഭാവാ ഭവന്തി| ശുക്രാര്തവരൂപാവസ്ഥാമാരഭ്യാജീവിതം പവനാധ്യുഷിതാ മാനവാഃ സ്ഫുടിതധൂസരകേശഗാത്രാഃ| സ്ഫുടിതാനി ധൂസരാണി ച കേശഗാത്രാണി യേഷാം ത ഏവമ്| തഥാ, ശീതം ദ്വിഷന്തീതി ശീതദ്വിഷഃ, ഉഷ്ണാഭിലാഷിത്വാത്| തഥാ, ചലാ ധൃത്യാദയോ ഗത്യന്താ യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| തഥാ, അതിശയേന ബഹുഃ പ്രലാപഃ-സമ്ഭാഷണം, യേഷാം ത ഏവമ്| വസന്തതിലകാവൃത്തമ്| അല്പാഃ വിത്താദയോ നിദ്രാന്താ യേഷാം ത ഏവമ്| തഥാ, സന്നാ സക്താ ചലാ ജര്ജാരാ വാക് യേഷാം ത ഏവമ്| കേഷാഞ്ചിത്സന്നാ-അവസാദം നീതാ, കേഷാഞ്ചിത്സക്താ-ഭാഷണേ വിലമ്ബ്യ വിലമ്ബ്യ പ്രവൃത്താ, കേഷാഞ്ചിച്ചലാ, കേഷാഞ്ചിജ്ജര്ജരാ-ഭിന്നകാംസ്യസ്വനസദൃശീ വാഗിതി| തഥാ നാസ്തി പരലോക ഇത്യേവം മതിര്യേഷാം തേ നാസ്തികാഃ| "അസ്തി നാസ്തി ദിഷ്ടം മതിഃ" ഇതി ഠക്| തഥാ, ബഹുഭുജഃ-അനല്പാശനാഃ| തഥാ, സവിലാസാഃ-സലീലാഃ| തഥാ, ഗീതഹാസാദിലോലാഃ തത്പ്രിയാഃ| സ്വാഗതാവൃത്തമ്| തഥാ, മധുരാമ്ലപടൂഷ്ണസാത്മ്യാ മധുരാദ്യഭിലാഷിണശ്ച| കൃശാശ്ച തേ ദീര്ഘാകൃതയശ്ച, തേ കൃശദീര്ഘാകാരാഃ| തഥാ, സശബ്ദം യാതം-ഗമനം, യേഷാം തേ സശബ്ദയാതാഃ| ന ദൃഢാഃ-ന ദൃഢശരീരാഃ| ന ജിതേന്ദ്രിയാഃ| ന ചാര്യാഃ-അസന്തഃ| കാന്താനാം സ്ത്രീണാം, ന ച ദയിതാഃ-[ന] അഭിമതാഃ| ന ച ബഹുപ്രജാഃ-അപി തു സ്വല്പസന്തതയഃ| "യാ(ര്യാ)വന്തഃ(ന്തം)ശേഷം(ഷ)പൂര്വസാമ്യാദൌപച്ഛന്ദസികം വദന്തി സന്തഃ|" ഏഷാം ച-വാതപ്രകൃതീനാം, നേത്രാണീ ഖരാണി-പരുഷാണി, തഥാ ധൂസരാണി-പാംസുനേവാവകീര്ണാനി, വൃത്താനിവര്തുലാനി, അചാരൂണി, മൃതോപമാനി ച, തഥാ സുപ്തേ-സ്വപ്നേ, ഉന്മീലിതാനീവ-ഉദ്ധാടിതാനീവ, ഭവന്തി| തേ-വാതപ്രാകൃതയഃ, സ്വപ്നേ സതി ശൈലദ്രുമാന് ഗഗനം ച ഗച്ഛന്തി| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്| തേ ച, അധന്യാഃ-അഭവ്യാഃ, മത്സരേണാധ്മാതാഃ-ദ്വേഷപൂര്ണാഃ| തഥാ, സ്തേനാഃ-ചൌരാഃ| പ്രോദ്ബദ്ധപിണ്ഡികാഃ-ജങ്ഘായാഃ പശ്ചിമാദ്ഭാഗാത് പ്രകര്ഷേണോന്നതാഃ പിണ്ഡികാ യേഷാം ത ഏവമ്| അണുകം-സ്വഭാവഃ, സ്വരരൂപചേഷ്ടാനുകരണമ്| ശ്വാദീനാമിവാനൂകം യേഷാം-വാതികാനാം, ത ഏവമ്| വാതികാ ഇതി ഭൂമ്നി മത്വര്ഥീയഷ്ഠക്, വാതഭൂയിഷ്ഠാ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana pittaprakRutilakShaNAni (90-95) · Śloka 95

അധുനാ പിത്തപ്രകൃതിലക്ഷണം പ്രസ്തൌതി-പിത്തം വഹ്നിര്വഹ്നിജം വാ യദസ്മാ ത്പിത്തോദ്രിക്തസ്തീക്ഷ്ണതൃഷ്ണാബുഭുക്ഷഃ| ഗൌരോഷ്ണാങ്ഗസ്താമ്രഹസ്താങ്ഘ്രിവക്രഃ ശൂരോ മാനീ പിങ്ഗകേശോऽല്പരോമാ||൯൦|| ദയിതമാല്യവിലേപനമണ്ഡനഃ സുചരിതഃ ശുചിരാശ്രിതവത്സലഃ| വിഭവസാഹസബുദ്ധിബലാന്വിതോ ഭവതി ഭീഷു ഗതിര്ദ്വിഷതാമപി||൯൧|| മേധാവീ പ്രശിഥിലസന്ധിബന്ധമാംസോ നാരീണാമനഭിമതോऽല്പശുക്രകാമഃ| ആവാസഃ പലിതതരങ്ഗനീലികാനാം ഭുങ്ക്തേऽന്നം മധുരകഷായതിക്തശീതമ്||൯൨|| ഘര്മദ്വേഷീ സ്വേദനഃ പൂതിഗന്ധി ര്ഭൂര്യുച്ചാരക്രോധപാനാശനേര്ഷ്യഃ| സുപ്തഃ പശ്യേത്കര്ണികാരന്പലാശാന് ദിഗ്ദാഹോല്കാവിദ്യുദര്കാനലാംശ്ച||൯൩|| തനൂനി പിങ്ഗാനി ചലാനി ചൈഷാം തന്വല്പപക്ഷ്മാണി ഹിമപ്രിയാണി| ക്രോധേന മദ്യേന രവേശ്ച ഭാസാ രാഗം വ്രജന്ത്യാശു വിലോചനാനി||൯൪|| മധ്യായുഷോ മധ്യബലാഃ പണ്ഡിതാഃ ക്ലേശഭീരവഃ| വ്യാഘ്രര്ക്ഷകപിമാര്ജാരയക്ഷാനൂകാശ്ച പൈത്തികാഃ||൯൫||

ധന്വന്തരിമതേന പിത്തമേവ വഹ്നിഃ പാകാദികര്മകരണാത്| അഥവാ വഹ്നിജം-വഹ്നേര്ജാതം, അഗ്ന്യാധാരത്വാത്| യദസ്മാത്-യതശ്ചൈവമതോ ഹേതോഃ, പിത്താധികഃ പുരുഷസ്തീവ്രതൃഷ്ണാബുഭുക്ഷോ ഭവതി| തഥാവിധാത്കാരണാദുത്പന്നത്വാത് അബ്ധാത് രസധാതുശ്ച തസ്യ ദ്രാഗേവ ശുഷ്യതീതിഭാവഃ| തഥാ, ഗൌര ഉഷ്ണാങ്ഗശ്ച| തഥാ, താമ്രവര്ണം ഹസ്താങ്രിവക്രം യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ,ശൂരോ മാനീ ച| തഥാ, കപിലകേശോऽല്പരോമാ ച| ശാലിനീവൃത്തമ്| ദയിതാനി മാല്യാദീനി യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, സുചരിതഃ-ശോഭനചേഷ്ടിതഃ| തഥാ, ശുചിഃ-കായവാങ്മനോവ്യാപാരൈര്മലിനൈരസംസ്പൃഷ്ടഃ| ആശ്രിതാനാം വത്സലഃ-പ്രിയകൃത്, വിഭവാദിയുക്തശ്ച| തഥാ, ഭീഷു-ഭയേഷു, ദ്വിഷതാമപിഗതിഃ ശരണ്യത്വാദ്ഭവതി| അപിശബ്ദാത്സുഹൃദാം മധ്യസ്ഥാനാം കിമു സ ഗതിര്ന ഭവതി ? ഇതി ദ്യോതയതി| ദ്രുതവിലമ്ബിതം വൃത്തമ്| മേധാവീതി പ്രശംസാര്ഥേ "അസ്മായാമേധാസ്രജോ വിനിഃ" ഇതി വിനിഃ| സന്ധിബന്ധാശ്ച മാംസാനി ച, താനി പ്രശിഥിലാനി യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, സ്ത്രീണാമനഭീഷ്ടഃ| അല്പൌ ശുക്രകാമൌ യസ്യ സ ഏവമ്| പലിതാദീനാമാവാസഃ-താന്യസ്യ ബഹൂനി സന്തീത്യര്ഥഃ| സ ച മധുരാദ്യന്നം ഭുങ്ക്തേ| പ്രഹര്ഷിണീവൃത്തമ്| ഘര്മദ്വേഷീതി "ബഹുലമാഭീക്ഷ്ണ്യേ" ണിനിഃ| സ്വിദ്യതീതി സ്വേദനഃ| പൂതിര്ഗന്ധോ യസ്യ സ പൂതിഗന്ധിഃ| "ഗന്ധസ്യേദുത്പൂതി" ഇത്യാദിനാ ഇദാദേശഃ| ഭുരയഃ-പ്രഭൂതാഃ, ഉച്ചാരാദയോ യസ്യ സ ഏവമ്| സ ച പൈത്തികഃ സുപ്തഃ സന് കര്ണികാരാദീന് പശ്യേത്| ശാലിനീവൃത്തമ്| ഏഷാം ച-പൈത്തികാനാം വിലോചനാനി തനുത്വാദിഗുണയുക്താനി ഭവന്തി| താനി ച ക്രോധാദ്യൈര്ദ്രാഗേവ ലൌഹിത്യം യാന്തി| ഉപജാതിവൃത്തമ്| തേ ച പൈത്തികാ മധ്യായുഷ്ട്വാദിയുക്താ ഭവന്തി| വ്യാഘ്രാദീനാമിവാനൂകം യേഷാം ത ഏവമ്| അഥ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതിലക്ഷണാര്ഥമാഹ-

Adhikarana SleShmaprakRutilakShaNAni (96-103) · Śloka 103

ശ്ലേഷ്മാ സോമഃ ശ്ലേഷ്മലസ്തേന സൌമ്യോ ഗൂഢസ്നിഗ്ധശ്ലിഷ്ടസന്ധ്യസ്ഥിമാംസഃ| ക്ഷുത്തൃഡ്ദുഃഖക്ലേശഘര്മൈരതപ്തോ ബുദ്ധ്യാ യുക്തഃ സാത്വികഃ സത്യസന്ധഃ||൯൬|| പ്രിയങ്ഗുദൂര്വാശരകാണ്ഡശസ്ത്ര- ഗോരോചനാപദ്മസുവര്ണവര്ണഃ| പ്രലമ്ബബാഹുഃ പൃഥുപീനവക്ഷാ മഹാലലാടോ ഘനനീലകേശഃ||൯൭|| മൃദ്വങ്ഗഃ സമസുവിഭക്തചാരുദേഹോ ബഹ്നോജോരതിരസശുക്രപുത്രഭൃത്യഃ| ധര്മാത്മാ വദതി ന നിഷ്ഠുരം ച ജാതു പ്രച്ഛന്നം വഹതി ദൃഢം ചിരം ച വൈരമ്||൯൮|| സമദദ്വിരദേന്ദ്രതുല്യയാതോ ജലദാമ്ഭോധിമൃദങ്ഗസിംഹഘോഷഃ| സ്മൃതിമാനഭിയോഗവാന് വിനീതോ ന ച ബാല്യേऽപ്യതിരോദനോ ന ലോലഃ||൯൯|| തിക്തം കഷായം കടുകോഷ്ണരൂക്ഷ- മല്പം സ ഭുങ്ക്തേ ബലവാംസ്തഥാऽപി| രക്താന്തസുസ്നിഗ്ധവിശാലദീര്ഘ- സുവ്യക്തശുക്ലാസിതപക്ഷ്മലാക്ഷഃ||൧൦൦|| അല്പവ്യാഹാരക്രോധപാനാശനേഹഃ പ്രാജ്യായുര്വിത്തോ ദീര്ഘദര്ശീ വദാന്യഃ| ശ്രാദ്ധോ ഗമ്ഭീരഃ സ്ഥൂലലക്ഷഃ ക്ഷമാവാ- നാര്യോ നിദ്രാലുര്ദീര്ഘസൂത്രഃ കൃതജ്ഞഃ||൧൦൧|| ഋജുര്വിപശ്ചിത്സുഭഗഃ സുലജ്ജോ ഭക്തോ ഗുരൂണാം സ്ഥിരസൌഹൃദശ്ച| സ്വപ്നേ സപദ്മാന്സവിഹങ്ഗമാലാം- സ്തോയാശയാന് പശ്യതി തോയദാംശ്ച||൧൦൨|| ബ്രഹ്മരുദ്രേന്ദ്രവരുണതാര്ക്ഷ്യഹംസഗജാധിപൈഃ| ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതയസ്തുല്യാസ്തഥാ സിംഹാശ്വഗോവൃഷൈഃ||൧൦൩||

യസ്മാച്ഛ്ലേഷ്മാ സോമഃ, തേന ഹേതുനാ ശ്ലേഷ്മലോ നരഃ സൌമ്യോ ഭവതി| കാരണാനുവിധായിത്വാത്കാര്യാണാമ്| സോമ ഇവ സൌമ്യഃ, ശാഖാദിത്വാദ്യഞ്| തഥാ, ഗൂഢസ്നിഗ്ധശ്ലിഷ്ടാനി സന്ധ്യസ്ഥിമാംസാനി യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ക്ഷുദ്രാദിഭിരതപ്തഃ-അക്ഷോഭിതോ ഭവതി| തഥാ, ബുധ്ദ്യാऽന്വിതഃ പ്രശസ്തസത്വശ്ച| തഥാ, സത്യം സന്ദധാതി പ്രതിജാനീതേ, ഇതി സത്യസന്ധഃ| "ആതശ്ചോപസര്ഗേ" ഇത്യഡ്| ശാലിനീവൃത്തമ്| പ്രിയങ്ഗ്വാദിതുല്യേന വര്ണേന ഏകൈകേന യുക്തഃ| കശ്ചിത്പ്രിയങ്ഗുസമാനവര്ണഃ കശ്ചിദ്ദൂര്വാസദൃശവര്ണഃ കശ്ചിച്ഛരസ്തമ്ബസദൃശവര്ണഃ കശ്ചിഹച്ഛസ്ത്രതുല്യവര്ണഃ കശ്ചിദ്ഗോരോചനാതുല്യവര്ണഃ കശ്ചിത്പദ്മതുല്യവര്ണഃ, കശ്ചിത്സുവര്ണസദൃശവര്ണഃ| തഥാ, പ്രലമ്ബബാഹുഃ ദീര്ഘഭുജഃ| തഥാ, വിസ്തീര്ണപീവരവക്ഷാഃ| തഥാ, മഹല്ലലാടമ് അലികം, യസ്യ സ തഥാ| തഥാ, ഘനനീലകേശഃ| ഉപജാതിവൃത്തമ്| മൃദ്വങ്ഗഃ-കോമലാവയവഃ| സമഃ സുഷ്ഠു വിഭക്തോ-വിഭക്താവയവഃ, ചാരുര്ദേഹോ യസ്യ സ ഏവമ്| ബഹവസ്തേജോരതിരസാദയോ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ധര്മസ്വഭാവഃ| നിഷ്ഠുരം ന കദാചിദ്വദതി| പ്രച്ഛന്നം-ഗൂഢം കൃത്വാ, വൈരം ദൃഢം ചിരം വഹതി-ന തു ശിഥിലയതി| പ്രഹര്ഷിണീവൃത്തമ്| സമദസ്യ ദ്വിരദേന്ദ്രസ്യ തുല്യം യാതം-ഗമനം, യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ജലദാദിസദൃശശബ്ദഃ| തഥാ, പ്രശസ്തസ്മൃതിഃ ശോഭനാഭിയോഗീ വിനയീ ച ഭവതി| ബാല്യേऽപി-ബാലത്വേऽപി നാതിരോദനോ ന ച ലോലുപഃ| ഔപച്ചന്ദസികം വൃത്തമ്| സ ചാന്നം തിക്താദിരസയുക്തം ബലക്ഷേപകം ഭുങ്ക്തേ, തഥാऽല്പമപി ഭുങ്ക്തേ, തഥാऽപി സ്വഭാവാദ്ബലീ ഭവതി| രക്താവന്തൌ യയോസ്തേ രക്താന്തേ, തഥാ സുസ്നിഗ്ധേ വിശാലേ ദീര്ഘേ ച, തഥാ സുവ്യക്തൌ ശുക്ലാസിതൌ യയോസ്തേ സുവ്യക്തശുക്ലാസിതേ, തഥാ പക്ഷ്മലേ, ഏവംഭൂതേ അക്ഷിണി യസ്യ സ ഏവമ്| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃതമ്| അല്പാ വ്യാഹാരാദയോ യസ്യ സ ഏവമ്| [ *വ്യാഹാരോ-ഭാഷണമ്| പാനം-പാനീയാദി| അശനം-ഭോജനമ്| ഈഹാ-കായികാ ചേഷ്ടാ| ] പ്രാജ്യേ-പ്രഭൂതേ, ആയുര്വിത്തേ യസ്യ സ ഏവമ്| ദീര്ഘദര്ശീ-ഭാവി കാര്യം പശ്യതി, ഇദം കുര്വത ഇദമവശ്യം സമ്പദ്യത ഇതി| വദാന്യോ-വല്ഗുഭാഷീ ദാതാ ച| ശ്രാദ്ധോ-ദാനാദൌ ശ്രദ്ധാവാന്| ഗമ്ഭീരോ-മഹാചിത്തഃ| സ്ഥൂലലക്ഷോ-ഭൂരിദാതാ| ക്ഷമാവാന്-ക്ഷാന്തിയുക്തഃ| ആര്യഃ-സജ്ജനഃ| നിദ്രാലുഃ-ബഹുനിദ്രഃ| ദീര്ഘസൂത്രഃ-ചിരകാരീ| കൃതം ജാനാതീതി കൃതജ്ഞഃ| വൈശ്വദേവീവൃത്തമ്| ഋജുഃ-അകുടിലചിത്തഃ| വിപശ്ചിത്-പണ്ഡിതഃ| സുഭഗോ-ജനപ്രിയഃ| സുഷ്ഠു ലജ്ജത ഇതി സുലജ്ജഃ| ഗുരൂണാം-പിത്രാദീനാം, ഭക്തഃ-സേവകഃ| തഥാ, സ്ഥിരം-ദൃഢം, സൌഹൃദം-മൈത്രീ, യസ്യ സ ഏവമ്| സ്വപ്നേ തോയാശയാന്-തഡാഗാദീന്, സജലജാന് പക്ഷിപങ്ക്തിയുക്താംശ്ച പശ്യതി, തോയദാംശ്ച പശ്യതി| ഉപജാതിവൃത്തമ്| ബ്രഹ്മാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതയഃ സമാനാഃ, സിംഹാദിഭിശ്ച| [*താര്ക്ഷ്യോ-ഗരുഡഃ| ഗജാധിപഃ-ഏരാവതഃ|] ഏവം പൃഥഗ്വാതാദിപ്രകൃതീസ്തിസ്രോऽഭിധായ ദ്വന്ദ്വസര്വദോഷപ്രകൃതിലക്ഷണാഭിധിത്സയേദമാഹ-

Adhikarana dvandvasarvadoShaprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

പ്രകൃതീര്ദ്വയസര്വാത്ഥാ ദ്വന്ദ്വസര്വഗുണോദയേ| |൧൦൪|

ദ്വയാത്-സംസര്ഗാത്, ഉദ്ഭൂതാസ്തിസ്രഃ പ്രകൃതയഃ, സര്വോത്ഥാ-സര്വദോഷോദ്ഭൂതാ, ഏകാ പ്രകൃതിഃ, ഏവം പ്രകൃതയോ ദ്വയസര്വോത്ഥാശ്ചതസ്രഃ| ഗുണശബ്ദോऽത്ര ധര്മവചനോ ലിങ്ഗവചനോ വാ| ദ്വന്ദ്വശബ്ദേന ദോഷദ്വയം സര്വശബ്ദേന ച ദോഷത്രയം ലക്ഷ്യതേ| ദ്വന്ദ്വം ച സര്വേ ച ദ്വന്ദ്വസര്വേ, തേഷാം ഗുണാഃ-ദോഷദ്വയദോഷത്രയാണാം ധര്മാ ലിങ്ഗാനി വാ, തേഷാമുദയഃ-പ്രാദുര്ഭാവോ, ദ്വന്ദ്വസര്വഗുണോദയഃ, തസ്മിന് ദ്വന്ദ്വസര്വഗോണോദയേ സതി, ദ്വയസര്വോത്ഥാഃ പ്രകൃതീര്വദേത്-ആദിശേത്| ദ്വയം ച സര്വേ ച ദ്വയസര്വേ, തേഭ്യ ഉത്ഥഃ-ഉത്ഥാനം, യാസാം താഃ| ഏവം ദ്വന്ദ്വദോഷഗുണോദയേ ദ്വന്ദ്വോത്ഥാഃ പ്രകൃതീര്വദേത്, സര്വദോഷഗുണോദയേ സര്വോത്ഥാം പ്രകൃതിം വദേത്| ഉത്ഥ ഇത്യുത്പൂര്വാത്തിഷ്ഠതേഃ "സുപി സ്ഥഃ" ഇതി യോഗവിഭാഗാത്കഃ| "ഉദഃ സ്ഥാസ്തമ്ഭോഃ പൂര്വസ്യ" ഇതി പൂര്വസവര്ണാദേശഃ| "അത്രാദ്യാസ്ത്രയോ നിത്യാതുരാ ദോഷാനുശയിതശരീരത്വാത്| വിശേഷതശ്ച ദ്വന്ദ്വപ്രകൃതയഃ| തേഷു ഹി ഗുണമിശ്രവികാരകാരിഷു ക്ഷുത്പിപാസാദിഷ്വിവാരോഗ്യവ്യപദേശഃ" (സം. ശാ. അ. ൮)| ഏവം വാതാദിപ്രകൃതീര്നിര്ദിശ്യ, സത്ത്വാദിപ്രകൃതീര്നിര്ദിദിക്ഷുരാഹ-

Adhikarana satvAdiprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

| ശൌചാസ്തിക്യാദിഭിശ്ചൈവം ഗുണൈര്ഗുണമയീര്വദേത്||൧൦൪||

ചശബ്ദോ ഭിന്നക്രമേ, ഗുണമയീശ്ചേത്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ| ഏവം-വാതാദിപ്രകൃതിവത്, പൃതഗ്ദ്വന്ദ്വസര്വോത്ഥാഃ ശൌചാസ്തിക്യാദിഭിഃ സത്ത്വാദിഗുണൈഃ (ശ്ലോ. ൭) സപ്ത സത്ത്വാദിഗുണമയീശ്ച പ്രകൃതീര്വദേത്| ആദിഗ്രഹണാത് ശുക്ലധര്മരുച്യാദിഭിഃ സത്ത്വാദീനാം ഗുണൈര്യഥായഥം സത്ത്വാദിപ്രകൃതീര്വാതാദിപ്രകൃതയഃ പരസ്പരമനുരുധ്യന്തേ, സത്ത്വാദിപ്രകൃതയശ്ച വാതാദിപ്രകൃതീരനുരുധ്യന്തേ| ഏവം വാതാദിപ്രകൃതയഃ സപ്ത, സത്ത്വാദിപ്രകൃതയോऽപി സപ്തൈവ| ജാതികുലദേശകാലവയോബലപ്രത്യാത്മസംശ്രയാശ്ച സപ്തൈവ| തഥാ ഹി-ദൃശ്യന്തേ പുരുഷാണാം ജാത്യാദിനിയതാസ്തേ തേ ഭാവവിശേഷാഃ പരസ്പരവിലക്ഷണാഃ സത്ത്വാദ്യസങ്ഖ്യേയഭേദാവേശാച്ച രൂപസ്വരചരിതാനുകരണമപ്യനൂകശബ്ദവാച്യമസങ്ഖ്യഭേദം ഭവതി| സത്ത്വാദ്യാവേശസ്ത്വനന്തരജന്മാഭ്യാസവാസനയാ ജന്യതേ| തസ്മാദ്ദേവമാനുഷതിര്യക്പ്രേതനാരകാണാം തത്തദ്വിശേഷാണാം ച യഥായഥമേവാനൂകം പുരുഷസ്യാന്വീക്ഷേത| യസ്മാച്ചരീരം സത്ത്വാദീനനുരുധ്യതേ, സത്ത്വാദയോऽപി ശരീരമ്| പ്രകൃതിവിഭാഗശ്ചായം തദനുരൂപചികിത്സാപ്രവൃത്തയേ വൈദ്യസ്യോപയുജ്യതേ| തത്രാദ്യാസ്ത്രയോ നിത്യതുരാഃ, ദോഷാനുശയിതശരീരത്വാത്| വിശേഷതശ്ച ദ്വന്ദ്വപ്രകൃതയഃ| തസ്മാദ്വിപരീതഗുണേന വിധിനാ ദോഷോപക്രമണീയോക്തേന താനുപാചരേത്| സമധാതുപ്രകൃതിസ്തു സര്വരസേന സാത്മ്യേനോപചരണീയഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച.സൂ. അ.൭/൪൧)- "സമസര്വരസം സാത്മ്യം സമധാതോഃ പ്രശസ്യതേ|" ഇതി| ഏവം വാതാദിപ്രകൃതീഃ സത്ത്വാദിപ്രകൃതീശ്ച പരസ്പരാനുരോധിനീര്നിര്ദിശ്യ, വയോജ്ഞാനാര്ഥമാഹ-

Adhikarana vayoviBAgAdi (105) · Śloka 105

വയസ്ത്വാഷോഡശാദ്വാലം തത്ര ധാത്വിന്ദ്രിയൌജസാമ്| വൃദ്ധിരാസപ്തതേര്മധ്യം തത്രാവൃദ്ധിഃ പരം ക്ഷയഃ||൧൦൫||

കാലകൃതാ ശരീരാവസ്ഥാ-വയഃ| തച്ച ത്രിധാ, ബാലമധ്യവൃദ്ധഭേദേന| വയഃ പുനരാഷോഡശാദ്വര്ഷാത്-ഷോഡശം വര്ഷം യാവത്, ബാലമ്| തദപി ത്രിവിധമ്,-ക്ഷീരക്ഷീരാന്നാന്നവൃത്ത്യാ| തത്ര-ബാലേ വയസി, ധാതൂനാം-രസാദീനാം, ഇന്ദ്രിയാണാം ചക്ഷുരാദീനാം തഥാ സര്വധാത്വാപ്യായകസ്യ-ഓജോസോ, വൃദ്ധിഃ| ശ്ലേഷ്മാധിക്യാച്ച ബാലസ്യ സ്നേഹമാര്ദവസൌകുമാര്യാല്പക്രോധത്വസൌഭാഗ്യാനി ഭവന്തി| ആസപ്തതേര്മധ്യം വയഃ| ആങത്ര മര്യാദായാമ്, നാഭിവിധൌ| തതശ്ചൈകോനസപ്തതിം യാവന്മധ്യം വയഃ| തദപി ത്രിവിധമ്,-യൌവനം സമ്പൂര്ണത്വമപരിഹാനിശ്ച| തസ്മിന് പിത്തോദ്രേകഃ, തേന ദീപ്താഗ്നിതാ പ്രജ്ഞാപരിപാകോ വ്യവസായശ്ചേതി ഭവതി| തത്രാത്രിംശതോ യൌവനമ്, ആചത്വാരിംശതഃ സര്വധാത്വിന്ദ്രിയബലവീര്യപൌരുഷസ്മരണവചനവിജ്ഞാനപ്രശ്രയഗുണസമ്പൂര്ണത്വമ്, അതഃപരമപരിഹാനിഃ| തത്രേത്യാദി| [ തത്ര- ] തസ്മിന്മധ്യേ വയസി, ധാത്വാദീനാമവൃദ്ധിഃ-അവര്ധനം, ഭവതി| പരം ക്ഷയഃ| പരം-ഏകോനസപ്തതേരാജീവിതം യാവത്, ധാത്വിന്ദ്രിയൌജസാം ക്രമേണ ക്ഷയഃ, തഥാ ബലവീര്യപൌരുഷവചനസ്മരണവിജ്ഞാനപ്രശ്രയഗുണാനാം ച| തഥാ, "വലീപലിതകാസശ്വാസാഗ്നിസാദാദിഭിരഭിഭൂയമാനം ജീര്ണം ഭവനമിവാഭിവൃഷ്ടം സീദതി| തസ്മിന്മാരുതോദ്രേകഃ, തേന ശ്ലഥാസാരമാംസസന്ധ്യസ്ഥിതാ ത്വക്പാരുഷ്യമവനാമഃ കായസ്യ വേപഥുഃ ശ്ലേഷ്മസിങ്ഘാണകോദീരണം ധാതുക്ഷയശ്ച" (സം. ശാ. അ. ൮)| ഇതി|

Adhikarana vapuShaH suKAyuShoH pAtratvam (106-107) · Śloka 107

സ്വം സ്വം ഹസ്തത്രയം സാര്ദ്ധം വപുഃ പാത്രം സുഖായുഷോഃ| ന ച യദ്യുക്തമുദ്രിക്തൈരഷ്ടാഭിര്നിന്ദിതൈര്നിജൈഃ||൧൦൬|| അരോമശാസിതസ്ഥൂലദീര്ഘത്വൈഃ സവിപര്യയൈഃ| |൧൦൭|

സ്വംസ്വം-ആത്മീയമാത്മീയം, ഹസ്തത്രയം സാര്ദ്ധം പ്രമാണതോ യദ്വപുഃ-ശരീരം, തത്സുഖായുഷോഃ പാത്രം-ഭാജനമ്| ഏവംഭൂതമപി യത്-വപുഃ, ഉദ്രിക്തൈഃ-അധികൈര്നിമിത്തൈഃ, നിന്ദിതൈഃ-അപ്രശസ്തൈഃ, നിജൈഃ-സഹജൈഃ, അഷ്ടാഭിര്ന യുക്തമ്| കൈഃ ? അരോമശാദിഭിഃ| തേനാരോമശം യദ്വപുസ്തത്സുഖായുഷോര്ന പാത്രമ്| തഥാ, യദതിരോമശം തച്ച സുഖായുഷോര്ന പാത്രമ്| അസിതാദിഷ്വപ്യേവം യോജ്യമ്| ഏവമീഷദ്രോമാദിയുക്തം യത്പുനര്ഹസ്തത്രയം സാര്ദ്ധം തത്സുഖായുഷോഃ പാത്രമ്|

Adhikarana suKAyuH pAtrasya vapuSho lakShaNAni (107-114) · Śloka 114

| സുസ്നിഗ്ധാ മൃദവഃ സൂക്ഷ്മാ നൈകമൂലാഃ സ്ഥിരാഃ കചാഃ||൧൦൭|| ലലാടമുന്നതം ശ്ലിഷ്ടശങ്ഖമര്ധേന്ദുസന്നിഭമ്| കര്ണൌ നീചോന്നതൌ പശ്ചാന്മഹാന്തൌ ശ്ലിഷ്ടമാംസലൌ||൧൦൮|| നേത്രേ വ്യക്താസിതസിതേ സുബദ്ധഘനപക്ഷ്മണീ| ഉന്നതാഗ്രാ മഹോച്ഛ്വാസാ പീനര്ജുര്നാസികാ സമാ||൧൦൯|| ഓഷ്ഠൌ രക്താവനുദ്ദൃത്തൌ, മഹത്യൌ നോല്ബണേ ഹനൂ| മഹദാസ്യം, ഘനാ ദന്താഃ സ്നിഗ്ധാഃ ശ്ലക്ഷ്ണാഃ സിതാഃസമാഃ||൧൧൦|| ജിഹ്വാ രക്താऽऽയതാ തന്വീ, മാംസലം ചിബുകം മഹത്| ഗ്രീവാ ഹ്രസ്വാ ഘനാ വൃത്താ, സ്കന്ധാവുന്നതപീവരൌ||൧൧൧|| ഉദരം ദക്ഷിണാവര്തഗൂഢനാഭി സമുന്നതമ്| തനുരക്തോന്നതനഖം സ്നിഗ്ധമാതാമ്രമാംസലമ്||൧൧൨|| ദീര്ഘാച്ഛിദ്രാങ്ഗുലി മഹത്പാണിപാദം പ്രതിഷ്ഠിതമ്| ഗൂഢവംശം ബൃഹത്പൃഷ്ഠം, നിഗൂഢാഃ സന്ധയോ ദൃഢാഃ||൧൧൩|| ധീരഃ സ്വരോऽനുനാദീ ച, വര്ണഃ സ്നിഗ്ധഃ സ്ഥിരപ്രഭഃ| |൧൧൪|

കേശാഃ സുസ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്താഃ 'ശ്രേഷ്ഠാഃ' ഇത്യനുക്തമപ്യര്ഥാദ്ഗമ്യതേ| തഥാ ചൈവംഗുണവിശിഷ്ടൈരേതൈര്യുക്തം വപുഃ സുഖായുഷോഃ പാത്രം ഭവതി| ഏവം ലലാടാദിഷ്വപി ചിന്ത്യമ്| ലലാടമുന്നതം-ഊര്ധ്വം ഗതമ്| തഥാ, ശ്ലിഷ്ടൌ-അനുല്ബണൌ, ശങ്ഖൌ യസ്മിംസ്തദേവമ്| തഥാ, അര്ധേന്ദുസന്നിഭം-അര്ധചന്ദ്രാകാരമ്| കര്ണൌ നീചോന്നതൌ,-അധോ നീചൌ-ഹ്രസ്വൌ, ഊര്ധ്വമുന്നതൌ| പശ്ചാന്മഹാന്തൌ-വിസ്തീര്ണൌ| തഥാ, ശ്ലിഷ്ടൌ ച തൌ മാംസലൌ ച, ശ്ലിഷ്ടൌരമ്യൌ, മാംസലൌ-ഉപചിതമാംസൌ| നേത്രേ-വ്യക്തൌ സ്ഫുടൌ, അസിതസിതൌ വര്ണൌ യയോസ്ത ഏവമ്| കൃഷ്ണോ ഭാഗഃ കൃഷ്ണ ഏവ ശുക്ലഃ ശുക്ല ഏവ, ന വര്ണാന്തരവ്യാമിശ്രേ| തഥാ, സുബദ്ധേ-സുസന്ധിനീ, ഘനേ-സംഹതേ, പക്ഷ്മണീ യയോസ്ത ഏവമ്| നാസികാ-ഘ്രാണമ്| ഉന്നതമഗ്രം യസ്യാഃ സൈവമ്| തഥാ, മഹാനുച്ഛ്വാസോ യസ്യാഃ സൈവമ്| തഥാ, പീനാ-അശിഥിലാ| തഥാ, ഋജുഃ-അവക്രാ| തഥാ, സമാ-അനിമ്നോന്നതാ| ഓഷ്ടൌ രക്തൌ| തഥാ, അനുദൃത്തൌ-ബഹിരനിര്ഗതൌ| ദ്വേ ഹനൂ മഹത്യൌ| നോല്ബണേ-നോന്നതേ| ഹനുശബ്ദസ്യ സ്ത്രീത്വമത്ര ചിന്ത്യമ്| ആസ്യം-മുഖമ്, മഹത്| ദന്താഃ-ദ്വിജാഃ| ഘനാഃ-അവിരലാഃ| ശ്ലക്ഷ്ണാഃ-കോമലസ്പര്ശാഃ| സ്നിഗ്ധാഃ-സ്നിഗ്ധരുചയഃ| സിതാഃ-ശുക്ലാഃ| സമാഃ-സമപങ്ക്തയഃ| ജിഹ്വാ-രസനാ, രക്താ| തഥാ, ആയതാ-ദീര്ഘാ| തഥാ, തന്വീ-ന സ്ഥൂലാ| ചിബുകം മാംസലം മഹച്ച| ഗ്രീവാ-ശിരോധരാ, ഹ്രസ്വാ-അദീര്ഘാ, ഘനാ-നിബിഡാ, വൃത്താവര്തുലാ ച| സ്കന്ധൌ-അംസൌ| ഉന്നതൌ ച തൌ പീവരൌ ച| ദക്ഷിണ ആവര്തോ യസ്യാ നാഭേഃ സാ ദക്ഷിണാവര്താ| ദക്ഷിണാവര്താ ഗൂഢാ-നിമ്നാ [ ച ], നാര്ഭിര്യസ്യ തദ്ദക്ഷിണാവര്തഗൂഢനാഭി ജഠരമ്| തഥാ, സമുന്നതം-സമ്യഗുന്നതം ശ്രേഷ്ഠത്വേനോന്നതമ്| തനവോ രക്താ ഉന്നതാ നഖാ യസ്യ തദേവംഭൂതം പാണിപാദം പ്രതിഷ്ഠിതം-പ്രശസ്തം, ഭവതി| തഥാ, സ്നിഗ്ധം-സ്നിഗ്ധച്ഛായമ്| തഥാ, ആതാമ്രം ച തന്മാംസലം ച,-ആതാമ്രമാമ്സലമ്| സമന്താത്താമ്രംആതാമ്രമ്| മാംസലം-ഉപചിതമാംസമ്| തഥാ, ദീര്ഘാഃ-ആയതാഃ, അച്ഛിദ്രാഃ-പരസ്പരം സംശ്ലിഷ്ടാഃ, അങ്ഗുലയോ യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, മഹത്-വിസ്തീര്ണമ്| തഥാ, ഗൂഢഃ-അദൃശ്യോ, വംശോ യസ്യ തദേവംവിധം പൃഷ്ഠം പ്രശസ്തമ്| തഥാ, ബൃഹത്-വിസ്തീര്ണമ്| സന്ധയോ നിഗൂഢാഃ-അന്തര്ഗതാഃ, ദൃഢാഃ-അത്രുടനശീലാഃ| ധീരഃ-അകൃപണഃ| സ്വരഃ-ശബ്ദഃ| അനുനാദീ-ഘണ്ടാദിവദനുരണനന്യായേന| വര്ണഃ സ്നിഗ്ധഃ-അരൂക്ഷഃ| സ്ഥിരാ പ്രഭാ-കാന്തിഃ, യസ്യ സ ഏവം പ്രശസ്തഃ|

Adhikarana pRuShTAdInAM prASastyam (114) · Śloka 114

| സ്വഭാജം സ്ഥിരം സത്ത്വമവികാരി വിപത്സ്വപി||൧൧൪||

സത്ത്വം സ്വഭാവാജ്ജാതം സ്വഭവജമ്,-അനാഹാര്യം പ്രാകൃതമബാഹ്യഹേതുജം ന മദ്യാദിഹേതുജമ്| സ്ഥിരം-അഹാര്യമ്| അത ഏവ വിപത്സ്വപ്യവികാരി-അക്ഷോഭി| അപിശബ്ദാത് കിമുത സമ്പത്സു ന സ്യാദേവംവിധം സത്ത്വം സ്വഭാവജമഹാര്യം ച ?|

Adhikarana vapuShaH SuBatvam (115) · Śloka 115

ഉത്തരോത്തരസുക്ഷേത്രം വപുര്ഗര്ഭാദിനീരുജമ്| ആയാമജ്ഞാനവിജ്ഞാനൈര്വര്ദ്ധമാനം ശനൈഃ ശുഭമ്||൧൧൫||

ക്ഷേത്രമിവ ക്ഷേത്രമ്, ശോഭനം ക്ഷേത്രം സുക്ഷേത്രമ്| വപുഃ-ശരീരമ്| തസ്യ യഥാവത്പ്രശസ്തം പ്രമാണലക്ഷണം "സ്വം സ്വം ഹസ്തത്രയം സാര്ദ്ധം" ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തമ്| തഥാ, തദവയവാനാം ലലാടാദീനാം യഥാവത്പ്രശസ്തം ഗുണലക്ഷണം "ലലാടമുന്നതം" (ശ്ലോ.൧൦൮) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തമ്| തഥാ, പ്രശസ്തം സത്ത്വലക്ഷണം "സ്വഭാവജംസ്ഥിരം" ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തമ്| ഉത്തരോത്തരം സുക്ഷേത്രം യസ്മിന്വപുഷി തദുര്രരോത്തരസുക്ഷേത്രം പ്രശസ്തലക്ഷണഭൂമികം വപുഃ ശുഭമിത്യത്ര യോജ്യമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി,-യോഥോക്തം പ്രമാണം സുക്ഷേത്രം വപുഃ ശുഭമ്, തതോऽപി യഥോക്തലക്ഷണലലാതാദ്യവയവം സുക്ഷേത്രം വപുഃ ശുഭതരമ്, തതോऽപി യഥോക്തസത്ത്വലക്ഷണഗുണം സുക്ഷേത്രം വപുഃശുഭതമമ്, ഇത്യുത്തരോത്തരസുക്ഷേത്രശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| തഥാ, ഗര്ഭാദിനീരുജമ്| ഗര്ഭ ആദിര്യേഷാം-ബാലല്യൌവനാദീനാം വയോവസ്ഥാവിശേഷാണാം, ത ഏവമ്| ഗര്ഭദയോ നീരുജാ യസ്യ-വപുഷഃ, തദ്ഗര്ഭാദിനീരുജം വപുഃ ശുഭമ്| ആയാമേത്യാദി| ആയാമോ-ദൈര്ഘ്യമ്, ജ്ഞാനം-ലൌകികോ വ്യവഹാരലേശഃ, വിജ്ഞാനം-വിശിഷ്ടം ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രാഭ്യാസാദിസമുത്ഥിതം പരമാര്ഥാവബോധപര്യന്തമ്, തൈര്യദ്വപുഃ ശനൈര്വര്ദ്ധമാനം-വൃദ്ധിമാപ്നുവന്ന സഹസാ, തച്ഛുഭമ്|

Adhikarana sarvaguNopete SarIre SaradAM SatamAyuH (116) · Śloka 116

ഇതി സര്വഗുണോപേതേ ശരീരേ ശരദാം ശതമ്| ആയുരൈശ്വര്യമിഷ്ടാശ്ച സര്വേ ഭാവാഃ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ||൧൧൬||

ഇതി-ഏവം പ്രകാരേണ യഥോക്തേന| സര്വഗുണൈരുപേതേ-യുക്തേ, ശരീരേ ശരദാം-സമാനാം, ശതമായുഃ-ജീവിതമ്, തഥൈശ്വര്യം, തഥേഷ്ടാഃ-ശുഭാ യേ കേചിദ്ഭാവാസ്തേ, തത്ര തഥാഭൂതേ ദേഹേ സര്വേ പ്രതിഷ്ഠിതാഃവ്യവസ്ഥിതാ വര്ഷശതാനുബന്ധിനഃ|

Adhikarana balapramANaj~jAnam (117-118) · Śloka 118

ഏവം വപുഷഃ പ്രശസ്തലക്ഷണമുക്ത്വാ ബലപ്രമാണജ്ഞാനാര്ഥമാഹ ത്വഗ്രക്താദീനി സത്ത്വാന്താന്യഗ്ര്യാണ്യഷ്ടൌ യഥോത്തരമ്| ബലപ്രമാണജ്ഞാനാര്ഥം സാരാണ്യുക്താനി ദേഹിനാമ്||൧൧൭|| സാരൈരുപേതഃ സര്വൈഃ സ്യാത്പരം ഗൌരവസംയുതഃ| സര്വാരമ്ഭേഷു ചാശാവാന്സഹിഷ്ണുഃ സന്മതിഃ സ്ഥിരഃ||൧൧൮||

ത്വഗ്രക്താദീനി സത്ത്വാന്താനി ദേഹിനാം സാരാണി യഥോത്തരമഗ്ര്യാണിഉത്തരോത്തരശ്രേഷ്ഠാനി, അഷ്ടാവുക്താനി| തേന ത്വഗ്രക്തമാംസമേദോസ്ഥിമജ്ജശുക്രസത്ത്വാനീതി ബോധ്യമ്| "ഏവം വര്ഷശതമായുഃപ്രമാണമസ്മിന് കാലേ| സന്തി ച പുനഃ കര്മവിശേഷാദൂനാധികവര്ഷശതജീവിനോ മനുഷ്യാഃ| തേഷാം യഥോക്തൈഃ പ്രകൃതിവിശേഷൈരായുഃപ്രമാണമുപലഭ്യ വയസ്ത്രിധാ വിഭജേത്|" (സം. ശാ. അ. ൮) ഇതി| കിമര്ഥം സാരാണ്യുക്താനി ? ബലപ്രമാണജ്ഞാനാര്ഥമ്| തഥാ ച ദേഹമാത്രദര്ശനാദേവം ഭിഷങ് [ന] മുഹ്യേത്,-അയമുപചയേന മഹാശരീരത്വാദ്ബലവാന്, അയം കൃശത്വാദല്പശരീരത്വാദല്പബലഃ, ഇതി| തച്ചോഭയമപ്യന്യഥാ ദൃഷ്ടം ഗജസിംഹേ| സര്വൈഃ-അഷ്ടഭിരേതൈഃ, സാരൈര്യുക്തഃ പരം-അതിശയേന, ഗൌരവേണ സംയുതഃ സ്യാത്| സര്വേത്യാദി| സര്വാരമ്മേഷു-അശേഷചികീര്ഷിതകാര്യേഷു, ആശാവാന് സ്യാത്| അസ്മാത്കര്തവ്യാത് കൃതാദിദമിദം സമ്പദ്യത ഇത്യാശാശബ്ദാര്ഥഃ| തഥാ, സഹിഷ്ണുഃ-സഹനശീലഃ| അത ഏവ ശാരീരമാനസൈര്ദുഃഖൈര്നാസാവഭിഭൂയത ഇതി യാവത്| തഥാ, സന്മതിഃ-സുധീഃ| തഥാ, സ്ഥിരഃ-കര്തവ്യേഷു സ്ഥിരബുദ്ധിഃ| മുനിനാ ച ലക്ഷണമുക്തമ് (ച. വി. അ. ൮/൧൪-൭-൧൧)- തദ്യഥാ| ത്വഗ്രക്തമാംസമേദോऽസ്ഥിമജ്ജശുക്രസത്ത്വാനി| തത്ര സ്നിഗ്ധശ്ലക്ഷ്ണമൃദുപ്രസന്നസൂക്ഷ്മാല്പഗമ്ഭീരസുകുമാരലോമാ സപ്രമേവ ച ത്വക് ത്വക്സാരാണാമ്| സാ സാരതാ സുഖസൌഭാഗ്യൈശ്വര്യോപഭോഗബുദ്ധിവിദ്യാരോഗ്യ പ്രഹര്ഷാന്യയുഷ്യാനി ത്വരമാചഷ്ടേ|| കര്ണാക്ഷിമുഖജിഹ്വാനാസൌഷ്ഠപാണിപാദതലനഖലലാടമേഹനം സ്നിഗ്ധം രക്തം ശ്രീമദ്ഭ്രാജിഷ്ണു രക്തസാരാണാമ്| സാ സാരതാ സുഖമുദഗ്രതാം മേധാം മനസ്വിത്വം സൌകുമാര്യമനതിബലമക്ലേശസഹിഷ്ണുതാം ചാചഷ്ടേ|| ശങ്ഖലലാടകൃകാടികാക്ഷിഗണ്ഡഹനുഗ്രീവാസ്കന്ധോദരവക്ഷഃകക്ഷാപാണിപാദസന്ധയഃ സ്ഥിരഗുരുമാംസോപചിതാ മാംസസാരാണാമ്| സാ സാരതാ ക്ഷമാം ധൃതിമലൌല്യം വിത്തം വിദ്യാം സുഖമാര്ജവമാരോഗ്യം ബലമായുശ്ച ദീര്ഘമാചഷ്ടേ|| വര്ണസ്വരനേത്രകേശലോമനഖദന്തൌഷ്ടമൂത്രപൂരിഷേഷു വിശേഷേണ സ്നേഹോ മേദഃ സാരാണാമ്| സാ സാരതാ വിത്തൈശ്വര്യസുഖോപഭോഗപ്രദാനാത്യാര്ജവം സുകുമാരോപചാരതാം ചാചഷ്ടേ|| പാര്ഷ്ണിഗുല്ഫജാന്വരത്നിജത്രുചിബുകശിരഃപര്വസ്ഥൂലാഃ സ്ഥൂലാസ്ഥിനഖദന്താശ്ചാസ്ഥിസാരാഃ| തേ മഹോത്സാഹാഃ ക്രിയാവന്തഃ ക്ലേശസഹാഃ സാരസ്ഥിരശരീരാ ഭവന്ത്യായുഷ്മന്തശ്ച|| തന്വങ്ഗാ ബലവന്തശ്ച സ്നിഗ്ധവര്ണസ്വരാഃ സ്ഥൂലദീര്ഘവൃത്തസന്ധയശ്ച മജ്ജസാരാഃ| തേ ദീര്ഘായുഷോ ബലവന്തഃ ശ്രുതവിജ്ഞാനവിത്താപത്യസന്മാനഭാജനാശ്ച സദാ ഭവന്തി|| സൌമ്യാഃ സൌമ്യപ്രേക്ഷിണഃ ക്ഷീരപൂര്ണലോചനാ ഇവ പ്രഹര്ഷബഹുലാഃ സ്നിഗ്ധവൃത്തസാരസമസംഹതശിഖരദശനാഃ പ്രസന്നസ്നിഗ്ധവര്ണാസ്വരാ ഭ്രാജിഷ്ണവോ മഹാസ്ഫിജശ്ച ശുക്രസാരാഃ| തേ സ്ത്രീപ്രിയോപഭോഗാ ബലവന്തഃ സുഖാഭോഗ്യവിത്തൈശ്വര്യസമാനാഃ ഫലഭാജശ്ച ഭവന്തി|| സ്മൃതിമന്തോ ഭക്തിമന്തഃ കൃതജ്ഞാഃ പ്രാജ്ഞാഃ ശുചയോ മഹോത്സാഹാ ദക്ഷാ ധീരാഃ സമരവിക്രാന്തയോധിനസ്ത്യക്തവിഷാദാഃ സ്വവസ്ഥിതഗതിഗമ്ഭീരബുദ്ധിചേഷ്ടാഃ കല്യാണാഭിനേവേശിനശ്ച സത്വസാരാഃ| തേഷാം സ്വലക്ഷണൈരേവ ഗുണാ വ്യാഖ്യാതാഃ|| തത്ര സര്വൈഃ സാരൈരുപേതാഃ പുരുഷാ ഭവന്ത്യതിബലാഃ പരമഗൌരവയുക്താഃ ക്ലേശസഹാഃ സര്വാരമ്ഭേഷ്വാത്മനി ജാതപ്രത്യയാഃ കല്യാണാഭിനിവേശിനഃ സ്ഥിരസമാഹിതശരീരാഃ സുസമാഹിതഗതയഃ സാനുനാദസ്നിഗ്ധഗമ്ഭീരമഹാസ്വരാഃ സുഖൈശ്വര്യവിത്തോപഭോഗസന്മാനഭാജോ മന്ദജരസോ മന്ദവികാരാഃ പ്രായസ്തുല്യഗുണവിസ്തീര്ണാപത്യാശ്ചിരജീവിനശ്ച ഭവന്തി|| അതോ വിപരീതാസ്ത്വസാരാഃ||" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ ച പ്രമാണമപ്യുക്തമ്| യഥാ (ശാ. അ.൮)-"സ്വാങ്ഗുലൈഃ പാദാങ്ഗുഷ്ഠപ്രദേശിന്യൌദ്വ്യങ്ഗുലായതേ| തിസ്രോऽന്യാഃ ക്രമേണോത്തരോത്തരം പഞ്ചമഭാഗഹീനാസ്തന്നഖഹീനാ വാ| ചതുരങ്ഗുലായതാഃ പൃഥക്പ്രപദപാദതലപാര്ഷ്ണയഃ ഷട്പഞ്ചചതുരങുലവിസ്തൃതാഃ| ചതുര്ദശൈവായാമേന പാദശ്ചതുര്ദശൈവ പരിണാഹേന| തഥാ ഗുല്ഫൌ ജങ്ഘാമധ്യം ച| ചതുരങ്ഗുലോത്സേധഃ പാദഃ| അഷ്ടാദശായാമാ ജങ്ഘാ ഷോഡശ പരിണാഹേന| ചതുരങ്ഗുലം ജാനു ഷോഡശാങ്ഗുലപരിണാഹമ്| ഊരു ത്രിംശത്പരിണാഹാവഷ്ടാദശായാമൌ| വൃഷണൌ ഷഡായാമൌ പരിണാഹേന ചാഷ്ടാങ്ഗുലൌ| മേഢ്രഃ ഷഡങ്ഗുലായാമോऽര്ദ്ധപഞ്ചപരിണാഹഃ| ഷോഡശവിസ്താരാ കടീ പഞ്ചാശത്പരിണാഹാ| ദശാങ്ഗുലം ബസ്തിശിരഃ| ദ്വാദശാങ്ഗുലമുദരമ്| ദശവിസ്താരേ ദ്വാദശായാമേ പാര്ശ്വേ| ദ്വാദശോത്സേധം ത്രികമ്| അഷ്ടാദശോത്സേധം പൃഷ്ഠമ്| ദ്വാദശകം സ്തനാന്തരമ്| ദ്വ്യങ്ഗുലഃ സ്തനപര്യന്തഃ| ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലവിശാലം ദ്വാദശോത്സേധമുരഃ| ദ്വ്യങ്ഗുലം ഹൃദയമ്| അഷ്ടകൌ സ്കന്ധൌ കക്ഷേ ച| ഷട്കാവംസൌ| ഷോഡശാകൌ പ്രബാഹൂ| പഞ്ചദശകൌ പ്രപാണീ| ദശാങ്ഗുലൌ പാണീ| തത്രാപി പഞ്ചാങ്ഗുലാ മധ്യമാങ്ഗുലിഃ| തതോऽര്ധാങ്ഗുലഹീനേ പ്രദേശിന്യനാമികേ| സാര്ധവ്യങ്ഗുലൌ കനിഷ്ഠികാങ്ഗുഷ്ടൌ| ചതുരുത്സേധാ ദ്വാവിംശതിപരിണാഹാ ശിരോധരാ| ദ്വാദശോത്സേധം ചതുര്വിംശതിപരിണാഹമാനനമ്| പഞ്ചാങ്ഗുലമാസ്യമ്| ചതുരങ്ഗുലം പൃഥക് ചിബുകൌഷ്ഠനാസാദൃഷ്ഠ്യന്തരകര്ണലലാടമ്| ശങ്ഖഗണ്ഡാശ്ചതുരങ്ഗുലാഃ| ത്രിഭാഗാങ്ഗുലവിസ്താരാ നാസാപുടമര്യാദാ| ദ്വയങ്ഗുലായതമങ്ഗുഷ്ഠോദരവിസ്തൃതം നേത്രമ്| തത്ര ശുക്ലാത്തൃതീയാംശഃ കൃഷ്ണഃ| കൃഷ്ണാന്നവമാംശാ മസൂരദലമാത്രാ ദൃഷ്ടിഃ| ഷഡങ്ഗുലോത്സേധം ദ്വാത്രിംശത്പരിണാഹം ശിര ഇതി| സര്വം പുനഃ ശരീരമങ്ഗുലാനി ചതുരശീതിഃ| തദായാമവിസ്താരസമം സമമുച്യതേ| തത്ര യഥോക്തപരിമാണമിഷ്ടമ്| തഥാ സ്നാതാനുലിപ്തമാപാദാനുപൂര്വ്യാ ശുഷ്യദ്വരമ്| അനിഷ്ടം ഹീനമധികം വാ യഥോക്തപ്രമാണാദിതി|" ഇതി| സത്ത്വാദിപ്രകൃതീനാം തിസൃണാം കഥം സുഖദുഃഖാനുഭവഃ സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana satvAdiprakRutInAM suKaduHKAnuBavaprakAraH (119) · Śloka 119

അനുത്സേകമദൈന്യം ച സുഖം ദുഃഖം ച സേവതേ| സത്വവാംസ്തപ്യമാനസ്തു രാജസോ നൈവ താമസഃ||൧൧൯||

അനുത്സേകം കൃത്വാ-അഭിമാനം ഹിത്വാ, സത്ത്വവാന് പുരുഷഃ സുഖം സേവതേ-അനുഭവതി| തഥാ, അദൈന്യം-കാര്പണ്യം ഹിത്വാ, ദുഃഖം സേവതേ-അനുഭവതി| തപ്യമാനസ്ത്വിതി| തുര്വ്യതിരേകേ ഭിന്നക്രമേ| രാജസഃ പുനഃ പുരുഷഃ തപ്യമാനോऽഹമേവാമുനാ പ്രകൃഷ്ടേനാനന്യസാധാരണേന സുഖേന സുഖിത്യേവം സുഖം സേവതേ| അഹങ്കാരാക്രാന്തമാനസോऽഹമേവേദം ദുഃഖം സോഢും ശക്ത ഇത്യേവം രാജസോ നരോ ദുഃഖമനുഭവതി| താമസഃ പുനഃ പുരുഷോ നൈവ സുഖം സേവതേ, ന ദുഃഖമ്, അത്യന്തമൂഢത്വാത്| നാസൌ സുഖേന സുഖീ, ന ച ദുഃഖേന ദുഃഖീ, പ്രാപ്തതൃതീയാവസ്ഥോ യഥാ പുരുഷഃ| ഏവം ദ്വന്ദ്വപ്രകൃതിരപി സുഖം ന സേവതേ നാപി ദുഃഖമ്, അത്യന്തമൂഢത്വാത്| സമസത്ത്വാദിപ്രകൃതിസ്ത്വനുത്സിക്തോऽദീനഃ സന് സുഖദുഃഖേ സേവതേ|

Adhikarana AyurvRuddhikaro gaNaH (3) · Śloka 3

ഇദാനീം പ്രധാനഫലദായി യത്പ്രധാനം പ്രശ്സ്തം ലക്ഷണം വപുഷഃ, തദ്ദര്ശയിതുമാഹ ദാനശീലദയാസത്യബ്രഹ്മചര്യകൃതജ്ഞതാഃ| രസായനാനി മൈത്രീ ച പുണ്യായുര്വൃദ്ധികൃദ്ഗണഃ||൧൨൦|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാ- നേऽങ്ഗവിഭാഗോ നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||

ദാനം-ധനാദിത്യാഗഃ, തച്ഛീലയതി-അഭ്യസ്യതി ദാനശീലഃ| "ശീലികാമി" ഇത്യാദിനാ ണഃ| ദയാ-ദീനേഷ്വഭ്യുപപത്തിഃ| മൈത്രീ-സര്വസത്ത്വാനാമാത്മഭാവനമ്| ന കേവലം പൂര്വോക്തം (ശ്ലോ-൧൦൬)- "സ്വം സ്വം ഹസ്തത്രയം" ഇത്യാദി "വര്ദ്ധമാനം ശനൈഃ" ഇത്യേതത്പര്യന്തം യല്ലക്ഷണം, തച്ഛരീരസ്യായുര്വൃദ്ധ്യാദിഹേതുഃ| യാവദയം ദാനശീലാദിഗണോ മൈത്ര്യവസാനഃ പുണ്യായുര്വൃദ്ധികൃത്| ദാനാദയശ്ച യഥാസമ്ഭവം കേചിത്പുണ്യകൃതഃ, കേചിദായുര്വൃദ്ധികൃതഃ, കേചിദുഭയകൃതശ്ച| അന്യേഭ്യശ്ച മഹാപുരുഷലക്ഷണേഭ്യോऽസ്യൈവ ഗണസ്യ ജ്യായസ്ത്വം പ്രതിപാദയതാ ശാസ്ത്രകൃതാऽധ്യായാവസാനേ ഗ്രന്ഥസ്യാസ്യ നിര്ദേശഃ കൃത ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേऽങ്ഗ വിഭാഗോ നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩||