Adhikarana a~ggaviBAgaSArIrodhyAyaH (2) · Śloka 2
అథాతోఽంగవిభాగం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||
अथातोऽङ्गविभागं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaDa~ggama~ggam (1) · Śloka 1
అథ తాన్యేవాంగాని విభక్తుకామ ఆహ శిరోఽంతరాధిర్ద్వౌ బాహూ సక్థినీతి సమాసతః| షడంగమంగం ప్రత్యంగం తస్యాక్షిహృదయాదికం||1||
अथ तान्येवाङ्गानि विभक्तुकाम आह शिरोऽन्तराधिर्द्वौ बाहू सक्थिनीति समासतः| षडङ्गमङ्गं प्रत्यङ्गं तस्याक्षिहृदयादिकम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcamahABUtaguNAH (2) · Śloka 2
అతస్తమేవ ప్రత్యేకం మహాభూతగుణమాహ శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గంధః క్రమాదంగుణాః| ఖానిలాగ్న్యబ్భువాం|2|
अतस्तमेव प्रत्येकं महाभूतगुणमाह शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धः क्रमाद्ङ्गुणाः| खानिलाग्न्यब्भुवाम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttarottaramekaguNavRuddhyanvayaH (2) · Śloka 2
కిమేకైక ఏవాకాశస్యేవ వాయ్వాదీనాం యథోక్తో గుణః ? ఉతాన్యేఽపి సంతి ? ఇత్యాహ | ఏకగుణవృధ్ద్యన్వయః పరే||2||
किमेकैक एवाकाशस्येव वाय्वादीनां यथोक्तो गुणः ? उतान्येऽपि सन्ति ? इत्याह | एकगुणवृध्द्यन्वयः परे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahABUteByodehotpattiprakAraH (3-4) · Śloka 4
ఇదానీం యథాక్రమనిర్దిష్టేభ్యో భూతేభ్యో యే భావా భవంతి, తాన్ దర్శయతి తత్ర ఖాత్ ఖాని దేహేఽస్మిన్ శ్రోత్రం శబ్దో వివిక్తతా| వాతాత్స్పర్శత్వగుచ్ఛ్వాసా వహ్నేర్దృగ్రూపపక్తయః||3|| ఆప్యా జిహ్వారసక్లేదా ఘ్రాణగంధాస్థి పార్థివం| |4|
इदानीं यथाक्रमनिर्दिष्टेभ्यो भूतेभ्यो ये भावा भवन्ति, तान् दर्शयति तत्र खात् खानि देहेऽस्मिन् श्रोत्रं शब्दो विविक्तता| वातात्स्पर्शत्वगुच्छ्वासा वह्नेर्दृग्रूपपक्तयः||३|| आप्या जिह्वारसक्लेदा घ्राणगन्धास्थि पार्थिवम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dehe mAtRujapitRujaBAvAH (4-5) · Śloka 5
దేహేఽస్మిన్ కిం మాతృజం ? కిం పితృజం ? ఇత్యాహ | మృద్వత్ర మాతృజం రక్తమాంసమజ్జగుదాదికం||4|| పైతృకం తు స్థిరం శుక్రధమన్యస్థికచాదికం| చైతనం చిత్తమక్షాణి నానాయోనిషు జన్మ చ||5||
देहेऽस्मिन् किं मातृजम् ? किं पितृजम् ? इत्याह | मृद्वत्र मातृजं रक्तमांसमज्जगुदादिकम्||४|| पैतृकं तु स्थिरं शुक्रधमन्यस्थिकचादिकम्| चैतनं चित्तमक्षाणि नानायोनिषु जन्म च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyajaBAvAH (6) · Śloka 6
| సాత్మ్యజం త్వాయురారోగ్యమనాలస్యం ప్రభా బలం|6|
| सात्म्यजं त्वायुरारोग्यमनालस्यं प्रभा बलम्|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasajaBAvAH (6) · Śloka 6
| రసజం వపుషో జన్మ వృత్తిర్వృద్ధిరలోలతా||6||
| रसजं वपुषो जन्म वृत्तिर्वृद्धिरलोलता||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtvikAdiBAvAH (7-8) · Śloka 8
సాతివికం శౌచమాస్తిక్యం శుక్లధర్మరుచిర్మతిః| రాజసం బహుభాషిత్వం మానకృద్దంభమత్సరం||7|| తామసం భయమజ్ఞానం నిద్రాఽఽలస్యం విషాదితా| |8|
सातिविकं शौचमास्तिक्यं शुक्लधर्मरुचिर्मतिः| राजसं बहुभाषित्वं मानकृद्दम्भमत्सरम्||७|| तामसं भयमज्ञानं निद्राऽऽलस्यं विषादिता| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana evM BUtamayo dehaH (8) · Śloka 8
అధునా దేహాశ్రితసర్వభావోపసంహారం కుర్వన్ ప్రధానో యో భావో దేహస్య, తస్య ప్రాధాన్యం దర్శయన్నిదమాహ | ఇతి భూతమయో దేహః|8|
अधुना देहाश्रितसर्वभावोपसंहारं कुर्वन् प्रधानो यो भावो देहस्य, तस्य प्राधान्यं दर्शयन्निदमाह | इति भूतमयो देहः|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtsaptatvagutpattiH (7) · Śloka 9
ఇత్యేవమనేన గ్రంథేన దేహస్య భూతమయత్వమభిధాయ, ఇదానీం దేహస్య ప్రతిభాగశో నిరూపయన్నాహ | తత్ర సప్త త్వచోఽసృజః||8|| పచ్యమానాత్ప్రజాయంతే క్షీరాత్సంతానికా ఇవ| |9|
इत्येवमनेन ग्रन्थेन देहस्य भूतमयत्वमभिधाय, इदानीं देहस्य प्रतिभागशो निरूपयन्नाह | तत्र सप्त त्वचोऽसृजः||८|| पच्यमानात्प्रजायन्ते क्षीरात्सन्तानिका इव| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalAnirUpaNam (10) · Śloka 10
ఇదానీం కలా ఆహ | ధాత్వాశయాంతరక్లేదో విపక్వః స్వంస్వమూష్మణా||9|| శ్లేష్మస్నాయ్వపరాచ్ఛన్నః కలాఖ్యః కాష్ఠసారవత్| తాః సప్త|10|
इदानीं कला आह | धात्वाशयान्तरक्लेदो विपक्वः स्वंस्वमूष्मणा||९|| श्लेष्मस्नाय्वपराच्छन्नः कलाख्यः काष्ठसारवत्| ताः सप्त|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AdhArAH (10-11) · Śloka 11
కలాఖ్యం భావమాఖ్యాయ, ఆధారాఖ్యాన్ భావానాహ | సప్త చాధారా రక్తస్యాద్యః క్రమాత్ పరే||10|| కఫామపిత్తపక్వానాం వాయోర్మూత్రస్య చ స్మృతాః| గర్భాశయోఽష్టమః స్త్రీణాం పిత్తపక్వాశయాంతరే||11||
कलाख्यं भावमाख्याय, आधाराख्यान् भावानाह | सप्त चाधारा रक्तस्याद्यः क्रमात् परे||१०|| कफामपित्तपक्वानां वायोर्मूत्रस्य च स्मृताः| गर्भाशयोऽष्टमः स्त्रीणां पित्तपक्वाशयान्तरे||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana koShThA~ggAni (12) · Śloka 12
కోష్ఠాంగాని స్థితాన్యేషు హృదయం క్లోమ ఫుప్ఫుసం| యకృత్ప్లీహోందుకం వృక్కౌ నాభిడింభాంత్రబస్తయః||12||
कोष्ठाङ्गानि स्थितान्येषु हृदयं क्लोम फुप्फुसम्| यकृत्प्लीहोन्दुकं वृक्कौ नाभिडिम्भान्त्रबस्तयः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIvitasthAnAni (13) · Śloka 13
దశ జీవితధామాని శిరోరసనబంధనం| కంఠోఽస్రం హృదయం నాభిర్బస్తిః శుక్రౌజసీ గుదం||13||
दश जीवितधामानि शिरोरसनबन्धनम्| कण्ठोऽस्रं हृदयं नाभिर्बस्तिः शुक्रौजसी गुदम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SarIre jAlAdInAM saMKyA (14-16) · Śloka 16
జాలాని కండరాశ్చాంగే పృథక్ షోడశ నిర్దిశేత్| షట్ కూర్చాః సప్త సీవన్యో మేఢ్రజిహ్వాశిరోగతాః||14|| శస్త్రేణ తాః పరిహరేచ్చతస్రో మాంసరజ్జవః| చతుర్దశాస్థిసంఘాతాః, సీమంతా ద్విగుణా నవ||15|| అస్థ్నాం శతాని షష్టిశ్చ త్రీణి దంతనఖైః సహ| |16|
जालानि कण्डराश्चाङ्गे पृथक् षोडश निर्दिशेत्| षट् कूर्चाः सप्त सीवन्यो मेढ्रजिह्वाशिरोगताः||१४|| शस्त्रेण ताः परिहरेच्चतस्रो मांसरज्जवः| चतुर्दशास्थिसङ्ग़ाताः, सीमन्ता द्विगुणा नव||१५|| अस्थ्नां शतानि षष्टिश्च त्रीणि दन्तनख़ैः सह| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra dhanvantarimatam (16-17) · Śloka 17
| ధన్వంతరిస్తు త్రీణ్యాహ, సంధీనాం చ శతద్వయం||16|| దశోత్తరం| |17|
| धन्वन्तरिस्तु त्रीण्याह, सन्धीनां च शतद्वयम्||१६|| दशोत्तरं| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Atreyamatam (17) · Śloka 17
అథాత్రేయమతం బ్రూతే సహస్రే ద్వే నిజగాదాత్రినందనః| |17|
अथात्रेयमतं ब्रूते सहस्रे द्वे निजगादात्रिनन्दनः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17) · Śloka 17
| స్నావ్నాం నవశతీ|17|
| स्नाव्नां नवशती|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAyvAdInAM saMKyA (17-18) · Śloka 18
| పంచ పుంసాం పేశీశతాని తు||17|| అధికా వింశతిః స్త్రీణాం యోనిస్తనసమాశ్రితాః| |18|
| पञ्च पुंसां पेशीशतानि तु||१७|| अधिका विंशतिः स्त्रीणां योनिस्तनसमाश्रिताः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirANAM saMKyA (18-19) · Śloka 19
ఇదానీం సిరాః సంఖ్యాతుమాహ | దశ మూలసిరా హృత్స్థాస్తాః సర్వం సర్వతో వపుః||18|| రసాత్మకం వహంత్యోజస్తన్నిబద్ధం హి చేష్టితం| |19|
इदानीं सिराः सङ्ख्यातुमाह | दश मूलसिरा हृत्स्थास्ताः सर्वं सर्वतो वपुः||१८|| रसात्मकं वहन्त्योजस्तन्निबद्धं हि चेष्टितम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsAM saMsthAnam (19-20) · Śloka 20
ఇదానీం సంస్థానమాసాం నిర్దిశతి | స్థూలమూలాః సుసూక్ష్మాగ్రాః పత్రరేఖాప్రతానవత్||19|| భిద్యంతే తాస్తతః సప్తశతన్యాసాం భవంతి తు| |20|
इदानीम् संस्थानमासां निर्दिशति | स्थूलमूलाः सुसूक्ष्माग्राः पत्ररेखाप्रतानवत्||१९|| भिद्यन्ते तास्ततः सप्तशतन्यासां भवन्ति तु| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SAKAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (20-21) · Śloka 21
| తత్రైకైకం చ శాఖాయాం శతం, తస్మిన్న వేధయేత్||20|| సిరాం జాలంధరాం నామ తిస్రశ్చాభ్యంతరాశ్రితాః| |21|
| तत्रैकैकं च शाखायां शतं, तस्मिन्न वेधयेत्||२०|| सिरां जालन्धरां नाम तिस्रश्चाभ्यन्तराश्रिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SroNyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (21-22) · Śloka 22
| షోడశద్విగుణాః శ్రోణ్యాం, తాసాంద్వే ద్వే తు వంక్షణే||21|| ద్వే ద్వే కటికతరుణే శస్త్రేణాష్టౌ స్పృశేన్న తాః| |22|
| षोडशद्विगुणाः श्रोण्यां, तासांद्वे द्वे तु वङ्क्षणे||२१|| द्वे द्वे कटिकतरुणे शस्त्रेणाष्टौ स्पृशेन्न ताः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArshvayoH siraasaMkhyA avedyasirAshca (22) · Śloka 22
| పార్శ్వయోః షోడశైకైకామూర్ధ్వగాం వర్జయేత్తయోః||22||
| पार्श्वयोः षोडशैकैकामूर्ध्वगां वर्जयेत्तयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pRuShTe sirAsaMKyA avedyasirASca (23) · Śloka 23
ద్వాదశద్విగుణాః పృష్ఠే పృష్ఠవంశస్య పార్శ్వయోః| ద్వే ద్వే తత్రోర్ధ్వగామిన్యౌ న శస్త్రేణ పరామృశేత్||23||
द्वादशद्विगुणाः पृष्ठे पृष्ठवंशस्य पार्श्वयोः| द्वे द्वे तत्रोर्ध्वगामिन्यौ न शस्त्रेण परामृशेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jaThare sirAsaMKyA avedyasirASca (24) · Śloka 24
పృష్ఠవజ్జఠరే తాసాం మేహనస్యోపరి స్థితే| రోమరాజీముభయతో ద్వే ద్వే శస్త్రేణ న స్పృశేత్||24||
पृष्ठवज्जठरे तासां मेहनस्योपरि स्थिते| रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे शस्त्रेण न स्पृशेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana urasi sirAsaMKyA avedyasirASca (25-26) · Śloka 26
చత్వారింశదురస్యాసాం చతుర్దశ న వేధయేత్| స్తనరోహితతన్మూలహృదయే తు పృథగ్ద్వయం||25|| అపస్తంభాఖ్యయోరేకాం తథాఽపాలాపయోరపి| |26|
चत्वारिंशदुरस्यासां चतुर्दश न वेधयेत्| स्तनरोहिततन्मूलहृदये तु पृथग्द्वयम्||२५|| अपस्तम्भाख्ययोरेकां तथाऽपालापयोरपि| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grIvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (26-27) · Śloka 27
| గ్రీవాయాం పృష్ఠవత్తాసాం నీలే మన్యే కృకాటికే||26|| విధురే మాతృకాశ్చాష్టౌ షోడశేతి పరిత్యజేత్| |27|
| ग्रीवायां पृष्ठवत्तासां नीले मन्ये कृकाटिके||२६|| विधुरे मातृकाश्चाष्टौ षोडशेति परित्यजेत्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hanvoH sirAsaMKyA avedyasirASca (27) · Śloka 27
| హన్వోః షోడశ, తాసాం ద్వే సంధిబంధనకర్మణీ||27||
| हन्वोः षोडश, तासां द्वे सन्धिबन्धनकर्मणी||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28) · Śloka 28
జిహ్వాయాం హనువత్తాసామధో ద్వే రసబోధనే| ద్వే చ వాచఃప్రవర్తిన్యౌ|28|
जिह्वायां हनुवत्तासामधो द्वे रसबोधने| द्वे च वाचःप्रवर्तिन्यौ|२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsAyAM sirAsaMKyA avedyasirASca (28-29) · Śloka 29
| నాసాయాం చతురుత్తరా||28|| వింశతిర్గంధవేదిన్యౌ తాసామేకాం చ తాలుగాం| |29|
| नासायां चतुरुत्तरा||२८|| विंशतिर्गन्धवेदिन्यौ तासामेकां च तालुगाम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nayanayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (29-30) · Śloka 30
| షట్పంచాశన్నయనయోర్నిమేషోన్మేషకర్మణీ||29|| ద్వే ద్వే, అపాంగయోర్ద్వే చ తాసాం షడితి వర్జయేత్| |30|
| षट्पञ्चाशन्नयनयोर्निमेषोन्मेषकर्मणी||२९|| द्वे द्वे, अपाङ्गयोर्द्वे च तासां षडिति वर्जयेत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lalATe sirAsaMKyA avedyasirASca (30-31) · Śloka 31
| నాసానేత్రాశ్రితాః షష్టిర్లలాటే, స్థపనీశ్రితాం||30|| తత్రైకాం, ద్వే తథాఽఽవర్తౌ, చతస్త్రశ్చ కచాంతగాః| సప్తైవం వర్జయేత్తాసాం|31|
| नासानेत्राश्रिताः षष्टिर्ललाटे, स्थपनीश्रिताम्||३०|| तत्रैकां, द्वे तथाऽऽवर्तौ, चतस्त्रश्च कचान्तगाः| सप्तैवं वर्जयेत्तासाम्|३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karNayoH sirAsaMKyA avedyasirASca (31-32) · Śloka 32
| కర్ణయోః షోడశాత్ర తు||31|| ద్వే శబ్దబోధనే శంఖౌ సిరాస్తా ఏవ చాశ్రితాః| ద్వే శంఖసంధిగే తాసాం|32|
| कर्णयोः षोडशात्र तु||३१|| द्वे शब्दबोधने शङ्खौ सिरास्ता एव चाश्रिताः| द्वे शङ्खसन्धिगे तासाम्|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrdhni sirAsaMKyA avedyasirASca (32-33) · Śloka 33
| మూర్ధ్ని ద్వాదశ తత్ర తు||32|| ఏకైకాం పృథగుత్క్షేపసీమంతాధిపతిస్థితాం| |33|
| मूर्ध्नि द्वादश तत्र तु||३२|| एकैकां पृथगुत्क्षेपसीमन्ताधिपतिस्थिताम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAvarNanopayogakathanam (33) · Śloka 33
| ఇత్యవేధ్యవిభాగార్థం ప్రత్యంగం వర్ణితాః సిరాః||33||
| इत्यवेध्यविभागार्थं प्रत्यङ्गं वर्णिताः सिराः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avedhyAnAM saMKyA (34) · Śloka 34
అవేధ్యాస్తత్ర కార్త్స్నేన దేహేఽష్టానవతిస్తథా| సఙ్హ్కీర్ణా గ్రథితాః క్షుద్రా వక్రాః సంధిషు చాశ్రితాః||34||
अवेध्यास्तत्र कार्त्स्नेन देहेऽष्टानवतिस्तथा| सङ्ह्कीर्णा ग्रथिताः क्षुद्रा वक्राः सन्धिषु चाश्रिताः||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirANAM raktAdivahatvam (35-36) · Śloka 36
తాసాం శతానాం సప్తానాం పాదోఽస్రం వహతే పృథక్| వాతపిత్తకఫైర్జుష్టం శుద్ధం చైవం స్థితా మలాః||35|| శరీరమనుగృహ్ణంతి పీడయంత్యన్యథా పునః| |36|
तासां शतानां सप्तानां पादोऽस्रं वहते पृथक्| वातपित्तकफैर्जुष्टं शुद्धं चैवं स्थिता मलाः||३५|| शरीरमनुगृह्णन्ति पीडयन्त्यन्यथा पुनः| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAsravAhakAnAM lakShaNam (36-37) · Śloka 37
కింలక్షణాః సిరా వాతాదిజుష్టమస్రం వహంతి ? ఇత్యాహ | తత్ర శ్యావారుణాః సూక్ష్మాః పూర్ణరిక్తాః క్షణాత్సిరాః||36|| ప్రస్పందిన్యశ్చ వాతాస్రం వహంతే| |37|
किंलक्षणाः सिरा वातादिजुष्टमस्रं वहन्ति ? इत्याह | तत्र श्यावारुणाः सूक्ष्माः पूर्णरिक्ताः क्षणात्सिराः||३६|| प्रस्पन्दिन्यश्च वातास्रं वहन्ते| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAsravAhakAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37
పిత్తశోణితం| స్పర్శోష్ణాః శీఘ్రవాహిన్యో నీలపీతాః|37|
पित्तशोणितम्| स्पर्शोष्णाः शीघ्रवाहिन्यो नीलपीताः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPAsravAhakAnAM lakShaNam (37-38) · Śloka 38
| కఫం పునః||37|| గౌర్యః స్నిగ్ధాః స్థిరాః శీతాః| |38|
| कफं पुनः||३७|| गौर्यः स्निग्धाः स्थिराः शीताः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsRuShTAsravAhakAnAM lakShaNam (38) · Śloka 38
సంసృష్టం లింగసంకరే| |38|
संसृष्टं लिङ्गसङ्करे| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SuddhaSoNitavahAnAM rohiNInAM lakShaNam (38) · Śloka 38
| గూఢాః సమస్థితాః స్నిగ్ధా రోహిణ్యః శుద్ధశోణితం||38||
| गूढाः समस्थिताः स्निग्धा रोहिण्यः शुद्धशोणितम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nABisaMbaddhAH sirAH (39-40) · Śloka 40
ధమన్యో నాభిసంబద్ధా వింశతిశ్చతురుత్తరా| తాభిః పరివృతా నాభిశ్చక్రనాభిరివారకైః||39|| తాభిశ్చోర్ధ్వమధస్తిర్యగ్దేహోఽయమనుగృహ్యతే| |40|
धमन्यो नाभिसम्बद्धा विंशतिश्चतुरुत्तरा| ताभिः परिवृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः||३९|| ताभिश्चोर्ध्वमधस्तिर्यग्देहोऽयमनुगृह्यते| |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strIpuruShANAM dRuSyasrotAMsi (40-41) · Śloka 41
ఇదానీం స్త్రీపురుషాణాం దృశ్యాని స్రోతాంసి నిరుపయితుమాహ | స్రోతాంసి నాసికే కర్ణౌ నేత్రే పాయ్వాస్యమేహనం||40|| స్తనౌ రక్తపథశ్చేతి నారీణామధికంత్రయం| |41|
इदानीम् स्त्रीपुरुषाणां दृश्यानि स्रोतांसि निरुपयितुमाह | स्रोतांसि नासिके कर्णौ नेत्रे पाय्वास्यमेहनम्||४०|| स्तनौ रक्तपथश्चेति नारीणामधिकंत्रयम्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adRuSyaSyasrotAMsi (41-42) · Śloka 42
| జీవితాయతనాన్యంతః స్రోతాంస్యాహుస్త్రయోదశ||41|| ప్రాణధాతుమలాబ్భోన్నవాహీని| |42|
| जीवितायतनान्यन्तः स्रोतांस्याहुस्त्रयोदश||४१|| प्राणधातुमलाब्भोन्नवाहीनि| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTaviSuddhAnAM krameNa rogasuKakaratvam (42) · Śloka 42
అహితసేవనాత్| తాని దుష్టాని రోగాయ, విశుద్ధాని సుఖాయ చ||42||
अहितसेवनात्| तानि दुष्टानि रोगाय, विशुद्धानि सुखाय च||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM svadhAtusamavarNatvAdi (43) · Śloka 43
స్వధాతుసమవర్ణాని వృత్తస్థూలాన్యణూని చ| స్రోతాంసి దీర్ఘాణ్యాకృత్యా ప్రతానసద్దృశాని చ||43||
स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसद्दृशानि च||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhArAdInAM srotoduShTikaratvam (44) · Śloka 44
యతశ్చాహితాహారవిహారసేవనం స్రోతోదుష్టికారణం, అతస్తాని తద్దుష్టికారణాని వక్తి ఆహారశ్చ విహారశ్చ యః స్యాద్దోషగుణైః సమః| ధాతుభిర్విగుణో యశ్చ స్రోతసాం స ప్రదూషకః||44||
यतश्चाहिताहारविहारसेवनं स्रोतोदुष्टिकारणम्, अतस्तानि तद्दुष्टिकारणानि वक्ति आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM duShTilakShaNam (45) · Śloka 45
స్రోతాసాం దుష్టిః కథం జ్ఞాయతే ? ఇత్యాహ అతిప్రవృత్తిః సంగో వా సిరాణాం గ్రంథయోఽపి వా| విమార్గతో వా గమనం స్రోతసాం దుష్టిలక్షణం||45||
स्रोतासां दुष्टिः कथं ज्ञायते ? इत्याह अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM dvArANi (46) · Śloka 46
బిసానామివ సూక్ష్మాణి దూరం ప్రవిసృతాని చ| ద్వారాణి స్రోతసాం దేహే రసో యైరుపచీయతే||46||
बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं प्रविसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM vyadhe mohAdayaH (47-48) · Śloka 48
వ్యధే తు స్రోతసాం మోహకంపాధ్మానవమిజ్వరాః| ప్రలాపశూలవిణ్మూత్రరోధా మరణమేవ వా||47|| స్రోతోవిద్ధమతో వైద్యః ప్రత్యాఖ్యాయ ప్రసాధయేత్| ఉద్ధృత్య శల్యం యత్నేన సద్యఃక్షతవిధానతః||48||
व्यधे तु स्रोतसां मोहकम्पाध्मानवमिज्वराः| प्रलापशूलविण्मूत्ररोधा मरणमेव वा||४७|| स्रोतोविद्धमतो वैद्यः प्रत्याख्याय प्रसाधयेत्| उद्धृत्य शल्यं यत्नेन सद्यःक्षतविधानतः||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhanvantarimate pittaM pAcakam Atreyamate~aagniH pAcakaH (49) · Śloka 49
అన్నస్య పక్తా పిత్తం తు పాచకాఖ్యం పురేరితం| దోషధాతుమలాదీనామూష్మేత్యాత్రేయశాసనం||49||
अन्नस्य पक्ता पित्तं तु पाचकाख्यं पुरेरितम्| दोषधातुमलादीनामूष्मेत्यात्रेयशासनम्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhanvantarimate grahaNyeva pittadharA kalA (50-51) · Śloka 51
తదధిష్ఠానమన్నస్య గ్రహణాద్గ్రహణీ మతా| సైవ ధన్వంతరిమతే కలా పిత్తధరాహ్వయా||50|| ఆయూరారోగ్యవీర్యౌజోభూతధాత్వగ్నిపుష్టయే| స్థితా పక్వాశయద్వారి భుక్తమార్గార్గలేవ సా||51||
तदधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणाद्ग्रहणी मता| सैव धन्वन्तरिमते कला पित्तधराह्वया||५०|| आयूरारोग्यवीर्यौजोभूतधात्वग्निपुष्टये| स्थिता पक्वाशयद्वारि भुक्तमार्गार्गलेव सा||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavatI grahaNyannaM pAcayati abalA Amameva vimu~jcati (52) · Śloka 52
భుక్తమామాశయే రుధ్వా సా విపాచ్య నయత్యధః| బలవత్యబలా త్వన్నమామమేవ విముంచతి||52||
भुक्तमामाशये रुध्वा सा विपाच्य नयत्यधः| बलवत्यबला त्वन्नमाममेव विमुञ्चति||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnigrahaNyoH parasparamupakAryopakArakaBAvaH (53) · Śloka 53
అగ్నిగ్రహణ్యోరాధారాధేయభావతయాఽవస్థానాత్ పరస్పరబలాధానేనోపకర్యోపకారకభావః సంభావ్యత ఇత్యాహ గ్రహణ్యా బలమగ్నిర్హి స చాపి గ్రహణీబలః| దూషితేఽగ్నావతో దుష్టా గ్రహణీ రోగకారిణీ||53||
अग्निग्रहण्योराधाराधेयभावतयाऽवस्थानात् परस्परबलाधानेनोपकर्योपकारकभावः सम्भाव्यत इत्याह ग्रहण्या बलमग्निर्हि स चापि ग्रहणीबलः| दूषितेऽग्नावतो दुष्टा ग्रहणी रोगकारिणी||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAkasyAgnirhetuH (54) · Śloka 54
తచ్చాన్నం విపక్వమేవ దేహధాత్వాదిపోషణం, నాపక్వం| తస్య చాన్నపాకస్య హేతురగ్నిః, అత ఆహ యదన్నం దేహధాత్వోజోబలవర్ణాదిపోషణం| తత్రాగ్నిర్హేతురాహారాన్న హ్యపక్వాద్రసాదయః||54||
तच्चान्नं विपक्वमेव देहधात्वादिपोषणम्, नापक्वम्| तस्य चान्नपाकस्य हेतुरग्निः, अत आह यदन्नं देहधात्वोजोबलवर्णादिपोषणम्| तत्राग्निर्हेतुराहारान्न ह्यपक्वाद्रसादयः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SarIre~annapAkaprakAraH (55-56) · Śloka 56
"న హ్యపక్వాద్రసాదయః" ఇత్యుక్తం| అతః పాకస్యైవేతికర్తవ్యతాం నిరుపయన్నాహ అన్నం కాలేఽభ్యవహృతం కోష్ఠం ప్రాణానిలాహృతం| ద్రవైర్విభిన్నసంఘాతం నీతం స్నేహేన మార్ద్వం||55|| సంధుక్షితః సమానేన పచత్యామాశయస్థితం| ఔదర్యోఽగ్నిర్యథా బాహ్యః స్థాలీస్థం తోయతండులం||56||
"न ह्यपक्वाद्रसादयः" इत्युक्तम्| अतः पाकस्यैवेतिकर्तव्यतां निरुपयन्नाह अन्नं कालेऽभ्यवहृतं कोष्ठं प्राणानिलाहृतम्| द्रवैर्विभिन्नसङ्घातं नीतं स्नेहेन मार्द्वम्||५५|| सन्धुक्षितः समानेन पचत्यामाशयस्थितम्| औदर्योऽग्निर्यथा बाह्यः स्थालीस्थं तोयतण्डुलम्||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aByavahRutAdannAdeva krameNa kaPapittavAtAnAmIraNaM bRuMhaNaM ca (57-58) · Śloka 58
తస్యాన్నస్యేదానీమగ్నిసమీపస్థస్య యా అవస్థాస్తాః కథయన్ పునస్తమేవ పాకం నిర్దిశతి ఆదౌ షడ్రసమప్యన్నం మధురీభూతమీరయేత్| ఫేనీభూతం కఫం, యాతం విదాహాదమ్లతాం తతః||57|| పిత్తమామాశయాత్కుర్యాచ్యవమానం, చ్యుతం పునః| అగ్నినా శోషితం పక్వం పిండితం కటు మారుతం||58||
तस्यान्नस्येदानीमग्निसमीपस्थस्य या अवस्थास्ताः कथयन् पुनस्तमेव पाकं निर्दिशति आदौ षड्रसमप्यन्नं मधुरीभूतमीरयेत्| फेनीभूतं कफं, यातं विदाहादम्लतां ततः||५७|| पित्तमामाशयात्कुर्याच्यवमानं, च्युतं पुनः| अग्निना शोषितं पक्वं पिण्डितं कटु मारुतम्||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyAgnInAM karmANi (59) · Śloka 59
జాఠరస్యాగ్నేః కర్మాభిధాయ, ఇదానీమన్యేషామప్యగ్నీనాం కర్మాభిధాతుమాహ భౌమాప్యాగ్నేయవాయవ్యాః పంచోష్మాణః సనాభసాః| పంచాహారగుణాన్స్వాన్ స్వాన్ పార్థివాదీన్ పచంత్యను||59||
जाठरस्याग्नेः कर्माभिधाय, इदानीमन्येषामप्यग्नीनां कर्माभिधातुमाह भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः| पञ्चाहारगुणान्स्वान् स्वान् पार्थिवादीन् पचन्त्यनु||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BUtaguNAnAM BUtaguNapoShakatvaM (60) · Śloka 60
అనయా చోక్త్యా ఆహారః శరీరగతానాం భావానాం సమానగుణానాం గుణద్వారేణ వర్ద్ధనహేతుః,విపరీత గుణానాం చ క్షయహేతుః ఇతి ప్రతిపాదయతి యథాస్వం తే చ పుష్ణంతి పక్వా భూతగుణాన్ పృథక్| పార్థివాః పార్థివానేవ శేషాః శేషాంశ్చ దేహగాన్||60||
अनया चोक्त्या आहारः शरीरगतानां भावानां समानगुणानां गुणद्वारेण वर्द्धनहेतुः,विपरीत गुणानां च क्षयहेतुः इति प्रतिपादयति यथास्वं ते च पुष्णन्ति पक्वा भूतगुणान् पृथक्| पार्थिवाः पार्थिवानेव शेषाः शेषांश्च देहगान्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annasya dviprakAraH parimANaH (61) · Śloka 61
కిట్టం సారశ్చ తత్పక్వమన్నం సంభవతి ద్విధా| |61|
किट्टं सारश्च तत्पक्वमन्नं सम्भवति द्विधा| |६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrAdyutpattiH (61) · Śloka 61
కిట్టమపి యదేతన్నస్య పక్వస్య, తదప్యచ్ఛానచ్ఛభేదేన ద్విధేత్యాహ | తత్రాచ్ఛం కిట్టమన్నస్య మూత్రం విద్యాద్ధనం శకృత్||61||
किट्टमपि यदेतन्नस्य पक्वस्य, तदप्यच्छानच्छभेदेन द्विधेत्याह | तत्राच्छं किट्टमन्नस्य मूत्रं विद्याद्धनं शकृत्||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sArasya saptAgniBiH pAkaH (62) · Śloka 62
సారస్తు సప్తభిర్భూయో యథాస్వం పచ్యతేఽగ్నిభిః| |62|
सारस्तु सप्तभिर्भूयो यथास्वं पच्यतेऽग्निभिः| |६२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAduttarottaradhAtusaMBavaH (62-63) · Śloka 63
అముమర్థం ద్యోతయితుమువాచ | రసాద్రక్తం తతో మాంసం మాంసాన్మేదస్తతోఽస్థి చ||62|| అస్థ్నో మజ్జా తతః శుక్రం శుక్రాద్గర్భః ప్రజాయతే| |63|
अमुमर्थं द्योतयितुमुवाच | रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च||६२|| अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्गर्भः प्रजायते| |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM dhAtUnAM malAH (63-64) · Śloka 64
ఏవం రసాదీనాం ధాతూనాం ప్రసాదం దర్శయిత్వా, కిట్టం యథాక్రమం దర్శయితుమాహ | కఫః పిత్తం మలాః ఖేషు ప్రస్వేదో నఖరోమ చ||63|| స్నేహోఽక్షిత్వగ్విశామోజో ధాతూనాం క్రమశో మలాః| |64|
एवं रसादीनां धातूनां प्रसादं दर्शयित्वा, किट्टं यथाक्रमं दर्शयितुमाह | कफः पित्तं मलाः खेषु प्रस्वेदो नखरोम च||६३|| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः| |६४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtUnAmapi dvaividhyam (64) · Śloka 64
న కేవలామాహారస్య ప్రసాదకిట్టతయా ద్వైవిధ్యం, యావద్ధాతూనామప్యాహారరసాప్యాయితానాం ప్రసాదకిట్టతయా ద్వైవిధ్యమితి దర్శయన్నాహ | ప్రసాదకిట్టౌ ధాతూనాం పాకాదేవం ద్విధచ్ఛతః||64||
न केवलामाहारस्य प्रसादकिट्टतया द्वैविध्यम्, यावद्धातूनामप्याहाररसाप्यायितानां प्रसादकिट्टतया द्वैविध्यमिति दर्शयन्नाह | प्रसादकिट्टौ धातूनां पाकादेवं द्विधच्छतः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusnehaparaMparAprakAraH (65) · Śloka 65
పరస్పరోపసంస్తంభాద్ధాతుస్నేహపరంపరా| |65|
परस्परोपसंस्तम्भाद्धातुस्नेहपरम्परा| |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhArasya pariNatikAlaH (65-66) · Śloka 66
ఇదానీం పరిణతికాలమాహారస్య నిరుపయన్నాహ | కేచిదాహురహోరాత్రాత్షాడహాదపరే, పరే||65|| మాసేన యాతి శుక్రత్వమన్నం పాకక్రమాదిభిః| |66|
इदानीं परिणतिकालमाहारस्य निरुपयन्नाह | केचिदाहुरहोरात्रात्षाडहादपरे, परे||६५|| मासेन याति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| |६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BojyadhAtUnAM parivRuttiH (66) · Śloka 66
అథైతదన్నం రసాదిభావేన పరిణమచ్ఛుక్రత్వం యాతి| కించిచ్ఛిన్నం కృత్వాఽథ కాలవదనవరతం కృత్వా పాకక్రమేణ ? అత ఆహ | సంత్తతా భోజ్యధాతూనాం పరివృత్తిస్తు చక్రవత్||66||
अथैतदन्नं रसादिभावेन परिणमच्छुक्रत्वं याति| किञ्चिच्छिन्नं कृत्वाऽथ कालवदनवरतं कृत्वा पाकक्रमेण ? अत आह | सन्त्तता भोज्यधातूनां परिवृत्तिस्तु चक्रवत्||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuShyAdInAM sadyaH Sukrakaratvam (67) · Śloka 67
ఏవం పూర్వోక్తేన కాలావధినా వృష్యాద్యపి యద్వస్తుజాతం తదపి శుక్రత్వం యాతీత్యాశంకాయామిదమాహ వృష్యాదీని ప్రభావేణ సద్యః శుక్రాది కుర్వతే| |67|
एवं पूर्वोक्तेन कालावधिना वृष्याद्यपि यद्वस्तुजातं तदपि शुक्रत्वं यातीत्याशङ्कायामिदमाह वृष्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| |६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyadBeShajasyAhorAtrAtsvakarmakaratvam (67) · Śloka 67
| ప్రాయః కరోత్యహోరాత్రాత్కర్మాన్యదపి భేషజం||67||
| प्रायः करोत्यहोरात्रात्कर्मान्यदपि भेषजम्||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAnena rasadhAtuvikShepaNam ,rasasya svavaiguNyAdvikArakaratvam (68-69) · Śloka 69
ఆహారరసో రసధాతునా సహైకతమాపన్నో రసరక్తాదిభావేన పరిణమతి యావచ్చుక్రప్రసాదో గర్భత్వేనేత్యుక్తం| తత్కథం కదాచిదేకదేశే రోగకృద్గుధిరమాంసాద్యేకదేశవృద్ధిక్షయవికారకృత్త్వాద్భవతి ? ఇతి సంశయాపనోదార్థమిదమాహ వ్యానేన రసధాతుర్హి విక్షేపోచితకర్మణా| యుగత్పసర్వతోఽజస్రం దేహే విక్షిప్యతే సదా||68|| క్షిప్యమాణః ఖవైగుణ్యాద్ర్రసః సజ్జతి యత్ర సః| తస్మిన్వికారం కురుతే ఖే వర్షమివ తోయదః||69||
आहाररसो रसधातुना सहैकतमापन्नो रसरक्तादिभावेन परिणमति यावच्चुक्रप्रसादो गर्भत्वेनेत्युक्तम्| तत्कथं कदाचिदेकदेशे रोगकृद्गुधिरमांसाद्येकदेशवृद्धिक्षयविकारकृत्त्वाद्भवति ? इति संशयापनोदार्थमिदमाह व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा| युगत्पसर्वतोऽजस्रं देहे विक्षिप्यते सदा||६८|| क्षिप्यमाणः खवैगुण्याद्र्रसः सज्जति यत्र सः| तस्मिन्विकारं कुरुते खे वर्षमिव तोयदः||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmapi ekadeSaprakopaNam (70) · Śloka 70
దోషాణామపి చైవం స్యాదేకదేశప్రకోపణం| అన్నభౌతికధాత్వగ్నికర్మేతి పరిభాషితం||70||
दोषाणामपि चैवं स्यादेकदेशप्रकोपणम्| अन्नभौतिकधात्वग्निकर्मेति परिभाषितम्||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jaTharAgneH pAlanAdikarma (71-72) · Śloka 72
అన్నస్య పక్తా సర్వేషాం పక్తౄణామధికో మతః| తన్మూలాస్తే హి తద్వృద్ధిక్షయవృద్ధిక్షయాత్మకాః||71|| తస్మాత్తం విధివద్యుక్తైరన్నపానేంధనైర్హితైః| పాలయేత్ప్రయతస్తస్య స్థితౌ హ్యాయుర్బలస్థితిః||72||
अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणामधिको मतः| तन्मूलास्ते हि तद्वृद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकाः||७१|| तस्मात्तं विधिवद्युक्तैरन्नपानेन्धनैर्हितैः| पालयेत्प्रयतस्तस्य स्थितौ ह्यायुर्बलस्थितिः||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jaTharAgneScAturvidhyam (73) · Śloka 73
జాఠరాగ్నిమధునా చతుర్విధం వక్తి సమః సమానే స్థానస్థే విషమోఽగ్నిర్విమార్గగే| పిత్తాభిమూర్చ్చితే తీక్ష్ణో మందోఽస్మింకఫపీడితే||73||
जाठराग्निमधुना चतुर्विधं वक्ति समः समाने स्थानस्थे विषमोऽग्निर्विमार्गगे| पित्ताभिमूर्च्चिते तीक्ष्णो मन्दोऽस्मिन्कफपीडिते||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturvidhAgnerlakShaNam (74-76) · Śloka 76
సమోఽగ్నిర్విషమస్తీక్ష్ణో మందశ్చైవం చతుర్విధః| యః పచేత్సమ్యగేవాన్నం భుక్తం సమ్యక్ సమస్త్వసౌ||74|| విషమోఽసమ్యగప్యాశు సమ్యగ్వాఽపి చిరాత్పచేత్| తీక్ష్ణో వహ్నిః పచేచ్చీఘ్రమసమ్యగపి భోజనం||75|| మందస్తు సమ్యగప్యన్నముపయుక్తం చిరాత్పచేత్| కృత్వాఽఽస్యశోషాటోపాంత్రకూజనాధ్మానగౌరవం||76||
समोऽग्निर्विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्चैवं चतुर्विधः| यः पचेत्सम्यगेवान्नं भुक्तं सम्यक् समस्त्वसौ||७४|| विषमोऽसम्यगप्याशु सम्यग्वाऽपि चिरात्पचेत्| तीक्ष्णो वह्निः पचेच्चीघ्रमसम्यगपि भोजनम्||७५|| मन्दस्तु सम्यगप्यन्नमुपयुक्तं चिरात्पचेत्| कृत्वाऽऽस्यशोषाटोपान्त्रकूजनाध्मानगौरवम्||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dehabalasya traividhyam (77) · Śloka 77
సహజం కాలజం యుక్తికృతం దేహబలం త్రిధా| |77|
सहजं कालजं युक्तिकृतं देहबलं त्रिधा| |७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tasyapRuthaglakShaNam (77-78) · Śloka 78
| తత్ర సత్త్వశరీరోత్థం ప్రాకృతం సహజం బలం||77|| వయస్కృతమృతూత్థం చ కాలజం, యుక్తిజం పునః| విహారాహారజనితం తథోర్జస్కరయోగజం||78||
| तत्र सत्त्वशरीरोत्थं प्राकृतं सहजं बलम्||७७|| वयस्कृतमृतूत्थं च कालजं, युक्तिजं पुनः| विहाराहारजनितं तथोर्जस्करयोगजम्||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana deSa traividhyam (79) · Śloka 79
దేశోఽల్పవారిద్రునగో జాంగలః స్వల్పరోగదః| ఆనూపో విపరీతోఽస్మాత్సమః సాధారణః స్మృతః||79||
देशोऽल्पवारिद्रुनगो जाङ्गलः स्वल्परोगदः| आनूपो विपरीतोऽस्मात्समः साधारणः स्मृतः||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjAdInAM pramANam (80) · Śloka 80
ఏవం భూమిలక్షణం దేశముక్త్వా మజ్జాదీనాం పరిమాణార్థమాహ మజ్జమేదోవసామూత్రపిత్తశ్లేష్మశకృంత్యసృక్| రసో జలం చ దేహేఽస్మిన్నేకైకాంజలివర్ద్ధితం||80||
एवं भूमिलक्षणं देशमुक्त्वा मज्जादीनां परिमाणार्थमाह मज्जमेदोवसामूत्रपित्तश्लेष्मशकृन्त्यसृक्| रसो जलं च देहेऽस्मिन्नेकैकाञ्जलिवर्द्धितम्||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojAdInAM pramANam (81) · Śloka 81
పృథక్ స్వప్రసృతం ప్రోక్తమోజోమస్తిష్కరేతసాం| ద్వావంజలీ తు స్తన్యస్య చత్వారో రజసః స్త్రియాః||81||
पृथक् स्वप्रसृतं प्रोक्तमोजोमस्तिष्करेतसाम्| द्वावञ्जली तु स्तन्यस्य चत्वारो रजसः स्त्रियाः||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samaprakRuteridaM mAnam (82) · Śloka 82
సమధాతోరిదం మానం విద్యాద్వృద్ధిక్షయావతః||82||
समधातोरिदं मानं विद्याद्वृद्धिक्षयावतः||८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SukrAsRugAdiShu doShAdhikyena saptadhA prakRutiH (83) · Śloka 83
అధునా యదుక్రమాయుష్కామీయాధ్యాయే (హృ. సూ. అ. 1/9)- "శుక్రార్తవస్థైర్జన్మాదౌ విషేణేవ విషక్రిమేః| (తైశ్చ తిస్రః ప్రకృతయః" ఇత్యాది సూత్రస్యైవ వివరణమాహ శుక్రాసృగ్గర్భిణీభోజ్యచేష్టాగర్భాశయర్తుషు| యః స్యాద్దోషోఽధికస్తేన ప్రకృతిః సప్తధోదితా||83||
अधुना यदुक्रमायुष्कामीयाध्याये (हृ. सू. अ. १/९)- "शुक्रार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणेव विषक्रिमेः| (तैश्च तिस्रः प्रकृतयः" इत्यादि सूत्रस्यैव विवरणमाह शुक्रासृग्गर्भिणीभोज्यचेष्टागर्भाशयर्तुषु| यः स्याद्दोषोऽधिकस्तेन प्रकृतिः सप्तधोदिता||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmanilasya balatvam (84) · Śloka 84
విభుత్వాదాశుకారిత్వాద్వలిత్వాదన్యకోపనాత్| స్వాతంత్ర్యాద్బహురోగత్వాద్దోషాణాం ప్రవలోఽనిలః||84||
विभुत्वादाशुकारित्वाद्वलित्वादन्यकोपनात्| स्वातन्त्र्याद्बहुरोगत्वाद्दोषाणां प्रवलोऽनिलः||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaprakRutInAM lakShaNAni (85-89) · Śloka 89
ప్రాయోఽత ఏవ పవనాధ్యుషితా మనుష్యా దోషాత్మకాః స్ఫుటితధూసరకేశగాత్రాః| శీతద్విషశ్చలధృతిస్మృతిబుద్ధిచేష్టా- సౌహార్దదృష్టిగతయోఽతిబహుప్రలాపాః||85|| అల్పవిత్తబలజీవితనిద్రాః సన్నసక్తచలజర్జరవాచః| నాస్తికా బహుభుజః సవిలాసా గీతహాసమృగయాకలిలోలాః||86|| మధురామ్లపటూష్ణసాత్మ్యకాంక్షాః కృశదీర్ఘాకృతయః సశబ్దయాతాః| న దృఢా న జితేంద్రియా న చార్యా న చ కాంతాదయితా బహుప్రజా వా||87|| నేత్రాణి చైషాం ఖరధూసరాణి వృత్తాన్యచారూణి మృతోపమాని| ఉన్మీలితానీవ భవంతి సుప్తే శైలద్రుమాంస్తే గగనం చ యాంతి||88|| అధ్న్యా మత్సరాధ్మాతాః స్తేనాః ప్రోద్బద్ధపిండికాః| శ్వశృగాలోష్ట్రగృధ్రాఖుకాకానూకాశ్చ వాతికాః||89||
प्रायोऽत एव पवनाध्युषिता मनुष्या दोषात्मकाः स्फुटितधूसरकेशगात्राः| शीतद्विषश्चलधृतिस्मृतिबुद्धिचेष्टा- सौहार्ददृष्टिगतयोऽतिबहुप्रलापाः||८५|| अल्पवित्तबलजीवितनिद्राः सन्नसक्तचलजर्जरवाचः| नास्तिका बहुभुजः सविलासा गीतहासमृगयाकलिलोलाः||८६|| मधुराम्लपटूष्णसात्म्यकाङ्क्षाः कृशदीर्घाकृतयः सशब्दयाताः| न दृढा न जितेन्द्रिया न चार्या न च कान्तादयिता बहुप्रजा वा||८७|| नेत्राणि चैषां खरधूसराणि वृत्तान्यचारूणि मृतोपमानि| उन्मीलितानीव भवन्ति सुप्ते शैलद्रुमांस्ते गगनं च यान्ति||८८|| अध्न्या मत्सराध्माताः स्तेनाः प्रोद्बद्धपिण्डिकाः| श्वशृगालोष्ट्रगृध्राखुकाकानूकाश्च वातिकाः||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaprakRutilakShaNAni (90-95) · Śloka 95
అధునా పిత్తప్రకృతిలక్షణం ప్రస్తౌతి-పిత్తం వహ్నిర్వహ్నిజం వా యదస్మా త్పిత్తోద్రిక్తస్తీక్ష్ణతృష్ణాబుభుక్షః| గౌరోష్ణాంగస్తామ్రహస్తాంఘ్రివక్రః శూరో మానీ పింగకేశోఽల్పరోమా||90|| దయితమాల్యవిలేపనమండనః సుచరితః శుచిరాశ్రితవత్సలః| విభవసాహసబుద్ధిబలాన్వితో భవతి భీషు గతిర్ద్విషతామపి||91|| మేధావీ ప్రశిథిలసంధిబంధమాంసో నారీణామనభిమతోఽల్పశుక్రకామః| ఆవాసః పలితతరంగనీలికానాం భుంక్తేఽన్నం మధురకషాయతిక్తశీతం||92|| ఘర్మద్వేషీ స్వేదనః పూతిగంధి ర్భూర్యుచ్చారక్రోధపానాశనేర్ష్యః| సుప్తః పశ్యేత్కర్ణికారంపలాశాన్ దిగ్దాహోల్కావిద్యుదర్కానలాంశ్చ||93|| తనూని పింగాని చలాని చైషాం తన్వల్పపక్ష్మాణి హిమప్రియాణి| క్రోధేన మద్యేన రవేశ్చ భాసా రాగం వ్రజంత్యాశు విలోచనాని||94|| మధ్యాయుషో మధ్యబలాః పండితాః క్లేశభీరవః| వ్యాఘ్రర్క్షకపిమార్జారయక్షానూకాశ్చ పైత్తికాః||95||
अधुना पित्तप्रकृतिलक्षणं प्रस्तौति-पित्तं वह्निर्वह्निजं वा यदस्मा त्पित्तोद्रिक्तस्तीक्ष्णतृष्णाबुभुक्षः| गौरोष्णाङ्गस्ताम्रहस्ताङ्घ्रिवक्रः शूरो मानी पिङ्गकेशोऽल्परोमा||९०|| दयितमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः| विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि||९१|| मेधावी प्रशिथिलसन्धिबन्धमांसो नारीणामनभिमतोऽल्पशुक्रकामः| आवासः पलिततरङ्गनीलिकानां भुङ्क्तेऽन्नं मधुरकषायतिक्तशीतम्||९२|| घर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धि र्भूर्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः| सुप्तः पश्येत्कर्णिकारन्पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च||९३|| तनूनि पिङ्गानि चलानि चैषां तन्वल्पपक्ष्माणि हिमप्रियाणि| क्रोधेन मद्येन रवेश्च भासा रागं व्रजन्त्याशु विलोचनानि||९४|| मध्यायुषो मध्यबलाः पण्डिताः क्लेशभीरवः| व्याघ्रर्क्षकपिमार्जारयक्षानूकाश्च पैत्तिकाः||९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SleShmaprakRutilakShaNAni (96-103) · Śloka 103
శ్లేష్మా సోమః శ్లేష్మలస్తేన సౌమ్యో గూఢస్నిగ్ధశ్లిష్టసంధ్యస్థిమాంసః| క్షుత్తృడ్దుఃఖక్లేశఘర్మైరతప్తో బుద్ధ్యా యుక్తః సాత్వికః సత్యసంధః||96|| ప్రియంగుదూర్వాశరకాండశస్త్ర- గోరోచనాపద్మసువర్ణవర్ణః| ప్రలంబబాహుః పృథుపీనవక్షా మహాలలాటో ఘననీలకేశః||97|| మృద్వంగః సమసువిభక్తచారుదేహో బహ్నోజోరతిరసశుక్రపుత్రభృత్యః| ధర్మాత్మా వదతి న నిష్ఠురం చ జాతు ప్రచ్ఛన్నం వహతి దృఢం చిరం చ వైరం||98|| సమదద్విరదేంద్రతుల్యయాతో జలదాంభోధిమృదంగసింహఘోషః| స్మృతిమానభియోగవాన్ వినీతో న చ బాల్యేఽప్యతిరోదనో న లోలః||99|| తిక్తం కషాయం కటుకోష్ణరూక్ష- మల్పం స భుంక్తే బలవాంస్తథాఽపి| రక్తాంతసుస్నిగ్ధవిశాలదీర్ఘ- సువ్యక్తశుక్లాసితపక్ష్మలాక్షః||100|| అల్పవ్యాహారక్రోధపానాశనేహః ప్రాజ్యాయుర్విత్తో దీర్ఘదర్శీ వదాన్యః| శ్రాద్ధో గంభీరః స్థూలలక్షః క్షమావా- నార్యో నిద్రాలుర్దీర్ఘసూత్రః కృతజ్ఞః||101|| ఋజుర్విపశ్చిత్సుభగః సులజ్జో భక్తో గురూణాం స్థిరసౌహృదశ్చ| స్వప్నే సపద్మాన్సవిహంగమాలాం- స్తోయాశయాన్ పశ్యతి తోయదాంశ్చ||102|| బ్రహ్మరుద్రేంద్రవరుణతార్క్ష్యహంసగజాధిపైః| శ్లేష్మప్రకృతయస్తుల్యాస్తథా సింహాశ్వగోవృషైః||103||
श्लेष्मा सोमः श्लेष्मलस्तेन सौम्यो गूढस्निग्धश्लिष्टसन्ध्यस्थिमांसः| क्षुत्तृड्दुःखक्लेशघर्मैरतप्तो बुद्ध्या युक्तः सात्विकः सत्यसन्धः||९६|| प्रियङ्गुदूर्वाशरकाण्डशस्त्र- गोरोचनापद्मसुवर्णवर्णः| प्रलम्बबाहुः पृथुपीनवक्षा महाललाटो घननीलकेशः||९७|| मृद्वङ्गः समसुविभक्तचारुदेहो बह्नोजोरतिरसशुक्रपुत्रभृत्यः| धर्मात्मा वदति न निष्ठुरं च जातु प्रच्छन्नं वहति दृढं चिरं च वैरम्||९८|| समदद्विरदेन्द्रतुल्ययातो जलदाम्भोधिमृदङ्गसिंहघोषः| स्मृतिमानभियोगवान् विनीतो न च बाल्येऽप्यतिरोदनो न लोलः||९९|| तिक्तं कषायं कटुकोष्णरूक्ष- मल्पं स भुङ्क्ते बलवांस्तथाऽपि| रक्तान्तसुस्निग्धविशालदीर्घ- सुव्यक्तशुक्लासितपक्ष्मलाक्षः||१००|| अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेहः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः| श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्षः क्षमावा- नार्यो निद्रालुर्दीर्घसूत्रः कृतज्ञः||१०१|| ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सुलज्जो भक्तो गुरूणां स्थिरसौहृदश्च| स्वप्ने सपद्मान्सविहङ्गमालां- स्तोयाशयान् पश्यति तोयदांश्च||१०२|| ब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणतार्क्ष्यहंसगजाधिपैः| श्लेष्मप्रकृतयस्तुल्यास्तथा सिंहाश्वगोवृषैः||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvandvasarvadoShaprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104
ప్రకృతీర్ద్వయసర్వాత్థా ద్వంద్వసర్వగుణోదయే| |104|
प्रकृतीर्द्वयसर्वात्था द्वन्द्वसर्वगुणोदये| |१०४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satvAdiprakRutilakShaNam (104) · Śloka 104
| శౌచాస్తిక్యాదిభిశ్చైవం గుణైర్గుణమయీర్వదేత్||104||
| शौचास्तिक्यादिभिश्चैवं गुणैर्गुणमयीर्वदेत्||१०४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vayoviBAgAdi (105) · Śloka 105
వయస్త్వాషోడశాద్వాలం తత్ర ధాత్వింద్రియౌజసాం| వృద్ధిరాసప్తతేర్మధ్యం తత్రావృద్ధిః పరం క్షయః||105||
वयस्त्वाषोडशाद्वालं तत्र धात्विन्द्रियौजसाम्| वृद्धिरासप्ततेर्मध्यं तत्रावृद्धिः परं क्षयः||१०५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vapuShaH suKAyuShoH pAtratvam (106-107) · Śloka 107
స్వం స్వం హస్తత్రయం సార్ద్ధం వపుః పాత్రం సుఖాయుషోః| న చ యద్యుక్తముద్రిక్తైరష్టాభిర్నిందితైర్నిజైః||106|| అరోమశాసితస్థూలదీర్ఘత్వైః సవిపర్యయైః| |107|
स्वं स्वं हस्तत्रयं सार्द्धं वपुः पात्रं सुखायुषोः| न च यद्युक्तमुद्रिक्तैरष्टाभिर्निन्दितैर्निजैः||१०६|| अरोमशासितस्थूलदीर्घत्वैः सविपर्ययैः| |१०७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suKAyuH pAtrasya vapuSho lakShaNAni (107-114) · Śloka 114
| సుస్నిగ్ధా మృదవః సూక్ష్మా నైకమూలాః స్థిరాః కచాః||107|| లలాటమున్నతం శ్లిష్టశంఖమర్ధేందుసన్నిభం| కర్ణౌ నీచోన్నతౌ పశ్చాన్మహాంతౌ శ్లిష్టమాంసలౌ||108|| నేత్రే వ్యక్తాసితసితే సుబద్ధఘనపక్ష్మణీ| ఉన్నతాగ్రా మహోచ్ఛ్వాసా పీనర్జుర్నాసికా సమా||109|| ఓష్ఠౌ రక్తావనుద్దృత్తౌ, మహత్యౌ నోల్బణే హనూ| మహదాస్యం, ఘనా దంతాః స్నిగ్ధాః శ్లక్ష్ణాః సితాఃసమాః||110|| జిహ్వా రక్తాఽఽయతా తన్వీ, మాంసలం చిబుకం మహత్| గ్రీవా హ్రస్వా ఘనా వృత్తా, స్కంధావున్నతపీవరౌ||111|| ఉదరం దక్షిణావర్తగూఢనాభి సమున్నతం| తనురక్తోన్నతనఖం స్నిగ్ధమాతామ్రమాంసలం||112|| దీర్ఘాచ్ఛిద్రాంగులి మహత్పాణిపాదం ప్రతిష్ఠితం| గూఢవంశం బృహత్పృష్ఠం, నిగూఢాః సంధయో దృఢాః||113|| ధీరః స్వరోఽనునాదీ చ, వర్ణః స్నిగ్ధః స్థిరప్రభః| |114|
| सुस्निग्धा मृदवः सूक्ष्मा नैकमूलाः स्थिराः कचाः||१०७|| ललाटमुन्नतं श्लिष्टशङ्खमर्धेन्दुसन्निभम्| कर्णौ नीचोन्नतौ पश्चान्महान्तौ श्लिष्टमांसलौ||१०८|| नेत्रे व्यक्तासितसिते सुबद्धघनपक्ष्मणी| उन्नताग्रा महोच्छ्वासा पीनर्जुर्नासिका समा||१०९|| ओष्ठौ रक्तावनुद्दृत्तौ, महत्यौ नोल्बणे हनू| महदास्यं, घना दन्ताः स्निग्धाः श्लक्ष्णाः सिताःसमाः||११०|| जिह्वा रक्ताऽऽयता तन्वी, मांसलं चिबुकं महत्| ग्रीवा ह्रस्वा घना वृत्ता, स्कन्धावुन्नतपीवरौ||१११|| उदरं दक्षिणावर्तगूढनाभि समुन्नतम्| तनुरक्तोन्नतनखं स्निग्धमाताम्रमांसलम्||११२|| दीर्घाच्छिद्राङ्गुलि महत्पाणिपादं प्रतिष्ठितम्| गूढवंशं बृहत्पृष्ठं, निगूढाः सन्धयो दृढाः||११३|| धीरः स्वरोऽनुनादी च, वर्णः स्निग्धः स्थिरप्रभः| |११४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pRuShTAdInAM prASastyam (114) · Śloka 114
| స్వభాజం స్థిరం సత్త్వమవికారి విపత్స్వపి||114||
| स्वभाजं स्थिरं सत्त्वमविकारि विपत्स्वपि||११४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vapuShaH SuBatvam (115) · Śloka 115
ఉత్తరోత్తరసుక్షేత్రం వపుర్గర్భాదినీరుజం| ఆయామజ్ఞానవిజ్ఞానైర్వర్ద్ధమానం శనైః శుభం||115||
उत्तरोत्तरसुक्षेत्रं वपुर्गर्भादिनीरुजम्| आयामज्ञानविज्ञानैर्वर्द्धमानं शनैः शुभम्||११५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvaguNopete SarIre SaradAM SatamAyuH (116) · Śloka 116
ఇతి సర్వగుణోపేతే శరీరే శరదాం శతం| ఆయురైశ్వర్యమిష్టాశ్చ సర్వే భావాః ప్రతిష్ఠితాః||116||
इति सर्वगुणोपेते शरीरे शरदां शतम्| आयुरैश्वर्यमिष्टाश्च सर्वे भावाः प्रतिष्ठिताः||११६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balapramANaj~jAnam (117-118) · Śloka 118
ఏవం వపుషః ప్రశస్తలక్షణముక్త్వా బలప్రమాణజ్ఞానార్థమాహ త్వగ్రక్తాదీని సత్త్వాంతాన్యగ్ర్యాణ్యష్టౌ యథోత్తరం| బలప్రమాణజ్ఞానార్థం సారాణ్యుక్తాని దేహినాం||117|| సారైరుపేతః సర్వైః స్యాత్పరం గౌరవసంయుతః| సర్వారంభేషు చాశావాన్సహిష్ణుః సన్మతిః స్థిరః||118||
एवं वपुषः प्रशस्तलक्षणमुक्त्वा बलप्रमाणज्ञानार्थमाह त्वग्रक्तादीनि सत्त्वान्तान्यग्र्याण्यष्टौ यथोत्तरम्| बलप्रमाणज्ञानार्थं साराण्युक्तानि देहिनाम्||११७|| सारैरुपेतः सर्वैः स्यात्परं गौरवसंयुतः| सर्वारम्भेषु चाशावान्सहिष्णुः सन्मतिः स्थिरः||११८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satvAdiprakRutInAM suKaduHKAnuBavaprakAraH (119) · Śloka 119
అనుత్సేకమదైన్యం చ సుఖం దుఃఖం చ సేవతే| సత్వవాంస్తప్యమానస్తు రాజసో నైవ తామసః||119||
अनुत्सेकमदैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते| सत्ववांस्तप्यमानस्तु राजसो नैव तामसः||११९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyurvRuddhikaro gaNaH (3) · Śloka 3
ఇదానీం ప్రధానఫలదాయి యత్ప్రధానం ప్రశ్స్తం లక్షణం వపుషః, తద్దర్శయితుమాహ దానశీలదయాసత్యబ్రహ్మచర్యకృతజ్ఞతాః| రసాయనాని మైత్రీ చ పుణ్యాయుర్వృద్ధికృద్గణః||120|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం ద్వితీయే శారీరస్థా- నేఽంగవిభాగో నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||
इदानीं प्रधानफलदायि यत्प्रधानं प्रश्स्तं लक्षणं वपुषः, तद्दर्शयितुमाह दानशीलदयासत्यब्रह्मचर्यकृतज्ञताः| रसायनानि मैत्री च पुण्यायुर्वृद्धिकृद्गणः||१२०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्था- नेऽङ्गविभागो नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon