3. aṅgavibhāgaśārīrōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

గర్భవ్యాపదోఽనంతరమంగవిభాగ ఉచ్యతే| అంగప్రత్యంగవిజ్ఞానే హి సతి సమ్యగ్గర్భస్యాహరణాదికం కర్తుం శక్యతే, నాన్యథా| ఇతీదమాహ-

Adhikarana a~ggaviBAgaSArIrodhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతోఽంగవిభాగం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

అంగస్య-శరీరస్య, విభాగో-విభజనం, అంగప్రత్యంగాదినా పృథక్కరణం-అంగవిభాగః| అథేత్యాది పూర్వవత్|

Adhikarana ShaDa~ggama~ggam (1) · Śloka 1

అథ తాన్యేవాంగాని విభక్తుకామ ఆహ శిరోఽంతరాధిర్ద్వౌ బాహూ సక్థినీతి సమాసతః| షడంగమంగం ప్రత్యంగం తస్యాక్షిహృదయాదికం||1||

షడంగం-షడవయవం, అంగం-శరీరం| తాన్యేవ షడంగాన్యాహశిరః, తథాఽంతరాధిః, తథా ద్వౌ బాహూ-వామదక్షిణౌ, తథా సక్థినీ ద్వే-వామదక్షిణే, ఇతి-ఏవం, సమాసతః-సంక్షేపేణ, షడంగం| విస్తరేణ పునరనేకావయవం| అంతరాధిశబ్దేన శిరోబాహుసక్థివర్జః సర్వో మధ్యభాగ ఉచ్యతే| ఆధీయంతే-నిబధ్యంతే యథాయథం శరీరస్యాంతః స్థాప్యంతే ప్రాక్కృతేన కర్మణా శిరఃప్రభృతయః పంచావయవా యస్మిన్ సోఽంతరాధిః| తస్య-షడవయవస్యాంగస్య, అక్షిహృదయాదికం ప్రత్యంగం| ఆదిశబ్దేన కర్ణనాసాపాణిపాదాదిపరిగ్రహః| అవయవమవయవం ప్రతి యోఽవయవః, తత్ప్రత్యంగముచ్యతే| శరీరం వ్యోమవాయ్వాదిపంచమహాభూతాత్మకం చేతనాదీనామధిష్ఠానం|

Adhikarana pa~jcamahABUtaguNAH (2) · Śloka 2

అతస్తమేవ ప్రత్యేకం మహాభూతగుణమాహ శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గంధః క్రమాదంగుణాః| ఖానిలాగ్న్యబ్భువాం|2|

శబ్దాదయః పంచ గుణాః క్రమాత్-క్రమేణ, ఖాదీనాం పంచానాం భవంతి| ఖం చానిలశ్చాగ్నిశ్చాపశ్చ భూశ్చ ఖానిలగ్న్యబ్భువః, తాసాం| తత్ర శబ్దః ఖస్య-ఆకాశస్య గుణః, సుషిరేఽతిరేక్తస్పర్శాదిగుణచతుష్టయాయోగిత్వేన శబ్దమాత్రస్యైవోపలంభాత్| స్పర్శో వాయోః| రూపమగ్నేః| రసోఽపాం-పానీయస్య| గంధో భూమేః| ఏతేషాం గుణానాం ఖాద్యాశ్రితత్వాత్తేషాం గుణా ఇత్యుచ్యంతే|

Adhikarana uttarottaramekaguNavRuddhyanvayaH (2) · Śloka 2

కిమేకైక ఏవాకాశస్యేవ వాయ్వాదీనాం యథోక్తో గుణః ? ఉతాన్యేఽపి సంతి ? ఇత్యాహ | ఏకగుణవృధ్ద్యన్వయః పరే||2||

ఏకేన గుణేన వృద్ధిః, తయాఽన్వయః-సంబంధః| పరే-వాయ్వాదౌ మహాభూతే| అథవా, ఏకస్య గుణస్య వృద్ధిః, తయాఽన్వయః-అనుగమస్తద్భావిత్వం పర ఇతి| చతుర్ణాం మహాభూతానాం పరత్వోక్తిభాక్త్వమాకాశాపేక్షయా| తేన వాయ్వాదౌ మహాభూతే ఏకగుణవృధ్ద్యన్వయః| ఆకాశస్త్వేకగుణ ఏవ| తస్య పరత్వాసంభవాన్న తస్యైకగుణవృధ్ద్యన్వయః| ఆకాశాత్పరే-అనంతరే మహాభూతే వాయ్వాఖ్యే, ఏకగుణ వృధ్ద్యన్వయేన ద్విగుణత్వాత్ శబ్దస్పర్శగుణత్వం| తతః పరే మహాభూతేఽగ్న్యాఖ్యే, ఏకగుణవృద్ధ్యన్వయేన త్రిగుణత్వాత్ శబ్దస్పర్శరూపగుణత్వం| తతః పరే-జలాఖ్యే మహాభూతే, ఏకగుణవృధ్ద్యన్వయేన చతుర్గుణత్వాత్ శబ్దస్పర్శరూపరసగుణత్వం| తతః పరే-పృథివ్యాఖ్యే మహాభూతే, ఏకగుణవృధ్ద్యన్వయేన పంచగుణత్వాత్ శబ్దస్పర్శరూపరసగంధగుణత్వం| ఏవం పంచానాం ఖాదీనామేకగుణవృధ్ద్యైకద్విత్రిచతుః పంచగుణత్వం బోధ్యం| ఇదానీం యథాక్రమనిర్దిష్టేభ్యో భూతేభ్యో యే భావా భవంతి, తాన్ దర్శయతి-

Adhikarana mahABUteByodehotpattiprakAraH (3-4) · Śloka 4

ఇదానీం యథాక్రమనిర్దిష్టేభ్యో భూతేభ్యో యే భావా భవంతి, తాన్ దర్శయతి తత్ర ఖాత్ ఖాని దేహేఽస్మిన్ శ్రోత్రం శబ్దో వివిక్తతా| వాతాత్స్పర్శత్వగుచ్ఛ్వాసా వహ్నేర్దృగ్రూపపక్తయః||3|| ఆప్యా జిహ్వారసక్లేదా ఘ్రాణగంధాస్థి పార్థివం| |4|

[తత్ర-] తేషు పంచసు మహాభూతేషు మధ్యే, అస్మిన్ దేహే-మనుష్యాదౌ స్థూలతయా పరిణతే, నాన్యస్మిన్నతీంద్రియే భూతాదౌ| ఖాత్-ఆకాశాత్ సత్వబహులాత్, ఖాని-ఛిద్రాణి, 'భవంతీ ఇతి శేషః| ఏవం శ్రోత్రేంద్రియాధిష్ఠానం-శ్రోత్రం| తథా, శబ్దో-ఘోషః| తథా, వివిక్తతా-శూన్యతా రిక్తతా, ఖాదేవ చిద్రవిశేషః| యద్యపి ఛిద్రాదిషు సర్వభూతానామేవ వ్యాపారః, తథాఽప్యాకాశస్యైవాత్ర విశిష్టం కారణత్వం| యథా-ఘటాదౌ మృద్దండచక్రసలిలసూత్రాదికారణసముదాయనిష్పన్నేఽపి మృద ఏవ విశిష్టకారణత్వం| అత ఏవాసౌ మృన్మయ ఏవోచ్యతే| ఏవం సర్వేషు వక్ష్యమాణేషు వాతాదిజేషు స్పర్శాదిషు బోధ్యం| వాతాత్-అనిలాద్రజోబహులాత్, స్పర్శాదయో భవంతి| స్పర్శః-స్పర్శనం| త్వగిహ స్పర్శనేంద్రియాధిష్ఠానం| తథా, ఉచ్ఛ్వాసః-ప్రాణాఖ్యః| వహ్నేః సత్వరజోబహులాద్దృగాదయో భవంతి| ద్దృక్-ద్దృష్టిః, చక్షురింద్రియాధిష్ఠానం| తథా, రూపాఖ్యో గుణః| పక్తిః-పాకః| ఉపలక్షణం చేదం| తేజఃపిత్తోష్మమేధావర్ణశౌర్యాదయోఽపి వహ్నేరేవ వేద్యాః| అభ్ద్యః సత్వతమోబహులాభ్యో జాతా ఆప్యా జిహ్వాదయో భవంతి| జిహ్వాశబ్దేనాత్ర జిహ్వాయా విశిష్ట ఏకదేశో రసనేంద్రియాధిష్ఠానం వివక్షితః, న సర్వైవ జిహ్వా| తథా, రసాఖ్యో గుణః| తథా, క్లేదాఖ్యో భావః| ఉపలక్షణం చేదం| స్వేదస్నేహమూత్రాదయోఽప్యాప్యా ఏవ| ఘ్రాణాది పార్థివం భవతి| ఘ్రాణం-నాసాయా విశిష్ట ఏకదేశో ఘ్రాణేంద్రియాధిష్ఠానం| గంధో గుణః| తథా, అస్థి భావః| ఏతాని సర్వాణి పృథివ్యాఖ్యాత్తమోబహులాన్మహాభూతాజ్జాతాని|

Adhikarana dehe mAtRujapitRujaBAvAH (4-5) · Śloka 5

దేహేఽస్మిన్ కిం మాతృజం ? కిం పితృజం ? ఇత్యాహ | మృద్వత్ర మాతృజం రక్తమాంసమజ్జగుదాదికం||4|| పైతృకం తు స్థిరం శుక్రధమన్యస్థికచాదికం| చైతనం చిత్తమక్షాణి నానాయోనిషు జన్మ చ||5||

అత్ర-అస్మిన్ దేహే, అనేకసామగ్రీకేఽపి యన్మృదు వస్తు తన్మాతృజం| మాతురాధిక్యేన కారణభావ ఇత్యర్థః| మాతృజమితి "పంచమ్యామజాతౌ" ఇతి జనేర్డః| కిం పునస్తన్మృదు ? ఇత్యాహ-రక్తేత్యాది| ఆదిశబ్దేన నాభీహృదయయకృత్ప్లీహామాశయాదీనాం గ్రహణం| నను, గుదస్య మాంసప్రాయత్వాన్మాంసగ్రహణేనైవ సిద్ధం గ్రహణం| తత్ కిం గుదగ్రహణేన ? బ్రూమః| మాంసత్వస్యాప్యస్యానిశ్చయాత్ పృథగుపాదానం కృతం| తథా చ వక్ష్యతి (హృ.శా.అ.4/45)-"మాంసమర్మ గుదోఽన్యేషాం" ఇతి| యద్వస్తు స్థిరం తత్ పైతృకం-పితృజం| కిం తత్ ? ఇత్యాహ-శుక్రాదికం| ఆదిశబ్దేన శిరాస్నాయురోమాదీనాం గ్రహణం| పైతృకమితి "పితుర్యచ్చ" ఇతి ఠక్| "ఇసుసుక్తాంతాత్కః" ఇతి కాదేశః| చేతనా-ఆత్మైవ, ప్రాక్కృతశుభాశుభకర్మబీజక్షేత్రమిత్యర్థః| తతో జాతం చైతనం| కిం తత్ ? ఇత్యాహచిత్తమిత్యాది| చిత్తం-ఇంద్రియసారథిః| తథా, అక్షాణి-శ్రోత్రాదీని| నను, చైతనాన్యక్షాణీత్యేతత్పూర్వాపరవ్యాహతమివ మన్యామహే| యతః పూర్వముక్తం (శ్లో.3)-"ఖాత్ఖాని దేహేఽస్మిన్" ఇతి| తత్కథమిహ చైతనాన్యక్షాణీత్యుచ్యంతే ? బ్రూమః| నాత్ర తత్ర వాఽవధారణం కృతం| యథా చైతనాన్యేవాక్షాణి ఖాదేవ ఖానీతి| తస్మాదాకాశం చేతనా చ ద్వయమప్యక్షాణాం కారణమిత్యవేహి| తథా, నానాయేనిషు-గజాజవాజిబస్తశశశంబరప్రభృతిషు, యజ్జన్మ-సంభవః, తదపి చైతనం| ఉపలక్షణం చేదం| కామక్రోధలోభభయహర్షధర్మాధర్మశీలతాస్మృతిబుద్ధీచ్ఛాద్వేషప్రయత్నాహంకారసుఖదుఃఖాయుఃస్వరవిశేశాదయోఽపి హి చైతనా ఏవ|

Adhikarana sAtmyajaBAvAH (6) · Śloka 6

| సాత్మ్యజం త్వాయురారోగ్యమనాలస్యం ప్రభా బలం|6|

సాత్మ్యం త్రివిధం, వ్యాధిసాత్మ్యం దేశసాత్మ్యం దేహసాత్మ్యం చ| తత్రేహ వ్యాధిసాత్మ్యం న గృహ్యతే| యతో దేహస్య సంభవతః సంభూతమాత్రస్య చేయం విచారణా ప్రస్తుతా, కుతః కిం సంభవతి? ఇతి| అతో వ్యాధిచర్చేహాప్రస్తావాన్నోపయుజ్యతే| [తస్మాద్దేశసాత్మ్యం దేహసాత్మ్యం చ గృహ్యతే| దేహస్య హి సంభవతః సంభూతమాత్రస్య చ మాత్రాహారవిహారాది యదపథ్యమప్యతిశయేన శీలితం తదప్యస్య దేహస్యోచితతాం గచ్ఛత్సుఖనుబంధత్వేన సాత్మ్యముచ్యతే|] తస్మాద్దేశసాత్మ్యం దేహసాత్మ్యం చ గ్రహీతుం యుక్తం| సాత్మ్యాజ్జాతం-సాత్మ్యజం| కిం తత్ ? ఆయుః,-జీవితం| తథా, ఆరోగ్యం-ధాతుసామ్యం| తథా, అనాలస్యం-సర్వచేష్టాసూద్యోగః,-ఉత్సాహః| తథా, ప్రభాకాంతిః| తథా, బలం-శక్తిః| ఉపలక్షణం చేదం| అలోలుపత్వేంద్రియప్రసాదస్వరవర్ణవీర్యౌజఃసంపత్ప్రహర్షాద్యపి హి సాత్మ్యజమేవ|

Adhikarana rasajaBAvAH (6) · Śloka 6

| రసజం వపుషో జన్మ వృత్తిర్వృద్ధిరలోలతా||6||

రసాత్-ఆహారరసాత్ పరిణతాజ్జాతం రసజం| కిం తత్ ? జన్మ,-సంభవః| కస్య ? వపుషః,-సకలస్య శరీరస్య| తథా, వృత్తిః-వర్తనం, జీవితానుబంధః| రసం హి వినా జీవితస్యాప్యభావః| తథా, వృద్ధిః-ఆయామవిస్తరాభ్యాం యథాసంస్థానస్య శరీరస్యాధిక్యం| తథా, అలోలితా-అలౌల్యం| అలోలతా రసజేతి లింగవిపరిణామే సతి సంబంధః| ఉదాహరణమాత్రం చేదం| ఉత్సాహపుష్టితృప్తయోఽపి హి రసజా ఏవ|

Adhikarana sAtvikAdiBAvAH (7-8) · Śloka 8

సాతివికం శౌచమాస్తిక్యం శుక్లధర్మరుచిర్మతిః| రాజసం బహుభాషిత్వం మానకృద్దంభమత్సరం||7|| తామసం భయమజ్ఞానం నిద్రాఽఽలస్యం విషాదితా| |8|

సత్వజం శౌచాదికం| శౌచం-వాక్కాయమనసాం శుద్ధిః సత్యవాక్యాద్యభిధాయిత్వం-వాక్శుద్ధిః, మృజ్జలాదినా క్షాలనాది శాస్త్రోదితం-కాయికం శౌచం| మానసం తు శౌచం-జగద్బంధుతా కరుణాశుద్ధసంతానత్వమాస్తిక్యాది| శౌచమితి "ఇగాంతాచ్చ లఘుపూర్వాత్" ఇత్యణ్| ఆస్తిక్యమితి అస్తి పరలోక ఇతి మతిరస్యేత్యాస్తికః| "అస్తి నాస్తి" ఇత్యాదినా ఠక్| ఆస్తికస్య భావ ఆస్తిక్యం| బ్రాహ్మాణాదిత్వాత్ ష్యఞ్| తథా, శుక్లే ధర్మే నిర్వ్యాజే, రుచిః-భక్తిః| మతిః-ప్రజ్ఞా| ఉపలక్షణం చేదం| కృతజ్ఞతాదాక్షిణ్యవ్యవసాయశౌర్యగాంభీర్యస్మృతిమేధాదయోఽపి హి సాత్త్వికా ఏవ| రాజసాని బహుభాషిత్వాదీని| ఉపలక్షణం చేదం| శౌర్యదురుపచారతాలోలుపత్వహర్షకామాదయోఽపి రాజసా ఏవ| తామసాని భయాదీని| ఉపలక్షణం చేదం| ప్రమాదశోకాదీన్యపి తామసాన్యేవ| తత్ర సత్వం-మనః, తస్యోపప్లవో రజస్తమశ్చేతి| సుశ్రుతే (సంగ్రహే) చోక్తం (సూ.అ.20)-"వయ్వాకాశధాతుభ్యాం వాయుః, ఆగ్నేయం పిత్తం, అంభఃపృథివీభ్యాం శ్లేష్మా|" ఇతి| ఆయుర్వేదావతారే తూక్తం-"శీతోష్ణశమవృద్ధ్యాఽఽప్యం న పిత్తం ద్రుతతామ్రవత్| కరకాంభః కఫో భౌమౌ నానిలానలసంహతః||(?) ఇతి|

Adhikarana evM BUtamayo dehaH (8) · Śloka 8

అధునా దేహాశ్రితసర్వభావోపసంహారం కుర్వన్ ప్రధానో యో భావో దేహస్య, తస్య ప్రాధాన్యం దర్శయన్నిదమాహ | ఇతి భూతమయో దేహః|8|

సర్వేభ్యో దేహాశ్రితభావేభ్యో మహాభూతానామేవ ప్రాధాన్యం, తన్మయత్వాద్దేహస్య సర్వభావాధారభూతస్య

Adhikarana raktAtsaptatvagutpattiH (7) · Śloka 9

ఇత్యేవమనేన గ్రంథేన దేహస్య భూతమయత్వమభిధాయ, ఇదానీం దేహస్య ప్రతిభాగశో నిరూపయన్నాహ | తత్ర సప్త త్వచోఽసృజః||8|| పచ్యమానాత్ప్రజాయంతే క్షీరాత్సంతానికా ఇవ| |9|

తత్ర-తస్మిన్ మహాభూతమయే దేహే, అసృజో-రక్తాత్ సప్తత్వగుత్పాదనసమర్థేన ధాతూష్మణా పచ్యమానాత్, సప్త త్వచః ప్రకర్షేణ జాయంతే| కుతః కా ఇవ ? యథా క్షీరాత్ పచ్యమానాచ్ఛీతీభూతాత్తదుపరి ఘనభాగస్వభావాః సంతానికాః-జాలికాః, జాయంతే తద్వదసృజః పచ్యమానాత్సప్త త్వచో భవంతి| తత్ర "భాసినీ లోహినీ శ్వేతా తామ్రా త్వగ్వేదినీ తథా| స్యాద్రోహిణీ మాంసధరా సప్తమీ పరికీర్తితా|| 1|| వ్రీహేరష్టాదశాంశాఽఽద్యా ద్వితీయా షోడశాంశికా| ద్వాదశాంశా తృతీయా తు చతుర్థ్యష్టాంశమాత్రికా|| 2|| పంచమీ పంచమాంశా తు షష్ఠీ వ్రీహిప్రమాణికా| వ్రీహిద్వయప్రమాణా తు సప్తమీ భిషజాం మతా|| 3|| ఖాదిచ్ఛాయాపంచకస్య భాసిన్యాధారతాం గతా| మన్యంతే షట్ త్వచః కేచిత్తాసాం బాహ్యోదకాశ్రయా|| 4|| ద్వితీయాఽసృగ్ధరా సిధ్మశ్విత్రాధారా తృతీయకా| చతుర్థీ సర్వకుష్ఠానామధిష్ఠానత్వమాగతా|| 5|| విద్రధ్యలజ్యధిష్ఠానా పంచమీ రోగకారిణీ| షష్ఠ్యత్ర యస్యాం చ్ఛిన్నాయాం తామ్యత్యంధం తమో విశేత్|| 6|| యామధిష్ఠాయ జాయంతే స్థూలమూలాని పర్వసు| అరూంషి కృష్ణరక్తాని దుశ్చికిత్స్యతమాని చ|| 7|| " ఇతి|

Adhikarana kalAnirUpaNam (10) · Śloka 10

ఇదానీం కలా ఆహ | ధాత్వాశయాంతరక్లేదో విపక్వః స్వంస్వమూష్మణా||9|| శ్లేష్మస్నాయ్వపరాచ్ఛన్నః కలాఖ్యః కాష్ఠసారవత్| తాః సప్త|10|

ధాతూనాం-రసాదీనాం, ఆశయాః-ఆధారాః, జలాశయవత్తేషామంతరాణ్యంతరాలాని, తేషు ధాత్వాశయాంతరేషు క్లేదో ధాత్వాశయాంతరక్లేదః| స విపక్వః కలాఖ్య ఉచ్యతే-కలాసంజ్ఞాం లభతే| కేన విపక్వః ? స్వంస్వమూష్మణా,-ఆత్మీయేనాత్మీయేన వహ్నినా| యథా రసధాత్వాశయాంతరస్థః క్లేదో రసధాతూష్మణా విపక్వః కలైకా భవతి| యావచ్ఛుక్రధాత్వాశయాంతరస్థః శుక్రధాతూష్మణా విపక్వః సప్తమీ కలా భవతి| కీదృశో విపక్వః ? శ్లేష్మణా స్నాయ్వాఽపరయా చ-జరాయ్వాఖ్యయా, ఛన్నః-ఛాదితః| "వా దాంతశాంత" ఇత్యాదౌ ఛదేర్ణ్యంతాత్ ఛన్నశబ్దో నిపాతితః| కింవత్ ? కాష్ఠసారవత్| యథా కాష్ఠస్య సారః, తథాఽయం ధాతుసారశేషోఽల్పత్వాత్కలాసంజ్ఞః| ధాత్వాశయాంతరమర్యాదాః సప్త కలాః| తత్ర-"ఆద్యా మంసధరా యస్యాం ధమన్యః స్నాయవః సిరాః| స్రోతాంసి చ ప్రరోహంతి ప్రతానైర్వ్యాపిభిః కలా|| 1|| ద్వితీయాఽసృగ్ధరాఽస్యాం తు మాంసాంతః శోణితం స్థితం| విశేషతః సిరాప్లీహయకృత్సు క్షతజం క్షతాత్|| 2||మాంసాత్ప్రవర్తతే క్షీరం క్షీరివృక్షాదివ క్షతాత్| మేదోధరా తృతీయాఽత్ర మేదాఽస్థ్నాముదరే స్థితం|| 3|| భవత్యణుషు మజ్జాఽంతః స్థూలాస్థిష్వథ మూర్ద్ధని| మస్తులుంగకపాలాంతశ్చతుర్థీ తు కఫాశ్రయా|| 4|| తత్స్థః కఫో ద్రఢయతి సంధీనస్థ్నాం శరీరజాన్| పంచమ్యాసాం విడాధారా సాఽఽమపక్వాశయాశ్రయా|| 5|| ఉందుకస్థం విభజతే మలం, పిత్తధరా పునః| షష్ఠీ పక్వాశయాంతస్థా వహ్నయధిష్ఠానభావతః|| 6|| పక్వాశయోన్ముఖం కృత్వా బలాత్పిత్తస్య తేజసా| శోషయంతీ పచత్యన్నం తదేవ చ విముచ్యతి|| 7|| దోషదుష్టాఽథ దౌర్బల్యాదామమేవ నిరస్యతి| లభతే గ్రహణీసంజ్ఞామస్యాశ్చాగ్నిబలం బలం|| 8|| శరీరం ధారయత్యగ్నిబలోపష్టంభబృంహితా| అంత్యా కలా శుక్రధరా మూత్రమార్గముపాశ్రితా|| 9|| ద్వయంగులే దక్షిణే పార్శ్వే బస్తిద్వారస్య చాప్యధః| శరీరం వ్యాప్య సకలం సా శుక్రం వర్తయత్యపి|| 10||" ఇతి|

Adhikarana AdhArAH (10-11) · Śloka 11

కలాఖ్యం భావమాఖ్యాయ, ఆధారాఖ్యాన్ భావానాహ | సప్త చాధారా రక్తస్యాద్యః క్రమాత్ పరే||10|| కఫామపిత్తపక్వానాం వాయోర్మూత్రస్య చ స్మృతాః| గర్భాశయోఽష్టమః స్త్రీణాం పిత్తపక్వాశయాంతరే||11||

న కేవలం కలాః సప్త యావదాధారా అపి సప్త| రక్తాదీనామస్మిన్ దేహే సంభవంతీతి వాక్యశేషః| రక్తస్యాద్యో-రసాఖ్యోధాతుః, పరే-అన్యే యే ధాతవః షట్, తే క్రమాత్-యథాక్రమం, కఫాదీనామాధారాః స్మృతాః-ఉక్తాః| ఆమస్యాన్నస్య య ఆధారః సోఽత్రామశబ్దేనోక్తః| తథా పక్వస్యాన్నస్య-పురీషతాం ప్రాప్తస్య, య ఆధారః స పక్వశబ్దేనోచ్యతే| గర్భాశయో-గర్భాధారో, యః సోఽష్టమః స్త్రీణామేవ దేహే సంభవతి న పుంసాం| క్వ శరీరదేశే స్త్రీణాం సంభవతి ? ఇత్యాహ-పిత్తపక్వాశయాంతర ఇతి| పక్వశబ్దేనేహ పక్వాన్నముచ్యతే| పిత్తం చ పక్వం చ పిత్తపక్కే, తయోరాశయౌ ఆధారౌ, పిత్తపక్వాశయయోరంతరం-మధ్యం, పిత్తపక్వాశయాంతరం| తస్మిన్ గర్భస్యాశయః|

Adhikarana koShThA~ggAni (12) · Śloka 12

కోష్ఠాంగాని స్థితాన్యేషు హృదయం క్లోమ ఫుప్ఫుసం| యకృత్ప్లీహోందుకం వృక్కౌ నాభిడింభాంత్రబస్తయః||12||

ఏషు-రక్తాద్యాధారేషు, కోష్టాంగాని-ఉదరావయవా హృదయాదీని, స్థితాని-ఆశ్రితాని| తత్ర-"కఫరక్తప్రసాదాత్స్యాద్ధృదయం స్థాన మోజసః| చేతనానుగభావానాం పరమం చింతితస్య చ|| 1|| మాంసపేశీచయో రక్తపద్మాకారమధోముఖం| తస్య దక్షిణతః క్లోమ యకృత్ఫుప్ఫుసమాస్థితం|| 2|| సమానవాయుప్రధ్మాతాద్రక్తాద్దేహోష్మపాచితాత్| కించిదుచ్ఛ్రితరూపస్తు జాయతే క్లోమసంజ్ఞకః|| 3|| తత్తుల్యహేతుజే ప్లీహయకృతీ భిషజాం మతే| రక్తకిట్టాదుందుకం స్యాత్ఫుప్ఫుసో రక్తఫేనజః|| 4|| మేదోసృజః పచ్యమానాత్ స్యాతాం వృక్కౌ ప్రసాదజౌ| నాభిః సర్వశిరాణాం స్యాదాధారః, శకృతః పునః|| 5|| డింభం స్యాద్రక్తమాంసస్య ప్రసాదాదంత్రసంభవః| సార్ధత్రివ్యామమంత్రాణి పురుషాణాం తు తాని చ|| 6|| స్త్రీణాం త్రివ్యామమాత్రాణి, బస్తిర్మూత్రస్య చాశయః|" ఇతి| సంగ్రహే చోక్తం (శా.అ.5)-"కఫరక్తవాహిస్రోతసాం మహాభూతానాం చ ప్రసాదాదింద్రియాణి| తేష్వపి నేత్రే శ్లేష్మణః ప్రసాదాచ్ఛుక్లమండలం, తత్పితృజం| అసృజః కృష్ణమండలం, తన్మాతృజం| మధ్యే ద్దృష్టిమండలం, తదుభయాత్మకం| పక్ష్మవర్త్మశుక్లకృష్ణద్దృష్ట్యాఖ్యాని పంచ మండలాని| తత్సంధయశ్చత్వారో ద్వౌ చాపాంగకనీనయోరితి [ తే షట్ ] షట్ [ చ ] పటలాని| ద్వే వర్త్మనీ| బాహ్యం చాశ్రితమగ్న్యంభసీ, ద్వితీయం మాంసం, తృతియం మేదః, చతుర్థమస్థి, తేషాం బహలతా ద్దృష్టేః పంచమాంశేన| బంధనగుణాస్తు చత్వారః సిరాకండరామేదఃకఫాత్మకాః| శ్లేష్మా తు పరం సర్వసంధిబంధనమిత్యుక్తం ప్రాక్| నేత్రాశ్రితం తేజో బాహ్యతేజసా స్వయోనినా యోగాచ్ఛస్త్రమివాశ్మనా కర్మణ్యం భవతి| అతియోగాదుపహన్యతే| తచ్చ వైద్యుతవద్వడవాముఖవచ్చాంభో మధ్యగమపి వీర్యోకర్షాత్తేజస్త్వం న జహాతి|" ఇతి| అధునా యాని విశేషేణ జీవితస్య స్థానాని-దేహావయవాః, తాన్యాహ-

Adhikarana jIvitasthAnAni (13) · Śloka 13

దశ జీవితధామాని శిరోరసనబంధనం| కంఠోఽస్రం హృదయం నాభిర్బస్తిః శుక్రౌజసీ గుదం||13||

శిరశ్చ రసనం చ శిరోరసనం| రసనం-జిహ్వా| బధ్యతేఽనేనేతి బంధనం| శిరోరసనస్య బంధనం శిరోరసనబంధనం| శిరోరసనబంధనాదీని దశ జీవితస్య స్థానాని| ఏతేషు స్థానేషు విశేషేణ జీవితం-శరీరేంద్రియసత్వాత్మసంయోగలక్షణం, అవతిష్ఠతే|

Adhikarana SarIre jAlAdInAM saMKyA (14-16) · Śloka 16

జాలాని కండరాశ్చాంగే పృథక్ షోడశ నిర్దిశేత్| షట్ కూర్చాః సప్త సీవన్యో మేఢ్రజిహ్వాశిరోగతాః||14|| శస్త్రేణ తాః పరిహరేచ్చతస్రో మాంసరజ్జవః| చతుర్దశాస్థిసంఘాతాః, సీమంతా ద్విగుణా నవ||15|| అస్థ్నాం శతాని షష్టిశ్చ త్రీణి దంతనఖైః సహ| |16|

జాలానీవ జాలాని శరీరే షోడశ ఆదిశేత్| కండరాశ్చ పృథగేవ షోడశ ఆదిశేత్-బ్రూయాత్| ఆచార్య ఇతి శేషః| తథా, షట్ కూర్చా అంగే స్యుః| తథా సీవన్యః సప్తసంఖ్యా మేఢ్రాదిస్థితాః| తాః శస్త్రేణ పరిహరేత్, ప్రత్యవాయభయాత్| న తాసు శస్త్రం పాతయేదిత్యర్థః| తత్ర-"శిరాస్నాయ్వస్థిపిశితైశ్చత్వారి మాణిబంధనే| ఏకత్రైకత్ర గుల్ఫే చ జాలాన్యేవం తు షోడశ|| 1|| హస్తయోర్ద్వే పాదయోర్ద్వే గ్రీవాభాగేఽథ పృష్ఠతః| ప్రత్యేకం తు చతస్రః స్యుః కండరా ఇతి షోడశ|| 2|| కరయోర్ద్వౌ పాదయోర్ద్వౌ గ్రీవాయాం మేహనే తథా| ఏకైకమితి షట్ కూర్చాః, సీవన్యః సప్త కీర్తితాః|| 3|| ఏకా మేఢ్రేఽథ జిహ్వాయాం భవేయుః పశ్చ మూర్ద్ధని| పృష్ఠవంశే హ్యుభయతశ్చతస్రో మాంసరజ్జవః|| 4|| బాహ్యే ద్వే అంతరే ద్వే చ, గుల్ఫే జానుని వంక్షణే| త్రికే శిరసి కక్షాయాం కూర్పరే మణిబంధనే|| 5|| అస్థ్నాం భవేయుః సంఘాతా అమీ అత్ర చతుర్దశ| సీమంతాః పంచ మూర్ధ్ని స్యుర్గుల్ఫాదిష్వస్థిసంఘవత్|| 6|| అస్థ్నాం శతాని షష్టిశ్చ త్రీణి దంతనఖైః సహ| పంచ పాదనఖాః సక్థ్ని ప్రత్యంగుల్య స్థికత్రయం|| 7|| ఏవం పంచదశైతాని శలాకాః పంచ తు స్మృతాః| ఏకస్తత్ప్రతిబంధశ్చ జంఘాయాం కూర్చగుల్ఫకే|| 8|| ద్వే ద్వే ఇతి షడేవ స్యుః పార్ష్ణావూరౌ చ జానుని| ఏకైకమిత్యే కసక్థ్ని పంచత్రింశత్తథాఽపరే|| 9|| భుజయోః సక్థితుల్యాని భేదా ఏషాం తు నామతః| పాణిః స్యాత్పాదవతత్ర హస్తమూలం చ పార్ష్ణివత్|| 10|| మణిబంధో గుల్ఫతుల్యః కూర్చతుల్యో ద్వయేఽపి చ| ప్రకోష్ఠౌ జంఘయా తుల్యౌ జానువత్కూర్పరో భవేత్|| 11|| ఊరువద్వాహుపృష్ఠం స్యాందంతరాధౌ తు పర్శుకాః| చతుర్వింశతిరేతేషు స్థాలకాన్యర్బుదాని చ|| 12|| తావంతి పృష్ఠే త్రింశత్స్యురురస్యష్టౌ త్రికే భగే| ఏకైకం స్యాదక్షకయోరంసయోస్తత్ఫలాఖ్యయోః|| 13|| నితంబే తు భవేతాం ద్వే శతమేతత్సవింశతి| గండయోః కర్ణయోర్ద్వే ద్వే శంఖయోశ్చాథ తాలుని|| 14|| తథా జత్రుణ్యేకమేకం గ్రీవాయాం తు త్రయోదశ| కంఠనాడ్యాం తు చత్వారి హనుబంధే ద్వయం భవేత్|| 15|| ద్వాత్రింశదేవ దంతాః స్యుస్తత్సంఖ్యోలూఖలాని చ| త్రీణి ఘ్రాణే షట్ శిరసి శతమూర్ధ్వమితి స్మృతం|| 16|| శాఖాంతరాధ్యూర్ధ్వభేదాదేవం షష్టిశతత్రయం| కపాలం రుచకం చైవ తరుణం వలయం తథా|| 17|| నలకం పంచధేతి స్యుర్నితంబే గండజానుని| తాలుమధ్యే శిరస్యంసే కపాలాఖ్యాని నిర్దిశేత్|| 18|| దశనా రుచకాఖ్యాః స్యుర్ఘ్రాణే కర్ణేఽక్షికోశకే| తరుణాని పృష్ఠపార్ర్శ్వే చరణే వలయాని తు|| 19|| శేషాణి నలకాఖ్యాని నామాఖ్యాతాకృతీని చ|" ఇతి|

Adhikarana tatra dhanvantarimatam (16-17) · Śloka 17

| ధన్వంతరిస్తు త్రీణ్యాహ, సంధీనాం చ శతద్వయం||16|| దశోత్తరం| |17|

ధన్వంతరిసంజ్ఞః పునస్తంత్రకృదస్థ్నాం శతాని త్రీణ్యేవాహ, నాధికాని| తథా, అస్థిసంధీనాం శతద్వయం దశోత్తరం ధన్వంతరిరాహేతి యోజ్యం| "సంఖ్యాయంతే సంధయోఽత్ర చతస్రోఽంగులయః పదే| చతసృష్వంగులీషు స్యుః ప్రత్యేకం త్రయ ఏవ తు|| 1|| ద్వావంగుష్ఠే వంక్షణే స్యాదేకో గుల్ఫేఽథ జానుని| సక్థ్యేకస్మిన్ సప్తదశ తావంతోఽపి ద్వితీయకే|| 2|| భుజయోః సక్థితుల్యాని అంతరాధౌ త్విమే మతాః| త్రయః కటీకపాలేషు వింశతిశ్చతురుత్తరా|| 3|| పృష్ఠే తద్వత్పార్శ్వయోశ్చ, ఉరస్యష్టౌ తథోర్ధ్వతః| శిరోధరాయామష్ట స్యుః కంఠనాడ్యాం త్రయః స్మృతాః|| 4|| హృదయక్లోమయకృతాం నాడీష్వష్టాదశ స్మృతాః| ద్వాత్రింశద్దంతమూలేషు ఏకైకే ఘ్రాణకాకలే|| 5|| మూర్ధ్ని చ, ద్వౌ కర్ణశంఖే గండనేత్రే చ వర్త్మని| హనుసంధౌ చ విజ్ఞేయౌ ద్వౌ భ్రువోశ్చోపరి స్మృతౌ|| 6|| పంచ మూర్ద్ధకపాలేషు ఊర్ధ్వమేవం త్ర్యశీతికాః| సంజ్ఞయైతేఽష్టధా జ్ఞేయా మణిబంధేఽథ జానుని|| 7||గుల్ఫేఽంగులౌ కోరసంజ్ఞా ద్విజమూలేషు వంక్షణే| కక్షాయాం చోలూఖలాఖ్యా అంసపీఠే గుదే భగే|| 8|| నితంబే చైవ సాముద్గా గ్రీవాయాం పృష్ఠవంశకే| ప్రతరాః, స్యుర్మూర్ద్ధకటీకపాలే తున్నసీవనాః|| 9|| హనూభయే కాకతుండాః, కంఠస్య యకృతస్తథా| హృదయక్లోమనేత్రాణాం నాడ్యాం మండలనామకాః|| 10|| శ్రోత్రశృంగాటకాఖ్యేషు శంఖావర్తా ఇతి స్మృతాః|" ఇతి|

Adhikarana Atreyamatam (17) · Śloka 17

అథాత్రేయమతం బ్రూతే సహస్రే ద్వే నిజగాదాత్రినందనః| |17|

అత్రినందనో ద్వే సహస్రే సంధీనాం నిజగాద-ప్రోవాచ| స హి స్నాయుపేశీసిరాశ్రితైః సంధిభిః సహ గణయతి| ఏతచ్చ బాహుల్యేనోక్తం| తథా హి-నవసు స్నాయుశతేషు నవశతాని సంధీనాం, పంచసు పేశీశతేషు పంచశతాని,, సప్తసు సిరాశతేషు సప్తశతాని, ఇత్యేకవింశతిశతాని ప్రాయేణ ప్రాప్నువంతీతి మన్యామహే|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17) · Śloka 17

| స్నావ్నాం నవశతీ|17|

స్నాయూనామస్మిన్ దేహే నవశతీ| నవానాం శతానాం సమాహారో నవశతీ, "ద్విగోః" ఇతి ఙీప్, నవశతానిత్యర్థః| తత్ర "పదే పంచ స్యురంగుల్యః ప్రత్యంగులి తు తాని షట్| త్రింశదేవం, దశ దశ కూర్చే పాదతలే తథా|| 1|| గుల్ఫే చేతి, త్రింశదేవ జంఘాయాం, దశ జానుని| చత్వారింశత్స్యురూరౌ చ, వంక్షణే దశ, సక్థిని|| 2|| సార్ధం శతం, ద్వితీయేఽపి తద్వద్బాహ్వోశ్చ సక్థివత్| శాఖాస్వేవం షట్శతాని, కట్యాం ద్వే వింశతీ స్మృతే|| 3|| వింశతిర్ముష్కయోర్మేఢ్రబస్త్యంత్రేషు చ కీర్తితాః| అశీతిః పృష్ఠభాగే స్యుః, పార్శ్వయోః షష్టిరక్షయోః|| 4|| చత్వార్యురస్యష్టదశ, అష్టావంసయుగే స్మృతాః| మధ్యే శతద్వయం త్రింశద్వే ద్వే మన్యావటౌ స్మృతే|| 5|| నేత్రౌష్ఠతాలుని తథా, గ్రీవాయాం త్రింశదీరితాః| జత్రుణి త్రీణి, చత్వారి హన్వోః పంచ తు కీర్తితాః|| 6|| జిహ్వాయాం, దంతమాంసేషు ద్వాదశైవాథ మూర్ధ్ని షట్| ఏవం శతాని స్నాయూనాం నవైతేషు వినిర్దేశేత్|| 7|| ఆమపక్వాశయాంత్రేషు బస్తౌ చ సుషిరాణి తు| ప్రతానవంతి శాఖాసు మహాస్నావాని కండారాః|| 8|| వృత్తాని, పార్శ్వ పృష్ఠోరఃశిరసి స్యుః పృథూని చ| సిరాదిభ్యోఽప్యస్థితోఽపి రక్షేత్స్నావాని యత్నతః|| 9||" ఇతి| తథా చోక్తం (సుశ్రుతే శా. అ. 5/35)- "న హ్యస్థీని తథా హింస్యుర్న పేశ్యో న చ సంధయః| వ్యాపాదితా అపి సిరా యథా స్నాయూని దేహినాం|| స్నాయూని యో వేత్తి సమ్యగ్బాహ్యాన్యాభ్యంతరాణి చ| స గూఢం శల్యమాహర్తుం దేహాచ్ఛక్నోతి దేహినః||" ఇతి|

Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17-18) · Śloka 18

| పంచ పుంసాం పేశీశతాని తు||17|| అధికా వింశతిః స్త్రీణాం యోనిస్తనసమాశ్రితాః| |18|

"పేశ్యః సంప్రతి భణ్యంతే పంచాంగుల్యోఽథ తాసు తాః| ప్రత్యేకం తిస్ర ఇత్యేవం తాః పంచదశ కీర్తితాః|| 1|| దశ పాదతలే గుల్ఫే తథా పాదస్య చోపరి| కూర్చే తు (చ) వింశతిః స్యాత్తు జంఘాయాం, పంచ జానుని|| 2|| ఊరౌ వింశతిరిత్యేవం శతం సక్థ్యేకతో భవేత్| శతం ద్వితీయేఽపి తథా, సక్థివద్గుజయోర్మతాః|| 3|| చత్వార్యేవం శతాని స్యుః శాఖాస్వేకైవ మేహనే| సీవన్యాం చ, వృషణయోర్ద్వే, స్ఫిజోస్తు దశ స్మృతాః|| 4|| తిస్రో గుదే, బస్తిమూర్ధ్ని ద్వే, చతస్రస్తు కోష్టగాః| నాభ్యామేకాఽథ, హృద్యేకా, స్యాదేకాఽఽమాశయేఽపి, షట్|| 5|| యకృత్ప్లీహోందుకేషు, స్యుశ్చతస్రః, పృష్ఠతో దశ| పార్శ్వయోర్వక్షసి దశ, చతస్రశ్చాక్షకాంసయోః|| 6|| ఇత్యంతరాధౌ షష్టిః, స్యుర్గ్రీవాయాం దశ, గండయోః| అష్టౌ, హనుప్రదేశేఽష్టావేకైకా కాకలే తథా|| 7|| జిహ్వాయాం మూర్ధ్ని గలకే, ద్వే లలాటేఽథ తాలుని (ద్వే ద్వే తాలులలాటయోః)| ద్వే ఓష్ఠయోః, కర్ణయోర్ద్వే, నాసాయాం ద్వే చ కీర్తితే|| 8|| పురుషాణాం భవేదేతత్పేశీనాం శతపంచకం| దశాధికాః స్యుః స్తనయోర్దశ యోనౌ చ యోషితాం|| 9|| ప్రత్యేకం స్తనయోః పంచ, తాసాం వృద్ధిస్తు యౌవనే| యోన్యంతరాశ్రితే ద్వే తు ద్వే చ వృత్తే ముఖాశ్రితే|| 10|| గర్భమార్గాశ్రయాస్తిస్రో యత్ర గర్భోఽవతిష్ఠతే| శంఖనాభ్యాకృతిర్యోనిస్త్ర్యావర్తా జాయతే స్త్రియాః|| 11|| తస్యాస్తృతీయ ఆవర్తే రోహితస్యాకృతిర్భవేత్| గర్భశయ్యాఽథ తిస్రశ్చ భవేయుః సంప్రవేశికాః|| 12|| శుక్రస్య చార్తవస్యైవం పేశీస్తంత్రవిదో విదుః|" ఇతి| (సంగ్రహే చోక్తం శా.అ.5)- "ఏతాభిర్హి శరీరే తనుబహలస్థూలాణువక్రవృత్తహ్రస్వదీర్ఘస్థిరమృదుశ్లక్ష్ణకర్కశాభిః సంధ్యస్థిసిరాస్నావాని ప్రచ్ఛాదితాని| సిరాధమనీనాం చాణుశో విభజ్యమానానామేకోనత్రింశచ్ఛతసహస్రాణి నవ చ శతాణి షట్పంచాశాని భవంతి| తాభిరిదం శరీరం గవాక్షితం పినద్ధమాతతం చ| తావంతి చ కేశశ్మశ్రులోమాని| తాసాం హి ముఖాని తత్ప్రతిబద్ధాని| అతస్తాని తాభిరాప్యాయ్యంతే| తైశ్చ తాః స్వేదమభివహంతి| తథాఽభ్యంగాలేపాదివీర్యం త్వచివిపక్వమంతర్నయంతి| స్పర్శ చ గృహ్ణంతి| స్రోతాంసి పునరసంఖ్యేయాన్యేవ|" ఇతి| అన్యే త్వాహుః-"శరీరే రోమ్ణాం ద్వాసప్తతిః కోఠ్యో భవంతి|" ఇతి|

Adhikarana sirANAM saMKyA (18-19) · Śloka 19

ఇదానీం సిరాః సంఖ్యాతుమాహ | దశ మూలసిరా హృత్స్థాస్తాః సర్వం సర్వతో వపుః||18|| రసాత్మకం వహంత్యోజస్తన్నిబద్ధం హి చేష్టితం| |19|

హృది తిష్ఠంతీతి హృత్స్థాః, దశ మూలసిరాః| యతోఽన్యాసాం సిరాణం సర్వాసాం మూలభూతత్వేనైవైతాః స్థితాః, తతః ప్రధానభూతా ఇత్యర్థః| హృత్స్థాః-హృదయసంబద్ధాః| తాః సర్వం వపుః-సకలం దేహం, ఓజో వహంతి-ప్రాపయంతి| కథం ? సర్వతః,-సర్వదిక్కం| వపురోజో వహంతీతి వహేర్ద్వికర్మకత్వాత్ వపురోజశ్చ కర్మ| కింభూతమోజః ? రసాత్మకం,-రసస్వభావం, ఆహారాత్సారకిట్టతయా పరిణతాత్ సారం| తన్నివద్ధం హి చేష్టితం| తాసు-దశసు సిరాసు, నిబద్ధం-నిశ్చయేన స్థితం, చేష్టితం-వాక్కాయమనోవ్యాపారః| హిశబ్దో యస్మాదర్థే| యస్మాత్తన్నిబద్ధం చేష్టితమతస్తా మూలసిరాః|

Adhikarana AsAM saMsthAnam (19-20) · Śloka 20

ఇదానీం సంస్థానమాసాం నిర్దిశతి | స్థూలమూలాః సుసూక్ష్మాగ్రాః పత్రరేఖాప్రతానవత్||19|| భిద్యంతే తాస్తతః సప్తశతన్యాసాం భవంతి తు| |20|

స్థూలం మూలం యాసాం తా ఏవం| సుష్టు సూక్ష్మమగ్రం-ప్రాంతో యాసాం తా ఏవం| స్థూలమూలత్వేన తాసాం వ్యానవాయువిక్షిప్తో రసః శీఘ్రమేవ చాంతః ప్రవిశతి| సూక్ష్మప్రాంతత్వేన రోమరాజ్యామప్యంతః ప్రవిశ్య తేషాం రోమ్ణాం వృద్ధిహేతుః సంపద్యతే| తతశ్చాస్మిన్ దేహే స్థూలమూలాః సుసూక్ష్మాగ్రాః పత్రరేకాప్రతానవత్ భిద్యంతే-అనేకధా సంపద్యంతే| యథా, వృక్షస్య పలాశరేకానాం ప్రతానాః-సమూహాః, స్థూలమూలాః సుసూక్ష్మాగ్రా అనేకధా జాయంతే తథైవైతాః సిరాః స్థూలమూలాః సూక్ష్మాగ్రా అనేకధా సంపద్యంతే నానారూపా యతః, తతః-తస్మాద్ధేతోః, పలాశరేఖాప్రతానవదనేకధా గమనాదాసాం సిరాణాం సప్తశతాని భవంతి| తుశబ్దోఽవధారణే భిన్నక్రమః, సప్తైవ శతాని|

Adhikarana SAKAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (20-21) · Śloka 21

| తత్రైకైకం చ శాఖాయాం శతం, తస్మిన్న వేధయేత్||20|| సిరాం జాలంధరాం నామ తిస్రశ్చాభ్యంతరాశ్రితాః| |21|

తాసామేకైకస్మిన్ సక్థ్ని శతం| తస్మిన్-సిరాశతే, సిరాం జాలంధరాం నామ-యా జాలాని ధారయతి తాం, న విధ్యేత్| తిస్రశ్చేతి| యాశ్చాన్యాస్తిస్రః సిరా అభ్యంతరాశ్రితాః-అంతర్ముఖాః, తా అపి న వేధ్యా ఇతి చశబ్దార్థః| ఏవం సక్థ్న్యాశ్రితే సిరాశతే చతస్రః సిరా న వేధ్యాః| ద్వితీయేఽపి సక్థ్ని చతస్ర ఏవ| సక్థివద్బాహ్వోరపి| ఏవం చతుర్షు సిరాశతేషు శాఖాస్వాశ్రితేషు షోడశ సిరా న వేధ్యాః|

Adhikarana SroNyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (21-22) · Śloka 22

| షోడశద్విగుణాః శ్రోణ్యాం, తాసాంద్వే ద్వే తు వంక్షణే||21|| ద్వే ద్వే కటికతరుణే శస్త్రేణాష్టౌ స్పృశేన్న తాః| |22|

షట్త్రింశచ్ఛతమంతరాధౌ| తత్ర షోడశద్విగుణాః శ్రోణ్యాం-ద్వాత్రింశచ్చ్రోణ్యవయవాశ్రితా సిరాః| తాసాం మధ్యే ద్వే ద్వే తు వంక్షణేద్వయోర్వంక్షణయోః ప్రత్యేకం ద్వే సిరే| ద్వే ద్వే కటీకతరుణే-ద్వయోః కటీకతరుణయోః ప్రత్యేకం ద్వే సిరే| ఏవం శ్రోణ్యాశ్రితా అష్టౌ సిరాః శస్త్రేణ న్ స్పృశేత్|

Adhikarana pArshvayoH siraasaMkhyA avedyasirAshca (22) · Śloka 22

| పార్శ్వయోః షోడశైకైకామూర్ధ్వగాం వర్జయేత్తయోః||22||

పార్శ్వయోః షోడశ సిరాః| తాసామేకైకామూర్ధ్వగాం పార్శ్వసంధిసంజ్ఞాం ప్రత్యేకం వర్జయేత్|

Adhikarana pRuShTe sirAsaMKyA avedyasirASca (23) · Śloka 23

ద్వాదశద్విగుణాః పృష్ఠే పృష్ఠవంశస్య పార్శ్వయోః| ద్వే ద్వే తత్రోర్ధ్వగామిన్యౌ న శస్త్రేణ పరామృశేత్||23||

ద్వాదశద్విగుణాః పృష్ఠే-చతుర్వింశతిః సిరాః పృష్ఠమాశ్రితాః| తాసాం పృష్ఠవంశస్య పార్శ్వయోః-పృష్ఠవంశముభయతః, ద్వే ద్వే తత్రోర్ధ్వగామిన్యౌ| ఏవం చతస్రః శస్త్రేణ న పరామృశేత్|

Adhikarana jaThare sirAsaMKyA avedyasirASca (24) · Śloka 24

పృష్ఠవజ్జఠరే తాసాం మేహనస్యోపరి స్థితే| రోమరాజీముభయతో ద్వే ద్వే శస్త్రేణ న స్పృశేత్||24||

పృష్ఠవజ్జఠరే-పృష్ఠేన తుల్యాః సిరా ఉదరే, తత్సంఖ్యా చతుర్వింశతిరిత్యర్థః| తాసాం-ఉదరాశ్రితానాం శిరాణాం మధ్యాత్, మేహనస్య మేఢ్రస్యోపరి స్థితే, రోమరాజీముభయతః-ఉభయపార్శ్వయోః, ద్వే ద్వే సిరే| ఏవం చతస్రః సిరాః| తాః శస్త్రేణ న పరామృశేత్|

Adhikarana urasi sirAsaMKyA avedyasirASca (25-26) · Śloka 26

చత్వారింశదురస్యాసాం చతుర్దశ న వేధయేత్| స్తనరోహితతన్మూలహృదయే తు పృథగ్ద్వయం||25|| అపస్తంభాఖ్యయోరేకాం తథాఽపాలాపయోరపి| |26|

చత్వారింశదురసి సిరాః| తాసాం మధ్యాత్ చతుర్దశ సిరా న వేధయేత్| తా ఏవ దర్శయతి-స్తనరోహితేత్యాది| తయోః-స్తనయోర్మూలే తన్మూలే| తత్ర స్తనరోహితయోః, తథా స్తనమూలయోః తథా హృదయే, పృథక్-ప్రత్యేకం, ద్వయం-ద్వే ద్వే సిరే, న విధ్యేత్| అపస్తంభాఖ్యయోః ప్రత్యేకమేకాం సిరాం, తథాఽపాలాపయోః ప్రత్యేకమేకాం సిరాం న విధ్యేత్|

Adhikarana grIvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (26-27) · Śloka 27

| గ్రీవాయాం పృష్ఠవత్తాసాం నీలే మన్యే కృకాటికే||26|| విధురే మాతృకాశ్చాష్టౌ షోడశేతి పరిత్యజేత్| |27|

గ్రీవాయాం పృష్ఠవత్ సిరాణాం సంఖ్యా-చతుర్వింశతిః సిరాః| తాసాం సిరాణాం మధ్యాన్నీలే ద్వే, మన్యే ద్వే, కృకాటికే ద్వే, విధురే ద్వే, అష్టౌ చ మాతృకాః-మాతృకాఖ్యాని మర్మాణి, ఇతి-ఏవం, షోడశ పరిత్యజేత్-న శస్త్రం తాసు పాతయేత్|

Adhikarana hanvoH sirAsaMKyA avedyasirASca (27) · Śloka 27

| హన్వోః షోడశ, తాసాం ద్వే సంధిబంధనకర్మణీ||27||

హన్వోర్ద్వయోః షోడశ సిరాః సంశ్రితాః| తాసాం సిరాణాం మధ్యాద్వేసిరే పరిత్యజేత్| కింకర్మణీ తే ఆహ ? సంధిబంధనకర్మణీ| బధ్యతేఽనేనేతి బంధనం| సంధేర్బంధనం సంధిబంధనం| అర్థాద్ధనుసంబంధినః సంధేర్బంధనం కర్మ-క్రియా, యయోః సిరయోస్తే సంధిబంధనకర్మణీ సిరే|

Adhikarana jihvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28) · Śloka 28

జిహ్వాయాం హనువత్తాసామధో ద్వే రసబోధనే| ద్వే చ వాచఃప్రవర్తిన్యౌ|28|

జిహ్వాయాం హనువత్ సిరాసంఖ్యా-షోడశైవ సిరాః| తాసాం మధ్యాత్ జిహ్వాయా అధో యే ద్వే స్థితే రసబోధనే-యాభ్యాం రసో జ్ఞాయతే మధురాదిరసబోధిన్యౌ, ద్వే చ వాచఃప్రవర్తిన్యౌ యే సిరే, ఏవం చతస్రో జిహ్వాశ్రితాః సిరాః పరిత్యజేత్|

Adhikarana nAsAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28-29) · Śloka 29

| నాసాయాం చతురుత్తరా||28|| వింశతిర్గంధవేదిన్యౌ తాసామేకాం చ తాలుగాం| |29|

నాసాయాం చతురుత్తరా వింశతిః సిరాణాం, ఏవం చతుర్వింశతిః సిరా నాసాశ్రితాః| తాసాం మధ్యాద్వే గంధవేదిన్యౌ-గంధం వేదితుం శీలం యయోస్తే గంధవేదిన్యౌ సిరే, తథైకాం తాలుగాం సిరాం, ఏవం నాసాశ్రితాః సిరాస్తిస్రః పరిత్యజేత్|

Adhikarana nayanayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (29-30) · Śloka 30

| షట్పంచాశన్నయనయోర్నిమేషోన్మేషకర్మణీ||29|| ద్వే ద్వే, అపాంగయోర్ద్వే చ తాసాం షడితి వర్జయేత్| |30|

షట్పంచాశన్నయనయోః సిరాః| తాసాం మధ్యాన్నిమేషోన్మేషకర్మణీ| నిమేషోన్మేషౌ-నిమిలనోన్మీలనే, కర్మణీ యయోస్తే నిమేషోన్మేషకర్మణీ సిరే ద్వే ద్వే ప్రత్యేకం, తథాఽపాంగయోర్ద్వే సిరే, ఏవం షట్ సిరా వర్జయేత్-తత్ర శ్స్త్రం న పాతయేత్|

Adhikarana lalATe sirAsaMKyA avedyasirASca (30-31) · Śloka 31

| నాసానేత్రాశ్రితాః షష్టిర్లలాటే, స్థపనీశ్రితాం||30|| తత్రైకాం, ద్వే తథాఽఽవర్తౌ, చతస్త్రశ్చ కచాంతగాః| సప్తైవం వర్జయేత్తాసాం|31|

నాసానేత్రగతా యాః సిరా ఉక్తాః| తాసాం మధ్యాల్లలాటే షష్టిః సిరా భవంతి| తత్ర-తాసాం మధ్యాత్, స్థపనీశ్రితాం-స్థపనీనామమర్మవిశేషస్తత్రస్థాం, ఏకాం సిరాం న విధ్యేత్| ద్వే తథాఽఽవర్తౌమర్మణీ, తయోరావర్తయోః స్థితే ద్వే సిరే న విధ్యేత్| చతస్రశ్చ కచాంతగాః-కేశాంతస్థాః సిరాః, న విధ్యేత్| ఏవం సప్త సిరా లలాటే వర్జయేత్|

Adhikarana karNayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (31-32) · Śloka 32

| కర్ణయోః షోడశాత్ర తు||31|| ద్వే శబ్దబోధనే శంఖౌ సిరాస్తా ఏవ చాశ్రితాః| ద్వే శంఖసంధిగే తాసాం|32|

కర్ణయోర్ద్వయోః షోడశ సిరాః| అత్ర తు-అస్మిన్ షోడశసంఖ్యే సిరోద్దేశే, కర్ణయోరాస్థితే ద్వే సిరే శబ్దబోధనే-యాభ్యాం శబ్దో బుధ్యతే-జ్ఞాయతే తే, వర్జయేత్| శంఖౌ సిరాస్తా ఏవ కర్ణాశ్రితాః| తాసాం మధ్యాద్వే సిరే శంఖసంధిగే-శంఖసంధ్యాశ్రితే, వర్జయేత్|

Adhikarana mUrdhni sirAsaMKyA avedyasirASca (32-33) · Śloka 33

| మూర్ధ్ని ద్వాదశ తత్ర తు||32|| ఏకైకాం పృథగుత్క్షేపసీమంతాధిపతిస్థితాం| |33|

మూర్ధ్ని విషయే ద్వాదశ సిరాః| తత్ర తు-తాసు ద్వాదశసు సిరాసు మధ్యేఽష్టౌ సిరాః శస్త్రేణ వర్జయేత్| తా ఏవాహ-ఏకైకామితి| ఏవం ప్రత్యేకముత్క్షేపయోర్ద్వయోరేకైకాం, సీమంతేషు పంచస్వేకైకాం, అధిపతావేకాం, ఇత్యష్టౌ|

Adhikarana sirAvarNanopayogakathanam (33) · Śloka 33

| ఇత్యవేధ్యవిభాగార్థం ప్రత్యంగం వర్ణితాః సిరాః||33||

ఇతి-సమప్తౌ ప్రకారే వా| అవేష్యసిరావిభాగవిజ్ఞానార్థం తన్నిమిత్తం, ప్రత్యంగం-శిరస్యంతరాధౌ బాహ్వాదిషు, యాః సిరాస్తా వర్ణితాః-ఉక్తాః తా వర్ణయితుం సమాప్తా ఇతి, అథవాఽనేన ప్రకారేణ పూర్వోక్తేన వర్ణితాః|

Adhikarana avedhyAnAM saMKyA (34) · Śloka 34

అవేధ్యాస్తత్ర కార్త్స్నేన దేహేఽష్టానవతిస్తథా| సఙ్హ్కీర్ణా గ్రథితాః క్షుద్రా వక్రాః సంధిషు చాశ్రితాః||34||

తత్ర-తాసు సిరాసు మధ్యే, కార్త్స్నేన- సాకల్యేన, అష్టానవతిః సిరా అవోధ్యా వర్ణితాః| దేహే-శరీరే| న కేవలమేత ఏవావేధ్యాః, యావత్సంకీర్ణాదయశ్చేతి తథాశబ్దస్యార్థః| సంకీర్ణాః-పరస్పరం నిబద్ధాః| గ్రథితా ఇవ-గ్రథితాః| క్షుద్రాః-అల్పాఃసూక్ష్మా న మహత్యః| వక్రాః-కుటిలాః| తథా సంధిషు-అస్థిసంధిషు, యా ఆశ్రితాస్తా అపి న వేధ్యాః|

Adhikarana sirANAM raktAdivahatvam (35-36) · Śloka 36

తాసాం శతానాం సప్తానాం పాదోఽస్రం వహతే పృథక్| వాతపిత్తకఫైర్జుష్టం శుద్ధం చైవం స్థితా మలాః||35|| శరీరమనుగృహ్ణంతి పీడయంత్యన్యథా పునః| |36|

తాసాం సిరాణాం సంబంధీని యాని సప్తశతాని, తేషాం పాదః-పంచసప్తత్యధికం శతం, అస్రం వహతే, అస్మిన్ దేహే| కింభూతం తద్రక్తం ? వాతపిత్తకఫైర్జుష్టం-సేవితం, శుద్ధం చ-రైరనాక్రాంతమజుష్టం కృత్వా| పృథత్-ప్రత్యేకం కృత్వా, పాదోఽస్రం వహతే| ఏవం వాతజుష్టం రక్తం సిరాశతం పంచసప్తత్యధికం వహతే| పిత్తజుష్టం పంచసప్తత్యధికం శతం, తథా కఫజుష్టం పంచసప్త్యధికం శతం, తథా శుద్ధం రక్తం పంచ సప్త్యధికం శతం వహతే| ఏవం-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, మలాఃస్థితాః శరీరమనుగృహ్ణంతి-వర్తయంతి| అన్యథా పునః-వ్యత్యయేన స్థితాః, పీడయంతి-వికారేణ యోజయంతి|

Adhikarana vAtAsravAhakAnAM lakShaNam (36-37) · Śloka 37

కింలక్షణాః సిరా వాతాదిజుష్టమస్రం వహంతి ? ఇత్యాహ | తత్ర శ్యావారుణాః సూక్ష్మాః పూర్ణరిక్తాః క్షణాత్సిరాః||36|| ప్రస్పందిన్యశ్చ వాతాస్రం వహంతే| |37|

తత్ర-తాసు సిరాసు మధ్యే, శ్యావారుణా వర్ణేన యాః సిరాస్తా వాతాస్రం-వాతరక్తం, వహంతే| తథా సూక్ష్మాః| తథా పూర్ణరిక్తాః వాయోశ్చలత్వాత్ క్షణాత్పూర్ణాః క్షణాద్రిక్తాః-శూన్యా ఏవ| తథా ప్రస్పందిన్యః| కిల స్పందనం సర్వాసాం విద్యతే, ప్రకర్షేణ తు వాతరక్తవాహినీనామితి ప్రశబ్దేన ద్యోత్యతే|

Adhikarana pittAsravAhakAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

పిత్తశోణితం| స్పర్శోష్ణాః శీఘ్రవాహిన్యో నీలపీతాః|37|

సిరాః పిత్తశోణితం వహంతే| కింవిధాః ? స్పర్శోష్ణాఃస్పర్శేనోష్ణాః, న శీతాః| తథా, శీఘ్రవాహిన్యః| తథా, నీలపీతా వర్ణేన|

Adhikarana kaPAsravAhakAnAM lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| కఫం పునః||37|| గౌర్యః స్నిగ్ధాః స్థిరాః శీతాః| |38|

కఫం పునర్గౌర్యో వహంతే| తథా స్నిగ్ధాదివిశేషణాః| కఫమితి కఫశోణితం, శోణితశబ్దలోపాత్| స్నిగ్ధాః-స్నిగ్ధచ్ఛాయాః| తథా, స్థిరాః-న తు చపలాః| తథా, శీతాః స్పర్శేన|

Adhikarana saMsRuShTAsravAhakAnAM lakShaNam (38) · Śloka 38

సంసృష్టం లింగసంకరే| |38|

లింగసంకరే-యథా నిర్దిష్టస్య లక్షణస్య సంకీర్ణత్వే, సంసృష్టం-కపావాతజుష్టం వాతపిత్తజుష్టం కఫపిత్తజుష్టం త్రిభిరపి దోశైర్జుష్టం, రక్తం సిరా వహంతి-సకలం శరీరం ప్రాపయంతి|

Adhikarana SuddhaSoNitavahAnAM rohiNInAM lakShaNam (38) · Śloka 38

| గూఢాః సమస్థితాః స్నిగ్ధా రోహిణ్యః శుద్ధశోణితం||38||

గూఢాః-అంతర్గతాః, తథా సమం కృత్వా స్థితాః-సమస్థితాః, తథా స్నిగ్ధాః-స్నిగ్ధచ్ఛాయాః, రోహిణ్యః-సిరాపరసంజ్ఞా లోహితాభాసా వా ప్రసరణశీలా వా, శుద్ధశోణితం దేహేఽస్మిన్ వహంతి|

Adhikarana nABisaMbaddhAH sirAH (39-40) · Śloka 40

ధమన్యో నాభిసంబద్ధా వింశతిశ్చతురుత్తరా| తాభిః పరివృతా నాభిశ్చక్రనాభిరివారకైః||39|| తాభిశ్చోర్ధ్వమధస్తిర్యగ్దేహోఽయమనుగృహ్యతే| |40|

ధమన్యో నాభిసంబద్ధా వింశతిశ్చతురుత్తరా-చతుర్వింశతిరిత్యర్థః| తాభిః-ధమనీభిః, నాభిః పరివృతా-పరివేష్టితా| కథం ? చక్రనాభిరివారకైః,-యథా రథాంగస్య మధ్యమభాగో నాభిశబ్దవాచ్యోఽరకైః పరివ్రియతే తద్వన్నాభిః-శరీరమధ్యభాగో, ధమనీభిః| ధ్మానాద్ధమన్యః స్రోతోవిశేషా ఉచ్యంతే| తాభిః ధమనీభిః, అయం దేహ ఊర్ధ్వమధస్తిర్యక్ చానుగృహ్యతే-రసాదిప్రాపణకర్మణా తాః కాయస్యానుగ్రహం కుర్వంతి| తాభిరయం దేహ ఆయ్యాయతే, ఆరామ ఇవ జలహారిణీభిః కేదార ఇవ కుల్యాభిః| సంగ్రహే చోక్తం (శా. అ.6)-"తాసాం ఖలు ధమనీనాం మధ్యాద్దశ ధమన్య ఊర్ధ్వం ప్రసృతా దశాధః ప్రసృతాస్తిర్యక్ చతస్రః| తాభిర్యథాస్వమంగావయవా ఊర్ధ్వాధస్తిర్యక్ సమాశ్రితా ధార్యంతే ఆప్యాయ్యంతే చ| తాసామూర్ధ్వగా హృదయమభిప్రపన్నాః ప్రత్యేకం త్రిధా జాయంతే| ఏవం తాస్త్రింశత్| త్రింశతో మధ్యాద్వే ద్వే వాతపిత్తకఫరక్తరసాన్ వహతః| ఏవం దశ| ద్వే ద్వే శబ్దరూపరసగంధాన్ గృహ్ణీతః| ఏవమష్టాభిః శబ్దరూపరసగంధా గృహ్యంతే| ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం భాషతే ఘోషం కరోతి స్వపితి ప్రతిబుధ్యతే చ| ఏవమష్టౌ ద్వే చాశ్రు వహతః| తథైవ ద్వే స్తనాశ్రితే నార్యాః స్తన్యం నరస్య శుక్రం| అధోగమాః పక్వాశయస్థా దశ త్రిధా జాయంతే| ఏవం తా అపి త్రింశత్| తత్రాద్యాః పూర్వవద్దశ ద్వే ద్వే వాతపిత్తకఫరక్తరసాన్ వహతః| ద్వే వహతోఽన్నమంత్రాశ్రయేణ, ద్వే తోయం ద్వే మూత్రం| ద్వే శుక్రం వహతో ద్వే చ ముంచతః| త ఏవ నారీణామార్తవం వహతః| ద్వే వర్చోనిరసన్యౌ స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధే| ఏవం ద్వాదశ| శేషాస్త్వష్టౌ ధమన్యస్తిరశ్చీనాః స్వేదమభివర్ద్ధయంతి| తిర్యగ్గామిన్యస్తు చతుస్రో భిద్యమానాః సుబహుధా భవంతి|" ఇతి|

Adhikarana strIpuruShANAM dRuSyasrotAMsi (40-41) · Śloka 41

ఇదానీం స్త్రీపురుషాణాం దృశ్యాని స్రోతాంసి నిరుపయితుమాహ | స్రోతాంసి నాసికే కర్ణౌ నేత్రే పాయ్వాస్యమేహనం||40|| స్తనౌ రక్తపథశ్చేతి నారీణామధికంత్రయం| |41|

స్రోతాంసి పుంసాం నవ,-ద్వౌ నాసాపుటౌ, ద్వౌ కర్ణౌ, ద్వే నేత్రే, పాయుః- గుదం, ఆస్యం-ముఖం, మేహనం-మూత్రనిష్క్రమణద్వారం| స్త్రీణామేతాని తథాఽన్యాని త్రీణి,-ద్బౌ స్తనౌ, తథైకో రక్తపథో-రక్తమార్గః, ప్రతిమాసం యతో యోనౌ రక్తం ప్రవర్తతే| తదేవం స్త్రీణాం త్రీణిస్రోతాంసి పుంభ్యోఽధికాని| ఏవం స్రోతాంసి దృశ్యాన్యభిధాయ శరీరే యాన్యదృశ్యాని స్రోతాంసి తాన్యాహ-

Adhikarana adRuSyaSyasrotAMsi (41-42) · Śloka 42

| జీవితాయతనాన్యంతః స్రోతాంస్యాహుస్త్రయోదశ||41|| ప్రాణధాతుమలాబ్భోన్నవాహీని| |42|

అంతః-శరీరాభ్యంతరే, త్రయోదశ స్రోతాంసి వదంతి| ' ఆచార్యాః' ఇతి శేషః| తాని చ స్రోతాంసి జీవితాయతనాని-విశేషేణ జీవితస్యాధిష్ఠానాని| కింభూతాని ? ప్రాణధాతుమలంభోన్నవాహీని| ప్రాణాఖ్యం వాతం వహంతి యాని తాని-ప్రాణవాహీని| ధాతువాహీని-రసాదిధాతున్ యని వహంతి| మలవాహీని-మూత్రశకృత్స్వేదాన్ యాని వహంతి| తథా, అంభోవాహీని-ఉదకవాహీని| తథా, అన్నవాహీని-అన్నమభ్యవహృతం యాని వహంతి| ఏవం త్రయోదశ| సంగ్రహే చోక్తం (శా.అ.6)-"తత్ర ప్రాణవాహినాం హృదయం మూలం మహాస్రోతశ్చ| తాని క్షయరౌక్ష్యపిపాసాక్షుద్వ్యాయామవేగవిధారణాదిభిర్దుష్యంతి| తతోఽతిసృష్టం ప్రతిబద్ధం కుపితమల్పాల్పమభీక్ష్ణం వా సశబ్దశూలముచ్ఛ్వసనం కుర్వంతి| తత్ర శ్వాసవత్సాధనం| ఉదకవాహినాం తాలు మూలం క్లోమ చ| తాన్యామభయాతిపానోష్ణశుష్కాన్నతృడ్విగ్రహాదిభిర్దుష్యంతి| తతోఽతితృష్ణా ముఖశోషః కర్ణక్ష్వేడనం తమోదర్శనం చ| తత్ర తృష్ణోక్తమౌషధం| అన్నవాహినామామాశయో మూలం వామపార్శ్వం చ| తేషాం దుష్టౌ సర్వం మాత్రాశితీయోక్తమవగధ్చ్ఛేత్| రసవాహినాం హృదయం మూలం దశ ధమన్యశ్చ| రక్తవాహినాం యకృత్ ప్లీహా చ| మాంసవాహినాం స్నావానిత్వక్ చ| మేదోవాహినాం వృక్కౌ మాంసం చ| అస్థివాహినాం జఘనం మేదశ్చ| మజ్జవాహినాం పర్వాణ్యస్థీని చ| శుక్రవాహినాం స్తహౌ ముష్కౌ మజ్జా చ| మూత్రవాహినాం బస్తిర్వంక్షణౌ చ| శకృద్వాహినాం పక్వాశయః స్థూలాంత్రం చ| స్వేదవాహినాం మేదో రోమకూపాశ్చ| స్రోతసామేవ విశేషాః సిరా ధమన్యః| అపరే త్వన్యత్వమిచ్ఛంతి సిరాధమనీస్రోతసాం| సరణాత్ సిరాః| ధ్మానాద్ధమహ్యః| స్రవణాత్స్రోతాంసి| కేవలం పరస్పరసన్నికర్షాత్ సద్దృశకర్మత్వాత్ సౌక్ష్మ్యాచ్చ విభక్తకర్మణామప్యవిభాగ ఇవ లక్ష్యతే| అన్యే పునరేవమాచక్షతే| స్రోతాంసి సిరా ధమన్యో రసాయన్యో వాహిన్యో నాడ్యః పంథానోఽయనాని మార్గాః శరీరచ్ఛిద్రాణి సంవృతాని స్థానాన్యాశయా క్షయా నికేతాశ్చేతి శరీరే ధాత్వవకాశానాం లక్ష్యాలక్ష్యాణం పర్యయేణ నామానీతి|" ఇతి|

Adhikarana duShTaviSuddhAnAM krameNa rogasuKakaratvam (42) · Śloka 42

అహితసేవనాత్| తాని దుష్టాని రోగాయ, విశుద్ధాని సుఖాయ చ||42||

అహితానామాహారవిహారాదీనాం సేవనాత్-శీలనాత్, తాని,-స్రోతాంసి, దుష్టాని రోగాయ సంపద్యంతే| తేషాం విజ్ఞానార్థం దోషాదివిజ్ఞానీయోక్తమవగచ్ఛేత్| విశుద్ధాని-అదుష్టాని స్రోతాంసి, సుఖాయ ఆరోగ్యాయ, సంపద్యంతే|

Adhikarana srotasAM svadhAtusamavarNatvAdi (43) · Śloka 43

స్వధాతుసమవర్ణాని వృత్తస్థూలాన్యణూని చ| స్రోతాంసి దీర్ఘాణ్యాకృత్యా ప్రతానసద్దృశాని చ||43||

స్వో ధాతుః స్వధాతుః,-యో యో యస్య యస్య స్రోతస ఆధారస్యాధేయత్వేన స్థితో ధాతుః, తేన తేన స్వధాతునా సమః-సమానో, వర్ణో యేషాం స్రోతసాం తాని స్వధాతుసమవర్ణాని| యథా,-రసధాతుతుల్యవర్ణాని రసవాహిస్రోతాంసి, యావచ్ఛుక్రధాతుసద్దృశవర్ణాని శుక్రవాహిస్రోతాంసి| తథా, సర్వస్రోతసాం మధ్యే కానిచిద్దృత్తాని-వర్తులాని, కానిచిత్స్థూలాని, కానిచిదణూని-సుక్ష్మాణి స్రోతాంసి| తథా, ఆకృత్యా-సంస్థానేన, దీర్ఘాణి సర్వాణ్యేవ| తథా, ప్రతాన సదృశాని-పత్రరేఖాతుల్యాని| పత్రరేఖాతుల్యరుపత్వేన శాఖా ప్రశాఖతయాఽనేకధా దూరం ప్రవిసృతానీతి గమయతి|

Adhikarana AhArAdInAM srotoduShTikaratvam (44) · Śloka 44

యతశ్చాహితాహారవిహారసేవనం స్రోతోదుష్టికారణం, అతస్తాని తద్దుష్టికారణాని వక్తి ఆహారశ్చ విహారశ్చ యః స్యాద్దోషగుణైః సమః| ధాతుభిర్విగుణో యశ్చ స్రోతసాం స ప్రదూషకః||44||

ఆహారః-పానాశనాదిలక్షణః, దోషగుణైః-వాతపిత్తశ్లేష్మగుణైరౌక్ష్యాదిభిః యః సమః-తుల్యః సమానగుణః, స స్రోతసాం ప్రదూషకః| విహారోఽపి-యో వాగ్దేహమనశ్చేష్టాలక్షణః, సోఽపి దోషగుణైః సమానగుణో యథాయథం స్రోతసాం ప్రదూషకః| యశ్చాహారస్తథావిహారో ధాతుభిః-రసాదిభిః, విగుణో-విరుద్ధగుణో రససమానగుణర్విపరీతగుణః, స యథాయథమేవ స్రోతసాం ప్రదూషకః|

Adhikarana srotasAM duShTilakShaNam (45) · Śloka 45

స్రోతాసాం దుష్టిః కథం జ్ఞాయతే ? ఇత్యాహ అతిప్రవృత్తిః సంగో వా సిరాణాం గ్రంథయోఽపి వా| విమార్గతో వా గమనం స్రోతసాం దుష్టిలక్షణం||45||

అతిశయేన ప్రవృత్తిః, యథా-మూత్రవాహిస్రోతసాం ప్రమేహవద్బహుమూత్రతా| సంగః-అప్రవృత్తిః, కించిద్వా ప్రవృత్తిర్మూత్రకృచ్ఛ్రవత్| శకృద్వాహినాం స్రోతసామతీసారవత్పురీషాతిసరణం-అతిప్రవృత్తిః| సంగః స్తోకం స్తోకం కృత్వాపురీషస్య ప్రవృత్తిః, అథవా సర్వసర్వికయోదావర్తవత్పురీషస్యాప్రవృత్తిః| ఏవం మూత్రవాహిస్రోతసాం మూత్రాతిప్రవృత్త్య ప్రవృత్తీ తత్స్రోతోదుష్టేర్లక్షణం| తథైవ పురీషవాహినాం పురీషాతి ప్రవృత్త్యప్రవృత్తీ పురీశవాహిస్రోదుష్టేర్లక్షణం| ఏవమన్యేషామపి స్రోతసాం యథాయథం వస్తువాహినాం యథాస్వం వస్త్వతిప్రవృత్త్యప్రవృత్తీ తేషాం దుష్టేర్లక్షణం| అథవా సిరాణాం-స్రోతసాం, గ్రంథయః-కుటిలభావత్వం, దుష్టేర్లక్షణం| విమార్గతో వేతి| అథవా స్వం మార్గముజ్ఝిత్వా మార్గాంతరాసాదనం స్రోతసాం దుష్టేర్లక్షణం|

Adhikarana srotasAM dvArANi (46) · Śloka 46

బిసానామివ సూక్ష్మాణి దూరం ప్రవిసృతాని చ| ద్వారాణి స్రోతసాం దేహే రసో యైరుపచీయతే||46||

బిసానాం-మృణాలానాం, యథా సూక్ష్మాణి ద్వారాణి-ఛిద్రాణి, దూరం ప్రవిసృతాని-సకలం బిసం గతాని, తథైవ స్రోతసాం ద్వారాణి ముఖాని, సూక్ష్మాణి దేహే దూరం ప్రవిసృతాని-కృత్స్నం దేహం ప్రకర్షేణ గతాని| యైః-ద్వారైచ్ఛిద్రైః, దేహే-శరీరే, అభ్యవహృతస్యాహారస్య కాయాగ్నినా పచ్యమానస్య ప్రసాదభావో యః సముద్భవతి స రసః ప్రసాదాఖ్య ఉపచీయతే-వృద్ధిం నీయతే|

Adhikarana srotasAM vyadhe mohAdayaH (47-48) · Śloka 48

వ్యధే తు స్రోతసాం మోహకంపాధ్మానవమిజ్వరాః| ప్రలాపశూలవిణ్మూత్రరోధా మరణమేవ వా||47|| స్రోతోవిద్ధమతో వైద్యః ప్రత్యాఖ్యాయ ప్రసాధయేత్| ఉద్ధృత్య శల్యం యత్నేన సద్యఃక్షతవిధానతః||48||

స్రోతసాం తు వ్యధే-తాడనే సతి, మోహాదయో భవంతి| మోహాదీనామతిరేతరద్వంద్వః ప్రలాపాదీనాం చ| విణ్మూత్రయో రోధేన సంబంధః| అథవా మరణమేవ భవతి| అతః-అస్మాజ్జీవిత సంశయాద్ధేతోః, వైద్యః ప్రత్యాఖ్యాయ-"అక్రియాయాం ధ్రువో మృత్యుః" (హృ.చి. అ.11/44) ఇత్యాద్యుక్త్వా, శల్యముద్ధృత్య-బహిర్నిష్కాస్య, ప్రసాధయేత్| కథం ? యత్నేన-నావహేలయా| కేన ప్రసాధయేత్ ? సద్యఃక్షతవిధానతః-సద్యోవ్రణప్రతిషేదోక్తవిధినా|

Adhikarana dhanvantarimate pittaM pAcakam Atreyamate~aagniH pAcakaH (49) · Śloka 49

అన్నస్య పక్తా పిత్తం తు పాచకాఖ్యం పురేరితం| దోషధాతుమలాదీనామూష్మేత్యాత్రేయశాసనం||49||

తురవధారణే| అనేకవిధస్యాహారస్యాభ్యవహృతస్య పిత్తమేవ పక్తా| కింభూతం పిత్తం ? పాచకాఖ్యం పురేరితం,-పూర్వం దోషభేదీయేఽధ్యాయ ఉక్తం| యథా (హృ.సూ. అ.12/10)-"పక్వామాశయమధ్యగం" ఇత్యారభ్య యావత్ "పాచకం నామ తత్స్మృతం|" ఇతి| తదీద్దృశ పిత్తమాహారం పాచయతీతి ధన్వంతరిమతం| దోషధాత్వితి| ఓత్రేయస్య-అత్రిపుత్రస్య, శాసనం-ఆజ్ఞా, ఇతి-ఏవం, దోషాదీనామూష్మాఽగ్నిరితి| దోషాః-వాతాదయః, ధాతవో-రసాదయః, మలాః-మూత్రపురీషస్వేదాః, ఆదిశబ్దేన దూషికాదయః| తేషాం దోషాదీనాం సంబంధీ ఊష్మా-అగ్నిః, యః స ఏవాన్నస్య పక్తా, న తు పిత్తం పాచకాఖ్యమితి|

Adhikarana dhanvantarimate grahaNyeva pittadharA kalA (50-51) · Śloka 51

తదధిష్ఠానమన్నస్య గ్రహణాద్గ్రహణీ మతా| సైవ ధన్వంతరిమతే కలా పిత్తధరాహ్వయా||50|| ఆయూరారోగ్యవీర్యౌజోభూతధాత్వగ్నిపుష్టయే| స్థితా పక్వాశయద్వారి భుక్తమార్గార్గలేవ సా||51||

Adhikarana balavatI grahaNyannaM pAcayati abalA Amameva vimu~jcati (52) · Śloka 52

భుక్తమామాశయే రుధ్వా సా విపాచ్య నయత్యధః| బలవత్యబలా త్వన్నమామమేవ విముంచతి||52||

భుక్తం-అభ్యవహృతమన్నం, ఆమాశయే-ఆమాన్నస్థానే యత్రామమన్నం తత్ర, సా-గ్రహణీ, రుద్ధ్వా-అవష్టభ్య, అధో నయతి| కిం కృత్వా ? పిపాచ్య,-వివిధైః ప్రకారైః పాచయిత్వా| బలవతీతి| బలవతీ భుక్తం విపాచ్యాధో నయతి| అబలా పునః సతీ సా ఆమమేవ-అపక్వమేవ విముంచతి| నను, జాఠారాగ్నిరన్నం గ్రహణీస్థం పచతి, న గ్రహణీ| తతశ్చ కథముక్తం ? "సా విపాచ్య నయత్యధః" ఇతి| అత్రోచ్యతే| అగ్నిగ్రహణ్యోరాధారాధేయభావేన స్థితత్వాద్యుజ్యత ఏవైతద్వక్తుం| గ్రహణీ హ్యగ్నేరాధారః| తథా చ ప్రాగుక్తం (శ్లో.50)-"కలా పిత్తధరాహ్వయా" ఇతి| పిత్తం చ వహ్నిః| తథా చాధునైవ వక్ష్యతి (శ్లో.90)-"పిత్తం వహ్నిః" ఇత్యాది| తదేవం వహ్నయాధారా యా కలా సాఽన్నగ్రహణాద్గ్రహణీత్యుచ్యతే| తతశ్చాధారతయా గ్రహణీమాశ్రిత్యాగ్నిః పాకకరణసమర్థో భవతి, నాధారమంతరేణ కేవల ఏవ| తదేవమగ్న్యాధారస్య గ్రహణ్యాఖ్యస్య పాకనిర్వర్తనం ప్రతి కర్తృత్వం యుక్తమేవేతి| అతః "సా విపాచ్య నయత్యధః" ఇత్యేతదుపపన్నమేవ|

Adhikarana agnigrahaNyoH parasparamupakAryopakArakaBAvaH (53) · Śloka 53

అగ్నిగ్రహణ్యోరాధారాధేయభావతయాఽవస్థానాత్ పరస్పరబలాధానేనోపకర్యోపకారకభావః సంభావ్యత ఇత్యాహ గ్రహణ్యా బలమగ్నిర్హి స చాపి గ్రహణీబలః| దూషితేఽగ్నావతో దుష్టా గ్రహణీ రోగకారిణీ||53||

హి యస్మాదర్థే| యస్మాద్గ్రహణ్యా యద్బలం-సామర్థ్యం, తస్య హేతురగ్నిః| అగ్నితో గ్రహణ్యా బలముత్పద్యతే| స చాప్యగ్నిర్గ్రహణీబలః, గ్రహణీ బలం యస్యాగ్నేః స ఏవం| అపిశబ్దాన్న కేవలమగ్నిర్గ్రహణ్యా బలం, గ్రహణ్యప్యర్గ్నేర్బలం| అతో హేతోర్దూషితేఽగ్నౌ దుష్టాగ్రహణీ రోగకారిణీ సంపద్యతే| ఏవం చార్థాద్ గ్రహణ్యామపి దుష్టాయామగ్నిర్దుష్యతి| దుష్టశ్చ సోఽపి రోగకారీ సంపద్యతే| ఏవం యా పిత్తధరా కలా సాఽదుష్టా సత్యాయురాదీనాం పుష్టయే భవతీత్యుక్తం| అన్నగ్రహణాద్భహణ్యా ఏవంరూపతా|

Adhikarana annapAkasyAgnirhetuH (54) · Śloka 54

తచ్చాన్నం విపక్వమేవ దేహధాత్వాదిపోషణం, నాపక్వం| తస్య చాన్నపాకస్య హేతురగ్నిః, అత ఆహ యదన్నం దేహధాత్వోజోబలవర్ణాదిపోషణం| తత్రాగ్నిర్హేతురాహారాన్న హ్యపక్వాద్రసాదయః||54||

యదన్నం-ఆహారో, దేహధాత్వాదిపోషణం భవతి, తత్రాగ్నిర్హేతుః| కుతః ? ఇత్యాహ-న హీత్యాది| హి-యస్మాత్, అపక్వాదాహారాద్రసరుధిరాదయో న సంభవంతి| అతో దేహధాత్వాదిపోషణే సర్వత్రాగ్నిః కారణం, పాకక్రియానిర్వర్తనాత్| తదేవమన్వయవ్యతిరేకాభ్యామవగమ్యతే, అన్నం దేహధాత్వాదిహేతురగ్నిప్రభావాదేవ, తస్మాదగ్నిః పాకకారణం, పక్వమన్నం దేహాదిపోషణం| ఇతి పరస్పరకారంత్వమనయోః|

Adhikarana SarIre~annapAkaprakAraH (55-56) · Śloka 56

"న హ్యపక్వాద్రసాదయః" ఇత్యుక్తం| అతః పాకస్యైవేతికర్తవ్యతాం నిరుపయన్నాహ అన్నం కాలేఽభ్యవహృతం కోష్ఠం ప్రాణానిలాహృతం| ద్రవైర్విభిన్నసంఘాతం నీతం స్నేహేన మార్ద్వం||55|| సంధుక్షితః సమానేన పచత్యామాశయస్థితం| ఔదర్యోఽగ్నిర్యథా బాహ్యః స్థాలీస్థం తోయతండులం||56||

కాలే-"ప్రసృష్టే విణ్మూత్రే" (హృ.సూ. అ.8/55) ఇత్యాదినా గ్రంథేన ప్రాఙ్నిరూపితే| అన్నమభ్యవహృతం కోష్ఠం-హృదయాద్యంగనిబంధనం స్థానం, ప్రణాఖ్యేన వాయునాఽఽహృతం-ఆనీతం| "ష్ఠీవనక్షవథూద్గార" (హృ.సూ.అ.12/5) ఇత్యాదినైవ ప్రాణానిలాహృతత్వే లబ్ధే పునరుక్తం స్పష్టార్థం| తచ్చ ద్రవైః-ద్రవగుణోపలక్షితైస్తోయవ్యంజనమద్యక్షీరాదిభిః, విభిన్నసంఘాతం-అపనీతపిండితభావం| తథా, స్నేహేన-ఘృతాదినా, మృదుత్వం ప్రాపితం| తథా, ఆమాశయస్థితమగ్నిః పచతి| "నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః|" ఇతి వ్యాఖ్యాత ఆమాశయస్తంత్రాంతరే (చరకే వి. అ. 2/23)| కింభూతోఽగ్నిః ? ఔదర్యో-జఠరభవః| తథా సమానాఖ్యేన వాయునా సంధుక్షితః-ఉద్దీపతః| కాలగ్రహణస్యోపలక్షణార్థత్వాన్మాత్రాదిసహాయేన జాఠరాగ్నినా సమనోద్దీపితేన పక్వమన్నం దేహధాత్వాదిపోషణం| నను, ఔదర్యోఽగ్నిరదృశ్యత్వాన్న జ్ఞాయతే కథం పచతి ? అతస్తదర్థం బాహ్యం దృష్టాంతం నిరుపయితుం గ్రంథకృదాహ యథేత్యాది| యథా బాహ్యోఽగ్నిః స్థాలీస్థం తోయతండులం పచతి| తోయం చ తండులాశ్చ తోయతండులం, ద్వంద్వైకవద్భావః| తథైవాసావౌదర్యోఽగ్నిః సంధుక్షితః సమానేనామాశయస్థితం చతుర్విధమన్నం-అశితపీతలీఢఖాదితభేదభిన్నం, ప్రాణానిలాహృతం పచతి| నను, దోషభేదీయేఽధ్యాయే పూర్వముక్తం (హృ.సూ.అ. 12/4)-"ప్రాణోఽత్ర మూర్ధగః| ఇత్యారభ్య యావత్ "నిశ్వాసాన్నప్రవేశకృత్|" ఇతి| అన్నస్య ప్రవేశం-ఆహరణం, కరోతీత్యన్నప్రవేశకృత్| ప్రాణానిలా హృతమిత్యనేనాప్యయమర్థః ప్రత్యపాది| తత్కిమేతేన ? అత్రోచ్యతే| అన్నప్రవేశకృదిత్యనేనాన్నప్రవేశకరణమాత్రముక్తం, న తు కోష్ఠప్రాపణమితి| ప్రాణస్య హి వార్యోర్మూర్ధాశ్రితస్యోరో యావత్సంచార ఉక్తః, న తతోఽధః| ఏవమన్నప్రవేశకరణం తావత్ప్రాప్తం యావదురః, న కోష్ఠమితి| కోష్ఠం ప్రాణానిలాహృతమిత్యనేన తు కోష్ఠప్రాపణాఖ్యోఽర్థవిశేష ఉక్తః| ఇతి ద్వయమప్యేతద్వక్తుం యుక్తం| [ నను, ] 'సంధుక్షితః సమానేనా ఇతి చ న వాచ్యం| యతః ప్రాగుక్తం (హృ.సూ.అ.12/8)-"సమానోఽగ్నిసమీపస్థః కోష్ఠే చరతి సర్వతః|" ఇతి| ఏవం జాఠరేణాగ్నినా సహచరః సమనో వాయుః సంధుక్షయతీత్యర్థోఽవతిష్ఠతే| తస్మాత్ "సంధుక్షితః సమానేన " ఇత్యనేన నార్థః| ఉచ్యతే| అర్థవిశేషసంప్రత్యయార్థమేతదుక్తం| తథా హి-"సమానోఽగ్నిసమీపస్థః కోష్ఠే చరతి సర్వతః| అన్నం గృహ్ణాతి పచతి " ఇతి సమానసయైవ పాకక్రియాం ప్రతి వహ్నిసంధుక్షణద్వారేణ కర్తృత్వముక్తం, నాగ్నేః| ఇహ పునః సంధుక్షితః సమానేనాగ్నిః పచతి, న సమానో వాయుః, ఇత్యపౌనరుక్త్యమేవ| యద్యపి చైకప్రత్యయజనితం న కించిదస్తి, తథాఽప్యన్నపాకక్రియాం ప్రత్యగ్నేరేవ కర్తృత్వం, న సమానాదేః| సమానాదయో హ్యుపకారకా ఏవ| అతో యుక్తమిదం 'అగ్నిః పచతీ ఇతి|

Adhikarana aByavahRutAdannAdeva krameNa kaPapittavAtAnAmIraNaM bRuMhaNaM ca (57-58) · Śloka 58

తస్యాన్నస్యేదానీమగ్నిసమీపస్థస్య యా అవస్థాస్తాః కథయన్ పునస్తమేవ పాకం నిర్దిశతి ఆదౌ షడ్రసమప్యన్నం మధురీభూతమీరయేత్| ఫేనీభూతం కఫం, యాతం విదాహాదమ్లతాం తతః||57|| పిత్తమామాశయాత్కుర్యాచ్యవమానం, చ్యుతం పునః| అగ్నినా శోషితం పక్వం పిండితం కటు మారుతం||58||

ఆదౌ-ప్రథమం, షడ్రసమపి, అపిశబ్దాద్విత్రాదిరసమపి, అన్నం-అభ్యవహృతమశితపీతాదికం, తత్పచ్యమానం మధురీభుతం-అమధురం మధురం సంపన్నం సత్, కఫమీరయేత్| కింభూతం కఫం ? ఫేనీభూతం| పానీయాదేరపి పచ్యమానస్య ప్రథమం ఫేనోత్పత్తిదర్శనాదేవముక్తం| విదాహాదితి| తతః-ప్రథమావస్థాతో మాధుర్యప్రాయాయా అనంతరం, మధ్యమావస్థాం ప్రాప్య జాఠరేణ వహ్నినా పక్వం షడ్రసమప్యన్నమభ్యవహృతమమ్లతాం యాతం-అనమ్లమమ్లం సంపన్నం, పిత్తం విదధ్యాత్| కస్మాత్పునరమ్లతాం యాతి ? ఇత్యాహ-విదాహాత్| విరుద్ధో విషమో వా దాహో-విదాహః| తతో విదాహాద్ధేతోరమ్లతాం యాతం| కింభూతమన్నం ? ఆమాశయాచ్చ్యవమానం,-నామాశయస్థితమేవ| చ్యుతంపునః-తత ఆమశయాత్పక్వాశయం ప్రాప్తం, జాఠరాగ్నినా పక్వం శోషితమన్నం, తథా పిండితం-తదానీం పిండం సంజాతం సంహతం సంపన్నం, తథా కటుకం జాతం, అన్యాం(ంత్యాం) తృతీయామవస్థాం ప్రాప్య మారుతం కుర్యాదితి యోజ్యం| ఏతచ్చ సర్వం స్వభవసిద్ధం స్వసంవేద్యప్రాయం కార్యానుమేయం చ| అత ఏవ రసషట్కేఽపి యద్ద్రవ్యాణాం విపాకత్రైవిధ్యం మధురామ్లకటుకలక్షణముక్తం, తదనయా రీత్యోపపన్నతరం భవతి| తథా హి-షడ్రసస్యాప్యన్నస్య జాఠరాగ్నినా పచ్యమానస్య రసత్రయోపలక్షితేన మధురామ్లకటుకస్వభావేనావస్థాత్రయేణ పరిణామో భవతి| అథ (నను,) అన్నమిత్యత్ర కస్మాత్ "అదో జగ్ధిర్ల్యప్తికితి" ఇతి జగ్ధ్యాదేశో న భవతి ?| బ్రూమః| అన్న ఇతి నిపాతనాత్ "బహులం ఛందసి" ఇతి బహులవచనాద్వా జగ్ధ్యాదేశాభావః| నను, విదాహాదమ్లతాం గతమితి సామాన్యేనోక్తమ యుక్తమివాభాతి| యతో ద్రాక్షేక్షుశర్కరాదీనామవిదాహిత్వం శ్రూయతే| అపి చ విదాహాదీని చ వర్జయేదితి తంత్రకారః (హృ.సూ.అ. 8/32) పఠతి| అనయా చ రీత్యా అవదాహిద్రవ్యాభావ ఏవ స్యాత్| తస్మాత్సామాన్యేన విదాహిత్వమభ్యుపగమ్యమానమన్యాయ్యమివ మన్యామహే| ఉచ్యతే| విదాహస్య ద్వైవిధ్యాదదోషః| ఇహ హి ద్వివిధో విదాహః ప్రథితో దోషస్థానకృతో ద్రవ్యకృతశ్చ| తత్ర హి దోషస్థానకృతస్య గ్రహణం| [నను,] ఆమాశయాచ్యుతమగ్నినా పక్వమితి కథముక్తం ? యతః పక్వాశయస్థస్యాగ్నినా పాకోఽనుపపన్నః| దూరవ్యవధానో హ్యగ్నిరామాశయస్థః| తస్మాత్పక్వాశయస్థస్యాన్నస్య పక్వత్వమనుపపన్నం| అత్రోచ్యతే| పక్వాశయేఽప్యస్తి పాకః, తంత్రకారవచనాత్| తథా హి ప్రాగ్బస్తివిధావభ్యధాత్ (హృ.సూ.అ.19/34)-"యథా వా స్నేహపక్తిః స్యాదతోఽత్యుల్బణమారుతాన్| వ్యాయామనిత్యాన్ దీప్తాగ్నీన్" ఇత్యాది| తదేవం పక్వాశయస్థస్యాప్యనువాసనస్య స్నేహపాకోఽభిహితః| తథా పక్వాశయేఽప్యగ్నినా పక్వస్య పునః పాకో యుక్త ఏవ| తంత్రాంతరేషు మాంసాదీనామపి విక్లేదదర్శనాదన్యత్రాపి పాకోఽనుజ్ఞాత ఏవ|

Adhikarana anyAgnInAM karmANi (59) · Śloka 59

జాఠరస్యాగ్నేః కర్మాభిధాయ, ఇదానీమన్యేషామప్యగ్నీనాం కర్మాభిధాతుమాహ భౌమాప్యాగ్నేయవాయవ్యాః పంచోష్మాణః సనాభసాః| పంచాహారగుణాన్స్వాన్ స్వాన్ పార్థివాదీన్ పచంత్యను||59||

భూమేరయం భౌమః| ఆప్య ఇతి చింత్యం| ఆగ్నేయ ఇతి "అగ్రేర్ఢక్" ఇతి ఢక్| వాయవ్య ఇతి "సాఽస్య దేవతా" ఇత్యర్థే "వాయ్వృతుపిత్రుషసో యత్" ఇతి యత్| తదత్రౌపమ్యర్థో బోధ్యః, వాయవ్య ఇవ వాయవ్య ఇతి| కే పునస్తే ? ఇత్యాహ-పంచోష్మాణ ఇతి| కింభూతాః ? సనభసాః| సహ నాభసేనోష్మణా పంచోష్మాణఃపంచాగ్నయః| భౌమ ఊష్మా యావన్నాభస ఊష్మేతి| తదేతేఽగ్నయః పంచాహారగుణాన్ అను-పశ్చాత్, పచంతి| కుతోఽను ? ప్రకృతత్వా దౌదార్యాగ్నినిర్వర్తితాదన్నపాకాత్| కింభూతానాహారగుణాన్ ? స్వాంఖాన్ పార్థివాదీన్| యో యస్య మాహాభుతోష్మణః పార్థివాదేరాత్మీయో గుణః, తం గుణం స ఏవ పార్థివాద్యూష్మా పచతి|

Adhikarana BUtaguNAnAM BUtaguNapoShakatvaM (60) · Śloka 60

అనయా చోక్త్యా ఆహారః శరీరగతానాం భావానాం సమానగుణానాం గుణద్వారేణ వర్ద్ధనహేతుః,విపరీత గుణానాం చ క్షయహేతుః ఇతి ప్రతిపాదయతి యథాస్వం తే చ పుష్ణంతి పక్వా భూతగుణాన్ పృథక్| పార్థివాః పార్థివానేవ శేషాః శేషాంశ్చ దేహగాన్||60||

తే చ-గుణాః, పంచమహాభూతాశ్రితాః| యథాస్వం యే యేషాం మహాభూతానామాత్మీయా గుణాః, తే యథాస్వమాత్మీయేన వహ్నినా పక్వా ఆత్మీయానేవ దేహస్థాన్ మహాభూతగుణాన్ పుష్ణంతి| కథం పుష్ణంతి ? ఇత్యాహ-పృథక్,-ప్రత్యేకం కృత్వా, నైకం సర్వే, న సర్వానేకః| తామేవ ప్రత్యేకం భూతగుణపుష్టిం పంచోష్మపక్వాహారగుణకృతాం స్పష్టీ కుర్వన్నాహ- పార్థివా మహాభూతగుణాః పార్థివానేవ మహాభూతగుణాన్ దేహగాన్ పుష్ణంతి-వృద్ధిం నయంతి| శేషాః-పార్థివగుణేభ్యో యేఽన్యే మహాభూతగుణా ఆప్యాస్తైజసా వాయవ్యా నాభసాశ్చ, తే శేషాన్ పార్థివగుణవ్యతిరిక్తానాప్యాదిమహాభూతగుణాన్, పుష్ణంతి-ఆప్యాయయంతి| గుణానాం చ నిరాధారాణామసంభవాత్ సహాధారేణ పృథివ్యాదినా మహాభూతేన సహ పక్వా ఏతే మహాభూతగుణాస్తథావిధానేవ మహాభూతగుణాన్ పుష్ణంతీతి సామర్థ్యలభ్యోఽర్థః| అత్ర చోదయంతి| నను, పృథివ్యాదిమహాభూతచతుష్టయవ్యతిరిక్తస్యోద్దేశమాత్రత్వాదాకాశస్య సత్తైవ దుర్ఘటా| కుతః పునస్తస్యోష్మణః సంభవః ? ఇతి| అత్రోచ్యతే| ఆకాశస్య సత్తా తావత్ ద్రవ్యనిర్ణయప్రస్తావ ప్రాక్ (హృ.సూ. అ.9/1) ప్రతిపాదితైవ| తథా నాసికాశ్రోత్రాస్యాదిషు సుషిరేషు స్థానేషు స్థిత ఊష్మా దాహపాకాదీన్ కుర్వన్ నాభస ఊష్మేత్యుపచర్యతే| ఇత్యౌపచారిక ఊష్మాఽప్యస్యోపపన్న ఏవ| ఏవం పంచ భౌతికా అగ్నయ ఏతే, ఏక ఉదరాగ్నిః, సప్త చ ధాత్వగ్నయో వక్ష్యమాణాః, ఇతి త్రయోదశాగ్నయః| నను, పార్థివాద్యూష్మభిః పక్వస్య పునర్ధాతూష్మభిః పాకకాలే ధాతూనామపి పాంచభౌతికత్వాత్తత్రాపి పార్థివాద్యూష్మభావః| తైశ్చ పార్థివాద్యూష్మభిః పునః పాకః, ఇత్యేవమష్టాదశ ప్రాప్నువంతి| సత్యమేవతత్| కింతు త ఏవ పంచోష్మాణః పార్థివాదయః స్థానంతరప్రాప్తా ధాతూష్మాణ ఇతి వ్యపదేశ మాసాదయంతి| యథా-ఉదకం స్థానాంతరగతం లసీకాదివ్యపదేశం లభతే| తథా చోక్తం-"తచ్ఛరీరగతం లసీకాదివ్యపదేశం ప్రాప్నోతి|" ఇతి| అన్యే త్వేవమాహుః-ఏతే త్రయోదశాగ్నయః, తథా సప్తసు సిరాశతేషు సప్తాగ్నిశతాని, పంచసు మాంసపేశీ శతషు చ పంచాగ్నిశతాని "| ఇతి| ఏవం పంచమహాభూతాత్మకాదాహారాద్యథాస్వమగ్నినా పక్వాద్రస ఆహారసారః| తత్రస్థైర్మహాభూతగుణైర్దేహగా మహాభూతగుణా రసధాత్వాశ్రితా యథాస్వమభివర్ద్ధంతే|

Adhikarana annasya dviprakAraH parimANaH (61) · Śloka 61

కిట్టం సారశ్చ తత్పక్వమన్నం సంభవతి ద్విధా| |61|

తదన్నం పక్వం ద్విధా సంభవతి-ద్విప్రకారం జాయతే, కిట్టరూపప్రసాదరూపతయా|

Adhikarana mUtrAdyutpattiH (61) · Śloka 61

కిట్టమపి యదేతన్నస్య పక్వస్య, తదప్యచ్ఛానచ్ఛభేదేన ద్విధేత్యాహ | తత్రాచ్ఛం కిట్టమన్నస్య మూత్రం విద్యాద్ధనం శకృత్||61||

తత్ర-తయోరచ్ఛానచ్ఛభేదభిన్నయోః కిట్టయార్మధ్యాత్, యదచ్ఛమన్నస్య కిట్టం తన్మూత్రం విద్యాత్| యద్ ఘనం-సంహతం, అన్నస్య కిట్టం తత్ శకృత్-పురీషం, జానీయాత్|

Adhikarana sArasya saptAgniBiH pAkaH (62) · Śloka 62

సారస్తు సప్తభిర్భూయో యథాస్వం పచ్యతేఽగ్నిభిః| |62|

సారః పునః-ప్రసాదాఖ్యో భాగో, భూయః సప్తభిరగ్నిభిః పచ్యతే| ఉదరాగ్నినా పంచభిశ్చ భూతాగ్నిభిః పూర్వం పక్వః సన్ పాశ్చాత్సారీభూతో ధాతూష్మభిః పచ్యత ఇతి ప్రతిపాదనర్థం భూయో గ్రహణం| కథం పచ్యతే ? యథాస్వం,-యస్య సారస్య రసాదిసప్త ధాతుస్థస్య యోఽగ్నిః స ఆత్మియః, తేన తేన స స సారః పచ్యత ఇత్యర్థః| రసధాతుస్థః సారో రసధాత్వగ్నినా పచ్యత ఇతి భావః| చతుర్విధోఽప్యాహారాఽభ్యవహృతో జఠరాగ్నినా భూతసహాయేన పక్వః కిట్టసారతాం యాతి| తతో యః సారః ప్రసాదాఖ్యః స పూర్వం హృదయం యాతి| తతో హృదయాంతఃస్థేన వ్యానేన విక్షిప్తస్తత్స్థాభిః సిరాభిర్దశభిర్మూలభూతాభిః కృత్స్నం శరీరముహ్యమానో రసధాతునా సహైకతాం ప్రాప్తో రసధాత్వశయస్థేన వహ్నినా భూతాగ్నిసహాయేన పచ్యమానో రక్తధాతుసారతయా పరిణమితి| రక్తధాతుసారతయా పరిణతో మాంసధాతుసారతయా పరిణమతి| యావత్స ఏవాహారరసః క్రమేణ గర్భతయా పరిణమితీతి|

Adhikarana rasAduttarottaradhAtusaMBavaH (62-63) · Śloka 63

అముమర్థం ద్యోతయితుమువాచ | రసాద్రక్తం తతో మాంసం మాంసాన్మేదస్తతోఽస్థి చ||62|| అస్థ్నో మజ్జా తతః శుక్రం శుక్రాద్గర్భః ప్రజాయతే| |63|

రసాత్-ధాతురసాదాహారరసేన సహైకతామాపన్నాత్, రక్తం ప్రజాయతే-స ధాతురసస్తథాభూతో రక్తతయా సంపద్యతే| తావద్యావత్స ఏవ గర్భత్వేనేతి యోజ్యం| అత్ర చోదయంతి| నను, యద్యాహారరసో వ్యానవిక్షిప్తో రసధాతునా సహైకతాం పరిణమన్ క్రమేణ రక్తాదీన్ భావాన్ గర్భావసానాన్ పరిణమతి| తర్హి కథముక్తం "సారస్తు సప్తభిర్భూయో యథాస్వం పచ్యతేఽగ్నిభిః|" ఇతి ? అత్రోచ్యతే| కార్యే కారణోపచారదేతదుక్తమిత్యవేహి| సారకార్యేషు రసరక్తాదిషు సప్తభిర్ధాత్వగ్నిభిః పచ్యమానేషు "సారస్తు సప్తభిర్భూయో యథాస్వం పచ్యతేఽగ్నిభిః|" ఇత్యుక్తం| తస్మాద్రసాదిధాతవ ఏవ సారాఖ్యాన్మూలకారణాదుత్థితాః పరమార్థేన పచ్యంత ఇతి బోధ్యం| నను, యది క్రమేణాహారరసాద్రసో రసాద్రక్తం రక్తాన్మాంసమిత్యాదిక్రమ ఆశ్రీయతే, తత్కథముక్తం (శ్లో.68)-"వ్యానేన రసధాతుర్హి విక్షేపోచిత కర్మణా|" ఇతి? అత్ర హి యుగపదితి చ నిర్దిశ్యతే| యుగపత్-ఏకకాలం, వ్యానేన రసో దేహే విక్షిప్యతే| విక్షిప్తాచ్చ రసాత్ సర్వధాతూత్పత్తిరితి ప్రత్యజ్ఞాయి| ఇహ చ రసరక్తమాంసాదిక్రమేణాహారరసాద్ధాతునిష్పత్తిరిత్యుచ్యతే| తదేతత్ పరస్పరం విరుద్ధమివ లక్ష్యతే| బ్రూమః| యుగపచ్ఛబ్దోఽత్ర శీఘ్రక్రమార్థః| తథా చోవాచ సాంఖ్యే (సాం.కా. 3)- "యుగపచ్చతుష్టయస్య తు వృత్తిః క్రమశశ్చ తస్య నిర్దిష్టా|" ఇతి| అస్యార్థః-మనోబుద్ధ్యహంకారాస్త్రయశ్చక్షుఃశ్రోత్రాదీనాం మధ్యాదన్యతమ ఇత్యేవం చతుష్టయమేతత్| అస్య చ వృత్తేర్యుగపన్నిర్దిష్టా క్రమేణ చ| తత్ర యుగపద్వృత్తిరుత్పలపత్రశతసూచీభేదనన్యాయేన| క్రమేణ చ వృత్తిర్యథా,-చక్షురాది రూపాదికం పశ్యతి, మనస్తత్ర సంశేతే, బుద్ధిర్నిశ్చినోతి, అహం కరోమీత్యహంకార ఉద్యమయతి| తద్వదత్రాపి యుగపత్క్రమేణ చ విక్షేపో న విరుద్ధః| అస్త్వేతత్| రసధాతురిత్యేతత్కథముక్తం ? యతో రసాఖ్యో ధాతుస్తేన న విక్షిప్యత, కింతర్హి ? ఆహారరసః| అత ఏవ ధాతుశబ్దోపాదానమనర్థకం| బ్రూమః| ధాతుశబ్ద ఆధారాభిధేయత్వేనేహోపాత్తో రసస్య దేహధారణత్వం దర్శయితుం| సర్వేషాం హి ధాతూనాం యద్దేహధారణస్వభావత్వం తదాహారరసాప్యాయితానామేషాం, న త్వనాప్యాయితానాం| అతః స ఆహారరసో ధాతునామాధారః ఉద్భవస్థానం| యథా,-లోకే హేమాదీనా య ఆధారః ప్రతినియతా విశిష్టా మృత్ స ధాతుసంజ్ఞయా భణ్యతే| ఇయం మృద్ధేమధాతురియం రజతధాతురితి| ఏవమాహారరసా వ్యానేన విక్షిప్యత, న రసాఖ్యో ధాతుః, ఇతి స్థితమేతత్| కించ, ఆహారరసాదేకకాలం సప్తసుధాతుస్రోతఃసు ప్రవేశితాద్రసరక్తాదయో ధాతవ ఉత్పద్యంతే, ఇతి యద్యేష ఏకకాలధాతుపోషణపక్ష ఆశ్రీయతే, తదానీమిదం విరుధ్యతే-"పూర్వో ధాతుః పరం కుర్యాద్వృద్ధః క్షీణాశ్చ తద్విధం|" (హృ.సూ. అ. 11/35) ఇతి| యతః సర్వే ధాతవ ఆహారరసేన యుగపద్వ్యానవిక్షిప్తేన స్వే స్వే స్రోతస్యవతిష్ఠమానాః స్వాతంత్ర్యేణాహారరసాప్యాయితాః పుష్యంతి, అనాప్యాయితాః క్షయం యాంతి| తదేవం కథం పూర్వస్య ధాతోర్వృద్ధౌ పరస్య వృద్ధిః పూర్వస్య ధాతోః క్షయే పరస్య క్షయః స్యాత్ ? న హి కదాచిద్ధటతే మైత్రే తృప్తే చైత్రః సుహితః స్యాత్, అతృప్తే వాఽసుహితః స్యాత్| తథా స్థూలస్య మేద ఏవోపచీయత ఇతి దృష్టం| న చ సమం కృత్వా సప్తసు ధాతుస్రోతఃసు వినిక్షిప్తే రసే మేదసోఽధికా వృద్ధిః కథంచిదుపపద్యతే| క్రమపరిణామపక్షే తు స్థూలస్యాహారరసో రసధాతుతయా పరిణమితి| రసధాతూ రక్తతయా, రక్తధాతుర్మాంసతయా, మాంసధాతుర్మేదస్తయా పరిణమతి| మేదస ఆహారపూర్ణస్య స ఆహారరసో మేదస్త్వం ప్రాప్తః పునః ప్రతిస్రోతోన్యాయేన మాంసస్య విశేషవతీం వృద్ధిం కరోతి, అనంతరం రక్తస్య, అనంతరం రసస్య| పునశ్చ రసధాతురతిపూర్ణో రక్తస్య వృద్ధిం విధత్తే, రక్తధాతుర్మాంసస్య, మాంసధాతుర్మేదసః, ఇత్యేవమతిస్థూలస్య మేదోవద్రసాదయో మాంసావసానా అప్యుపచీయంతే| అస్థ్యాదయశ్చాస్థ్యాదిస్రోతసాం మేదసాఽఽవృతత్వాన్న తథోపచీయంతే| తస్మాదాహారరసేన మేదోభావేన పరిణమతా ఉదకపరిపూర్ణాభినవమృత్కుంభజలలవస్యందనన్యాయేనాస్థ్యాదయో ధాతవః కేవలమాప్యాయ్యంతే, న తు తథోపచీయంతే| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 21/4)- "స్థూలస్య మేద ఏవోపచీయతే, న తథేతరే ధాతవః|" ఇతి| అస్య హ్యయమర్థః,-మేదసో యేఽన్యేఽస్థ్యాదయః శుక్రావసానస్తే న తథోపచీయంతే, న పునః పూర్వే రసాదయో ధాతవః స్థూలస్య నోపచీయంత ఇతి| అత ఏవాహ మునిః (చ. సూ. అ.21/9)- "మేదోమాంసాతివృద్ధత్వాచ్చలస్ఫిగుదరస్తనః| అయథోపచయోత్సాహో నరోఽతిస్థూల ఉచ్యతే||" ఇతి| అపి చ, యది క్రమపరిణామపక్షో నోరరీక్రియేత తదానీం గర్భస్య శుక్రధాతుసారోత్పన్నస్య రసాదయో మజ్జావసానా ధాతవో న స్యుః| కారణానువిధాయీని హి కార్యాణి భవంతీత్యుక్తం| క్రమపరిణామపక్షే పునః శుక్రప్రసాదస్య సర్వధాతుప్రసాదరూపతయా పరిణతత్వాత్ స శుక్రప్రసాదో గర్భతయా పరిణమంస్తథారుప ఏవ పరిణమతి| కారణానురూపత్వాత్కార్యాణాం| తథా చ బీజకారణే వటధవప్రరోహాదౌ సకలాన్యవశ్యం తత్పదార్థజాతాని తథారూపాణ్యవ్యక్తరూపతయా తాన్యవతిష్ఠంతే| యాని కార్యరూపతయా పరిణమంతి, సర్వాణ్యభివ్యక్తిం యాంతి కార్యే దృశ్యంతే| నను, క్రమపరిణామపక్షే ధాతోర్ధాత్వంతరోత్పత్తావాశ్రీయమాణాయాం యో యో ధాతుర్ధాత్వంతరభావేన దేహే పరిణమతి| తస్య తస్య ధాతోర్ధాత్వంతరభావేన పరిణాతత్వాదభావః ప్రాప్నోతి పూర్వస్య పూర్వస్య| తతశ్చ శుక్రప్రసాదస్యైవ దేహే సద్భావః స్యాత్, న రసాదీనాం ధాతూనాం| తథా చైవమాహారవినివృత్తావపి స్త్రీగమనసామర్థ్యం స్యాత్, శుక్రస్య విద్యమానత్వాత్| అత్రోచ్యతే| అనవచ్ఛిన్నప్రవాహసంతానక్రమేణాంశాంశికతయా ధాతూనాం ధాత్వంతరభావాపత్తిః, న తుల్య కాలం సర్వైరవయవైరుత్పత్తిః| ఇతి కృత్వా యో యో ధాతుర్ధాత్వంతరభావేన దేహే పరిణమతి న తస్య తస్య ధాతోః పూర్వస్యాభావః ప్రాప్నోతి, సర్వైరవయవైరపరిణతత్వాత్| తదేవం సర్వథా క్రమపరిణామపక్ష ఏవాశ్రయితుం న్యాయ్యః| తథా చాష్టాంగసంగ్రహేఽప్యధీతం (శా. అ. 6)- "తత్రాహారరసో వ్యానవిక్షిప్తో యథాస్వం సప్తసు ధాత్వగ్నిషు క్రమాత్పచ్యమానః స్వాత్మభావప్రచ్యుతిసమనంతరమేవ ప్రాప్తరక్తాదిసంజ్ఞః కాలవదస్ఖలితప్రయాణో దేహమూర్జయన్" ఇత్యాది| తథా చరకసంహితాయాం దృఢబలోఽప్యాహ (చి. అ. 15/14)- "రసాద్రక్తం తతో మాసం మాంసాన్మేదస్తతోఽస్థి చ| అస్థ్నో మజ్జా తతః శుక్రం శుక్రాద్గర్భః ప్రసాదజః|| ఇత్యుక్తవంతమాచార్యం శిష్యస్తివదమచోదయత్| రసాద్రక్తం విసదృశాత్కథం దేహేఽభిజాయతే|| రసస్య న చ రాగోఽస్తి స కథం యాతి రక్తతాం| రసాద్రక్తాత్ స్థిరం మాంసం కథం తజ్జాయతే నృణాం|| రసాద్రక్తాత్తథా మాంసాన్మేదసః శ్వేతతా కథం| శ్లక్ష్ణాభ్యాం మాంసమేదోభ్యాం ఖరత్వం కథమస్థిషు|| ఖరేష్వస్థిషు మజ్జా చ కేన స్నిగ్ధో మృదుస్తథా| మజ్జ్ఞశ్చ పరిణామేన యది శుక్రం ప్రజాయతే|| కథం సర్వగతం శుక్రం ప్రవదంతి మనీషిణః|| అథ ప్రసాదాన్మజ్జ్ఞశ్చ శుక్రం భవతి దేహినాం|| ఛిద్రం న దృశ్యతేఽస్థ్నాం చ తన్నిఃసరతి వా కథం| ఏవముక్తస్తు శిష్యేణ గురుః ప్రాహేదముత్తరం|| తేజో రసానాం సర్వేషామంబుజానాం యదుచ్యతే| పిత్తోష్మణః స రాగేణ రసో రక్తత్వమృచ్ఛతి|| వాయ్వగ్నితేజసాయుక్తం రక్తం మాంసత్వమృచ్ఛ్ గతి| శ్లేష్మాణం చ సమాశ్రిత్య మాంస స్నేహాభిసంయుతం|| స్థిరతాం ప్రాప్య శౌక్ల్యం చ మేదో దేహేఽభిజాయతే| పృథివ్యగ్న్యనిలాదీనాం సంఘాతః శ్లేష్మణా వృతః|| ఖరత్వం ప్రకరోత్యస్య జాయతేఽస్థి తతో నృణాం| కరోతి తత్ర సౌషిర్యమస్థ్నాం మధ్యే సమీరణః|| మేదసా తాని పూర్యంతే స్నేహో మజ్జా తతః స్మృతః| తస్మాన్మజ్జ్ఞశ్చ యః స్నేహః శుక్రం సంజాయతే తతః|| వాయ్వాకాశాదిభిర్భావైః సౌషిర్యం జాయతేఽస్థిషు| యేన స్రవతి తచ్ఛుక్రం నవాత్కుంభాదివోదకం|| స్రోతోభిః స్యందతే దేహాత్సమంతాచ్చుక్రవాహిభిః| హర్షేణోదీరితం రాగాత్సంకల్పాచ్చ మనోభవాత్|| [విలీనం ఘృతవడ్యాయామోష్మణా స్థానవిచ్యుతం|] బస్తౌ సంభృత్య నిర్యాతి స్థలాన్నిమ్నమివోదకం|" ఇతి| తథా చరకమునిరపి సాక్షాదధిజగే (చి. అ.8/37)-"స్రోతసా చ యథాస్వేన ధాతుః పుష్యతి ధాతునా|" ఇతి| తథా (చ.సూ. అ.28/3)-"ధాతవో హి ధాత్వాహారాః ప్రకృతిమనువర్తంతే|" ఇతి| నగ్నజిదప్యాహ-"తత్రాహారరసాత్పూర్వం రసధాతుర్వివద్ధతే| రక్తధాతూ రసాచ్చైవ రక్తాఖ్యాన్మాంసమేవ చ|| మేదోధాతుస్తతో మాంసాదస్థ్యాఖ్యో మేదసస్తథా| మజ్జధాతుస్తతోఽస్థ్యాఖ్యాన్మజ్జ్ఞః శుక్రాఖ్య ఏవ చ|| శుక్రాత్పరం చ గర్భస్య సంభవః పరికీర్తితః|" ఇతి| తస్మాత్క్రమపరిణామపక్ష ఏవ యుక్తః|

Adhikarana rasAdInAM dhAtUnAM malAH (63-64) · Śloka 64

ఏవం రసాదీనాం ధాతూనాం ప్రసాదం దర్శయిత్వా, కిట్టం యథాక్రమం దర్శయితుమాహ | కఫః పిత్తం మలాః ఖేషు ప్రస్వేదో నఖరోమ చ||63|| స్నేహోఽక్షిత్వగ్విశామోజో ధాతూనాం క్రమశో మలాః| |64|

కఫాదయో ధాతూనాం క్రమేణ మలాః| రసస్య కఫో మలః| రక్తస్య పిత్తం మలః| ఖేషు నాసికావివరాదిషు యో మలోఽంతః సంభవతి స మాంసస్య మలః| యః శరీరే ప్రస్వేదో-రోమభ్యః సలిలసంభవః, స మేదసో మలః| నఖా రోమాణి చాస్థ్నాం మలః| మజ్జ్ఞః స్నేహో మలః| స్నేహః కేషాం సంబంధీ ? నేత్రయోస్త్వచో విశః-పురీషస్య, చ| యత్తదోజః-సర్వధాతూనాం తేజః శరీరసంభవం, స శుక్రస్య మలః|

Adhikarana dhAtUnAmapi dvaividhyam (64) · Śloka 64

న కేవలామాహారస్య ప్రసాదకిట్టతయా ద్వైవిధ్యం, యావద్ధాతూనామప్యాహారరసాప్యాయితానాం ప్రసాదకిట్టతయా ద్వైవిధ్యమితి దర్శయన్నాహ | ప్రసాదకిట్టౌ ధాతూనాం పాకాదేవం ద్విధచ్ఛతః||64||

ధాతూనాం-రసాదీనాం, ఏవం-అనేన ప్రకారేణ యథాదర్శితేన పాకాదగ్న్యాహితాత్, ప్రసాదకిట్టౌ ద్విధా ఋచ్ఛతః-ద్వైవిధ్యం వ్రజతః| కిట్టశబ్దస్యాత్ర పుంస్త్వం లోకాశ్రయత్వాల్లింగస్యేతి బోధ్యం, అర్ధర్చాదిషు త్వపాఠ ఏవాస్య|

Adhikarana dhAtusnehaparaMparAprakAraH (65) · Śloka 65

పరస్పరోపసంస్తంభాద్ధాతుస్నేహపరంపరా| |65|

ధాతూనాం స్నేహః-సారో ధాతుస్నేహః| ఆహారరసస్య ధాత్వాత్మనాపరిణమతో యథాయథం ధాత్వగ్నిభిః పచ్యమానస్య క్షీరస్యేవ శృతస్య సారః-తథాపాకవశాద్ధాతూనాం యథోత్తరం యథారూపః స్నేహో జాయతే, తస్య ధాతుస్నేహస్య పరంపరా-ఆహారరసాప్యాయితా యాఽవ్యుచ్ఛిన్నప్రబంధప్రవృత్తతయా విశిష్టైవ యథోత్తరం ధాతుస్నేహోత్కర్షక్రమపరిణతిః సా ధాతుస్నేహపరంపరా, పరస్పరముపసంస్తంభాత్-ఉపసంశ్లేషాత్, జాయతే| అత ఏవ శోణితప్రభృతీనాం ధాతూనాముత్తరోత్తరం గౌరవం యథోత్తరం స్నేహోత్కర్షః|

Adhikarana AhArasya pariNatikAlaH (65-66) · Śloka 66

ఇదానీం పరిణతికాలమాహారస్య నిరుపయన్నాహ | కేచిదాహురహోరాత్రాత్షాడహాదపరే, పరే||65|| మాసేన యాతి శుక్రత్వమన్నం పాకక్రమాదిభిః| |66|

కేచిదాచార్యాః అహోరాత్రాత్-రాత్రిందినేన, అన్నం శుక్రత్వం యాతీత్యాహుః| కైః ? పాకక్రమాదిభిః| పాకస్య జాఠరాగ్నినా భూతాగ్నిభిర్ధాత్వగ్నిభీ రసరక్తాదిపరిపాట్యేత్యేవంప్రకారః క్రమః, స ఆదిర్యేషాం-వీర్యప్రభావాదీనాం, తైః| అపరే-అన్యే ఆచార్యాః, షడహాత్షడ్భిర్దినైః, అన్న పాకక్రమాదిభిః శుక్రత్వం యాతీతి వదంతి| పరే అన్యే, త్వాహుః,-అహోరాత్రాత్ప్రభృతి మాసః పరః ప్రమాణావధిరన్నస్య రసాదిపాకక్రమాదినా పరిణమతః శుక్రత్వగమనే, న తత ఊర్ధ్వం కదాచిదపి| తథా చ పరాశరోఽష్టరాత్రేణాన్నం పరిణమచ్ఛుక్రత్వం యాతీతి సంగిరతే| తథా చ తద్వంథః-"ఆహారోఽద్యతనో యశ్చ శ్చో రసత్వం స గచ్ఛతి| శోణితత్వం తృతీయేఽహ్ని, చతుర్థే మాంసతామపి|| మేదస్త్వం పంచమే, షష్ఠే అస్థిత్వం, సప్తమే వ్రజేత్| మజ్జతాం, శుక్రతామేతి దివసే త్వష్టమే నృణాం|| తస్మద్ధి పథ్యాపథ్యాభ్యామాహారాభ్యాం నృణాం ధ్రువం| సప్తరాత్రేణ శుధ్యంతి ప్రదుష్యంతి చ ధాతవః||" ఇతి

Adhikarana BojyadhAtUnAM parivRuttiH (66) · Śloka 66

అథైతదన్నం రసాదిభావేన పరిణమచ్ఛుక్రత్వం యాతి| కించిచ్ఛిన్నం కృత్వాఽథ కాలవదనవరతం కృత్వా పాకక్రమేణ ? అత ఆహ | సంత్తతా భోజ్యధాతూనాం పరివృత్తిస్తు చక్రవత్||66||

భోజ్యాశ్చ తే ధాతవశ్చ భోజ్యధాతవః| భోజ్యశబ్దేనేహ యస్య ధాతోర్య ఆహారస్తస్య సర్వస్య గ్రహణం| ఉక్తం హి (చ.సూ. అ.28|13)-"ధాతవో హి ధాత్వాహారాః|" ఇతి| ఏతదుక్తం భవతి,-యస్య ధాతోర్యస్మాదుత్పత్తిః స యస్యాహార ఇతి| భోజ్యధాతూనాం పరివృత్తిః-పరివర్తనం భ్రమణం గతిః, స చక్రవత్సంతతా అవ్యుచ్చిన్నప్రబంధస్వరూపా, ఆహారరసేనాప్యాయితత్వాత్|

Adhikarana vRuShyAdInAM sadyaH Sukrakaratvam (67) · Śloka 67

ఏవం పూర్వోక్తేన కాలావధినా వృష్యాద్యపి యద్వస్తుజాతం తదపి శుక్రత్వం యాతీత్యాశంకాయామిదమాహ వృష్యాదీని ప్రభావేణ సద్యః శుక్రాది కుర్వతే| |67|

వృష్యాణి క్షీరరసమధుకమాషకూష్మాండహంసాదిపక్ష్యండప్రాయాణి| తథా, ఆదిగ్రహణాద్విషగరప్రశమనమూఢగర్భజరాయునిష్క్రమణక్రియాప్రాయాణి| సద్యః-తత్క్షణాదేవ, సుసూక్ష్మం దుర్లక్ష్యం తథావిధం ప్రభావమాసాద్య తాని పరిణమంతి శుక్రబలాది కుర్వతే నాపరిణమంతి|

Adhikarana anyadBeShajasyAhorAtrAtsvakarmakaratvam (67) · Śloka 67

| ప్రాయః కరోత్యహోరాత్రాత్కర్మాన్యదపి భేషజం||67||

వృష్యాదిద్రవ్యవ్యతిరిక్తమన్యదపి భేషజం-చూర్ణగుటికాది దీపనాదిక్రియం, అహోరాత్రేణ ప్రాయః స్వం స్వం కర్మ కరోతి| ప్రాయోగ్రహణం కించిద్భేషజమహోరాత్రాదప్యూర్ధ్వం కించిత్తతోఽప్యవాక్ వీర్యాదివశాత్ కర్మ కరోతీతి ద్యోతనార్థం|

Adhikarana vyAnena rasadhAtuvikShepaNam ,rasasya svavaiguNyAdvikArakaratvam (68-69) · Śloka 69

ఆహారరసో రసధాతునా సహైకతమాపన్నో రసరక్తాదిభావేన పరిణమతి యావచ్చుక్రప్రసాదో గర్భత్వేనేత్యుక్తం| తత్కథం కదాచిదేకదేశే రోగకృద్గుధిరమాంసాద్యేకదేశవృద్ధిక్షయవికారకృత్త్వాద్భవతి ? ఇతి సంశయాపనోదార్థమిదమాహ వ్యానేన రసధాతుర్హి విక్షేపోచితకర్మణా| యుగత్పసర్వతోఽజస్రం దేహే విక్షిప్యతే సదా||68|| క్షిప్యమాణః ఖవైగుణ్యాద్ర్రసః సజ్జతి యత్ర సః| తస్మిన్వికారం కురుతే ఖే వర్షమివ తోయదః||69||

ఆహారరసో జఠరాగ్నినా పక్వః ప్రసాదో ధాత్వాకారత్వాద్ధాతువాచ్యో యస్మాద్వ్యానేన సదా సర్వతః-సర్వస్మిన్ దేహే, విక్షిప్యతే విశేషేణ ప్రేర్యతే| సర్వత ఇత్యాద్యాదిత్వాత్తసిః| కింభూతేన ? విక్షేపః-ప్రేరణమేవ, ఉచితం-యోగ్యం, కర్మ యస్య, తేన విక్షేపోచితకర్మణా| కథం విక్షిప్యతే ? యుగపత్-ఏకకాలం, తథాఽజస్రం-అనవరతం| సః-రసధాతురాహారరసప్రసాదాఖ్యో, వ్యానేన విక్షిప్యమాణః ఖవైగుణ్యాత్ స్రోతోదుష్టేః, యత్ర ప్రదేశే స్వరుపాప్రచ్యుతోఽపి సజ్జతి-సక్తః సంపద్యతే, తస్మిన్ ప్రదేశే దేహస్య వికారం కురుతే, న సర్వత్ర| ఏతదేవ దృష్టాంతద్వారేణ స్పష్టయతి| ఖే వర్షమిత్యాది| యథా ఖే-వియతి, తోయదో-మేఘో, వాతవశాత్ క్షిప్యతే వర్షం-వృష్టిం, క్వచిదేవ దేశే కురుతే, న సర్వత్ర| ఖస్య వైగుణ్యం ఖవైగుణ్యమితి షష్ఠీసమాసః| "పూరణగుణ" ఇత్యాదినా చాత్ర యథా సమాసనిషేధో న భవతి, తథా "శిరోర్తీంద్రియదౌర్బల్య" (హృ.సూ. అ. 4/9) ఇత్యత్ర ప్రతిపాదితమేవ| తస్మిన్ వికారం కురుత ఇత్యత్రాత్మనేపదం న ప్రాప్నోతి, రసస్య కర్త్రభిప్రాయాభావాత్| న హి తస్య చిత్రముత్పద్యత ఇతి కరోతీతి ప్రాప్నోతి| బ్రూమః| ఔపచారికోఽత్ర కర్త్రభిప్రాయః కల్ప్యః| అనేనైవ న్యాయేన 'వ్రీహీనాతపః శోషయతీ ఇత్యాద్యప్యుపపన్నం| వ్యానో రసధాతుం యత్ర నయతి తత్ర వికారః, ఇతి తావద్రసస్య విక్షేపః|

Adhikarana doShANAmapi ekadeSaprakopaNam (70) · Śloka 70

దోషాణామపి చైవం స్యాదేకదేశప్రకోపణం| అన్నభౌతికధాత్వగ్నికర్మేతి పరిభాషితం||70||

ఏవమితి దోషప్రకోపత్రమాతిదేశార్థం| యథా రసః క్షిప్యమాణః ఖవైగుణ్యాద్యత్ర సజ్జతి తస్మిన్ వికారం కురుతే, ఏవం-అనేన న్యాయేన, దోషాణామపి-వాతాదీనాం వ్యానేన విక్షిప్యమాణానాం, ఏకదేశప్రకోపణం-వికారకరణం, స్యాత్| అత ఏవ సిధ్మదద్రుశ్వయథ్వాద్యేకదేశే జాయతే| ఏవం క్షేప్యాణాం స్వభావస్థానామప్యస్వాతంత్ర్యాద్వికారకారిత్వం భవతి| భూతమేవ భౌతికం| వినయాదిభ్యష్టక్| అన్నం చ భౌతికం చ ధాతవశ్చాన్నభౌతికధాతవః, తేషామగ్నిరన్నభౌతికధాత్వగ్నిః, తస్య కర్మ అన్నభాతికధాత్వగ్నికర్మ| ఇతి ప్రకారే| ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, అన్నభౌతికధాత్వగ్నికర్మ పరిభాషితం-ఉక్తం నిశ్చయీకృతం| తత్ర "అన్నం కాలేఽభ్యవహృతం" (శ్లో.55) ఇత్యాదినా "కటు మారుతం" ఇత్యంతేన గ్రంథేన| తథా, అన్నం సారకిట్టతయా యత్పరిణమతి తదేతజ్జాఠారాగ్నేః కర్మ| "భౌమాప్యాగ్నేయ" (శ్లో.59) ఇత్యారభ్య" శేషాః శేషాంశ్చ దేహగాన్" ఇత్యేవమంతేన గ్రంథేన యన్నిర్దేష్టం తద్భూతాగ్నేః కర్మ| "సారస్తు సప్తభిర్భూయో" (శ్లో 62) ఇత్యారభ్య "ప్రసాదకిట్టౌ ధాతూనా" ఇత్యేవమంతేన యన్నిర్దిష్టం తద్ధాత్వగ్నికర్మేతి|

Adhikarana jaTharAgneH pAlanAdikarma (71-72) · Śloka 72

అన్నస్య పక్తా సర్వేషాం పక్తౄణామధికో మతః| తన్మూలాస్తే హి తద్వృద్ధిక్షయవృద్ధిక్షయాత్మకాః||71|| తస్మాత్తం విధివద్యుక్తైరన్నపానేంధనైర్హితైః| పాలయేత్ప్రయతస్తస్య స్థితౌ హ్యాయుర్బలస్థితిః||72||

సర్వేషాం పక్తౄణాం మధ్యే యోఽన్నస్య పక్తా-పాచకో జాఠరాగ్నిః, సోఽధికో మతః-బలీయానభిప్రేతః| తంత్రకృతామితి శేషః| కుతః శ్రేష్ఠః ? ఇత్యాహ-తన్మూలా ఇత్యాది| సః జాఠరానలో, మూలం ప్రధానం, యేషాం-భూతాగ్న్యాదీనాం తే యస్మాత్తన్మూలాః| మూలమివ మూలం| యథా, వృక్షాదీనాం ప్రధానమవయవో మూలం, సర్వేషాం హి తదవయవానాం జన్మాదిషు తత్కారణం, తేన వినా తేషాం జన్మాద్యసంభవాత్| యస్మాచ్చైవం మూలం-సర్వావయవేభ్యః ప్రధానమవయవః| తస్మాత్తే-భూతధాత్వగ్నయః, తద్దృద్ధిక్ష్యవృద్ధిక్షయాత్మకాః,-వృద్ధిశ్చ క్షయశ్చ వృద్ధిక్షయౌ, తస్య-జాఠరాగ్నేః, వృద్ధిక్షయౌ-చయాపచయౌ, తాభ్యాం వృద్ధిక్షయౌ తద్వృద్ధిక్షయవృద్ధిక్షయౌ, తావాత్మా-స్వభావో, యేషాం తే తద్వృద్ధిక్షయవృద్ధిక్షయాత్మకాః| ఏతదుక్తం భవతి,-జాఠరానలవృద్ధ్యా పరేషామగ్నీనాం వృద్ధిః తత్క్షయేణ తేషాం క్షయః| తస్మాత్తం పాచకమగ్నిం, విధివత్-ప్రశస్తేన విధానేన, యుక్తైః-యోజితైః, అన్నపానేంధనైర్హితైః-పథ్యైః, పాలయేత్| అన్నపానాన్యేవేంధనాని, తైః| కథం పాలయేత్ ? ప్రయతః-యత్నవాన్ నావహేలయా| హి-యస్మాత్, తస్య-అన్నస్య పక్తుః, స్థితౌ-సద్భావే, ఆయుర్బలస్థితిః-తత్స్థితావాయురవతిష్ఠతే బలం చ| తథా చోక్తం (సంగ్రహే చి. అ.12)- "అగ్నిమూలం బలం పుంసాం బలమూలం హి జీవితం|" ఇతి|

Adhikarana jaTharAgneScAturvidhyam (73) · Śloka 73

జాఠరాగ్నిమధునా చతుర్విధం వక్తి సమః సమానే స్థానస్థే విషమోఽగ్నిర్విమార్గగే| పిత్తాభిమూర్చ్చితే తీక్ష్ణో మందోఽస్మింకఫపీడితే||73||

సమానే వాయౌ స్థానస్థే-ఖాశయస్థితే సతి, సమోఽగ్నిర్భవతి| విమార్గగే-మార్గముజ్ఝిత్వోత్పథప్రవృతే సమానే సతి, విషమోఽగ్నిర్భవతి| పిత్తేనాభిమూర్చ్చితే-ఏకలోలీభూతే సమానే, తీక్ష్ణోఽగ్నిర్భవతి| అస్మిన్-సమానే, కఫపీడితే-శ్లేష్మాభిభూతే, మందోఽగ్నిర్భవతి|

Adhikarana caturvidhAgnerlakShaNam (74-76) · Śloka 76

సమోఽగ్నిర్విషమస్తీక్ష్ణో మందశ్చైవం చతుర్విధః| యః పచేత్సమ్యగేవాన్నం భుక్తం సమ్యక్ సమస్త్వసౌ||74|| విషమోఽసమ్యగప్యాశు సమ్యగ్వాఽపి చిరాత్పచేత్| తీక్ష్ణో వహ్నిః పచేచ్చీఘ్రమసమ్యగపి భోజనం||75|| మందస్తు సమ్యగప్యన్నముపయుక్తం చిరాత్పచేత్| కృత్వాఽఽస్యశోషాటోపాంత్రకూజనాధ్మానగౌరవం||76||

ఏవం-సమాదిభేదేన, చతుర్విధోఽగ్నిర్భవతి| ఇదానీమస్య చతుర్విధస్యాగ్నేర్లక్షణం వక్తి- వహ్నిరితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| యో వహ్నిః సమ్యక్-యథావిధి, భుక్తమన్నం సమ్యగేవ పచేత్, స సమ ఏవ భవతి, ఇతి తుశబ్దోఽవధారయతి| అన్నమితి ప్రకృతం| యోఽసమయగపిదేశకాలమాత్రావిధిభ్రష్టమపి, అన్నం భుక్తమాశు పచేత్, సమ్యగ్వాఽన్నం భుక్తం చిరాత్పచేత్, స విషమః| యోఽసమ్యగప్యన్నం భుక్తం ద్రాక్ పచేత్, స తీక్ష్ణః| యస్తు సమ్యగప్యన్నముపయుక్తమాస్యశోషాదీన్ కృత్వా చిరాత్పచేత్, స మందః| ఆటోపః-క్షోభః| మందేఽగ్నౌ చ సభక్తమేవౌషధం ప్రాయేణోపయోక్తుం యుజ్యతే| తథా చ సంగ్రహే పపాఠ (సూ. అ. 11)- "యామైశ్చతుర్భిర్ద్వాభ్యాం చ భోజ్యభేషజ్యయోః సమే| పాకోఽగ్నౌ యుక్తయోర్ద్రాక్ చ తీక్ష్ణే, మందే పునశ్చిరాత్|| సభక్తమౌషధం తస్మాన్మందాగ్నేరవచారయేత్|" ఇతి| ఏవమగ్నిముక్త్వా, అగ్న్యాయత్తత్వాద్బలస్య బలత్రైవిధ్యం దర్శయతి-

Adhikarana dehabalasya traividhyam (77) · Śloka 77

సహజం కాలజం యుక్తికృతం దేహబలం త్రిధా| |77|

సహ జాయత ఇతి సహజం, కాలాజ్జాతం కాలజం, యుక్తిభిరూపజాతం యుక్తిజం, ఇతి దేహబలం-శరీరబలం, త్రిధా|

Adhikarana tasyapRuthaglakShaNam (77-78) · Śloka 78

| తత్ర సత్త్వశరీరోత్థం ప్రాకృతం సహజం బలం||77|| వయస్కృతమృతూత్థం చ కాలజం, యుక్తిజం పునః| విహారాహారజనితం తథోర్జస్కరయోగజం||78||

తత్ర-తేషు బలేషు మధ్యే, సత్త్వరజస్తమఃసముత్థం శరీరోద్భూతం చ యద్బలం తత్ప్రాకృతం-స్వభావికం| సత్త్వశబ్దేన గుణత్రయముపలక్ష్యతే| శరీరం-త్వగ్రక్తాదిసారమయం యద్వస్తుజాతం తత్| వయో-బాల్యయౌవనాది, తేన కృతం వయస్కృతం,-వయోనుసారేణ నిష్పాదితం, ఋతుభ్యో-హేమంతాదిభ్య ఉద్భూతమృతూత్థం, ఏతదుభయమపి కాలజం బలం| వయస్కృతమిత్యత్ర "అతః కృకమి" ఇత్యనేన సః| యుక్తిజం పునర్బలం,-విహరణం-విహారో వాంగ్మనశ్చేష్టాలక్షణోఽనేకప్రకారః, ఆహారః-పూర్వముక్తః, తాభ్యాం విహారాహారాభ్యాం జనితం విహారాహారజనితం యద్వలం తద్యుక్తిజం| యుక్తిః-యోగ ఇతికర్తవ్యతా, తతో జాతం యుక్తిజం| తథా, ఊర్జస్కరాస్త్విమే యోగాః-"తద్యథా,-బలవత్పురుషే దేశే జన్మ [ తద్విధే చ కాలే ] సుఖశ్చ కాలయోగో బీజక్షేత్రగుణశరీరాహారసత్వసంపత్తయశ్చ" (సం. శా. అ. 8)| తథా యే యోగా రసాయనవాజీకరణోక్తాః, తేభ్యో జాతమూర్జస్కరయోగజం యద్వలం తదపి యుక్తిజం| సంప్రతి దేశత్రైవిధ్యం దర్శయతి-

Adhikarana deSa traividhyam (79) · Śloka 79

దేశోఽల్పవారిద్రునగో జాంగలః స్వల్పరోగదః| ఆనూపో విపరీతోఽస్మాత్సమః సాధారణః స్మృతః||79||

స్తోకజలవృక్షశైలాక్రాంతః స్వల్పరోగదో జాంగలో దేశః శుద్ధస్రోతస్తయా| తథా చ-మరుదేశోద్భవా అల్పరోగాశ్చిరజీవినశ్చ దృశ్యంతే| అస్మాత్-జాంగలాత్, విపరీతో-బహూదకతరుగిరిసమధిష్ఠితో బహురోగదశ్చ, ఆనూపః| సమస్తు దేశో యో నాత్యంబువృక్షపర్వతో, న చాత్యల్పవారితరుగిరిః, స సాధారణో మధ్యస్థరోగారోగ్యః|

Adhikarana majjAdInAM pramANam (80) · Śloka 80

ఏవం భూమిలక్షణం దేశముక్త్వా మజ్జాదీనాం పరిమాణార్థమాహ మజ్జమేదోవసామూత్రపిత్తశ్లేష్మశకృంత్యసృక్| రసో జలం చ దేహేఽస్మిన్నేకైకాంజలివర్ద్ధితం||80||

మజ్జాదిద్రవ్యం జలావసానం, అస్మిన్-పౌరుషే దేహే, ఏకైకాంజలివర్ద్ధితం| తేన మజ్జ్ఞ ఏకోఽంజలిః, ద్వౌ మేదసః, యావజ్జలస్య దేహాశ్రితస్య దశాంజలయః|

Adhikarana ojAdInAM pramANam (81) · Śloka 81

పృథక్ స్వప్రసృతం ప్రోక్తమోజోమస్తిష్కరేతసాం| ద్వావంజలీ తు స్తన్యస్య చత్వారో రజసః స్త్రియాః||81||

ఓజోమస్తిష్కశుక్రాణాం దేహగానాం పృథక్-ప్రేత్యేకం, స్వప్రసృతం ప్రమాణం| స్త్రియాః స్తన్యస్య ద్వావంజలీ, రజసో-రక్తస్యార్తవస్య చత్వారోఽంజలయః| స్వేన మానేనాంజలిప్రసృతావిహ హస్తసంస్థానవిశేషవాచ్యౌ గృహ్యేతే, న తు చతుష్పలద్విపలపరిమాణౌ మానవాచ్యౌ, స్వశబ్దప్రయోగాత్| ప్రసృతశబ్దే తు మానవాచిని గృహ్యమాణే స్వశబ్దోఽనర్థక ఏవేహ స్యాత్| నను, యథా మజ్జాదీనాం సమత్వాధిక్యహానయో విద్యంతే, తథా పవనస్యాపి| తథా చ ప్రాగభ్యధాయి (హృ. సూ. అ. 11/1)- "ఉత్సాహోచ్ఛ్వాసనిఃశ్వాస" ఇత్యాది| తథా (హృ. సూ. అ. 11/5)- "వృద్ధస్తు కురుతేఽనిలః| కార్శ్య" ఇత్యాది| తథా (హృ. సూ. అ. 11/15)- "లింగం క్షీణేఽనిలేఽంగస్య" ఇత్యాది| తస్మాద్వాయోరపి ప్రమాణం వాచ్యం స్యాత్| తత్కథమిహ నోక్తం ? అత్రోచ్యతే| పవనస్యామూర్త్తత్వాత్ప్రమాణం వక్తుమయుక్తం| తథా చ చరకః (?)-"న మానోన్మానతా వాయోరరూపత్వాత్తు యుజ్యతే|" ఇతి| తస్మాల్లింగైరేవ సమత్వాధిక్యహానయోఽనిలస్య వక్తుం యుక్తాః|

Adhikarana samaprakRuteridaM mAnam (82) · Śloka 82

సమధాతోరిదం మానం విద్యాద్వృద్ధిక్షయావతః||82||

సమధాతోః-సమప్రకృతేః, ఏతన్మానం విద్యాత్, నైకదోషాధికప్రకృతీనాం ద్విదోషాధికప్రకృతీనాం వా| తేషాం హ్యత ఏవ యథోక్తాదంజలిప్రమాణాదికాద్యథాయథం మజ్జాదీనాం వృద్ధిక్షయౌ విద్యాత్|

Adhikarana SukrAsRugAdiShu doShAdhikyena saptadhA prakRutiH (83) · Śloka 83

అధునా యదుక్రమాయుష్కామీయాధ్యాయే (హృ. సూ. అ. 1/9)- "శుక్రార్తవస్థైర్జన్మాదౌ విషేణేవ విషక్రిమేః| (తైశ్చ తిస్రః ప్రకృతయః" ఇత్యాది సూత్రస్యైవ వివరణమాహ శుక్రాసృగ్గర్భిణీభోజ్యచేష్టాగర్భాశయర్తుషు| యః స్యాద్దోషోఽధికస్తేన ప్రకృతిః సప్తధోదితా||83||

శుక్రం చాసృక్ చేత్యాదిద్వంద్వః| గర్భిణీ-సంపద్యమానా గర్భామాతా, తస్యా భోజ్యచేష్టే-ఆహారవిహారౌ, ఏతేషు యోఽధికో దోశో-వాతాదిః, తేన ప్రకృతిః సప్తధా-సప్తప్రకారా, [ ఉదితా- ] అభిహితా, సూత్రస్థానే (అ.1/10)| య ఇతి జాతావేక వచనం| తేన యో దోషో, యౌ దోషౌ, యే దోషాః, ఇత్యర్థోఽవతిష్ఠతే| ఏకదోషద్విదోషత్రిదోషప్రకృతిషు యథాసంఖ్యమేకో దోశో ద్వౌ దోషో త్రయో దోషా అధికా ఇత్యర్థః| నను, సమధాతోర్వాతాదీనాం సమత్వాత్ కథమివాధిక్యం స్యాత్ ? బ్రూమః| సమధాతోరపి సమానాం త్రయాణామపి తస్మిన్ కాలే స్వప్రమాణతో యథాస్వం తుల్యే నాధికత్వం భవతీతి యుక్తం తత్రాప్యాధిక్యం| యది వా దోషోఽధిక ఇతి బాహుల్యేనోక్తం| తేన షట్స్వేవ ప్రకృతిషు దోషాధికభావః, న తు సమధాతావితి వేద్యం| అధునా వాతస్య ప్రాధాన్యం షడ్భిః కారణైః ప్రదర్శ్య వాతప్రకృతి ప్రాగభిధత్తే-

Adhikarana doShANAmanilasya balatvam (84) · Śloka 84

విభుత్వాదాశుకారిత్వాద్వలిత్వాదన్యకోపనాత్| స్వాతంత్ర్యాద్బహురోగత్వాద్దోషాణాం ప్రవలోఽనిలః||84||

విభుత్వాత్-వ్యాపిత్వాత్| తథా, ఆశుకారిత్వాత్| తథా, బలిత్వాత్, యథా హి వాయుర్వ్యాప్యాశుకారీ బలీ చ, న తథా పిత్తశ్లేష్మాణౌ| తథా, అన్యకోపనాత్, స్వజాతీయాపేక్షయాఽన్యౌపిత్తశ్లేష్మాణౌ, అనేన యథా కోప్యేతే, న తాభ్యాం తథాఽయం| తథా, స్వాతంత్ర్యాత్-ప్రేరకత్వాత్, తథా హి నాసావన్యేన ప్రేర్యతేఽతః స్వతంత్రోఽసౌ| తథా, బహురోగత్వాత్| తథా చోక్తం-"అశీతిర్వాతజా రోగాశ్చత్వారిశచ్చ పిత్తజాః| వింశతిః శ్లేష్మజాశ్చ" ఇతి| ఏవం త్రయాణాం దోషాణం మధ్యేఽనిలః ప్రబలః-ప్రధానం|

Adhikarana vAtaprakRutInAM lakShaNAni (85-89) · Śloka 89

ప్రాయోఽత ఏవ పవనాధ్యుషితా మనుష్యా దోషాత్మకాః స్ఫుటితధూసరకేశగాత్రాః| శీతద్విషశ్చలధృతిస్మృతిబుద్ధిచేష్టా- సౌహార్దదృష్టిగతయోఽతిబహుప్రలాపాః||85|| అల్పవిత్తబలజీవితనిద్రాః సన్నసక్తచలజర్జరవాచః| నాస్తికా బహుభుజః సవిలాసా గీతహాసమృగయాకలిలోలాః||86|| మధురామ్లపటూష్ణసాత్మ్యకాంక్షాః కృశదీర్ఘాకృతయః సశబ్దయాతాః| న దృఢా న జితేంద్రియా న చార్యా న చ కాంతాదయితా బహుప్రజా వా||87|| నేత్రాణి చైషాం ఖరధూసరాణి వృత్తాన్యచారూణి మృతోపమాని| ఉన్మీలితానీవ భవంతి సుప్తే శైలద్రుమాంస్తే గగనం చ యాంతి||88|| అధ్న్యా మత్సరాధ్మాతాః స్తేనాః ప్రోద్బద్ధపిండికాః| శ్వశృగాలోష్ట్రగృధ్రాఖుకాకానూకాశ్చ వాతికాః||89||

ప్రాయోగ్రహణం క్వచిద్వ్యభిచారర్థం| అత ఏవ-అస్మాదేవ కారణాత్, పవనాధ్యుషితాః-వాయునాఽధిష్ఠితాః, మనుష్యాః ప్రాయ ఏవంరూపా భవంతి| కారణానువిధాయిత్వాత్ కార్యాణాం| దోషాత్మకాః-న తు గుణస్వభావాః, న శుభస్వభావా భవంతి| శుక్రార్తవరూపావస్థామారభ్యాజీవితం పవనాధ్యుషితా మానవాః స్ఫుటితధూసరకేశగాత్రాః| స్ఫుటితాని ధూసరాణి చ కేశగాత్రాణి యేషాం త ఏవం| తథా, శీతం ద్విషంతీతి శీతద్విషః, ఉష్ణాభిలాషిత్వాత్| తథా, చలా ధృత్యాదయో గత్యంతా యేషాం తే తథోక్తాః| తథా, అతిశయేన బహుః ప్రలాపః-సంభాషణం, యేషాం త ఏవం| వసంతతిలకావృత్తం| అల్పాః విత్తాదయో నిద్రాంతా యేషాం త ఏవం| తథా, సన్నా సక్తా చలా జర్జారా వాక్ యేషాం త ఏవం| కేషాంచిత్సన్నా-అవసాదం నీతా, కేషాంచిత్సక్తా-భాషణే విలంబ్య విలంబ్య ప్రవృత్తా, కేషాంచిచ్చలా, కేషాంచిజ్జర్జరా-భిన్నకాంస్యస్వనసదృశీ వాగితి| తథా నాస్తి పరలోక ఇత్యేవం మతిర్యేషాం తే నాస్తికాః| "అస్తి నాస్తి దిష్టం మతిః" ఇతి ఠక్| తథా, బహుభుజః-అనల్పాశనాః| తథా, సవిలాసాః-సలీలాః| తథా, గీతహాసాదిలోలాః తత్ప్రియాః| స్వాగతావృత్తం| తథా, మధురామ్లపటూష్ణసాత్మ్యా మధురాద్యభిలాషిణశ్చ| కృశాశ్చ తే దీర్ఘాకృతయశ్చ, తే కృశదీర్ఘాకారాః| తథా, సశబ్దం యాతం-గమనం, యేషాం తే సశబ్దయాతాః| న దృఢాః-న దృఢశరీరాః| న జితేంద్రియాః| న చార్యాః-అసంతః| కాంతానాం స్త్రీణాం, న చ దయితాః-[న] అభిమతాః| న చ బహుప్రజాః-అపి తు స్వల్పసంతతయః| "యా(ర్యా)వంతః(ంతం)శేషం(ష)పూర్వసామ్యాదౌపచ్ఛందసికం వదంతి సంతః|" ఏషాం చ-వాతప్రకృతీనాం, నేత్రాణీ ఖరాణి-పరుషాణి, తథా ధూసరాణి-పాంసునేవావకీర్ణాని, వృత్తానివర్తులాని, అచారూణి, మృతోపమాని చ, తథా సుప్తే-స్వప్నే, ఉన్మీలితానీవ-ఉద్ధాటితానీవ, భవంతి| తే-వాతప్రాకృతయః, స్వప్నే సతి శైలద్రుమాన్ గగనం చ గచ్ఛంతి| ఇంద్రవజ్రావృత్తం| తే చ, అధన్యాః-అభవ్యాః, మత్సరేణాధ్మాతాః-ద్వేషపూర్ణాః| తథా, స్తేనాః-చౌరాః| ప్రోద్బద్ధపిండికాః-జంఘాయాః పశ్చిమాద్భాగాత్ ప్రకర్షేణోన్నతాః పిండికా యేషాం త ఏవం| అణుకం-స్వభావః, స్వరరూపచేష్టానుకరణం| శ్వాదీనామివానూకం యేషాం-వాతికానాం, త ఏవం| వాతికా ఇతి భూమ్ని మత్వర్థీయష్ఠక్, వాతభూయిష్ఠా ఇత్యర్థః|

Adhikarana pittaprakRutilakShaNAni (90-95) · Śloka 95

అధునా పిత్తప్రకృతిలక్షణం ప్రస్తౌతి-పిత్తం వహ్నిర్వహ్నిజం వా యదస్మా త్పిత్తోద్రిక్తస్తీక్ష్ణతృష్ణాబుభుక్షః| గౌరోష్ణాంగస్తామ్రహస్తాంఘ్రివక్రః శూరో మానీ పింగకేశోఽల్పరోమా||90|| దయితమాల్యవిలేపనమండనః సుచరితః శుచిరాశ్రితవత్సలః| విభవసాహసబుద్ధిబలాన్వితో భవతి భీషు గతిర్ద్విషతామపి||91|| మేధావీ ప్రశిథిలసంధిబంధమాంసో నారీణామనభిమతోఽల్పశుక్రకామః| ఆవాసః పలితతరంగనీలికానాం భుంక్తేఽన్నం మధురకషాయతిక్తశీతం||92|| ఘర్మద్వేషీ స్వేదనః పూతిగంధి ర్భూర్యుచ్చారక్రోధపానాశనేర్ష్యః| సుప్తః పశ్యేత్కర్ణికారంపలాశాన్ దిగ్దాహోల్కావిద్యుదర్కానలాంశ్చ||93|| తనూని పింగాని చలాని చైషాం తన్వల్పపక్ష్మాణి హిమప్రియాణి| క్రోధేన మద్యేన రవేశ్చ భాసా రాగం వ్రజంత్యాశు విలోచనాని||94|| మధ్యాయుషో మధ్యబలాః పండితాః క్లేశభీరవః| వ్యాఘ్రర్క్షకపిమార్జారయక్షానూకాశ్చ పైత్తికాః||95||

ధన్వంతరిమతేన పిత్తమేవ వహ్నిః పాకాదికర్మకరణాత్| అథవా వహ్నిజం-వహ్నేర్జాతం, అగ్న్యాధారత్వాత్| యదస్మాత్-యతశ్చైవమతో హేతోః, పిత్తాధికః పురుషస్తీవ్రతృష్ణాబుభుక్షో భవతి| తథావిధాత్కారణాదుత్పన్నత్వాత్ అబ్ధాత్ రసధాతుశ్చ తస్య ద్రాగేవ శుష్యతీతిభావః| తథా, గౌర ఉష్ణాంగశ్చ| తథా, తామ్రవర్ణం హస్తాఙ్రివక్రం యస్య స ఏవం| తథా,శూరో మానీ చ| తథా, కపిలకేశోఽల్పరోమా చ| శాలినీవృత్తం| దయితాని మాల్యాదీని యస్య స ఏవం| తథా, సుచరితః-శోభనచేష్టితః| తథా, శుచిః-కాయవాఙ్మనోవ్యాపారైర్మలినైరసంస్పృష్టః| ఆశ్రితానాం వత్సలః-ప్రియకృత్, విభవాదియుక్తశ్చ| తథా, భీషు-భయేషు, ద్విషతామపిగతిః శరణ్యత్వాద్భవతి| అపిశబ్దాత్సుహృదాం మధ్యస్థానాం కిము స గతిర్న భవతి ? ఇతి ద్యోతయతి| ద్రుతవిలంబితం వృత్తం| మేధావీతి ప్రశంసార్థే "అస్మాయామేధాస్రజో వినిః" ఇతి వినిః| సంధిబంధాశ్చ మాంసాని చ, తాని ప్రశిథిలాని యస్య స ఏవం| తథా, స్త్రీణామనభీష్టః| అల్పౌ శుక్రకామౌ యస్య స ఏవం| పలితాదీనామావాసః-తాన్యస్య బహూని సంతీత్యర్థః| స చ మధురాద్యన్నం భుంక్తే| ప్రహర్షిణీవృత్తం| ఘర్మద్వేషీతి "బహులమాభీక్ష్ణ్యే" ణినిః| స్విద్యతీతి స్వేదనః| పూతిర్గంధో యస్య స పూతిగంధిః| "గంధస్యేదుత్పూతి" ఇత్యాదినా ఇదాదేశః| భురయః-ప్రభూతాః, ఉచ్చారాదయో యస్య స ఏవం| స చ పైత్తికః సుప్తః సన్ కర్ణికారాదీన్ పశ్యేత్| శాలినీవృత్తం| ఏషాం చ-పైత్తికానాం విలోచనాని తనుత్వాదిగుణయుక్తాని భవంతి| తాని చ క్రోధాద్యైర్ద్రాగేవ లౌహిత్యం యాంతి| ఉపజాతివృత్తం| తే చ పైత్తికా మధ్యాయుష్ట్వాదియుక్తా భవంతి| వ్యాఘ్రాదీనామివానూకం యేషాం త ఏవం| అథ శ్లేష్మప్రకృతిలక్షణార్థమాహ-

Adhikarana SleShmaprakRutilakShaNAni (96-103) · Śloka 103

శ్లేష్మా సోమః శ్లేష్మలస్తేన సౌమ్యో గూఢస్నిగ్ధశ్లిష్టసంధ్యస్థిమాంసః| క్షుత్తృడ్దుఃఖక్లేశఘర్మైరతప్తో బుద్ధ్యా యుక్తః సాత్వికః సత్యసంధః||96|| ప్రియంగుదూర్వాశరకాండశస్త్ర- గోరోచనాపద్మసువర్ణవర్ణః| ప్రలంబబాహుః పృథుపీనవక్షా మహాలలాటో ఘననీలకేశః||97|| మృద్వంగః సమసువిభక్తచారుదేహో బహ్నోజోరతిరసశుక్రపుత్రభృత్యః| ధర్మాత్మా వదతి న నిష్ఠురం చ జాతు ప్రచ్ఛన్నం వహతి దృఢం చిరం చ వైరం||98|| సమదద్విరదేంద్రతుల్యయాతో జలదాంభోధిమృదంగసింహఘోషః| స్మృతిమానభియోగవాన్ వినీతో న చ బాల్యేఽప్యతిరోదనో న లోలః||99|| తిక్తం కషాయం కటుకోష్ణరూక్ష- మల్పం స భుంక్తే బలవాంస్తథాఽపి| రక్తాంతసుస్నిగ్ధవిశాలదీర్ఘ- సువ్యక్తశుక్లాసితపక్ష్మలాక్షః||100|| అల్పవ్యాహారక్రోధపానాశనేహః ప్రాజ్యాయుర్విత్తో దీర్ఘదర్శీ వదాన్యః| శ్రాద్ధో గంభీరః స్థూలలక్షః క్షమావా- నార్యో నిద్రాలుర్దీర్ఘసూత్రః కృతజ్ఞః||101|| ఋజుర్విపశ్చిత్సుభగః సులజ్జో భక్తో గురూణాం స్థిరసౌహృదశ్చ| స్వప్నే సపద్మాన్సవిహంగమాలాం- స్తోయాశయాన్ పశ్యతి తోయదాంశ్చ||102|| బ్రహ్మరుద్రేంద్రవరుణతార్క్ష్యహంసగజాధిపైః| శ్లేష్మప్రకృతయస్తుల్యాస్తథా సింహాశ్వగోవృషైః||103||

యస్మాచ్ఛ్లేష్మా సోమః, తేన హేతునా శ్లేష్మలో నరః సౌమ్యో భవతి| కారణానువిధాయిత్వాత్కార్యాణాం| సోమ ఇవ సౌమ్యః, శాఖాదిత్వాద్యఞ్| తథా, గూఢస్నిగ్ధశ్లిష్టాని సంధ్యస్థిమాంసాని యస్య స ఏవం| తథా, క్షుద్రాదిభిరతప్తః-అక్షోభితో భవతి| తథా, బుధ్ద్యాఽన్వితః ప్రశస్తసత్వశ్చ| తథా, సత్యం సందధాతి ప్రతిజానీతే, ఇతి సత్యసంధః| "ఆతశ్చోపసర్గే" ఇత్యడ్| శాలినీవృత్తం| ప్రియంగ్వాదితుల్యేన వర్ణేన ఏకైకేన యుక్తః| కశ్చిత్ప్రియంగుసమానవర్ణః కశ్చిద్దూర్వాసదృశవర్ణః కశ్చిచ్ఛరస్తంబసదృశవర్ణః కశ్చిహచ్ఛస్త్రతుల్యవర్ణః కశ్చిద్గోరోచనాతుల్యవర్ణః కశ్చిత్పద్మతుల్యవర్ణః, కశ్చిత్సువర్ణసదృశవర్ణః| తథా, ప్రలంబబాహుః దీర్ఘభుజః| తథా, విస్తీర్ణపీవరవక్షాః| తథా, మహల్లలాటం అలికం, యస్య స తథా| తథా, ఘననీలకేశః| ఉపజాతివృత్తం| మృద్వంగః-కోమలావయవః| సమః సుష్ఠు విభక్తో-విభక్తావయవః, చారుర్దేహో యస్య స ఏవం| బహవస్తేజోరతిరసాదయో యస్య స ఏవం| తథా, ధర్మస్వభావః| నిష్ఠురం న కదాచిద్వదతి| ప్రచ్ఛన్నం-గూఢం కృత్వా, వైరం దృఢం చిరం వహతి-న తు శిథిలయతి| ప్రహర్షిణీవృత్తం| సమదస్య ద్విరదేంద్రస్య తుల్యం యాతం-గమనం, యస్య స ఏవం| తథా, జలదాదిసదృశశబ్దః| తథా, ప్రశస్తస్మృతిః శోభనాభియోగీ వినయీ చ భవతి| బాల్యేఽపి-బాలత్వేఽపి నాతిరోదనో న చ లోలుపః| ఔపచ్చందసికం వృత్తం| స చాన్నం తిక్తాదిరసయుక్తం బలక్షేపకం భుంక్తే, తథాఽల్పమపి భుంక్తే, తథాఽపి స్వభావాద్బలీ భవతి| రక్తావంతౌ యయోస్తే రక్తాంతే, తథా సుస్నిగ్ధే విశాలే దీర్ఘే చ, తథా సువ్యక్తౌ శుక్లాసితౌ యయోస్తే సువ్యక్తశుక్లాసితే, తథా పక్ష్మలే, ఏవంభూతే అక్షిణి యస్య స ఏవం| ఇంద్రవజ్రావృతం| అల్పా వ్యాహారాదయో యస్య స ఏవం| [ *వ్యాహారో-భాషణం| పానం-పానీయాది| అశనం-భోజనం| ఈహా-కాయికా చేష్టా| ] ప్రాజ్యే-ప్రభూతే, ఆయుర్విత్తే యస్య స ఏవం| దీర్ఘదర్శీ-భావి కార్యం పశ్యతి, ఇదం కుర్వత ఇదమవశ్యం సంపద్యత ఇతి| వదాన్యో-వల్గుభాషీ దాతా చ| శ్రాద్ధో-దానాదౌ శ్రద్ధావాన్| గంభీరో-మహాచిత్తః| స్థూలలక్షో-భూరిదాతా| క్షమావాన్-క్షాంతియుక్తః| ఆర్యః-సజ్జనః| నిద్రాలుః-బహునిద్రః| దీర్ఘసూత్రః-చిరకారీ| కృతం జానాతీతి కృతజ్ఞః| వైశ్వదేవీవృత్తం| ఋజుః-అకుటిలచిత్తః| విపశ్చిత్-పండితః| సుభగో-జనప్రియః| సుష్ఠు లజ్జత ఇతి సులజ్జః| గురూణాం-పిత్రాదీనాం, భక్తః-సేవకః| తథా, స్థిరం-దృఢం, సౌహృదం-మైత్రీ, యస్య స ఏవం| స్వప్నే తోయాశయాన్-తడాగాదీన్, సజలజాన్ పక్షిపంక్తియుక్తాంశ్చ పశ్యతి, తోయదాంశ్చ పశ్యతి| ఉపజాతివృత్తం| బ్రహ్మాదిభిః శ్లేష్మప్రకృతయః సమానాః, సింహాదిభిశ్చ| [*తార్క్ష్యో-గరుడః| గజాధిపః-ఏరావతః|] ఏవం పృథగ్వాతాదిప్రకృతీస్తిస్రోఽభిధాయ ద్వంద్వసర్వదోషప్రకృతిలక్షణాభిధిత్సయేదమాహ-

Adhikarana dvandvasarvadoShaprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

ప్రకృతీర్ద్వయసర్వాత్థా ద్వంద్వసర్వగుణోదయే| |104|

ద్వయాత్-సంసర్గాత్, ఉద్భూతాస్తిస్రః ప్రకృతయః, సర్వోత్థా-సర్వదోషోద్భూతా, ఏకా ప్రకృతిః, ఏవం ప్రకృతయో ద్వయసర్వోత్థాశ్చతస్రః| గుణశబ్దోఽత్ర ధర్మవచనో లింగవచనో వా| ద్వంద్వశబ్దేన దోషద్వయం సర్వశబ్దేన చ దోషత్రయం లక్ష్యతే| ద్వంద్వం చ సర్వే చ ద్వంద్వసర్వే, తేషాం గుణాః-దోషద్వయదోషత్రయాణాం ధర్మా లింగాని వా, తేషాముదయః-ప్రాదుర్భావో, ద్వంద్వసర్వగుణోదయః, తస్మిన్ ద్వంద్వసర్వగోణోదయే సతి, ద్వయసర్వోత్థాః ప్రకృతీర్వదేత్-ఆదిశేత్| ద్వయం చ సర్వే చ ద్వయసర్వే, తేభ్య ఉత్థః-ఉత్థానం, యాసాం తాః| ఏవం ద్వంద్వదోషగుణోదయే ద్వంద్వోత్థాః ప్రకృతీర్వదేత్, సర్వదోషగుణోదయే సర్వోత్థాం ప్రకృతిం వదేత్| ఉత్థ ఇత్యుత్పూర్వాత్తిష్ఠతేః "సుపి స్థః" ఇతి యోగవిభాగాత్కః| "ఉదః స్థాస్తంభోః పూర్వస్య" ఇతి పూర్వసవర్ణాదేశః| "అత్రాద్యాస్త్రయో నిత్యాతురా దోషానుశయితశరీరత్వాత్| విశేషతశ్చ ద్వంద్వప్రకృతయః| తేషు హి గుణమిశ్రవికారకారిషు క్షుత్పిపాసాదిష్వివారోగ్యవ్యపదేశః" (సం. శా. అ. 8)| ఏవం వాతాదిప్రకృతీర్నిర్దిశ్య, సత్త్వాదిప్రకృతీర్నిర్దిదిక్షురాహ-

Adhikarana satvAdiprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104

| శౌచాస్తిక్యాదిభిశ్చైవం గుణైర్గుణమయీర్వదేత్||104||

చశబ్దో భిన్నక్రమే, గుణమయీశ్చేత్యత్ర ద్రష్టవ్యః| ఏవం-వాతాదిప్రకృతివత్, పృతగ్ద్వంద్వసర్వోత్థాః శౌచాస్తిక్యాదిభిః సత్త్వాదిగుణైః (శ్లో. 7) సప్త సత్త్వాదిగుణమయీశ్చ ప్రకృతీర్వదేత్| ఆదిగ్రహణాత్ శుక్లధర్మరుచ్యాదిభిః సత్త్వాదీనాం గుణైర్యథాయథం సత్త్వాదిప్రకృతీర్వాతాదిప్రకృతయః పరస్పరమనురుధ్యంతే, సత్త్వాదిప్రకృతయశ్చ వాతాదిప్రకృతీరనురుధ్యంతే| ఏవం వాతాదిప్రకృతయః సప్త, సత్త్వాదిప్రకృతయోఽపి సప్తైవ| జాతికులదేశకాలవయోబలప్రత్యాత్మసంశ్రయాశ్చ సప్తైవ| తథా హి-దృశ్యంతే పురుషాణాం జాత్యాదినియతాస్తే తే భావవిశేషాః పరస్పరవిలక్షణాః సత్త్వాద్యసంఖ్యేయభేదావేశాచ్చ రూపస్వరచరితానుకరణమప్యనూకశబ్దవాచ్యమసంఖ్యభేదం భవతి| సత్త్వాద్యావేశస్త్వనంతరజన్మాభ్యాసవాసనయా జన్యతే| తస్మాద్దేవమానుషతిర్యక్ప్రేతనారకాణాం తత్తద్విశేషాణాం చ యథాయథమేవానూకం పురుషస్యాన్వీక్షేత| యస్మాచ్చరీరం సత్త్వాదీననురుధ్యతే, సత్త్వాదయోఽపి శరీరం| ప్రకృతివిభాగశ్చాయం తదనురూపచికిత్సాప్రవృత్తయే వైద్యస్యోపయుజ్యతే| తత్రాద్యాస్త్రయో నిత్యతురాః, దోషానుశయితశరీరత్వాత్| విశేషతశ్చ ద్వంద్వప్రకృతయః| తస్మాద్విపరీతగుణేన విధినా దోషోపక్రమణీయోక్తేన తానుపాచరేత్| సమధాతుప్రకృతిస్తు సర్వరసేన సాత్మ్యేనోపచరణీయః| తథా చ మునిః (చ.సూ. అ.7/41)- "సమసర్వరసం సాత్మ్యం సమధాతోః ప్రశస్యతే|" ఇతి| ఏవం వాతాదిప్రకృతీః సత్త్వాదిప్రకృతీశ్చ పరస్పరానురోధినీర్నిర్దిశ్య, వయోజ్ఞానార్థమాహ-

Adhikarana vayoviBAgAdi (105) · Śloka 105

వయస్త్వాషోడశాద్వాలం తత్ర ధాత్వింద్రియౌజసాం| వృద్ధిరాసప్తతేర్మధ్యం తత్రావృద్ధిః పరం క్షయః||105||

కాలకృతా శరీరావస్థా-వయః| తచ్చ త్రిధా, బాలమధ్యవృద్ధభేదేన| వయః పునరాషోడశాద్వర్షాత్-షోడశం వర్షం యావత్, బాలం| తదపి త్రివిధం,-క్షీరక్షీరాన్నాన్నవృత్త్యా| తత్ర-బాలే వయసి, ధాతూనాం-రసాదీనాం, ఇంద్రియాణాం చక్షురాదీనాం తథా సర్వధాత్వాప్యాయకస్య-ఓజోసో, వృద్ధిః| శ్లేష్మాధిక్యాచ్చ బాలస్య స్నేహమార్దవసౌకుమార్యాల్పక్రోధత్వసౌభాగ్యాని భవంతి| ఆసప్తతేర్మధ్యం వయః| ఆఙత్ర మర్యాదాయాం, నాభివిధౌ| తతశ్చైకోనసప్తతిం యావన్మధ్యం వయః| తదపి త్రివిధం,-యౌవనం సంపూర్ణత్వమపరిహానిశ్చ| తస్మిన్ పిత్తోద్రేకః, తేన దీప్తాగ్నితా ప్రజ్ఞాపరిపాకో వ్యవసాయశ్చేతి భవతి| తత్రాత్రింశతో యౌవనం, ఆచత్వారింశతః సర్వధాత్వింద్రియబలవీర్యపౌరుషస్మరణవచనవిజ్ఞానప్రశ్రయగుణసంపూర్ణత్వం, అతఃపరమపరిహానిః| తత్రేత్యాది| [ తత్ర- ] తస్మిన్మధ్యే వయసి, ధాత్వాదీనామవృద్ధిః-అవర్ధనం, భవతి| పరం క్షయః| పరం-ఏకోనసప్తతేరాజీవితం యావత్, ధాత్వింద్రియౌజసాం క్రమేణ క్షయః, తథా బలవీర్యపౌరుషవచనస్మరణవిజ్ఞానప్రశ్రయగుణానాం చ| తథా, "వలీపలితకాసశ్వాసాగ్నిసాదాదిభిరభిభూయమానం జీర్ణం భవనమివాభివృష్టం సీదతి| తస్మిన్మారుతోద్రేకః, తేన శ్లథాసారమాంససంధ్యస్థితా త్వక్పారుష్యమవనామః కాయస్య వేపథుః శ్లేష్మసింఘాణకోదీరణం ధాతుక్షయశ్చ" (సం. శా. అ. 8)| ఇతి|

Adhikarana vapuShaH suKAyuShoH pAtratvam (106-107) · Śloka 107

స్వం స్వం హస్తత్రయం సార్ద్ధం వపుః పాత్రం సుఖాయుషోః| న చ యద్యుక్తముద్రిక్తైరష్టాభిర్నిందితైర్నిజైః||106|| అరోమశాసితస్థూలదీర్ఘత్వైః సవిపర్యయైః| |107|

స్వంస్వం-ఆత్మీయమాత్మీయం, హస్తత్రయం సార్ద్ధం ప్రమాణతో యద్వపుః-శరీరం, తత్సుఖాయుషోః పాత్రం-భాజనం| ఏవంభూతమపి యత్-వపుః, ఉద్రిక్తైః-అధికైర్నిమిత్తైః, నిందితైః-అప్రశస్తైః, నిజైః-సహజైః, అష్టాభిర్న యుక్తం| కైః ? అరోమశాదిభిః| తేనారోమశం యద్వపుస్తత్సుఖాయుషోర్న పాత్రం| తథా, యదతిరోమశం తచ్చ సుఖాయుషోర్న పాత్రం| అసితాదిష్వప్యేవం యోజ్యం| ఏవమీషద్రోమాదియుక్తం యత్పునర్హస్తత్రయం సార్ద్ధం తత్సుఖాయుషోః పాత్రం|

Adhikarana suKAyuH pAtrasya vapuSho lakShaNAni (107-114) · Śloka 114

| సుస్నిగ్ధా మృదవః సూక్ష్మా నైకమూలాః స్థిరాః కచాః||107|| లలాటమున్నతం శ్లిష్టశంఖమర్ధేందుసన్నిభం| కర్ణౌ నీచోన్నతౌ పశ్చాన్మహాంతౌ శ్లిష్టమాంసలౌ||108|| నేత్రే వ్యక్తాసితసితే సుబద్ధఘనపక్ష్మణీ| ఉన్నతాగ్రా మహోచ్ఛ్వాసా పీనర్జుర్నాసికా సమా||109|| ఓష్ఠౌ రక్తావనుద్దృత్తౌ, మహత్యౌ నోల్బణే హనూ| మహదాస్యం, ఘనా దంతాః స్నిగ్ధాః శ్లక్ష్ణాః సితాఃసమాః||110|| జిహ్వా రక్తాఽఽయతా తన్వీ, మాంసలం చిబుకం మహత్| గ్రీవా హ్రస్వా ఘనా వృత్తా, స్కంధావున్నతపీవరౌ||111|| ఉదరం దక్షిణావర్తగూఢనాభి సమున్నతం| తనురక్తోన్నతనఖం స్నిగ్ధమాతామ్రమాంసలం||112|| దీర్ఘాచ్ఛిద్రాంగులి మహత్పాణిపాదం ప్రతిష్ఠితం| గూఢవంశం బృహత్పృష్ఠం, నిగూఢాః సంధయో దృఢాః||113|| ధీరః స్వరోఽనునాదీ చ, వర్ణః స్నిగ్ధః స్థిరప్రభః| |114|

కేశాః సుస్నిగ్ధాదిగుణయుక్తాః 'శ్రేష్ఠాః' ఇత్యనుక్తమప్యర్థాద్గమ్యతే| తథా చైవంగుణవిశిష్టైరేతైర్యుక్తం వపుః సుఖాయుషోః పాత్రం భవతి| ఏవం లలాటాదిష్వపి చింత్యం| లలాటమున్నతం-ఊర్ధ్వం గతం| తథా, శ్లిష్టౌ-అనుల్బణౌ, శంఖౌ యస్మింస్తదేవం| తథా, అర్ధేందుసన్నిభం-అర్ధచంద్రాకారం| కర్ణౌ నీచోన్నతౌ,-అధో నీచౌ-హ్రస్వౌ, ఊర్ధ్వమున్నతౌ| పశ్చాన్మహాంతౌ-విస్తీర్ణౌ| తథా, శ్లిష్టౌ చ తౌ మాంసలౌ చ, శ్లిష్టౌరమ్యౌ, మాంసలౌ-ఉపచితమాంసౌ| నేత్రే-వ్యక్తౌ స్ఫుటౌ, అసితసితౌ వర్ణౌ యయోస్త ఏవం| కృష్ణో భాగః కృష్ణ ఏవ శుక్లః శుక్ల ఏవ, న వర్ణాంతరవ్యామిశ్రే| తథా, సుబద్ధే-సుసంధినీ, ఘనే-సంహతే, పక్ష్మణీ యయోస్త ఏవం| నాసికా-ఘ్రాణం| ఉన్నతమగ్రం యస్యాః సైవం| తథా, మహానుచ్ఛ్వాసో యస్యాః సైవం| తథా, పీనా-అశిథిలా| తథా, ఋజుః-అవక్రా| తథా, సమా-అనిమ్నోన్నతా| ఓష్టౌ రక్తౌ| తథా, అనుదృత్తౌ-బహిరనిర్గతౌ| ద్వే హనూ మహత్యౌ| నోల్బణే-నోన్నతే| హనుశబ్దస్య స్త్రీత్వమత్ర చింత్యం| ఆస్యం-ముఖం, మహత్| దంతాః-ద్విజాః| ఘనాః-అవిరలాః| శ్లక్ష్ణాః-కోమలస్పర్శాః| స్నిగ్ధాః-స్నిగ్ధరుచయః| సితాః-శుక్లాః| సమాః-సమపంక్తయః| జిహ్వా-రసనా, రక్తా| తథా, ఆయతా-దీర్ఘా| తథా, తన్వీ-న స్థూలా| చిబుకం మాంసలం మహచ్చ| గ్రీవా-శిరోధరా, హ్రస్వా-అదీర్ఘా, ఘనా-నిబిడా, వృత్తావర్తులా చ| స్కంధౌ-అంసౌ| ఉన్నతౌ చ తౌ పీవరౌ చ| దక్షిణ ఆవర్తో యస్యా నాభేః సా దక్షిణావర్తా| దక్షిణావర్తా గూఢా-నిమ్నా [ చ ], నార్భిర్యస్య తద్దక్షిణావర్తగూఢనాభి జఠరం| తథా, సమున్నతం-సమ్యగున్నతం శ్రేష్ఠత్వేనోన్నతం| తనవో రక్తా ఉన్నతా నఖా యస్య తదేవంభూతం పాణిపాదం ప్రతిష్ఠితం-ప్రశస్తం, భవతి| తథా, స్నిగ్ధం-స్నిగ్ధచ్ఛాయం| తథా, ఆతామ్రం చ తన్మాంసలం చ,-ఆతామ్రమాంసలం| సమంతాత్తామ్రంఆతామ్రం| మాంసలం-ఉపచితమాంసం| తథా, దీర్ఘాః-ఆయతాః, అచ్ఛిద్రాః-పరస్పరం సంశ్లిష్టాః, అంగులయో యస్య తదేవం| తథా, మహత్-విస్తీర్ణం| తథా, గూఢః-అదృశ్యో, వంశో యస్య తదేవంవిధం పృష్ఠం ప్రశస్తం| తథా, బృహత్-విస్తీర్ణం| సంధయో నిగూఢాః-అంతర్గతాః, దృఢాః-అత్రుటనశీలాః| ధీరః-అకృపణః| స్వరః-శబ్దః| అనునాదీ-ఘంటాదివదనురణనన్యాయేన| వర్ణః స్నిగ్ధః-అరూక్షః| స్థిరా ప్రభా-కాంతిః, యస్య స ఏవం ప్రశస్తః|

Adhikarana pRuShTAdInAM prASastyam (114) · Śloka 114

| స్వభాజం స్థిరం సత్త్వమవికారి విపత్స్వపి||114||

సత్త్వం స్వభావాజ్జాతం స్వభవజం,-అనాహార్యం ప్రాకృతమబాహ్యహేతుజం న మద్యాదిహేతుజం| స్థిరం-అహార్యం| అత ఏవ విపత్స్వప్యవికారి-అక్షోభి| అపిశబ్దాత్ కిముత సంపత్సు న స్యాదేవంవిధం సత్త్వం స్వభావజమహార్యం చ ?|

Adhikarana vapuShaH SuBatvam (115) · Śloka 115

ఉత్తరోత్తరసుక్షేత్రం వపుర్గర్భాదినీరుజం| ఆయామజ్ఞానవిజ్ఞానైర్వర్ద్ధమానం శనైః శుభం||115||

క్షేత్రమివ క్షేత్రం, శోభనం క్షేత్రం సుక్షేత్రం| వపుః-శరీరం| తస్య యథావత్ప్రశస్తం ప్రమాణలక్షణం "స్వం స్వం హస్తత్రయం సార్ద్ధం" ఇత్యాదిగ్రంథోక్తం| తథా, తదవయవానాం లలాటాదీనాం యథావత్ప్రశస్తం గుణలక్షణం "లలాటమున్నతం" (శ్లో.108) ఇత్యాదిగ్రంథోక్తం| తథా, ప్రశస్తం సత్త్వలక్షణం "స్వభావజంస్థిరం" ఇత్యాదిగ్రంథోక్తం| ఉత్తరోత్తరం సుక్షేత్రం యస్మిన్వపుషి తదుర్రరోత్తరసుక్షేత్రం ప్రశస్తలక్షణభూమికం వపుః శుభమిత్యత్ర యోజ్యం| ఏతదుక్తం భవతి,-యోథోక్తం ప్రమాణం సుక్షేత్రం వపుః శుభం, తతోఽపి యథోక్తలక్షణలలాతాద్యవయవం సుక్షేత్రం వపుః శుభతరం, తతోఽపి యథోక్తసత్త్వలక్షణగుణం సుక్షేత్రం వపుఃశుభతమం, ఇత్యుత్తరోత్తరసుక్షేత్రశబ్దస్యార్థః| తథా, గర్భాదినీరుజం| గర్భ ఆదిర్యేషాం-బాలల్యౌవనాదీనాం వయోవస్థావిశేషాణాం, త ఏవం| గర్భదయో నీరుజా యస్య-వపుషః, తద్గర్భాదినీరుజం వపుః శుభం| ఆయామేత్యాది| ఆయామో-దైర్ఘ్యం, జ్ఞానం-లౌకికో వ్యవహారలేశః, విజ్ఞానం-విశిష్టం జ్ఞానం శాస్త్రాభ్యాసాదిసముత్థితం పరమార్థావబోధపర్యంతం, తైర్యద్వపుః శనైర్వర్ద్ధమానం-వృద్ధిమాప్నువన్న సహసా, తచ్ఛుభం|

Adhikarana sarvaguNopete SarIre SaradAM SatamAyuH (116) · Śloka 116

ఇతి సర్వగుణోపేతే శరీరే శరదాం శతం| ఆయురైశ్వర్యమిష్టాశ్చ సర్వే భావాః ప్రతిష్ఠితాః||116||

ఇతి-ఏవం ప్రకారేణ యథోక్తేన| సర్వగుణైరుపేతే-యుక్తే, శరీరే శరదాం-సమానాం, శతమాయుః-జీవితం, తథైశ్వర్యం, తథేష్టాః-శుభా యే కేచిద్భావాస్తే, తత్ర తథాభూతే దేహే సర్వే ప్రతిష్ఠితాఃవ్యవస్థితా వర్షశతానుబంధినః|

Adhikarana balapramANaj~jAnam (117-118) · Śloka 118

ఏవం వపుషః ప్రశస్తలక్షణముక్త్వా బలప్రమాణజ్ఞానార్థమాహ త్వగ్రక్తాదీని సత్త్వాంతాన్యగ్ర్యాణ్యష్టౌ యథోత్తరం| బలప్రమాణజ్ఞానార్థం సారాణ్యుక్తాని దేహినాం||117|| సారైరుపేతః సర్వైః స్యాత్పరం గౌరవసంయుతః| సర్వారంభేషు చాశావాన్సహిష్ణుః సన్మతిః స్థిరః||118||

త్వగ్రక్తాదీని సత్త్వాంతాని దేహినాం సారాణి యథోత్తరమగ్ర్యాణిఉత్తరోత్తరశ్రేష్ఠాని, అష్టావుక్తాని| తేన త్వగ్రక్తమాంసమేదోస్థిమజ్జశుక్రసత్త్వానీతి బోధ్యం| "ఏవం వర్షశతమాయుఃప్రమాణమస్మిన్ కాలే| సంతి చ పునః కర్మవిశేషాదూనాధికవర్షశతజీవినో మనుష్యాః| తేషాం యథోక్తైః ప్రకృతివిశేషైరాయుఃప్రమాణముపలభ్య వయస్త్రిధా విభజేత్|" (సం. శా. అ. 8) ఇతి| కిమర్థం సారాణ్యుక్తాని ? బలప్రమాణజ్ఞానార్థం| తథా చ దేహమాత్రదర్శనాదేవం భిషఙ్ [న] ముహ్యేత్,-అయముపచయేన మహాశరీరత్వాద్బలవాన్, అయం కృశత్వాదల్పశరీరత్వాదల్పబలః, ఇతి| తచ్చోభయమప్యన్యథా దృష్టం గజసింహే| సర్వైః-అష్టభిరేతైః, సారైర్యుక్తః పరం-అతిశయేన, గౌరవేణ సంయుతః స్యాత్| సర్వేత్యాది| సర్వారమ్మేషు-అశేషచికీర్షితకార్యేషు, ఆశావాన్ స్యాత్| అస్మాత్కర్తవ్యాత్ కృతాదిదమిదం సంపద్యత ఇత్యాశాశబ్దార్థః| తథా, సహిష్ణుః-సహనశీలః| అత ఏవ శారీరమానసైర్దుఃఖైర్నాసావభిభూయత ఇతి యావత్| తథా, సన్మతిః-సుధీః| తథా, స్థిరః-కర్తవ్యేషు స్థిరబుద్ధిః| మునినా చ లక్షణముక్తం (చ. వి. అ. 8/14-7-11)- తద్యథా| త్వగ్రక్తమాంసమేదోఽస్థిమజ్జశుక్రసత్త్వాని| తత్ర స్నిగ్ధశ్లక్ష్ణమృదుప్రసన్నసూక్ష్మాల్పగంభీరసుకుమారలోమా సప్రమేవ చ త్వక్ త్వక్సారాణాం| సా సారతా సుఖసౌభాగ్యైశ్వర్యోపభోగబుద్ధివిద్యారోగ్య ప్రహర్షాన్యయుష్యాని త్వరమాచష్టే|| కర్ణాక్షిముఖజిహ్వానాసౌష్ఠపాణిపాదతలనఖలలాటమేహనం స్నిగ్ధం రక్తం శ్రీమద్భ్రాజిష్ణు రక్తసారాణాం| సా సారతా సుఖముదగ్రతాం మేధాం మనస్విత్వం సౌకుమార్యమనతిబలమక్లేశసహిష్ణుతాం చాచష్టే|| శంఖలలాటకృకాటికాక్షిగండహనుగ్రీవాస్కంధోదరవక్షఃకక్షాపాణిపాదసంధయః స్థిరగురుమాంసోపచితా మాంససారాణాం| సా సారతా క్షమాం ధృతిమలౌల్యం విత్తం విద్యాం సుఖమార్జవమారోగ్యం బలమాయుశ్చ దీర్ఘమాచష్టే|| వర్ణస్వరనేత్రకేశలోమనఖదంతౌష్టమూత్రపూరిషేషు విశేషేణ స్నేహో మేదః సారాణాం| సా సారతా విత్తైశ్వర్యసుఖోపభోగప్రదానాత్యార్జవం సుకుమారోపచారతాం చాచష్టే|| పార్ష్ణిగుల్ఫజాన్వరత్నిజత్రుచిబుకశిరఃపర్వస్థూలాః స్థూలాస్థినఖదంతాశ్చాస్థిసారాః| తే మహోత్సాహాః క్రియావంతః క్లేశసహాః సారస్థిరశరీరా భవంత్యాయుష్మంతశ్చ|| తన్వంగా బలవంతశ్చ స్నిగ్ధవర్ణస్వరాః స్థూలదీర్ఘవృత్తసంధయశ్చ మజ్జసారాః| తే దీర్ఘాయుషో బలవంతః శ్రుతవిజ్ఞానవిత్తాపత్యసన్మానభాజనాశ్చ సదా భవంతి|| సౌమ్యాః సౌమ్యప్రేక్షిణః క్షీరపూర్ణలోచనా ఇవ ప్రహర్షబహులాః స్నిగ్ధవృత్తసారసమసంహతశిఖరదశనాః ప్రసన్నస్నిగ్ధవర్ణాస్వరా భ్రాజిష్ణవో మహాస్ఫిజశ్చ శుక్రసారాః| తే స్త్రీప్రియోపభోగా బలవంతః సుఖాభోగ్యవిత్తైశ్వర్యసమానాః ఫలభాజశ్చ భవంతి|| స్మృతిమంతో భక్తిమంతః కృతజ్ఞాః ప్రాజ్ఞాః శుచయో మహోత్సాహా దక్షా ధీరాః సమరవిక్రాంతయోధినస్త్యక్తవిషాదాః స్వవస్థితగతిగంభీరబుద్ధిచేష్టాః కల్యాణాభినేవేశినశ్చ సత్వసారాః| తేషాం స్వలక్షణైరేవ గుణా వ్యాఖ్యాతాః|| తత్ర సర్వైః సారైరుపేతాః పురుషా భవంత్యతిబలాః పరమగౌరవయుక్తాః క్లేశసహాః సర్వారంభేష్వాత్మని జాతప్రత్యయాః కల్యాణాభినివేశినః స్థిరసమాహితశరీరాః సుసమాహితగతయః సానునాదస్నిగ్ధగంభీరమహాస్వరాః సుఖైశ్వర్యవిత్తోపభోగసన్మానభాజో మందజరసో మందవికారాః ప్రాయస్తుల్యగుణవిస్తీర్ణాపత్యాశ్చిరజీవినశ్చ భవంతి|| అతో విపరీతాస్త్వసారాః||" ఇతి| సంగ్రహే చ ప్రమాణమప్యుక్తం| యథా (శా. అ.8)-"స్వాంగులైః పాదాంగుష్ఠప్రదేశిన్యౌద్వ్యంగులాయతే| తిస్రోఽన్యాః క్రమేణోత్తరోత్తరం పంచమభాగహీనాస్తన్నఖహీనా వా| చతురంగులాయతాః పృథక్ప్రపదపాదతలపార్ష్ణయః షట్పంచచతురఙులవిస్తృతాః| చతుర్దశైవాయామేన పాదశ్చతుర్దశైవ పరిణాహేన| తథా గుల్ఫౌ జంఘామధ్యం చ| చతురంగులోత్సేధః పాదః| అష్టాదశాయామా జంఘా షోడశ పరిణాహేన| చతురంగులం జాను షోడశాంగులపరిణాహం| ఊరు త్రింశత్పరిణాహావష్టాదశాయామౌ| వృషణౌ షడాయామౌ పరిణాహేన చాష్టాంగులౌ| మేఢ్రః షడంగులాయామోఽర్ద్ధపంచపరిణాహః| షోడశవిస్తారా కటీ పంచాశత్పరిణాహా| దశాంగులం బస్తిశిరః| ద్వాదశాంగులముదరం| దశవిస్తారే ద్వాదశాయామే పార్శ్వే| ద్వాదశోత్సేధం త్రికం| అష్టాదశోత్సేధం పృష్ఠం| ద్వాదశకం స్తనాంతరం| ద్వ్యంగులః స్తనపర్యంతః| చతుర్వింశత్యంగులవిశాలం ద్వాదశోత్సేధమురః| ద్వ్యంగులం హృదయం| అష్టకౌ స్కంధౌ కక్షే చ| షట్కావంసౌ| షోడశాకౌ ప్రబాహూ| పంచదశకౌ ప్రపాణీ| దశాంగులౌ పాణీ| తత్రాపి పంచాంగులా మధ్యమాంగులిః| తతోఽర్ధాంగులహీనే ప్రదేశిన్యనామికే| సార్ధవ్యంగులౌ కనిష్ఠికాంగుష్టౌ| చతురుత్సేధా ద్వావింశతిపరిణాహా శిరోధరా| ద్వాదశోత్సేధం చతుర్వింశతిపరిణాహమాననం| పంచాంగులమాస్యం| చతురంగులం పృథక్ చిబుకౌష్ఠనాసాదృష్ఠ్యంతరకర్ణలలాటం| శంఖగండాశ్చతురంగులాః| త్రిభాగాంగులవిస్తారా నాసాపుటమర్యాదా| ద్వయంగులాయతమంగుష్ఠోదరవిస్తృతం నేత్రం| తత్ర శుక్లాత్తృతీయాంశః కృష్ణః| కృష్ణాన్నవమాంశా మసూరదలమాత్రా దృష్టిః| షడంగులోత్సేధం ద్వాత్రింశత్పరిణాహం శిర ఇతి| సర్వం పునః శరీరమంగులాని చతురశీతిః| తదాయామవిస్తారసమం సమముచ్యతే| తత్ర యథోక్తపరిమాణమిష్టం| తథా స్నాతానులిప్తమాపాదానుపూర్వ్యా శుష్యద్వరం| అనిష్టం హీనమధికం వా యథోక్తప్రమాణాదితి|" ఇతి| సత్త్వాదిప్రకృతీనాం తిసృణాం కథం సుఖదుఃఖానుభవః స్యాత్ ? ఇత్యాహ-

Adhikarana satvAdiprakRutInAM suKaduHKAnuBavaprakAraH (119) · Śloka 119

అనుత్సేకమదైన్యం చ సుఖం దుఃఖం చ సేవతే| సత్వవాంస్తప్యమానస్తు రాజసో నైవ తామసః||119||

అనుత్సేకం కృత్వా-అభిమానం హిత్వా, సత్త్వవాన్ పురుషః సుఖం సేవతే-అనుభవతి| తథా, అదైన్యం-కార్పణ్యం హిత్వా, దుఃఖం సేవతే-అనుభవతి| తప్యమానస్త్వితి| తుర్వ్యతిరేకే భిన్నక్రమే| రాజసః పునః పురుషః తప్యమానోఽహమేవామునా ప్రకృష్టేనానన్యసాధారణేన సుఖేన సుఖిత్యేవం సుఖం సేవతే| అహంకారాక్రాంతమానసోఽహమేవేదం దుఃఖం సోఢుం శక్త ఇత్యేవం రాజసో నరో దుఃఖమనుభవతి| తామసః పునః పురుషో నైవ సుఖం సేవతే, న దుఃఖం, అత్యంతమూఢత్వాత్| నాసౌ సుఖేన సుఖీ, న చ దుఃఖేన దుఃఖీ, ప్రాప్తతృతీయావస్థో యథా పురుషః| ఏవం ద్వంద్వప్రకృతిరపి సుఖం న సేవతే నాపి దుఃఖం, అత్యంతమూఢత్వాత్| సమసత్త్వాదిప్రకృతిస్త్వనుత్సిక్తోఽదీనః సన్ సుఖదుఃఖే సేవతే|

Adhikarana AyurvRuddhikaro gaNaH (3) · Śloka 3

ఇదానీం ప్రధానఫలదాయి యత్ప్రధానం ప్రశ్స్తం లక్షణం వపుషః, తద్దర్శయితుమాహ దానశీలదయాసత్యబ్రహ్మచర్యకృతజ్ఞతాః| రసాయనాని మైత్రీ చ పుణ్యాయుర్వృద్ధికృద్గణః||120|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం ద్వితీయే శారీరస్థా- నేఽంగవిభాగో నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||

దానం-ధనాదిత్యాగః, తచ్ఛీలయతి-అభ్యస్యతి దానశీలః| "శీలికామి" ఇత్యాదినా ణః| దయా-దీనేష్వభ్యుపపత్తిః| మైత్రీ-సర్వసత్త్వానామాత్మభావనం| న కేవలం పూర్వోక్తం (శ్లో-106)- "స్వం స్వం హస్తత్రయం" ఇత్యాది "వర్ద్ధమానం శనైః" ఇత్యేతత్పర్యంతం యల్లక్షణం, తచ్ఛరీరస్యాయుర్వృద్ధ్యాదిహేతుః| యావదయం దానశీలాదిగణో మైత్ర్యవసానః పుణ్యాయుర్వృద్ధికృత్| దానాదయశ్చ యథాసంభవం కేచిత్పుణ్యకృతః, కేచిదాయుర్వృద్ధికృతః, కేచిదుభయకృతశ్చ| అన్యేభ్యశ్చ మహాపురుషలక్షణేభ్యోఽస్యైవ గణస్య జ్యాయస్త్వం ప్రతిపాదయతా శాస్త్రకృతాఽధ్యాయావసానే గ్రంథస్యాస్య నిర్దేశః కృత ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానేఽంగ విభాగో నామ తృతీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 3||