Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
vikr̥tivijñānīyādhyāyādanantaraṁ dūtādivijñānīyādhyāyārambhē'yaṁ sambandhaḥ| uktamāyuḥpramāṇaṁ svasthāturāṇāṁ rūpēndriyasvaracchāyādivikr̥tilakṣaṇaiḥ pratiniyataviśiṣṭavyādhilakṣaṇairapi| ayaṁ punaradhyāyō dūtādyāśrayaiḥ śubhāśubhanimittaiḥ śubhāśubhaṁ sūcayitumārabhyatē _
Adhikarana dUtAdivij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō dūtādivijñānīyaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē||2||
अथातो दूतादिविज्ञानीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
dūtaḥ-strīpuruṣādirya āturēṇa prēṣyatē sa kathyatē| dūta ādiryēṣāṁ tē dūtādayaḥ| ādigrahaṇādvaidyasya gr̥hānnirgaccataḥ pathi gaccatō yāvadāturagr̥hē pravēśaḥ, praviṣṭasyāpi yāni śubhā śubhasūcakāni nimittāni dr̥śyantē śrūyantē ca, tēṣāṁ parigrahaḥ| dūtādīnāṁ vijñānaṁ dūtādivijñānam| yathaitē dūtādayaḥ śubhā ētē'śubhā iti viśiṣṭaṁ-niścitaṁ, jñānaṁ-avabōdhaḥ, pariccēda ityarthaḥ| tasmai hitō dūtādivijñānīyaḥ| śēṣaṁ pūrvavadvyākhyēyam|
Adhikarana pAKaNDAdidUtAnAM SuBASuBasUcakatvam (1) · Śloka 1
pākhaṇḍāśramavarṇānāṁ savarṇāḥ karmasiddhayē| ta ēva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattayē||1||
पाखण्डाश्रमवर्णानां सवर्णाः कर्मसिद्धये| त एव विपरीताः स्युर्दूताः कर्मविपत्तये||१||
🔊 Audio coming soon
pākhaṇḍaḥ-ṣaṇṇavatibhēdabhinnō vrātyaviśēṣaḥ| āśramāḥ-brahmacārigr̥hasthabhikṣuvaikhānasabhēdēna catvāraḥ| varṇāḥ-brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrāścatvāraḥ| tē ca pratilōmānulōmatō bahavaḥ| tēṣāṁ pākhaṇḍādīnāṁ yē savarṇāḥ-samānavarṇāstulyajātayō, dūtāstē ca karmasiddhayē-karmasidhdyarthaṁ bhavanti, karmasiddhiṁ sūcayantītyarthaḥ yathā-pākhaṇḍasya pākhāṇḍō dūtaḥ, brahmacāriṇō brahmacārī, gr̥hasthasya gr̥hasthō, vānaprasthasya vānaprasthō, bhikṣōrbhikṣuḥ yāvaccūdrasya śūdraḥ śubha iti| ta ēva-pākhaṇḍādayō, viparītāḥ-vijātīyāḥ savarṇā yē na bhavanti tē, karmavipattayē-cikitsānaiṣphalyāyabhavanti, cikitsānaiṣphalyaṁ sūcayantītyarthaḥ|
Adhikarana dInAdidUtA niShiddhAH (2-5) · Śloka 5
dīnaṁ bhītaṁ drutaṁ trastaṁ rūkṣāmaṅgalavādinam| śastriṇaṁ daṇḍinaṁ ṣaṇḍhaṁ muṇḍaśmaśrujaṭādharam||2|| amaṅgalāhvayaṁ krūrakarmāṇaṁ malinaṁ striyam| anēkaṁ vyādhitaṁ vyaṅgaṁ raktamālyānulēpanam||3|| tailapaṅkāṅkitaṁ jīrṇavivarṇārdraikavāsasam| kharōṣṭramahiṣārūḍhaṁ kāṣṭhalōṣṭādimardinam||4|| nānugaccēdbhiṣagdūtamāhvayantaṁ ca dūrataḥ| |5|
दीनं भीतं द्रुतं त्रस्तं रूक्षामङ्गलवादिनम्| शस्त्रिणं दण्डिनं षण्ढं मुण्डश्मश्रुजटाधरम्||२|| अमङ्गलाह्वयं क्रूरकर्माणं मलिनं स्त्रियम्| अनेकं व्याधितं व्यङ्गं रक्तमाल्यानुलेपनम्||३|| तैलपङ्काङ्कितं जीर्णविवर्णार्द्रैकवाससम्| खरोष्ट्रमहिषारूढं काष्ठलोष्टादिमर्दिनम्||४|| नानुगच्चेद्भिषग्दूतमाह्वयन्तं च दूरतः| |५|
🔊 Audio coming soon
savarṇamapi dūtaṁ dīnabhītādiviśēṣaṇaviśiṣṭaṁ yāvatkāṣṭhalōṣṭādimardinaṁ bhiṣag dr̥ṣṭvā nānugaccēccikitsānaiṣphalyāditi| rūkṣavādinaṁ-paruṣabhāṣiṇam| amaṅgalavādinaṁ-mariṣyatyasau patiṣyati na jīvatītyādyabhaṅgalavādī, tam| tathā, ṣaṇḍhaṁ-napuṁsakam| tathā, muṇḍaṁ-kr̥tavapanaṁ, śmaśru-mukhavyañjanaṁ, yasya sa ēvam| muṇḍaśmaśruścāsau jaṭādharaśca tam| tathā, amaṅgalaḥ-akalyāṇaḥ, āhvayō-nāma, yasya tam| vyaṅgaṁ-hīnāṅgam| tailapaṅkābhyāmaṅkitaṁ-digdham| tathā, jīrṇādikaṁ vāsō yasya tam| tathā, dūrādāhvayantaṁ-ākārayantaṁ, nānuyāyāt|
Adhikarana aSastacintAvacanAdau vaidye dUtAgamanaM mRutyusUcakam (5-7) · Śloka 7
| aśastacintāvacanē nagnē cindati bhindati||5|| juhvānē pāvakaṁ piṇḍān pittr̥bhyō nirvapatyapi| suptē muktakacē'bhyaktē rudatyaprayatē tathā||6|| vaidyē dūtā manuṣyāṇāmāgaccanti mumūrṣatām| |7|
| अशस्तचिन्तावचने नग्ने चिन्दति भिन्दति||५|| जुह्वाने पावकं पिण्डान् पित्तृभ्यो निर्वपत्यपि| सुप्ते मुक्तकचेऽभ्यक्ते रुदत्यप्रयते तथा||६|| वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्चन्ति मुमूर्षताम्| |७|
🔊 Audio coming soon
cintā ca vacanaṁ ca cintāvacanē, aśastē cintāvacanē yasyēti matvarthē bahuvrīhiḥ| vaidyē'śastacintāṁ kurvati, aśasta vacanaṁ cōccārayati| manuṣyāṇāṁ mumūrṣatāṁ-āsannamr̥tyūnāṁ, sambandhinō dūtā āyānti| mumūrṣatāmiti "āśaṅkāyāmupasaṅkhyānam (yāṁ san vaktavyaḥ) " iti san| "mriyatērluṅhliṅōśca" iti niyamādātmanēpadābhāvaḥ| tathā ca kimbhūtē ? nagnē-vivastrē, cindati bhindati kiñcit| tathā, pāvakaṁ-agniṁ juhvānē, pitr̥bhyaśca piṇḍān nirvapati-anuprayaccati, yāvadaprayatēaśucau| manuṣyāṇāmityupalakṣaṇam, stryādayō'pīha gr̥hyanta ēva|
Adhikarana deSaviSeShAdAvagato dUto~aSuBaH (7-8) · Śloka 8
| vikārasāmānyaguṇē dēśē kālē'thavā bhiṣak||7|| dūtamabhyāgataṁ dr̥ṣṭvā nāturaṁ tamupācarēt| |8|
| विकारसामान्यगुणे देशे कालेऽथवा भिषक्||७|| दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्| |८|
🔊 Audio coming soon
vikārēṇa-jvarādinā, sāmānyaḥ-tulyō, guṇō yasyāsau vikārasāmānyaguṇaḥ, tasmiṁstathāvidhē, dēśē kālē vā dūtamabhyāgataṁ-sammukhamāgaccantaṁ, dr̥ṣṭvā bhiṣaktamāturaṁ-dūtasya prēṣakaṁ, nōpacarēt| yathā,-kaphajē jvarādāvāmayē ghr̥tōdakādidravasamīpē dēśē'nūpē vā kālē vā pratyuṣasyāgatō dūtō'śubhaḥ| pittāmayē vahnyādinā santaptē dēśē kālē madhyāhnē dūtō'śubhaḥ| vārarōgē paruṣarūkṣasikatāpāṣāṇaśarkarādiviśiṣṭē dēśē kālē sāyāhnē dūtō'śubhaḥ| viparītastu śubhaḥ| cardimēhātīsārādiṣu sētubhaṅgō'śubhaḥ| ēṣvēva sētuvandhaḥ śubhaḥ|
Adhikarana vaidyasya pUrvadarSane mariShyato dUtAnAM vyApArAH (8-11) · Śloka 11
| spr̥śantō nābhināsāsyakēśarōmanakhadvijān||8|| guhyapr̥ṣṭhastanagrīvājaṭharānāmikāṅgulīḥ| kārpāsabusasīsāsthikapālamuśalōpalam||9|| mārjanīśūrpacailāntabhasmāṅgāradaśātuṣān| rajjūpānattulāpāśamanyadvā bhagnavicyutam||10|| tatpūrvadarśanē dūtā vyāharanti mariṣyatām| |11|
| स्पृशन्तो नाभिनासास्यकेशरोमनखद्विजान्||८|| गुह्यपृष्ठस्तनग्रीवाजठरानामिकाङ्गुलीः| कार्पासबुससीसास्थिकपालमुशलोपलम्||९|| मार्जनीशूर्पचैलान्तभस्माङ्गारदशातुषान्| रज्जूपानत्तुलापाशमन्यद्वा भग्नविच्युतम्||१०|| तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मरिष्यताम्| |११|
🔊 Audio coming soon
tadityanēna vaidyaḥ parāmr̥śyatē| tasya pūrvadarśanaṁ-prathamadarśanaṁ, tasmin sati tatkāla ēva, mariṣyatāṁ-āsannamaraṇānāṁ, sambandhinō dūtā nābhyāti spr̥śantō vyāharanti| "lakṣaṇahētvōḥ kriyāyāḥ" iti hētāvatra śatr̥pratyayaḥ| nābhyādisparśanaṁ hi mumūrṣudūtavyāharaṇasya hētuḥ| mumūrṣōrvayaṁ dūtā iti pratipādayantītyarthaḥ| anāmikāṅguliḥ-kanīyasīnikaṭasthitā| daśā-vastravartiḥ| upānat-carmapādukā| tulā-mānaviśēṣaḥ| na kēvalaṁ nābhyādi spr̥śantō'paramapi ca bhagnavicyutaṁ ca spr̥śanta iti yōjyam|
Adhikarana ardharAtrAdAgacCanto~aSuBAH (11-12) · Śloka 12
| tathā'rdharātrē madhyāhnē sandhyayōḥ parvavāsarē||11|| ṣaṣṭhīcaturthīnavamīrāhukētūdayādiṣu| bharaṇīkr̥ttikā''ślēṣāpūrvā''rdrāpaitryanair̥̄tē||12||
| तथाऽर्धरात्रे मध्याह्ने सन्ध्ययोः पर्ववासरे||११|| षष्ठीचतुर्थीनवमीराहुकेतूदयादिषु| भरणीकृत्तिकाऽऽश्लेषापूर्वाऽऽर्द्रापैत्र्यनैॠते||१२||
🔊 Audio coming soon
nābhyādikamaspr̥śantō'pyardharātrādiṣvāgaccantō mariṣyatāṁ dūtā vyāharanti| ardharātra iti "ahaḥsarvaikadēśa" ityatra cakārādac samāsāntaḥ| āgaccanta ityatrāpi yōjyam| paitryanair̥̄ta iti maghāmūlākhyē nakṣatrē| ādiśabdēnōtpātadarśanakr̥ṣṇacaturdaśyādayō gr̥hyantē| saṅgrahē'pyuktam (śa. a.12)- "madhyāhnōbhayasandhyārdharātracaturthīṣaṣṭhīnavamīparvadinēṣu grahōparāgōtpātadarśanabharaṇīkr̥ttikārdrā''ślēṣāmaghāmūlapūrvāsu cāśubhaḥ|" iti|
Adhikarana pratibaddhaM bruvati dUte nimitte cASuBe taM vaidyo nAnuvrajet (13) · Śloka 13
yasmiṁśca dūtē bruvati vākyamāturasaṁśrayam| paśyēnnimittamaśubhaṁ taṁ ca nānuvrajēdbhiṣak||13||
यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम्| पश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्||१३||
🔊 Audio coming soon
yasmin dūtē āturasaṁśrayaṁ-āturapratibaddhaṁ, vākyaṁ bruvati satyaśubhaṁ nimittaṁ bhiṣak paśyēt| taṁ-dūtamāturacikitsārthamāgataṁ, nānuvrajēt|
Adhikarana aSuBAni nimittAni (14-16) · Śloka 16
kim tadaśubhaṁ nimittam ? ityāha tadyathā vikalaḥ prētaḥ prētālaṅkāra ēva vā| cinnaṁ dagdhaṁ vinaṣṭaṁ vā tadvādīni vacāṁsi vā||14|| rasō vā kaṭukastīvrō gandhō vā kauṇapō mahān| sparśō vā vipulaḥ krūrō yadvā'nyadapi tādr̥śam||15|| tatsarvamabhitō vākyaṁ vākyakālē'thavā punaḥ| dūtamabhyāgataṁ dr̥ṣṭvā nāturaṁ tamupācarēt||16||
किम् तदशुभं निमित्तम् ? इत्याह तद्यथा विकलः प्रेतः प्रेतालङ्कार एव वा| चिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा||१४|| रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्| स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वाऽन्यदपि तादृशम्||१५|| तत्सर्वमभितो वाक्यं वाक्यकालेऽथवा पुनः| दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
tadyathāśabdō'śubhanimittasaṁdarśanasambandhārthaḥ| vikalaḥ-aṅgahīnaḥ kāṇakuṇṭhādikaḥ| prētō-mr̥ta ēva| prētālaṅkārō yō mr̥tasyānulēpanavastrādinā'laṅkārō vidhīyatē| cinnaṁ-rajjvādikam| dagdhaṁ-vastrādikam| vinaṣṭaṁ vā-ghaṭabhājanādikam| tadvādīni-cinnadagdhavinaṣṭavācakāni, vacāṁsi-vacanāni, śrōtrēṇa śrūyantē| rasō vā kaṭukastīvra ityanēna rasādhāraṁ dravyamanāhārapratibaddhamupalakṣayatē| rasō hi rasanēndriyagrahya ēva| tasmāt kaṭukarasādhiṣṭhitaṁ dravyaṁ maricādi kaṭukarasaśabdēnēha gr̥hyatē| lōkē'pi rasēna dravyaṁ vyapadiśyata ēva| yathā-idaṁ madhuraṁ dravyamidamamlamiti| tadēvamutkaṭakaṭukarasādhiṣṭhitaṁ dravyaṁ yadā cakṣuṣā gr̥hyatē vaidyēna, tadā na śubham| tīvragrahaṇādatīvrasya kuṭhērakādērnirāsaḥ| gandhaśca kauṇapō-mahān durgandhō'tiśayēna, tatkāla ēva ghrāṇēndriyēṇa gr̥hyatē, sparśō vā vistīrṇaḥ krūraḥ-atiduḥsahaḥ, tatkāla ēvāgnyādisambandhī sparśanēndriyēṇa gr̥hyatē, sō'śubhaḥ| yadvēti| athavā'paramapi yattādr̥śaṁvikalādyaśubhanimittasadr̥śamanirdiṣṭamapi raktakaravīrakusumādikaṁ, tatsarvaṁ vākyamabhitaḥ-āturāśrayādvākyādagrē, athavā vākyakālē-āturāśrayāvākyamadhyē vikalādyaśubhanimittaṁ tadānīmapyaśubhasūcakatvāt tasmin kālē, dūtamabhyāgataṁ-ābhimukhyēna tatkālamēvāgataṁ, dr̥ṣṭvā yēnāsau prēṣitō dūtastamāturaṁ nōpācarēt|
Adhikarana anyAnyapyaSuBAni nimittAni (17-23) · Śloka 23
athānyadapyaśubhaṁ nimittamāha hāhākranditamutkruṣṭamākruṣṭaṁ skhalanaṁ kṣutam| vastrātapatrapādatravyasanaṁ vyasanīkṣaṇam||17|| caityadhvajānāṁ pātrāṇāṁ pūrṇānāṁ ca nimajjanam| hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṁ bhasmapāṁsubhiḥ||18|| pathaḥccēdō'himārjāragōdhāsaraṭhavānaraiḥ| dīptāṁ prati diśaṁ vācaḥ krūrāṇāṁ mr̥gapakṣiṇām||19|| kr̥ṣṇadhānyaguḍōdaśvillavaṇāsavacarmaṇām| sarṣapāṇāṁ vasātailatr̥ṇapaṅkēndhanasya ca||20|| klībakrūraśvapākānāṁ jālavāgurayōrapi| carditasya purīṣasya pūtidurdarśanasya ca||21|| niḥsārasya vyavāyasya kārpāsādērarērapi| śayanāsanayānānāmuttānānāṁ tu darśanam||22|| nyubjānāmitarēṣāṁ ca pātrādīnāmaśōbhanam| |23|
अथान्यदप्यशुभं निमित्तमाह हाहाक्रन्दितमुत्क्रुष्टमाक्रुष्टं स्खलनं क्षुतम्| वस्त्रातपत्रपादत्रव्यसनं व्यसनीक्षणम्||१७|| चैत्यध्वजानां पात्राणां पूर्णानां च निमज्जनम्| हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांसुभिः||१८|| पथःच्चेदोऽहिमार्जारगोधासरठवानरैः| दीप्तां प्रति दिशं वाचः क्रूराणां मृगपक्षिणाम्||१९|| कृष्णधान्यगुडोदश्विल्लवणासवचर्मणाम्| सर्षपाणां वसातैलतृणपङ्केन्धनस्य च||२०|| क्लीबक्रूरश्वपाकानां जालवागुरयोरपि| चर्दितस्य पुरीषस्य पूतिदुर्दर्शनस्य च||२१|| निःसारस्य व्यवायस्य कार्पासादेररेरपि| शयनासनयानानामुत्तानानां तु दर्शनम्||२२|| न्युब्जानामितरेषां च पात्रादीनामशोभनम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
hāhākranditamityādikamaśōbhanamiti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| hāhēti kranditaṁ-ruditaṁ kvaṇanaṁ hāhākranditam| tathā, utkruṣṭaṁ uccaiḥ kr̥tvā kruṣṭaṁ, ākruṣṭaṁ-ākrōśaḥ| skhalanaṁ-patanaṁ, vaidyasyā'nyasya vā| kṣutaṁ-cikkā| vastrādīnāṁ-vaidyasya sambandhināṁ, vyasanaṁ-vināśaḥ| vyasanināṁ-āpadgatānāṁ, īkṣṇaṁ-ālōkanaṁ, na śōbhanamiti sarvatra yōjyam| caityādīnāṁ nimajjanaṁ-patanaṁ bruḍanaṁ ca| tathā, hata ityēvaṁrupāṇāmaniṣṭānāṁ-amaṅgalānāṁ, pravādāḥ-uccairuccaritāni vākyāni| dūṣaṇaṁ bhasmapāṁsubhiḥ-vaidyasyaiva pathi gaccatō bhasmanā pāṁsunā va vikiraṇamaśōbhanam, karmasiddhyabhāvādāturasyāpi maraṇasūcakatvāt| ēvamanyatrāpyubhayōraśōbhanatvaṁ yōjyam| pathaḥccēda iti mārgasya cēdaḥ| kaiḥ ? sarpamārjārādibhiḥ| saraṭhaḥ-sarpasadr̥śī raktavarṇādimukhī prāṇijātiścakralaṇḍa ityaparaparYāyaḥ| yasyāṁ diśi sūryaḥ sthitaḥ sā dīptā bhaṇyatē| tathā cōktam "aṅgāriṇyarkanirmuktā, dīptā tasyāṁ divākaraḥ| pradhūmitaiṣyarsūryā vai, śāntāḥ pañcētarā diśaḥ||" iti| dīptāṁ diśaṁ prati yā vācō-vāṇyaḥ, krūrāṇāṁ-kravyabhujāṁ, mr̥gāṇāṁ-dvīpiśr̥gālādīnāṁ, pakṣiṇāṁ-gr̥dhraśyēnādīnāṁ, tā aśōbhanā iti liṅgavipariṇāmēna sambandhaḥ| kr̥ṣṇadhānyādīnāṁ yaddarśanaṁ vaidyasya pathi gacchata āturagr̥hē praviśatō vā tadaśōbhanam, aśubhasūcakatvāt| udaśvit-takram| sarṣapō-raktābhāsaḥ| krūrō-niṣṭhruravādī| śvapākaḥ-cāṇdālaḥ| jālaṁ-ānāyaḥ| vāgurā-mr̥gabandhanī| pūtiḥ-durgandhiḥ| durdarśanaḥ-karālākr̥tiḥ| niḥsārasya-vyapētasārasya vastunaḥ| vyavāyasya-maithunasya| kārpāsādērityādiśabdēna kārpāsabusasīsādērdūtacintānirdiṣṭasya (ślō. 9) grahaṇam| kārpāsādēḥ padārthasya darśanaṁ pathi gaccata āturagr̥haṁ praviśatō vā'śōbhanam| arērdarśanamaśōbhanam| prakr̥tatvādvaisdyasyātmaśatrudarśanam| tathā, śayanādīnāmuttānānāṁ-ūrdhvamukhasthitapādānāṁ darśanam, tathētarēṣāṁ-pātrādīnāṁ ghaṭaśarāvōdañcanādīnāmadhōmukhānāṁ, darśanamaśōbhanam|
Adhikarana pakShiNaH SuBASuBAH (23-24) · Śloka 24
| puṁsaṁjñāḥ pakṣiṇō vāmāḥ strīsaṁjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ||23|| pradakṣiṇaṁ khagamr̥gā yantō, naivaṁ śvajambukāḥ| |24|
| पुंसंज्ञाः पक्षिणो वामाः स्त्रीसंज्ञा दक्षिणाः शुभाः||२३|| प्रदक्षिणं खगमृगा यन्तो, नैवं श्वजम्बुकाः| |२४|
🔊 Audio coming soon
puṁsaṁjñāḥ-puṁnāmānaḥ, pakṣiṇō-vartakādayō, vāmasthitāḥ praśastāḥ| strīnāmānō-balākāsārikādayō, dakṣiṇasthitāḥ śubhāḥ| pradakṣiṇamiti vāmāddakṣiṇaṁ gacchantaḥ khagamr̥gāḥ śubhāḥ| khagāḥ-kākāpārāvatādayaḥ| mr̥gāḥ-hariṇaiṇādayaḥ| yāntō naivaṁ śvajambukāḥ,-kintarhi ? dakṣiṇādvāmaṁ gaccantaḥ śubhā ityarthaḥ|
Adhikarana KagamRugAdayaH SuBASuBAH (24-25) · Śloka 25
| ayugmāśca mr̥gāḥ śastāḥ śastā nityaṁ ca darśanē||24|| cāṣabhāsabharadvājanakulaccāgabarhiṇaḥ| |25|
| अयुग्माश्च मृगाः शस्ताः शस्ता नित्यं च दर्शने||२४|| चाषभासभरद्वाजनकुलच्चागबर्हिणः| |२५|
🔊 Audio coming soon
ayugmāḥ-pañcasaptā pi(dayō), mr̥gāḥ śubhāḥ| cāṣādayō mayūrāntā nityaṁ darśanē-vāmatō dakṣiṇatō vā, śastāḥ|
Adhikarana ulUkAdayo darSane~aSuBAH (25) · Śloka 25
| aśubhaṁ sarvathōlūkabiḍālasaraṭhēkṣaṇam||25||
| अशुभं सर्वथोलूकबिडालसरठेक्षणम्||२५||
🔊 Audio coming soon
sarvathā-sarvēṇa prakārēṇa vāmatō dakṣiṇatō vā yugmānāma yugmānāṁ vā, ulūkādīnāṁ darśanamaśubham| kīrtanē tu praśastā ityēkē|
Adhikarana kolAdayaH kIrtane SuBAH darSane virute cASuBAH,vAnararkShAvato~anyathA (26) · Śloka 26
praśastāḥ kīrtanē kōlagōdhāhiśaśajāhakāḥ| na darśanē na virutē, vānararkṣāvatō'nyathā||26||
प्रशस्ताः कीर्तने कोलगोधाहिशशजाहकाः| न दर्शने न विरुते, वानरर्क्षावतोऽन्यथा||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aindraM dhanuraBimuKamaSuBamanyataH SuBam ,agnipUrNAdIni pAtrANyaSuBAni (27) · Śloka 27
dhanuraindraṁ ca lālāṭamaśubhaṁ, śubhamanyataḥ| agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca||27||
धनुरैन्द्रं च लालाटमशुभं, शुभमन्यतः| अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च||२७||
🔊 Audio coming soon
ēndraṁ dhanurlālāṭaṁ-abhimukhaṁ, aśubham| anyataḥ-puraḥsthitaṁ sammukhaṁ varjayitvā tiryak pr̥ṣṭhatō vā sthitaṁ, śubham| lālāṭamiti bhavārthē aṇ| lālāṭaśabdēnēha lalāṭasamīpō dēśō lakṣyatē, sammukhamityarthaḥ| pātrāṇyagnipūrṇānyaśōbhanāni| tathā binnāni-bhagnāni| tathā, viśikhāni-antaḥśūnyāni| na śubhānīti vacanavipariṇāmēna sambandhaḥ|
Adhikarana AturagRuhAnnirgacCaddadhyakShatAdima~ggalamaSuBam (28) · Śloka 28
vaidyasyāturagr̥hapravēśē śubhāśubhasūcakāni nimittānyāha dadhyakṣatādi nirgacchadvakṣyamāṇaṁ ca maṅgalam| vaidyō mariṣyatāṁ vēśma praviśannēva paśyati||28||
वैद्यस्यातुरगृहप्रवेशे शुभाशुभसूचकानि निमित्तान्याह दध्यक्षतादि निर्गच्छद्वक्ष्यमाणं च मङ्गलम्| वैद्यो मरिष्यतां वेश्म प्रविशन्नेव पश्यति||२८||
🔊 Audio coming soon
ādiśabdēnēkṣuniṣpāvādiparigrahaḥ| dadhyakṣatāvādī (tā ādayō) yasya maṅgalasya tadēvam| vaidyaḥ praviśannēva-tatkāla ēva, āturagr̥hāddadhyakṣatādi-yadvakṣyamāṇaṁ, tannirgaccat-niḥsarat, mariṣyatāṁ-āsannamaraṇānāṁ, paśyati|
Adhikarana evaM dUtAdyaSuBaM dRuShTvA~a~aturaM na cikitsayet anyathA yatnataH karuNASuddha manasA ca cikitset (29) · Śloka 29
dūtādyasādhu dr̥ṣṭvaivaṁ tyajēdārtamatō'nyathā| karuṇāśuddhasantānō yatnatastamupācarēt||29||
दूताद्यसाधु दृष्ट्वैवं त्यजेदार्तमतोऽन्यथा| करुणाशुद्धसन्तानो यत्नतस्तमुपाचरेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ-pūrvōktēna prakārēṇa, dūtādyasādhu-aśubhaṁ pūrvanirdiṣṭaṁ, dr̥ṣṭvā ārtaṁ-āturaṁ, tyajēt-na cikitsēt| ādiśabdēna śakunādērgrahaṇam| atō'nyathēti dūtādi śubhaṁ dr̥ṣṭvā, taṁ āturaṁ, vaidyō yatnēna samupācarēt| kimbhūtaḥ ? karuṇāyā śuddhaṁ nirmalaṁ, santānaṁ-cētō, yasya sa ēvaṁbhūtaḥ san|
Adhikarana dadhyakShatAdi ma~ggalam etat pathi veSmapraveSe ca SuBam (30-39) · Śloka 39
atha tadēva dadhyakṣatādyāha dadhyakṣatēkṣuniṣpāvapriyaṅgumadhusarpiṣām| yāvakāñjanabhr̥ṅgāraghaṇṭādīpasarōruhām||30|| dūrvārdramatsyamāṁsānāṁ lājānāṁ phalabhakṣayōḥ| ratnēbhapūrṇakumbhānāṁ kanyāyāḥ syandanasya ca||31|| narasya vardhamānasya dēvatānāṁ nr̥pasya ca| śuklānāṁ sumanōvālacāmarāmbaravājinām||32|| śaṅkhasādhudvijōṣṇīṣatōraṇasvastikasya ca| bhūmēḥ samuddhatāyāśca vahnēḥ prajvalitasya ca||33|| manōjñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca| nr̥bhirdhēnvāḥ savatsāyā vaḍāvāYāḥ striyā api||34|| jīvañjīvakasāraṅgasārasapriyavādinām| haṁsānāṁ śatapatrāṇāṁ baddhasyaikapaśōstathā||35|| rucakādarśasiddhārtharōcanānāṁ ca darśanam| gandhaḥ susurabhirvarṇaḥ suśuklō madhurō rasaḥ||36|| gōpatēranukūlasya svanastadvadgavāmapi| mr̥gapakṣinarāṇāṁ ca śōbhināṁ śōbhanā giraḥ||37|| chatradhvajapatākānāmutkṣēpaṇamabhiṣṭutiḥ| bhērīmr̥daṅgaśaṅkhānāṁ śabdāḥ puṇYāhaniḥsvanāḥ||38|| vēdādhyayanaśabdāśca sukhō vāyuḥ pradakṣiṇaḥ| pathi vēśmapravēśē ca vidyādārōgyalakṣaṇam||39||
अथ तदेव दध्यक्षताद्याह दध्यक्षतेक्षुनिष्पावप्रियङ्गुमधुसर्पिषाम्| यावकाञ्जनभृङ्गारघण्टादीपसरोरुहाम्||३०|| दूर्वार्द्रमत्स्यमांसानां लाजानां फलभक्षयोः| रत्नेभपूर्णकुम्भानां कन्यायाः स्यन्दनस्य च||३१|| नरस्य वर्धमानस्य देवतानां नृपस्य च| शुक्लानां सुमनोवालचामराम्बरवाजिनाम्||३२|| शङ्खसाधुद्विजोष्णीषतोरणस्वस्तिकस्य च| भूमेः समुद्धतायाश्च वह्नेः प्रज्वलितस्य च||३३|| मनोज्ञस्यान्नपानस्य पूर्णस्य शकटस्य च| नृभिर्धेन्वाः सवत्साया वडावाय़ाः स्त्रिया अपि||३४|| जीवञ्जीवकसारङ्गसारसप्रियवादिनाम्| हंसानां शतपत्राणां बद्धस्यैकपशोस्तथा||३५|| रुचकादर्शसिद्धार्थरोचनानां च दर्शनम्| गन्धः सुसुरभिर्वर्णः सुशुक्लो मधुरो रसः||३६|| गोपतेरनुकूलस्य स्वनस्तद्वद्गवामपि| मृगपक्षिनराणां च शोभिनां शोभना गिरः||३७|| छत्रध्वजपताकानामुत्क्षेपणमभिष्टुतिः| भेरीमृदङ्गशङ्खानां शब्दाः पुण्य़ाहनिःस्वनाः||३८|| वेदाध्ययनशब्दाश्च सुखो वायुः प्रदक्षिणः| पथि वेश्मप्रवेशे च विद्यादारोग्यलक्षणम्||३९||
🔊 Audio coming soon
dadhyakṣatādīnāṁ darśanaṁ 'pathi vēśmapravēśē ca vidyādārōgyalakṣaṇam|' iti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| akṣatāḥ-yavāḥ, akhaṇḍitāstaṇḍulā ityanyē, dhānyamēvākhaṇḍitamakṣataśabdavācyamityaparē| yāvakaṁ-alaktakaḥ| bhr̥ṅgāraḥ-kanakālukā| ardramatsyāḥ, ārdramāṁsam| ārdragrahaṇamatra śuṣkaparihārārtham| bhakṣaṁmōdakādi| padmarāgādikaṁ-ratnam| ibhō-hastī| narasyēti śauryatyāgaprajñārājasatkārādibhirvadhamānaḥ-pratidinamupacayaṁ gataḥ, tathāvidhasya puruṣasya darśanaṁ śubham| śuklānāṁ sumanaḥprabhr̥tīnāṁ darśanaṁ śubham| bālacāmaraṁ-kēśaprakīrṇakam| vājī-turaṅgaḥ| uṣṇīṣaṁ-śirōvēṣṭanam| manōjñasya-hr̥dayahāriṇō'nnapānasya| śakaṭasya-rathasya, nr̥bhiḥ-naraiḥ, pūrṇasya-sambhr̥tasya| dhēnvā ityādi| striyā apītyapiśabdaḥ samuccayē| yathā dhēnvāḥ savatsāyā darśanamēvaṁ vaḍavāyāḥ striyāśca savatsāyāḥ-sāpatyāyā iti| rucikō-valayaḥ, ābharaṇaviśēṣaḥ| siddhārthō-gaurasarṣapaḥ| gandhaḥ-suṣṭhu surabhiḥ| varṇaḥ suṣṭhu śuklaḥ-sitaḥ| rasō madhuraḥ| gōpatēḥ-vr̥ṣabhasya, anukūlasya-akupitasya, svanaḥśabdaḥ| tadvat-gōpatinā tulyō, gavāmapyanukūlānāṁ śabda ityarthaḥ| tathā, śōbhināṁ-praśastānāṁ mr̥gādīnāṁ, praśastā giraḥ| vidyādārōgyalakṣaṇamiti yōjyam| mr̥gapakṣinarā hyaśōbhinō'pi śr̥gālōlūkapulkasacāṇḍālādayaḥ santi, taḍyavaccēdanārthaṁ śōbhināmiti viśēṣaṇam| śōbhināmapi mr̥gādīnāṁ kṣāmarōgārtāmihatānāmaśōbhanā vācaḥ syuḥ tattyāgārthaṁ śōbhanā iti viśēṣaṇam| catrādīnāmutkṣēpaṇaṁ-utthāpanam| patākā-vaijayantī| abhiṣṭutiḥ-prayāṇakālē janēna stutirjayajayētyādiśabdapūrvā'bhimukhamuccāritā| tathā, bhēryādīnāṁ śabdāḥ, puṇyāhaniḥsvanāḥ-praśastaśabdā| arōgyāya, na tvapraśastaniḥsvanāḥ prētapaṭahādijāḥ| vēdādhyayanasya-vēdapāṭhasya, yē śabdāstē ca śubhāḥ| pradakṣiṇaḥ-anukūlō, vāyuḥ sukhaḥ-sukhāvahaḥ| pathi vēśmapravēśē caitadārōgyalakṣaṇaṁ vidyāt|
Adhikarana evaM dUtaSakunakathanAnantaraM svapna kathanam (40) · Śloka 40
ityuktaṁ dūtaśakunaṁ svapnānūrdhvaṁ pracakṣatē| |40|
इत्युक्तं दूतशकुनं स्वप्नानूर्ध्वं प्रचक्षते| |४०|
🔊 Audio coming soon
ityēvamarthē parisamāptau vā| dūtaḥ-strīpuruṣādiḥ, ityādi prāguktam| tathā, cētanācētanarūpaḥ śubhāśubhasūcakō dūtavarjitō lōkaprasiddhaḥ-śakuna uktaḥ| yathā (ślō. 17)-"hāhākranditaṁ" ityādi| iti-ēvaṁ, uktaṁ-abhihitam| atō dūtaśakunādūrdhvaṁ-anantaraṁ, svapnān pracakṣatē-samyag bhaṇiṣyati, tantrakāra iti śēṣaḥ| svapnalakṣaṇamaṣṭaṅgasaṅgrahē kathitam| yathā (sū. a. 9)- "sarvēndriyavyuparatau manō'nuparataṁ yadā| viṣayēbhyastadā svapnaṁ nānārūpaṁ prapaśyati||" iti| tathā (saṁ. sū. a. 9)- "ślēṣmāvr̥tēṣu srōtaḥsu śramāduparatēṣu ca| indriyēṣu svakarmabhyō nidrā''viśati dēhinam||" iti nidrālakṣaṇam|
Adhikarana jvareNa SIGraM mariShyataH svapnaH (40-41) · Śloka 41
| svapnē madyaṁ saha prētairyaḥ vipan kr̥ṣyatē śunā||40|| sa martyau mr̥tyunā śīghraṁ jvararūpēṇa nīyatē| |41|
| स्वप्ने मद्यं सह प्रेतैर्यः विपन् कृष्यते शुना||४०|| स मर्त्यौ मृत्युना शीघ्रं ज्वररूपेण नीयते| |४१|
🔊 Audio coming soon
yō martyaḥ-puruṣaḥ, svapnē-svapnāvasthāyāṁ, prētaiḥ saha madyaṁ piban śunā kr̥ṣyatē-ākramyatē, sa mr̥tyunā jvararūpēṇa śīghraṁ ahirāt katipayairēva divasaiḥ, nīyatē, likāntaramiti śēṣaḥ|
Adhikarana raktapittena SIGraM mariShyataH svapnaH (41-42) · Śloka 42
| raktamālyavapurvastrō yō hasan hriyatē striyā||41|| sō'srapittēna| |42|
| रक्तमाल्यवपुर्वस्त्रो यो हसन् ह्रियते स्त्रिया||४१|| सोऽस्रपित्तेन| |४२|
🔊 Audio coming soon
raktamālyō raktavapū raktavastraśca yō martyō hasan striyā svapnē hriyatē-ākr̥ṣyata ākramyatē, sō'srapittēna mr̥tyunā śīghraṁ nīyatē|
Adhikarana rAjayakShmaNA SIGraM mariShyataH svapnaH (42) · Śloka 42
mahiṣaśvarāhōṣṭragardabhaiḥ| yaḥ prayāti diśaṁ yāmyāṁ maraṇaṁ tasya yakṣmaṇā||42||
महिषश्वराहोष्ट्रगर्दभैः| यः प्रयाति दिशं याम्यां मरणं तस्य यक्ष्मणा||४२||
🔊 Audio coming soon
yō mahiṣādibhiḥ karaṇabhūtairyāmyāṁ dakṣiṇāṁ diśaṁ, svapnē prayāti, tasya yakṣmaṇā maraṇaṁ bhavati|
Adhikarana gulmenaSIGraM mariShyataH svapnaH (43) · Śloka 43
latā kaṇṭakinī vaṁśastālō vā hr̥di jāyatē| yasya tasyāśu gulmēna|43|
लता कण्टकिनी वंशस्तालो वा हृदि जायते| यस्य तस्याशु गुल्मेन|४३|
🔊 Audio coming soon
martya iti prathamāntō'pīhārthavaśāt ṣaṣṭhyantaḥ sambadhyatē| yasya martyasya svapnē kaṇṭakayuktā latā hr̥dayē jāyatē, vaṁśō vā-athavā tālaḥ, tasya śīghraṁ gulmēna maraṇaṁ bhavēt| saṅgrahētvēvamuktam (śā. a. 12)- "yasya kaṇṭakinī latā vaṁśa stālō vā hr̥di jāyatē sa gulmēna| yasya tu śirasi sa śirōrōgēṇa śastrēṇa vā śiraḥccēdanēna|" iti|
Adhikarana kuShTena SIGraM mariShyataH svapnaH (43-44) · Śloka 44
| yasya vahnimanarciṣam||43|| juhnatō ghr̥tasiktasya nagnasyōrasi jāyatē| padmaṁ sa naśyētkuṣṭhēna|44|
| यस्य वह्निमनर्चिषम्||४३|| जुह्नतो घृतसिक्तस्य नग्नस्योरसि जायते| पद्मं स नश्येत्कुष्ठेन|४४|
🔊 Audio coming soon
yasya martyasya nagnasyājyābhyaktasya vahnimanarciṣaṁ-jvālārahitaṁ, juhnata urasi padmaṁ svapnē jāyatē, sa naraḥ kuṣṭhēna naśyēt|
Adhikarana prameheNa SIGraM mariShyataH svapnaH (44-45) · Śloka 45
| caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibēt||44|| snēhaṁ bahuvidhaṁ svapnē sa pramēhēṇa naśyati| |45|
| चण्डालैः सह यः पिबेत्||४४|| स्नेहं बहुविधं स्वप्ने स प्रमेहेण नश्यति| |४५|
🔊 Audio coming soon
caṇḍālaiḥ saha bahuvidhaṁ-anēkaprakāraṁ, snēhaṁ-ghr̥tatailādikaṁ, yō martyaḥ svapnē pibēt, sa pramēhēṇa naśyati| svapnē prakr̥tē'pi punaḥ svapnagrahaṇaṁ kr̥taṁ spaṣṭārtham|
Adhikarana unmAdenaSIGraM mariShyataH svapnaH (45) · Śloka 45
| unmādēna jalē majjēdyō nr̥tyan rākṣasaiḥ saha||45||
| उन्मादेन जले मज्जेद्यो नृत्यन् राक्षसैः सह||४५||
🔊 Audio coming soon
unmādēna sa naśyati, yō rākṣasaiḥ saha nr̥tyan jalē majjēt|
Adhikarana apasmAreNa SIGraM mariShyataH svapnaH (46) · Śloka 46
apasmārēṇa yō martyō nr̥tyan prētēna nīyatē| |46|
अपस्मारेण यो मर्त्यो नृत्यन् प्रेतेन नीयते| |४६|
🔊 Audio coming soon
sa marthyō'pasmārēṇa naśyati, yō nr̥tyan prētēna svapnē nīyatē|
Adhikarana svapne KarAdiBiryAnaM mRutyukArakam (46-47) · Śloka 47
| yānaṁ kharōṣṭramārjārakapiśārdūlasūkaraiḥ||46|| yasya prētaiḥ śr̥gālairvā sa mr̥tyōrvartatē mukhē| |47|
| यानं खरोष्ट्रमार्जारकपिशार्दूलसूकरैः||४६|| यस्य प्रेतैः शृगालैर्वा स मृत्योर्वर्तते मुखे| |४७|
🔊 Audio coming soon
yasya narasya svapnē kharādibhiryānaṁ bhavati, sa mr̥tyōrmukhābhyantarē vartatē, atyāsannavināśatvāt|
Adhikarana apUpAdiBakShaNam mRutyukArakam (47-48) · Śloka 48
| apūpaśaṣkulīrjagdhvā vibuddhastadvidhaṁ vaman||47|| na jīvati| |48|
| अपूपशष्कुलीर्जग्ध्वा विबुद्धस्तद्विधं वमन्||४७|| न जीवति| |४८|
🔊 Audio coming soon
apūpān śaṣkulīrvā jagdhvā-bhakṣayitvaivaṁ svapnē dr̥ṣṭvā, vibuddhaḥ san tadvidhaṁ-apūpaśaṣkuliprāyamēva, vamēt-udgirēt, sa na jīvati|
Adhikarana akShirogakArakaH svapnaH (48) · Śloka 48
akṣirōgāya sūryandugrahaṇēkṣaṇam| |48|
अक्षिरोगाय सूर्यन्दुग्रहणेक्षणम्| |४८|
🔊 Audio coming soon
sūryacandrayōrgrahaṇadarśanamakṣirōgāya|
Adhikarana drUgvinASakaH svapnaH (48) · Śloka 48
| sūryācandramasōḥ pātadarśanaṁ dr̥gvināśanam||48||
| सूर्याचन्द्रमसोः पातदर्शनं दृग्विनाशनम्||४८||
🔊 Audio coming soon
svapnē sūryācandramasōḥ patanadarśanaṁ martyasya dr̥ṣṭivināśanam| sūryācandramasōriti "dēvatādvandvē ca" ityānaṅādēśaḥ|
Adhikarana anye~aSuBAH svapnAH (49-58) · Śloka 58
mūrdhni vaṁśalatādīnāṁ sambhavō vayasāṁ tathā| nilayō muṇḍatā kākagr̥dhrādyaiḥ parivāraṇam||49|| tathā prētapiśācastrīdraviḍāndhragavāśanaiḥ| saṅgō vētralatāvaṁśatr̥ṇakaṇṭakasaṅkaṭē||50|| śvabhraśmaśānaśayanaṁ patanaṁ pāṁsubhasmanōḥ| majjanaṁ jalapaṅkādau śīghrēṇa srōtasā hr̥tiḥ||51|| nr̥tvavāditragītāni raktasragvastradhāraṇam| vayōṅgavr̥ddhirabhyaṅgō vivāhaḥ śmaśrukarma ca||52|| pakvānnasnēhamadyāśaḥ praccardanavirēcanē| hiraṇyalōhayōrlābhaḥ kalirbandhaparājayau||53|| upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇōḥ| harṣō bhr̥śaṁ prakupitaiḥ pitr̥bhiścāvabhartsanam||54|| pradīpagrahanakṣatradantadaivatacakṣuṣām| patanaṁ vā vināśō vā, bhēdanaṁ parvatasya ca||55|| kānanē raktakusumē pāpakarmanivēśanē| citāndhakārasambādhē jananyāṁ ca pravēśanam||56|| pātaḥ prāsādaśailādērmatsyēna grasanaṁ tathā| kāṣāyiṇāmasōmyānāṁ nagnānāṁ daṇḍadhāriṇāṁ||57|| raktākṣāṇāṁ ca kr̥ṣṇānāṁ darśanaṁ jātu nēṣyatē| |58|
मूर्ध्नि वंशलतादीनां सम्भवो वयसां तथा| निलयो मुण्डता काकगृध्राद्यैः परिवारणम्||४९|| तथा प्रेतपिशाचस्त्रीद्रविडान्ध्रगवाशनैः| सङ्गो वेत्रलतावंशतृणकण्टकसङ्कटे||५०|| श्वभ्रश्मशानशयनं पतनं पांसुभस्मनोः| मज्जनं जलपङ्कादौ शीग़्रेण स्रोतसा हृतिः||५१|| नृत्ववादित्रगीतानि रक्तस्रग्वस्त्रधारणम्| वयोङ्गवृद्धिरभ्यङ्गो विवाहः श्मश्रुकर्म च||५२|| पक्वान्नस्नेहमद्याशः प्रच्चर्दनविरेचने| हिरण्यलोहयोर्लाभः कलिर्बन्धपराजयौ||५३|| उपानद्युगनाशश्च प्रपातः पादचर्मणोः| हर्षो भृशं प्रकुपितैः पितृभिश्चावभर्त्सनम्||५४|| प्रदीपग्रहनक्षत्रदन्तदैवतचक्षुषाम्| पतनं वा विनाशो वा, भेदनं पर्वतस्य च||५५|| कानने रक्तकुसुमे पापकर्मनिवेशने| चितान्धकारसम्बाधे जनन्यां च प्रवेशनम्||५६|| पातः प्रासादशैलादेर्मत्स्येन ग्रसनं तथा| काषायिणामसोम्यानां नग्नानां दण्डधारिणां||५७|| रक्ताक्षाणां च कृष्णानां दर्शनं जातु नेष्यते| |५८|
🔊 Audio coming soon
jātu nēṣyata iti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| vaṁśalatādīnāṁ mūrdhni-śirasi, sambhavō-janma, jātu nēṣyatē| ēvamagrē'pi yōjyam| tathā, vayasāṁ-pakṣiṇāṁ, mūrdhni nilayō-nilayanam| tathā, muṇḍatā-kr̥tamuṇḍanatvam| kākādyaiḥ parivāraṇaṁ-parivr̥tatvam| na kēvalaṁ kākādyaiḥ, prētādyaiścēti tathāśabdasyārthaḥ| gavāśanāḥ gōmāṁsabhakṣāḥ, taiḥ| vētrādisaṅkaṭē-saṁvr̥tē, saṅgaḥ-dvārālābhaḥ, tatraiva niḥsāramapaśyataḥ| śvabhrē śmaśānē ca śayanaṁ-svapanam| pāṁsau bhasmani ca patanam| jalapaṅkādikē majjanaṁ-br̥ḍanam| ādiśabdēna kūpakaluṣōdakādi gr̥hyatē| srōtasā śīghrēṇa hr̥tiḥ-haraṇam| nr̥tyaṁ ca vāditraṁ ca gītaṁ ca tāni| tathā, srak ca vastraṁ ca sragvastrē, raktē ca tē sragvastrē ca, tayōrdhāraṇam| vayaścāṅgaṁ ca, tayōrvr̥ddhiḥ| abhyaṅgaḥ-abhyañjanam| vivāhaḥ-pariṇayaḥ| śmaśrukarma-mukhavyañjanamuṇḍanam| pakvānnaṁ-maṇḍakādiḥ, snēhaḥ-tailādiḥ, madyaṁ-sīdhvādi, tēṣāmāśō-bhakṣaṇam| praccardanaṁ-vamiḥ| virēcanaṁ-virēkaḥ| hiraṇyasya-rukmādēḥ, lōhasya ca lābhaḥ| saṅgrahē tūktam (śā. a. 12)- "labhatē vā hiraṇyalōhalavaṇa" iti| kaliḥ-anarthaḥ| bandhō-bandhanam| parājayaḥ-paribhavaḥ| upānadyugasya nāśaḥ| pādasya carmaṇaśca prakarṣēṇa patanam| bhr̥śaṁ-atiśayēna, harṣaḥ| pitr̥bhiḥ prakupitairavabhartsana-santarjanam| pradīpādīnāṁ patanamathavā vināśaḥ| parvatasya ca bhēdanam| kānanē-vanē, raktapuṣpē pravēśanamiti sambandhaḥ| pāpakarmāṇāṁ-pāpināṁ, nivēśanē-gr̥hē, pravēśanam| cintāyāmandhakārasambādhē-tamaḥsaṅkaṭē, jananyāṁmātari, ca pravēśanam| prāsādāt parvatādvā pātaḥ-patanam, ādiśabdēna vr̥kṣagr̥hādērgrahaṇam| matsyēna grasanaṁ-nigaraṇam| kaṣāyēṇa raktaṁ vastraṁ-kāṣāyam, tadvidyatē yēṣāmitīniḥ| tēṣāṁ kāṣāyiṇāṁ-kāśāyavastrāvr̥tānāṁ, tathā asaumyānāṁ-durdarśānāṁ, tathā nagnānāṁ-vivastrāṇāṁ, tathā daṇḍadhāriṇāṁ-daṇḍināṁ, tathā raktayanānāṁ kr̥ṣṇavarṇānāṁ ca nr̥ṇāṁ jātu-kadācit, na darśanamiṣyatē, svapnē'śubhahētutvāt|
Adhikarana svapne kAlaniSA (58-59) · Śloka 59
| kr̥ṣṇā pāpānanācārā dīrghakēśanakhastanī||58|| virāgamālyavasanā svapnē kālaniśā matā| |59|
| कृष्णा पापाननाचारा दीर्घकेशनखस्तनी||५८|| विरागमाल्यवसना स्वप्ने कालनिशा मता| |५९|
🔊 Audio coming soon
ēvaṁvidhā strī svapnē kālaniśā-tadvidhā, matā| kr̥ṣṇākr̥ṣṇavarṇā| tathā, pāpamānanamācāraśca yasyāḥ sā| tathā, dīrghāḥ kēśā nakhāḥ stanau ca yasyāḥ saivam| "svāṅgāccōpasarjanāt" iti ṅīp| mālyaṁ ca vasanaṁ ca mālyavasanam| vigatō rāgō yasya mālyavasanasya tadēvaṁbhūtaṁ mālyavasanaṁ yasyāḥ saivam|
Adhikarana svapnasaMprAptiH (59-60) · Śloka 60
| manōvahānāṁ pūrṇatvātsrōtasāṁ prabalairmalaiḥ||59|| dr̥śyantē dāruṇāḥ svapnā rōgī yairyāti pañcatām| arōgaḥ saṁśayaṁ prāpya kaścidēva vimucyatē||60||
| मनोवहानां पूर्णत्वात्स्रोतसां प्रबलैर्मलैः||५९|| दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना रोगी यैर्याति पञ्चताम्| अरोगः संशयं प्राप्य कश्चिदेव विमुच्यते||६०||
🔊 Audio coming soon
manaḥ-cētō, vahanti yāni viśēṣēṇa hr̥dāśritāni srōtāṁsi tāni manōvahāni, tēṣāṁ manōvahānāṁ prabalaiḥ-atibalavadbhiḥ, malaiḥ-malinīkaraṇasvabhavairvātapittaślēṣmabhiḥ, purṇatvāt dāruṇāḥ-ghōrā apraśastāḥ, spapnā dr̥śyantē-anubhūyantē| yaiḥsvapnairdr̥ṣṭaiḥ, rōgī-āturaḥ, pañcatāṁ yāti-maraṇaṁ prāpnōti, tathā svabhāvatvādaiṣāṁ svapnānām| arōga ityādi| svasthō naraḥ saṁśayaṁ-jīvitasaṁdēhaṁ, prāpya kaścidēva-bahūnāṁ madhyātpuṇyavānniyatāyurēva, vimucyatē, maraṇāditi, śēṣaḥ| svapnabhēdānidānīmāha-
Adhikarana svapnaH saptavidhaH (7) · Śloka 61
dr̥ṣṭaḥ śrutō'nubhūtaśca prārthitaḥ kalpitastathā| bhāvikō dōṣajaścēti svapnaḥ saptavidhō mataḥ||61||
दृष्टः श्रुतोऽनुभूतश्च प्रार्थितः कल्पितस्तथा| भाविको दोषजश्चेति स्वप्नः सप्तविधो मतः||६१||
🔊 Audio coming soon
caḥ samuccayē| itiḥ prakārē| dr̥ṣṭādinā prakārēṇa svapnaḥ saptavidhō mataḥ,-sapta svapnā ityarthaḥ| dr̥ṣṭaḥ sa ucyatē,-yaścakṣuṣā jāgradavasthāyāṁ kiñcidvastujātaṁ dr̥ṣṭvā tadānīṁ suptāvasthāyāṁ tādr̥śaṁ vastujātaṁ saṁvittirūpatayā'nubhuyatē| 1| yaśca śabdamātrēṇa bastujātaṁ śrōtrēndriyēṇa gr̥hyatē tadānīṁ suptāvasthāyaṁ tādruksaṁvittirūpatayā'nubhūyatē, sa śruta ucyatē| 2| yastu jāgradavasthāyāṁ yathāyathamindriyairanubhūyatē suptāvasthāyāṁ tādr̥gantaḥsaṁvittirūpatayā'nubhūyatē, sō'nubhūta ucyatē| 3| yasmin dr̥ṣṭē śrutē'nubhūtē vā yatpūrvaṁ jāgradavasthāyāṁ vastujātaṁ manasā'bhyarthyatē tathaiva ca suptāvasthāyāmantaḥsaṁvittirūpatayā'nubhūyatē, sa prārthita ucyatē| 4| yastu ṣaḍbhiḥ pratyakṣānumānādibhirna dr̥ṣṭō nāpi śrutō nāpyanubhūtō dr̥ṣṭaśrutānubhūtatvābhāvādata ēva na prārthitaḥ, api tu kēvalaṁ manasā yathēccamutprēkṣya yatkiñcanarūpābhiḥ kalpanābhistābhistābhiḥ kalpitō jāgradavasthāyāṁ vastujātō'ntaḥsaṁvittāvupāruḍhaḥ, tadānīṁ suptāvasthāyāṁ tādr̥ganubhūyatē, sa kalpita ucyatē| 5| yaśca dr̥ṣṭaśrutādibhyaḥ svapnēbhyō'nyō vilakṣaṇasvapnō yathā dr̥śyatē suptāvasthāyāmuttarakālaṁ tathaiva tatsvapnadarśinā narēṇa tanmukhāvagatatadarthairanyairapi pratyakṣatō dr̥śyatē, sa bhāvikaḥ| 6| dōṣajaḥ sa svapnaḥ-yō vātajaḥ pittajaḥ kaphajō vā yathāyathaṁ dōṣaguṇānurūpō'ntaḥsaṁvittāvanubhūyata iti| 7|
Adhikarana niShpalAH svapnAH (62) · Śloka 62
tēṣvādyā niṣphalāḥ pañhca yathāsvaprakr̥tirdivā| vismr̥tō dīrghahrasvō'ti|62|
तेष्वाद्या निष्फलाः पञ्ह्च यथास्वप्रकृतिर्दिवा| विस्मृतो दीर्घह्रस्वोऽति|६२|
🔊 Audio coming soon
tēṣu svapnēṣumadhyādyē pañcādyāḥ-ādau paṭhitā dr̥ṣṭādayaḥ tē niṣphalāḥ-na tē yathānurūpaṁ phalaṁ śubhamaśubhaṁ vā dadati| yathāsvaprakr̥tiḥ-yathādōṣajō, yaḥ svapnaḥ sō'pi niṣphalaḥ-nāsau yathānurūpaṁ śubhāśubhalakṣaṇaṁ phalaṁ dadāti| vātaprakr̥tērvātaprakr̥tyanurūpataḥ svapnō yāvaddvandvaprakr̥tērdvēndvaprakr̥tyanarūpataḥ sannipātarūpatō vā'phalaḥ| tathā divā dr̥ṣṭō yaḥ svapnaḥ, tathā vismr̥taḥ, tathā'tidīrghō'tihrasvō vā yaḥ svapnaḥ, sa pañcavidhavyatiriktō'pyaphalaḥ|
Adhikarana cireNAlpaPalAH svapnaH (62-63) · Śloka 63
| pūrvarātrē cirātphalam||62|| dr̥ṣṭaḥ karōti tuccaṁ ca| |63|
| पूर्वरात्रे चिरात्फलम्||६२|| दृष्टः करोति तुच्चं च| |६३|
🔊 Audio coming soon
pūrvarātrē dr̥ṣṭaḥ svapnaścirāt-cirēṇa kālēna, phalaṁ tuccaṁ-alpaṁ, na yathāparibhāṣitaṁ, vidadhāti| kēcittvāhuḥ,-cēti vikalpārthē, cirēṇa kālēna tuccaṁ vētyarthaḥ| pūrvarātra iti "ahaḥ sarvaikadēśa" iti samāsāntaḥ|
Adhikarana tadaharmahatPalAH svapnaH (63) · Śloka 63
gōsargē tadaharmahat| nidrayā vā'nupahataḥ pratīpairvacanaistathā||63||
गोसर्गे तदहर्महत्| निद्रया वाऽनुपहतः प्रतीपैर्वचनैस्तथा||६३||
🔊 Audio coming soon
gōsargē-gavāṁ mōkṣakālē, yō dr̥ṣṭaḥ svapnaḥ sa tadahaḥ-tasminnēvāhani, phalaṁ mahatkarōtīti yōjyam| tadaharityahaḥśabdaḥ saptamyarthavr̥ttiravyayaḥ| śubhaḥ svapnō dr̥ṣṭō rātriśēṣē nidrayā vā yadyanupahatō-yasminsvapnē dr̥ṣṭē'nantaraṁ na supyatē, sa svapnō mahat phalaṁ karōti| anyathā svalpam| pratīpaiḥ-ananukūlairvacanaiśca, anupahataḥ-anabhyāhataḥ, śubhaḥ svapnō dr̥ṣṭō mahat phalaṁ karōti|
Adhikarana dAnAdiBirduHsvapnasyAlpaPalatvam (64) · Śloka 64
ēvaṁ śubhaṁ svapnaṁ pratyuktvā'śubhaṁ svapnaṁ pratyāha yāti pāpō'lpaphalatāṁ dānahōmajapādibhiḥ| |64|
एवं शुभं स्वप्नं प्रत्युक्त्वाऽशुभं स्वप्नं प्रत्याह याति पापोऽल्पफलतां दानहोमजपादिभिः| |६४|
🔊 Audio coming soon
pāpaḥ-aśubhaḥ svapnaḥ, alpaphalatāṁ yāti| kaiḥ ? dānādibhiḥ| ādigrahaṇāt dhyānaniyamādayō gr̥hyantē|
Adhikarana duHsvapnAnantaraM SuBasvapnadarSane SuBaM Palam (64-65) · Śloka 65
| akalyāṇamapi svapnaṁ dr̥ṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ||64|| paśyētsaumyaṁ śubhaṁ tasya śubhamēva phalaṁ bhavēt| |65|
| अकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः||६४|| पश्येत्सौम्यं शुभं तस्य शुभमेव फलं भवेत्| |६५|
🔊 Audio coming soon
akalyāṇamapi-aśubhasūcakatvādaśubhaṁ [api], svapnaṁ dr̥ṣṭvā tatraiva-tasminnēvāvasarē'śubhasvapnadarśanasamanantarē kālē, saumyakaraṁśubhasūcakatvāccubhaṁ svapnaṁ yaḥ paśyēttasya jantōstasya vā svapnasya śubhamēva-kalyāṇarūpamēva, phalaṁ bhavēt, na pūrvadr̥ṣṭamaśubhamityēvaśabdārthaḥ| apiśabdāt kalyāṇaṁ svapnaṁ dr̥ṣṭvā yastatraiva vā svapnamadhyē suptō'śubhaṁ ca svapnaṁ paśyēt, tasyāśubhamēva phalaṁ bhavēt, na pūrvadr̥ṣṭaṁ śubhamiti bōdhyam| nanu, ēvaṁ sati svapnānāmaniścataphalatvaṁ prāpnōti| tataśca "svapnē madyaṁ saha prētaiḥ" (ślō.40) ityādinā yaduktaṁ tadanyathā'pi syāt| yatō'śubhalakṣaṇō'pyēvaṁ dānādibhiścānyathā sampadyatē| tataścāniścitaphalatvānmaraṇaṁ prati nāsau niścitō hētuḥ| ēvamanyē'pi yē svapnāḥ pratiniyatā raktapittādīnāṁ vyādhīnāṁ hētavō nirdiṣṭāḥ, tē'pi tathaiva bōddhavyāḥ| atrācakṣmahē| niścitāniścitaphalasvabhāvatvāt svapnānāmadōṣaḥ| tathā hi-kēcitsvapnā niścitaphalasvabhāvā nirdiṣṭāḥ| yathā-"svapnē madyaṁ saha prētaiḥ" ityādayaḥ| kēcidaniścitaphalasvabhāvāḥ| yathā-"mūrdhni vaṁśalatādīnāṁ" (ślō-49) ityārabhya yāvat "raktākṣāṇāṁ ca kr̥ṣṇānāṁ darśanaṁ jātu nēṣyatē" ityēvamantēna granthēna yē nirdiṣṭāḥ| tatra yē niścitaphalasvabhāvāstēṣāṁ na kathañcidapyanyathā kartuṁ pāryatē| prāktanasya karmaṇastathārūpasya balabattvāt| yē tvaniścitaphalasvabhāvāḥ "mūrdhni vaṁśalatādīnāṁ" ityādayaḥ| tēṣāṁ spapnāntaradarśanādibhiranyathā sadbhāvaḥ sambhāvyata iti| "paśyētsaumyaṁ" ityuktam| atstānēva saumyān svapnān darśayitumāha-
Adhikarana AyurArogyadravyadAH SuBAH svapnAH (65-71) · Śloka 71
| dēvān dvijān gōvr̥ṣabhān jīvataḥ suhr̥dō nr̥pān||65|| sādhūn yaśasvinō vahnimiddhaṁ svaccān jalāśayān| kanyāḥ kumārakān gaurān śuklavastrānsutējasaḥ||66|| narāśanaṁ dīptatanuṁ samantādrudhirōkṣitam| yaḥ paśyēllabhatē yō vā catrādarśaviṣāmiṣam||67|| śuklāḥ sumanasō vastramamēdhyālēpanaṁ phalam| śailaprāsādasaphalavr̥kṣasiṁhanaradvipān||68|| ārōhēdgōśvayānaṁ ca, tarēnnadahadōdadhīn| pūrvōttarēṇa gamanamagamyāgamanaṁ mr̥tam||69|| sambādhānniḥsr̥tirdēvaiḥ pitr̥bhiścābhinandanam| rōdanaṁ patitōtthānaṁ dviṣatāṁ cāvamardanam||70|| yasya syādāyurārōgyaṁ vittaṁ bahu ca sō'śnutē| |71|
| देवान् द्विजान् गोवृषभान् जीवतः सुहृदो नृपान्||६५|| साधून् यशस्विनो वह्निमिद्धं स्वच्चान् जलाशयान्| कन्याः कुमारकान् गौरान् शुक्लवस्त्रान्सुतेजसः||६६|| नराशनं दीप्ततनुं समन्ताद्रुधिरोक्षितम्| यः पश्येल्लभते यो वा चत्रादर्शविषामिषम्||६७|| शुक्लाः सुमनसो वस्त्रममेध्यालेपनं फलम्| शैलप्रासादसफलवृक्षसिंहनरद्विपान्||६८|| आरोहेद्गोश्वयानं च, तरेन्नदहदोदधीन्| पूर्वोत्तरेण गमनमगम्यागमनं मृतम्||६९|| सम्बाधान्निःसृतिर्देवैः पितृभिश्चाभिनन्दनम्| रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम्||७०|| यस्य स्यादायुरारोग्यं वित्तं बहु च सोऽश्नुते| |७१|
🔊 Audio coming soon
kumārakā-bālakāḥ| viṣaṁ-vatsanābhādi| āmiṣaṁ-māṁsam| sumanasaḥ-puṣpāṇi| śuklaśabdō vastramityatrāpi sambadhyatē, arthavaśāccāsya napuṁsakatvamēkatvaṁ ca bōdhyam| dēvādīn yaḥ paśyēt, yō vā catrādīn labhatē, yaśca śailādīn samārōhēt, yaśca nadādīṁstarēt, yasya vā pūrvōttaragamanādikaṁ syāt, sa puruṣa āyurādīnaśnutē-prāpnōti|
Adhikarana Arogyasya lakShaNam (71-73) · Śloka 73
"ārōgyamaśnutē" ityuktam| atastadēvārōgyaṁ lakṣayitumāha | maṅgalācārasampannaḥ parivārastathā''turaḥ||71|| śraddhadhānō'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ| sattvalakṣaṇasaṁyōgō bhaktirvaidyadvijātiṣu||72|| cikitsāyāmanirvēdastadārōgyasya lakṣaṇam| |73|
"आरोग्यमश्नुते" इत्युक्तम्| अतस्तदेवारोग्यं लक्षयितुमाह | मङ्गलाचारसम्पन्नः परिवारस्तथाऽऽतुरः||७१|| श्रद्धधानोऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसङ्ग्रहः| सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु||७२|| चिकित्सायामनिर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणम्| |७३|
🔊 Audio coming soon
"praśastācaraṇaṁ nityamapraśastavisarjanam| ētaddhi maṅgalaṁ prōktamr̥ṣibhistattvadarśibhiḥ||". ācaraṇaṁ-ācāraḥ saddr̥ttānuṣṭhānam| maṅgalācārābhyāṁ sampannō-yuktaḥ| kaḥ ? parivāraḥ| tathā, āturaḥ| śraddhadhānaḥ-avaśyaṁ mē vyādhirayamanēna bhēṣajēna naśyatītyēvaṁ manyamānaḥ| tathā ca, parivārō'nukūlaḥ-dakṣiṇaḥ| tathā, prabhūtasya dravyasya saṅgrahaḥ-saṅgrahaṇam| tathā, sattvalakṣaṇayōḥ saṁyōgō, vaidyādiṣu bhaktiḥ, cikitsāyāṁ-upakramē, anirvēdaḥ-sōtsāhatā, tat-ētat, ārōgyalakṣaṇam|
Adhikarana kasmAdidaM SArIrasthAnam (6) · Śloka 6
kasmādidaṁ sthānaṁ śārīramucyatē ? ityasya niruktimāha | ityatra janmamaraṇaṁ yataḥ samyagudāhr̥tam||73|| śarīrasya tataḥ sthānaṁ śārīramidamucyatē| 73 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ dvitīyē śārīrasthānē dūtādivijñānīyō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
कस्मादिदं स्थानं शारीरमुच्यते ? इत्यस्य निरुक्तिमाह | इत्यत्र जन्ममरणं यतः सम्यगुदाहृतम्||७३|| शरीरस्य ततः स्थानं शारीरमिदमुच्यते| ७३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्थाने दूतादिविज्ञानीयो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
iti-parisamāptau| atra-asminsthānē, yatō-yasmāt, śarīrasya janma samyak-aviparītaṁ garbhāvakrāntyādibhiścaturbhiradhyāyaiḥ prasaktānuprasaktikayā, udahr̥tam| maraṇaṁ-vikr̥tivijñānīyākhyēna tathā dūtādivijñānīyākhyēna ca| tataḥ-śarīrasya janmamaraṇōdāharaṇāt kāraṇāt, idaṁ sthānaṁ śārīramucyatē| yadyapi sarva āyurvēdākhyō granthaḥ śarīramadhikr̥tya pravr̥ttaḥ, tathā'pīdaṁ sthānaṁ sākṣājjanmamaraṇacintanāccarīrasya prādhānyēna śārīraṁ sthānamucyata iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracittāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyaṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ dvitīyē śārīrasthānē dūtā- divijñānīyō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||