1. garbhāvakrāntiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH shArIrasthAnam · Śloka

శ్రీగణేశాయ నమః| అథ సూత్రస్థానాదనంతరం శారీరస్థానమిదమారభ్యతే| తత్రాయం సంబంధః,-పూర్వస్మిన్స్థానే కాయాదీన్యష్టావంగాని చికిత్సాధారభూతాని సకలతంత్రసారభూతాని సూత్రితాని "కాయబాల" (హృ. సూ. అ. 1/5) ఇత్యాదినా గ్రంథేన| కాయశ్చ నిజాగంతూనాం వ్యాధీనామధిష్ఠానం| తస్య చ కాయస్య చతుర్వర్గసాధనస్య పాలనార్థం హేతులింగౌషధస్కంధభేదేన త్రిస్కంధోఽయం గ్రంథో గ్రంథకృతా ప్రణీతః| తతశ్చ శరీరస్య ప్రథమం సూత్రితత్వాత్ప్రాధాన్యాచ్చ ప్రాక్ సూత్రస్థానమనంతరం శారీరస్థానమిదమారభ్యత ఇత్యాహ-

Adhikarana garBAvakrAntiradhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో గర్భావక్రాంతి శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2||

శరీరమధికృత్య కృతో గ్రంథః శారీరః| గర్భస్యావక్రాంతిః-అవక్రమణం సంప్రాప్తిః, యథాఽగర్భో గర్భతాం సంపద్యత ఇత్యర్థః| గర్భావక్రాంతిర్విద్యతే యస్మిన్నధ్యాయ ఇతి మత్వర్థే కప్రత్యయః| తస్య "అధ్యాయానువాకయోర్లుక్" ఇతి లుక్| అథాదిశబ్దానామర్థా ఆయుష్కామీయాధ్యాయే (హృ.సూ. అ.1) వ్యాఖ్యాతా ఏవ|

Adhikarana garBotpattiH (1) · Śloka 1

శుద్ధే శుక్రార్తవే సత్వః స్వకర్మక్లేశచోదితః| గర్భః సంపద్యతే యుక్తివశాదగ్నిరివారణౌ||1||

శుక్రం-అంత్యో ధాతుః| ఋతౌ భవమార్తవం, స్త్రీణాం యదపత్యమార్గాత్ శుద్ధమీషత్కృష్ణం విగంధం చ వాయుప్రేరితం లోహితం ప్రవర్తతే తదార్తవముచ్యతే| శుక్రం చార్తవం చ శుక్రార్తవం, పిండే పిత్రోః సంబంధి గర్భబీజం, తస్మిన్ శుక్రార్తవే, శుద్ధే-వాతాదిభిరదూషితేఽధిష్ఠానభూతే, సత్వో-జీవః, గర్భః సంపద్యతే| కిల నాసౌ గర్భః, అథ చ గర్భతామాసాదయతి| కీదృశః సత్వః ? స్వకర్మేత్యాది| కర్మాణి-పూర్వజన్మార్జితాని శుభాశుభాని, స్వాని చ తాని కర్మాణి చ స్వకర్మాణి| క్లేశయంతి-లోకాన్ దుఃఖయంతీతి, క్లేశాః| తే చ-అవిద్యాస్మితారాగద్వేషాభినివేశాః| అతథావస్తుని తథేతి ("అనిత్యాశుచిదుఃఖానాత్మసు నిత్యశుచిసుఖాత్మ) ఖ్యాతిః-అవిద్యా| దృగ్దర్శనశక్త్యోరేకాత్మతాఅస్మితా| సుఖానుశయీ-రాగః| దుఃఖానుశయీ-ద్వేషః| స్వరసవాహీ విదుషోఽపి తథా రూఢః-అభినివేశః" (పాత.యో.సూ 2/5-6-7-8-9)| స్వకర్మాణి చ క్లేశాశ్చ, స్వకర్మక్లేశాః, తైశ్చోదితః-ప్రేరితో గర్భః సంపద్యతే, న తు కర్మక్లేశవియుక్తః| అత ఏవ వీతరాగాణాం జన్మాసంభవః, కర్మక్లేశరహితత్వాత్| తథా చోక్తం-"చిత్తమేవ హి సంసారి రాగాదిక్లేశదూషితం| తదేవ తైర్వినిర్ముక్తం ముక్తమిత్యభిధీయతే||" ఇతి| అథ కిం శుద్ధే శుక్రార్తవే ఏవ స్వకర్మక్లేశచోదిత ఏవ గర్భః సంపద్యతేఽథవాఽన్యదపి కించిదపేక్షతే ? ఇత్యాహ-యుక్తివశాదితి| యోజనం యుక్తిః, ఉపాదేయస్యార్థస్యేతికర్తవ్యతాసాధనోపాయార్థం| యుక్తేర్వశః-సామర్థ్యం ప్రభావో, యుక్తివశః| తతః శుద్ధే శుక్రార్తవే స్వకర్మక్లేశచోదిత ఏవ స సత్వో గర్భః సంపద్యతే, నాన్యథా| కథం ? ఇత్యాహ-యుక్తివశాదగ్నిరివారణౌ| తథా హి,- మథ్యమంథనమథకాదిసామగ్రీమంతరేణారణావగ్నిర్యథా న జాయతే, తథా గర్భోఽపి యథోక్తసామగ్రీవైకల్యాత్ న భవతి| సకలసామగ్రీసద్భావత ఏవ భవతీతి భావః|

Adhikarana garBasya kukShau vRuddhiprakAraH (2) · Śloka 2

తదేవం గర్భస్య సంపత్తిమభిధాయ యథా తస్య కుక్షౌ వృద్ధిః స్యాత్తథా వక్తిబీజాత్మకైర్మహాభూతైః సూక్ష్మైః సత్వానుగైశ్చ సః| మాతుశ్చాహారరసజైః క్రమాత్కుక్షౌ వివర్ద్ధతే||2||

బీజాత్మకైః-గర్భజరాయుస్వభావైః శుక్రార్తవరూపతాం పరిణతైః| కైః ? మహాభూతైః, -ఆకాశాదిభిః సత్వరజస్తమోమయైః, "తత్ర సత్వబహులమాకాశం, రజోబహులో వాయుః, సత్వరజోబహులోఽగ్నిః, సత్వతమోబహులా ఆపః, తమోబహులా పృథ్వీ చేతి|" (సు.శా. అ.1/20) ఇత్యేవంరూపైః| సః-గర్భః, కుక్షౌ వివర్ద్ధతే-విశేషేణ వృద్ధిం యాతి| కింభూతైః ? సూక్ష్మైః,-అతీంద్రియైర్యోగిదృశ్యైః| తథా, సత్వం-చేతోఽనుగచ్ఛంతీతి సత్వానుగాని, తైః| యత్ర సత్వం తిష్ఠతి తత్రావశ్యం తాన్యపి తిష్ఠంతి, సాత్వానుశాయిత్వాత్తేషాం| తథా చోక్తం (చరకే శా. అ.2/37)-"అతీంద్రియైస్తైరతిసూక్ష్మరూపైరాత్మా కదాచిన్న వియుక్తపూర్వః|" ఇత్యాది| చశబ్దో హేతుసముచ్చయార్థః| [ న కేవలం మహాభూతైర్హేతుభూతైర్గర్భో వివర్ద్ధతే యావన్మాతుశ్చాహారరసజైరిత్యతో వక్ష్యమాణాద్ధేతోరపి వర్ద్ధత ఇత్యర్థః| మాతురిత్యాది| మాతుః సంబంధిభిరాహారరసజైశ్చ కుక్షౌ వివర్ద్ధతే| చశబ్దోఽత్రానుక్తసముచ్చయార్థః| ] న కేవలం పూర్వోక్తాద్యథానిర్దిష్ఠాద్ధేతోర్గర్భః కుక్షౌ వివర్ద్ధతే, యావదనిర్దిష్ఠాదపి మాతుః సౌమనస్యాదేః కలలార్బుద పేశ్యాద్యవస్థాభావేన విశేషతో వృద్ధిం యాతీతి| కథం వివర్ద్ధతే ? ఇత్యాహ-క్రమాత్,-న ఝటిత్యేవ| నను, "మాతుశ్చాహారరసజైః" ఇతి కథముక్తం ? యతః పంచభూతాత్మక ఏవాహారరసః| న చ యదాత్మకోఽసౌ స తస్యైవ జన్మకారణం భవితుమర్హతి, అవ్యతిరిక్తత్వాత్| తస్మాదేవమయం వ్యాఖ్యాతవ్యః,-ఆహారరసే జాతైరాహారరసజైః| సప్తమ్యంతాదుపపదాజ్జనేర్డః| మాతురాహారరసాత్మనా పరిణతైరితి|

Adhikarana garBapraveSopalamBAbhAve~api sthitau dRuShTAntaH (3) · Śloka 3

నను, సత్వః కుక్షౌ ప్రవిష్టో గర్భస్య వర్ద్ధనే హేతురుక్తః, న చాస్య ప్రవేశ ఉపలభ్యతే, ఇత్యాహ తేజో యథాఽర్కరశ్మీనాం స్ఫటికేన తిరస్కృతం| నేంధనం దృశ్యతే గచ్ఛత్సత్వో గర్భాశయం తథా||3||

న కేవలం దృశ్యత్వాదృశ్యత్వాభ్యాం వస్తుసద్భావాసద్భావౌ వ్యవస్థాఽప్యేతే, యేనాదృశ్యత్వాత్సత్వస్య కుక్షౌ ప్రవేశాసంభవః| కింతర్హి ? తత్కార్యాన్యథానుపపత్త్యాఽపి వస్తుసద్భావో వ్యవస్థాప్యత ఏవ| తథా చ,- యథాఽర్కరశ్మీనాం సంబంధి తేజః స్ఫటికేన-సూర్యకాంతాఖ్యేన, తిరస్కృతం-వ్యవహితం, స్ఫటికస్యాధస్తాత్ స్థితమింధనం గచ్ఛత్-వ్రజత్, న దృశ్యతే| అథ చ తేజఃకార్యమింధనం గతం [దృశ్యతే నాన్యసంబంధి కార్యం| తదేవం తేజఃకార్యాన్యథానుపపత్త్యా తేజస ఇంధనగమనం ], తథా తత్ర తస్య సద్భావోఽప్యధిగమ్యతే| ఏవం సత్వో గర్భాశయం గచ్ఛన్-వ్రజన్, న దృశ్యత ఏవ| వస్తుప్రభావాద్గచ్ఛతి చ| సత్వశబ్ద ఉపలక్షణార్థః, మహాభూతాన్యపి తదంతర్గతాని న దృశ్యంత ఏవ, అథ చ కార్యేణోపలభ్యంత ఏవ| తదేవం సత్వానుయాయిభిర్మహాభూతైర్గర్భః కుక్షౌ వివర్ద్ధతే, న తు కేవలైః సత్వానధిష్ఠితైః| చేతోవక్రాంత్యా హి క్రమాత్కలలాదినా వస్తుజాతం వివృద్ధివిమలతామాపద్యతే, నాన్యథా మృతశరీరవత్|

Adhikarana satvasya narAdirUpatve kAraNam (4) · Śloka 4

నను, సత్వో భూతానుగ ఏకరూప ఏవ| తత్కథమనేకజాత్యాకృత్యా నరతురగోరగగజగవయాదిమత్యాఽఽలింగితః సంపద్యతే ? ఇత్యస్మిన్ పర్యనుయోగ ఇదమాహ కారణానువిధాయిత్వాత్కార్యాణాం తత్స్వభావతా| నానాయోన్యాకృతీః సత్వో ధత్తేఽతో ద్రుతలోహవత్||4||

కారణం-హేతుం, అవశ్యమనువిదధతీతి కారణానువిధాయీని| ఆవశ్యకే ణినిః| కారణస్వభావాని కార్యాణి భవంతి సర్వాణ్యేవ, తస్మాద్ధేతోః కార్యాణాం తత్స్వభావతా| స్వభావశబ్దః సదృశార్థః| తచ్ఛబ్దేన కారణం పరామృశ్యతే, తస్య-కారణస్య స్వభావతా, తత్సాదృశ్యం| తస్మాత్కార్యకారణసాదృశ్యాద్ధేతోః సత్వోమహాభూతానుగ ఏకరూప ఏవ, అనేకరూపా నానాయోన్యాకృతీః- జాతిబింబవిశేషాన్, ధత్తే-ధారయతి| కథమివ ? ద్రుతలోహవత్| యథా రూప్యాదివస్తుజాతమగ్నినా ద్రుతరూపతాం గతమేకరూపమేవ సిక్థాదికల్పితాయాం నానారూపాయాం మనుష్యాద్యాకృతౌ తన్నిషిక్తం తాం తామాకృతిం యథాకల్పితాం ధత్తే, ఏవం స సత్వో నానాయోనౌ గచ్ఛతి, తాం తాం యథాస్వమాకృతిం ధారయతి|

Adhikarana strIpunnapuMsakAnAM bhede kAraNam (5) · Śloka 5

తథా అత ఏవ చ శుక్రస్య బాహుల్యాజ్జాయతే పుమాన్| రక్తస్య స్త్రీ, తయోః సామ్యే క్లీబః- |5|

అత ఏవ చ - పూర్వోక్తాత్కార్యకారణసాదృశ్యాఖ్యాద్ధేతోః, శుక్రస్యపుంరేతసో, బాహుల్యాత్- బహుత్వాత్, సామర్థ్యలభ్యాచ్చ స్త్రీరేతోరజోల్పత్వాత్ పుమాన్ జాయతే న స్త్రీ, తథావిధస్య కారణస్యాభావాత్| ["తథా, అత ఏవ-పూర్వోక్తాత్కార్యకారణసాదృశ్యాత్ స్త్రీరేతసో" రక్తస్య, బాహుల్యాత్-బాహుత్వాత్, సామర్థ్యలభ్యాచ్చ పుంరేతోల్పత్వాత్ స్త్రీ జాయతే న పుమాన్, తథావిధస్య కారణస్యాభావాత్| ] పుంరేతో హి బలవత్, అల్పం స్త్రీరజోఽభిభూయ పుంగర్భస్య కారణతాం యాతి| యదా తు స్త్రీరజసో బలవత్వమల్పత్వం చ పుంరేతసః, తదాఽల్పం తు పుంరేతోఽభిభూయ స్త్రీరజః స్త్ర్యాఖ్యస్య గర్భస్య కారణతామాపద్యతే| యదా తు శుక్రార్తవయోః సామ్యం-తుల్యత్వం భవతి, తదా న స్త్రీ న పుమాన్ జాయతే, అపి తు లింగద్వయాలింగితః క్లీబః-షంఢో, జాయతే| ఏవం పితుః సంబంధి శుక్రం స్త్రీరక్తమిశ్రితం గర్భకారణం| న కేవలంపితృసంబంధ్యేవ మాతుర్వా| దారువాహినా తూక్తం-"స్త్రీపుంసయోస్తు సంయోగే యద్యాదౌ విసృజేత్పుమాన్| శుక్రం, తతః పుమాన్ వీరో జాయతే బలవాన్ దృఢః|| అథ చేద్వనితా పూర్వం విసృజేద్రక్తసంయుతం| తతో రూపాన్వితా కన్యా జాయతే దృఢసంహతా||" ఇతి| అత ఏవ చ పుంగర్భాః కేచిత్కించిన్మాతృసదృశా దృశ్యంతే, స్త్రీగర్భాశ్చ కేచిత్కించిత్పితృసదృశా దృశ్యంతే| నను, "రసాద్రక్తం తతో మాంసం మాంసాన్మేదస్తతోఽస్థి చ| అస్థ్నో మజ్జా తతః శుక్రం శుక్రాద్గర్భః ప్రజాయతే||" (హృ. శా. అ. 3/62) ఇత్యవిశిష్య నిర్దిష్టం, న తు పుంశుక్రాద్గర్భః ప్రజాయత ఇత్యేవం నిర్దిష్టం| ఉభయోరపి చ స్త్రీపుంసయోరవశ్యం సప్తధాతుకత్వమభ్యుపగంతవ్యం, న పుంస ఏవ| తదేవం తరుణీనాం కుసుమశరాక్రాంతమానసానాం తథావిధేన పురుషసంయోగేన వినా కేవలాత్ స్మృతిసంస్పర్శదర్శనాచ్చలితప్రస్త్రుత (రక్త)రేతసాం కిమితి గర్భో న జాయతే ? శుక్రార్తవం హి గర్భకారణం| తచ్చ సన్నిహితమేవేతి కేచిత్| తాన్ బ్రూమహే| పుంశుక్రాభావాత్| పుంశుక్రం హి స్త్రీరేతోరక్తయుక్తం గర్భకారణం| న చ తదత్రాస్తి| తదభావాద్గర్భస్యానుత్పత్తిః| తథా సంగ్రహేఽప్యధ్యగీష్ట (శా. అ. 1)-"యోషితోఽపి స్త్రవంత్యేవ శుక్రం పుంసః సమాగమే| గర్భస్య తు న తత్కించిత్కతోతీతి న చింత్యతే||" ఇతి|

Adhikarana ekadaivAnekagarbhotpattau kAraNam (5-6) · Śloka 6

సాంప్రతం యథాఽనేకగర్భత్వం తుల్యకాలం స్యాత్తథా ప్రతిపాదయితుమాహ శుక్రార్తవే పునః||5|| వాయునా బహుశో భిన్నే యథాస్వం బహ్వపత్యతా| |6|

వాతేన యథాస్వం శుక్రార్తవే బహుశో భిన్నే-బహుధా కృతే సతి, బహ్వపత్యతా భవతి| యథాస్వమితి యదా శుక్రమాధిక్యేన వర్తమానం వాతేన బహుధా భిద్యతే తదా పుంగర్భానేకత్వం, యదా తు స్త్రీరజ ఆధిక్యేన వర్తమానం వాయునా బహుధా భిద్యతే తదా స్త్రీగర్భానేకత్వం, ఇతి బహ్వపత్యతా భవతి| సూకరసారమేయాదిజాతిషు త్వనేనైవ హేతునా సదాఽవేకాపత్యతా|

Adhikarana viyonivikRutAkArANAmutpattau kAraNam (6) · Śloka 6

నను, కథం వియోనయో వికృతాకారాశ్చ గర్భాః స్యుః ? వియోనివికృతాకారా జాయంతే వికృతైర్మలైః||6||

వియోనయశ్చ వికృతాకారాశ్చ వియోనివికృతాకారాః, తే తథావిధా గర్భా జాయంతే| కథం ? ఇత్యాహ-వికృతైర్మలైః| వాతాదిభిర్దుష్టైరున్మార్గగామిభిః|

Adhikarana strINAM rajaHsrAvo mAsimAsi vIryavatputrotpattau kAraNam (7) · Śloka 7

మాసి మాసి రజః స్త్రీణాం రసజం స్త్రవతి త్ర్యహం| వత్సరాద్వాదశాదూర్ధ్వం యాతి పంచాశతః క్షయం||7||

స్త్రీణాం మాసి మాసి-ప్రతిమాసం, రజో-రక్తం, త్ర్యహం స్త్రవతి-త్రీణి దినాని ప్రవర్తతే| నను, "శుద్ధే శుక్రార్తవే" ఇతి పూర్వం శుక్రమేవోద్దిష్టం, తతస్తస్యైవ నిర్దేశో న్యాయ్య ఇతి శుక్రమానుపూర్వీప్రాప్తముల్లంఘ్య కస్మాద్రక్తం నిర్దిష్టం? ఉచ్యతే| బహువక్తవ్యత్వాత్| రక్తే హి బహువక్తవ్యమస్తి, అతస్తదేవ ప్రాగ్వక్తుం యుక్తం| త్ర్యహమితి "కాలాధ్వనోః" ఇతి ద్వితీయా| కింభూతం రజః ? రసాజ్జాతంరసజం| నను, రక్తం రసజమేవ| వక్ష్యతి హి (హృ. శా. అ. 3/62)- "రసాద్రక్తం తతో మాంసం" ఇత్యాది| తత్కిమర్థం రసజమిత్యుక్తం ? బ్రూమహే| రసాత్-ఆహారరసాత్ పరిణమతో జాతం రసజమిత్యత్ర నిర్దిష్టం, న తు రసధాతోః, ఇత్యచోద్యమేతత్| కుతఃప్రభృతి తద్రజః ప్రవర్తతే ? ఇత్యాహ-వత్సరాదిత్యాది| ద్వాదశాద్వర్షాదూర్ధ్వం-అనంతరం, స్త్రవతి| పంచాశతో వర్షాదూర్ధ్వం-పరేణ, క్షయం యాతి| ద్వాదశానాం పూరణం వర్షమితి "తస్య పూరణో డట్" ఇతి డట్| ద్వాదశాదితి ప్రాయికమేతత్, ఏకాదశవార్షికాణామపి స్త్రీణాం రక్తప్రవృత్తిదర్శనాత్| పంచాశతః క్షయమిత్యత్రాప్యేవమేవ చింత్యం|

Adhikarana garbhasyarogAdiyutatve kAraNam (8-9) · Śloka 9

పూర్ణషోడశవర్షా స్త్రీ పూర్ణవింశేన సంగతా| శుద్ధే గర్భాశయే మార్గే రక్తే శుక్రేఽనిలే హృది||8|| వీర్యవంతం సుతం సూతే తతో న్యూనాబ్దయోః పునః| రోగ్యల్పాయురధన్యో వా గర్భో భవతి నైవ వా||9||

పూర్ణాని షోడశవర్షాణి యస్యాః సా, ఏవంవిధా స్త్రీ పూర్ణవింశేన నరేణ సంగతా-మిథునతాం యాతా సతీ, గర్భాశయాదిషు శుద్ధేషు వీర్యవంతం-సామర్థ్యయుక్తం, పుత్రం సూతే-జనయతి| ప్రాయికం చైతత్, అర్వాగపి సాధుగర్భదర్శనాత్| అత ఏవాయమేవ తంత్రకారోఽన్యథా సంగ్రహే జగాద (శా. అ. 1)- "షోడశవర్షాయాం పంచవింశతివర్షః పుత్రార్థం ప్రయతేత|" ఇతి| వింశతేః పూరణ ఇతి డటితి "వింశతేః" ఇతి తిలోపే వింశశబ్దః| పూర్ణో వింశో యస్యేతి పూర్ణవింశః| గర్భస్యాశయో గర్భాశయః, తస్మిన్| శుద్ధే-నిర్మలే, వాతాదిభిరదుష్టే| తథా, మార్గే-ప్రకృతత్వాదపత్యమార్గే, వాతాదిభిరదుష్టే| తథా, రక్తేస్త్రీరజసి, శుద్ధే| తథా, శుక్రే-పుంబీజే, శుద్ధే| తథా, అనిలే శుద్ధేపిత్తాదిభిరనావృతే| తథా, హృది-శుద్ధే-దోషానధిష్ఠితేఽసంతప్తే| తతః-పూర్వోక్తాద్వయఃపరిమాణాత్, న్యూనాబ్దయోః-హీనవర్షయోః స్త్రీపురుషయోః పంచదశాష్టాదశవర్షయోః, రోగీ భవతి| రోగీత్యతిశయ ఇనిర్మత్వర్థీయః| తథోత్పన్నోఽల్పాయురధన్యశ్చ-అప్రశస్తో, గర్భో భవతి| న భవత్యేవ వా|

Adhikarana SukrArtavasaMyoge~api garbhAsambhave kAraNam (10) · Śloka 10

నను, దంపత్యోః శుక్రార్తవసంయోగేఽపి సతి క్వచిద్గర్భసంభూతిర్న దృశ్యతే| తత్కథమేతత్ ? ఇత్యాశంక్యేదమాహ వాతాదికుణపగ్రంథిపూయక్షీణమలాహ్వయం| బీజాసమర్థం రేతోస్రం|10|

ఆదిశబ్దేన పిత్తశ్లేష్మణోః పరిగ్రహః| వాతాదయశ్చ కుణపం చ గ్రంథిశ్చ పూయశ్చ క్షీణం చ మలం చేతి ద్వంద్వః| ఏత ఆహ్వయః- సంజ్ఞాః, యస్య రేతోస్త్రస్య తదేవం| ఆహ్వయశబ్దః ప్రత్యేకం వాతాదిషు యోజ్యః| రేతశ్చాస్త్రం చ రేతోస్త్రం వాతాద్యాహ్వయం| వాతసంజ్ఞం శుక్రం వాతశుక్రం| ఏవం పిత్తశుక్రం కఫశుక్రం| కుణపగంధిత్వాత్కుణపం నామ శుక్రం కుణపశుక్రం, తద్రక్తేన దుష్టేన భవతి| ఏవం గ్రంథిశుక్రం పూయశుక్రం క్షీణశుక్రం| మలాహ్వయం తు ద్విధా,-మూత్రపురీషభేదాత్| మూత్రసదృశం శుక్రం మూత్రశుక్రం| ఏవం పురీషశుక్రం| ఆర్తవమపి శుక్రవద్దోషదూషితమబీజమేవ| తస్య లింగం నామ చ శుక్రవద్వేద్యం| యథా,-వాతార్తవం పిత్తార్తవమిత్యాది, యావత్పురీషార్తవమితి| సాధ్యాసాధ్యవిభాగశ్చ తద్వదేవ| శుక్రార్తవదోషేషు చ చికిత్సామపి తుల్యాం బ్రూతే| యత్ర తు విశేషం ద్రక్ష్యతి, తత్ర విశేషమభిధాస్యతి| యథా (శ్లో.15)-"పిబేద్గ్రంథ్యార్తవే పాఠా" ఇత్యాది|

Adhikarana svali~ggairvAtAdidoShajaSukraj~jAnam ,kuNapagranthipUyakShINamalAhvayAnAM retosrANAM kAraNAni (10-12) · Śloka 12

| స్వలింగైర్దోషజం వదేత్||10|| రక్తేన కుణపం, శ్లేష్మవాతాభ్యాం గ్రంథిసన్నిభం| పూయాభం రక్తపిత్తాభ్యాం, క్షీణం మారుతపిత్తతః||11|| కృచ్ఛ్రాణ్యేతాన్యసాధ్యం తు త్రిదోషం మూత్రవిట్ప్రభం| |12|

స్వాని చ తాని లింగాని-లక్షణాని చ, స్వలింగాని,-యథాస్వం వాతాదీనాం రూపాణి| యథా,-రూక్షశ్యావారుణాదీని వాయోః, విస్త్రగంధ్యౌష్ణ్యాదీని పిత్తస్య, స్నిగ్ధపాండుపిచ్ఛిలాదీని కఫస్య తైః స్వలింగైర్వాతాదిదోషజం వదేత్- జానీయాత్,వైద్యః |ఇతి శేషః| రక్తేన దుష్టేన కుణపం-కుణపగంధిత్వాత్కుణపసంజ్ఞం, అన్వర్థం రేతోస్త్రం భవతి| ఏవం గ్రంథ్యాదీనామప్యన్వర్థసంజ్ఞతా బోధ్యా| శ్లేష్మవాతాభ్యాం దుష్టాభ్యాం గ్రంథిసన్నిభం-గ్రంథ్యాకారం| పూయాభం-పూయసదృశం, రక్తపిత్తాభ్యాం రేతోస్త్రం పూయాహ్వయం భవతి| క్షీణం నామ రేతోస్త్రం మారుతపిత్తతో భవతి, మారుతపిత్తాభ్యాం దుష్టాభ్యాం దుష్టం తద్దూషాణాత్ క్షీణతాం నీతమిత్యర్థః| పూర్వోక్తానీమాని వాతాదిశుక్రార్తవాని క్షీణశుక్రార్తవాంతాని కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వాత్ కృచ్ఛ్రాణి| అసాధ్యం త్వితి| మూత్రం చ విట్ చ మూత్రవిశౌ, తయోరివ ప్రభా యస్య తదేవం| రేతోస్త్రముభయమపి మలసంజ్ఞం| త్రిదోషం-త్రిదోషదుష్టం| అసాధ్యం-సాధయితుమశక్యం|

Adhikarana vAtAdijAnAmupakramaH (12) · Śloka 12

ఇదానీముపక్రమమాహ | కుర్యాద్వాతాదిభిర్దుష్టే స్వౌషధం|12|

స్వం-ఆత్మీయం, చ తదౌషధం చ స్వౌషధం, వాతాద్యౌషధమిత్యర్థః| తేన వాయోః కుపితస్య యదౌషధం-ప్రశమోపాయః స్నిగ్ధోష్ణామ్లలవణాది, పిత్తస్య మధురశీతకషాయాది, శ్లేష్మణః కటుకరూక్షకషాయాది, తత్తస్య భేషజమిత్యవతిష్ఠతే| విశేషతస్తు-"వాతజేశుక్రదోషే వసుకసైంధవఫలామ్లసిద్ధం యవక్షారప్రతీవాపం సర్పిష్పానం, బిల్వవిదారీసిద్ధం క్షీరయుక్తమాస్థాపనం, మధుభద్రదారుసిద్ధం తైలమనువాసనం, క్షీరకులీరరససిద్ధం తైలమనువాసనముత్తరబస్తిశ్చ| పైత్తికే కాండేక్షుశ్వదంష్ట్రాగుడూచీక్వాథసిద్ధం మూర్వామధూకప్రతీవాపం సర్పిష్పానం, త్రివృచ్చూర్ణః సఘృతో విరేకః పయస్యాశ్రీపర్ణీసిద్ధం క్షీరయుక్తమాస్థాపనం, మధుకముద్గపర్ణీసిద్ధం తైలమనువాసనముత్తరవస్తిశ్చ| శ్లైష్మికే పాషాణభేదాశ్మంతకామలకక్వాథసిద్ధం పిప్పలీమధుకచూర్ణప్రతీవాపం సర్పిష్పానం, మదనఫలకషాయో వమనం, దంతీవిడంగచూర్ణస్తైలలీఢో విరేకః, రాజవృక్షమదనఫలకషాయప్రగాఢమాస్థాపనం, మధుకపిప్లీసిద్ధం తైలమనువాసనముత్తరబస్తిశ్చ| వాతజే పుష్పదోషే భార్గీభద్రదారుసిద్ధం సర్పిష్పానం, కాశ్మర్యక్షుద్రసహాసిద్ధం వా క్షీరం, మధుకశృగాలవిన్నాకల్కం పయఃసర్పిఃసహితం ప్రియంగుతిలకల్కం వా యోనౌ ధారయేత్, సరలముద్గపర్ణీకషాయః ప్రక్షలనం| పిత్తజే కాకోలీద్వయవిదారీమూలక్వాథముత్పలపద్మకక్వాథం మధుకపుష్పకాశ్మర్యఫలక్వాథం వా సశర్కరం పిబేత్, శ్వేతచందనక్వాథం వా సక్షౌద్రం|" ఇత్యాదికం సంగ్రహాత్ (శా. అ. 1) బోధ్యం|

Adhikarana kuNape upakramaH (12-13) · Śloka 13

ఇదానీం కుణపచికిత్సామాహ | కుణపే పునః||12|| ధాతకీపుష్పఖదిరదాడిమార్జునసాధితం| పాయయేత్సర్పిరథవా విపక్వమసనాదిభిః||13||

కుణపాహ్వయే తు రేతసి ధాతక్యాదిద్రవ్యసాధితం ఘృతం పాయయేత్, వైద్య ఇతి శేషః| అథవా, అసనాదిభిః-అసనాదిగుణోద్దిష్టైర్భేషజైః (హృ.సూ.అ.15/19) విపక్వం ఘృతం పాయయేత్| నను, కుణప ఇతి సామాన్యోక్తావపి కథం రేతసీతి విషేషో లభ్యతే| బ్రూమః| రేతఃప్రకరణాత్| అపి చ కుణపాస్త్రస్య పురస్తాదుపక్రమం వక్ష్యతి (శ్లో.16)-"పేయం కుణపపూయాస్రే" ఇతి| తస్మాద్రేతస ఏవేహ గ్రహణం యుక్తం| పునర్గ్రహణమత్ర వాతాదిదుష్టే రేతస్యస్రోక్తాం క్రియాం కుర్యాదితి ద్యాతయతి|

Adhikarana granthisaMj~je retasyupakramaH (14) · Śloka 14

సాంప్రతం గ్రంథిసంజ్ఞే రేతస్యుపక్రమం బ్రూతే పలాశభస్మాశ్మభిదా గ్రంథ్యాభే| |14|

పలాశస్య భస్మ పలాశభస్మ| అశ్మభిత్-పాషాణభేదః| పలాశభస్మ చాశ్మభిచ్చ, తేన విపక్వం ఘృతం గ్రంథ్యాభే-గ్రంథినామ్ని రేతసి, పాయయేత్|

Adhikarana pUyaretasyupakramaH (14) · Śloka 14

పూయరేతసి| పరుషకవటాదిభ్యాం|14|

పూయాఖ్యే రేతసి పరూషకవటాదిభ్యాం విపక్వం ఘృతం పాయయేత్| పరుషకశ్చ వటశ్చ పరూషకవటౌ, తావాదీ యయోర్గణయోస్తౌ పరుషకవటాదీ, తాభ్యాం| "పరుషకం వరా ద్రాక్షా" (హృ.సూ. అ.15/13) ఇతి పరుషకాదిః| తథా, "న్యగ్రోధపిప్పల" (హృ.సూ. అ. 15/41) ఇతి వటాదిః|

Adhikarana kShINAhvayeretasyupakramaH (14) · Śloka 14

| క్షీణే శుక్రకరీ క్రియా||14||

క్షీణే-క్షీణత్వాత్ క్షీణాహ్వయే రేతసి, శుక్రకరీ క్రియా| కార్యేతి శేషః| శుక్రలమతిశయేన సేవ్యమిత్యర్థః|

Adhikarana malasadRuSe retasyupakramaH (15) · Śloka 15

సంశుద్ధో విట్ప్రభే సర్పిర్హింగుసేవ్యాది(గ్ని)సాధితం| పిబేత్|15|

సంశుద్ధః-కృతవమనవిరేచనః, విట్ప్రభే-విణ్మలసద్దశే రేతసి, ఆతురో ఘృతం పిబేత్| కింభూతం ? హింగుసేవ్యాదిసాధితం| అత్రాదిశబ్దో వ్యవస్థావాచీ| తేన సంగ్రహోక్తస్య (శా. అ. 1)- "హింగూశీర[చిత్రకైరథవా] చిత్రక[వితున్నక] ప్రియంగు[హింగు]సమంగామృణాలసిద్ధమేలాచోచచూర్ణప్రతీవాపం|" ఇత్యస్య పాఠస్య సూచనా భవతి| హింగుసేవ్యాగ్నిసాధితమిత్యపరే పేఠుః| నను, "అసాధ్యం తు త్రిదోషం మూత్రవిట్ప్రభం|" (శ్లో.12) ఇత్యువాచ తంత్రకృత్| తత్కిమిత్యస్య చికిత్సోపదిష్టా ? బ్రూమః| కించిత్సాధ్యతాఽప్యస్యాస్తీతి ప్రతిపాదయితుం చికిత్సాముపదిదేశ శాస్త్రకారః| అత ఏవ మూత్రప్రభస్యాసాధ్యత్వాచ్చికిత్సాం నోపాదిశత్| మూత్రప్రభార్తవవిట్ప్రభార్తవయోరప్యసాధ్యత్వాదేవోపక్రమం నాభ్యధాత్|

Adhikarana granthinAmnyArtave upakrame (15) · Śloka 15

వాతద్యార్తవేషు "స్వౌషధం కుర్యాత్" (శ్లో.12) ఇత్యుక్తం| కుణపగ్రంథ్యద్యార్తవేషు విశేషేణ చికిత్సాం వక్ష్యతి | గ్రంథ్యార్తవే పాఠావ్యోషవృక్షకజం జలం||15||

గ్రంథ్యార్తవే-గ్రంథినామ్ర్యార్తవే స్త్రీరజసి, జలం పిబేత్| కింభూతం ? పాఠాదిజాతం| పాఠా-ప్రాచీనా| వ్యోషం-త్రికటుకం| వృక్షకః-కుటజః|

Adhikarana kuNapapUyAstrayorupakramaH SuddhaSukralakShaNam (16) · Śloka 16

పేయం కుణపపూయాస్త్రే చందనం వక్ష్యతే తు యత్| గుహ్యరోగే చ తత్సర్వం కార్యం సోత్తరబస్తికం||16||

కుణపాఖ్యే రజసి పూయాఖ్యే చాపి చందనం పేయం| అత్ర 'ద్రవానుక్తౌ జలం దేయం' (హృ. క. అ. 6/23) ఇతి పరిభాషయా జలేన పాతవ్యమితి బోధ్యం| క్షీణార్తవ ఇహ చికిత్సితం నోక్తం, తచ్చ స్వధియోహ్యం| యథా క్షీణరేతసి శుక్రకరీ క్రియా కార్యేత్యుక్తం, తథా క్షీణే రక్తే రక్తకరీ క్రియా కార్యేతి| న చ కేవలమేతత్పూర్వోక్తమేవ చికిత్సితం కార్యం, యావద్గుహ్యరోగప్రతిషేధే యద్వక్ష్యతే-భణిష్యతే, తదపి సర్వం సాధనం యథాయోగం వమనాది యోనౌ పిచుకధారణాదికం చ కార్యం| కింభూతం ? సోత్తరబస్తికం| సహోత్తరబస్తినా వర్తత ఇతి సోత్తరవస్తికం| ఉత్తరబస్తిరపి తత్ర కార్య ఇత్యర్థః| సోత్తరబస్తికమితి "తేన సహేతి తుల్యయోగే" ఇతి వహువ్రీహిః, "శేషాద్విభాషా" ఇతి కప్, 'వోపసర్జనస్య" ఇతి సభావః| ఉత్తరబస్తిరపి తత్రౌషధమిత్యర్థః|

Adhikarana SuddhArtavalakShaNam (17-18) · Śloka 18

బీజాసమర్థం రేతోస్త్రమభిధాయ సాంప్రతం శుద్ధం యచ్ఛుక్రార్తవం బీజసమర్థం తల్లక్షాణార్థమాహ శుక్రం శుక్లం గురు స్నిగ్ధం మధురం బహలం బహు| ఘృతమాక్షికతైలాభం సద్గర్భాయ ఆర్తవం పునః||17|| లాక్షారసశశాస్త్రాభం ధౌతం యచ్చ విరజ్యతే| |18|

శుద్ధే శుక్రార్తవ ఇతి పూర్వం శుక్రస్యోపదేశాత్ప్రాధాన్యాచ్చ శుక్రస్య పూర్వముపన్యాసః| "తత్రాహారరసస్య సమ్యక్పరిణతస్య క్రమాన్మజ్జానమనుప్రాప్తస్య సారః శుక్రసంజ్ఞాం లభతే| తచ్చ క్షీర ఇవ సర్పిరిక్షురస ఇవ గుడః శరీరే శుక్రధారాం కలామాశ్రిత్య సర్వాంగవ్యాపితయా స్థితం| విశేషతశ్చ మజ్జముష్కస్తనేషు| హర్షోదీరితం తు సంఘట్టనేన హృదయావేశాత్ పిండీభూతమంగాదంగాత్ప్రవర్తతే (సంగ్రహే శా. అ.1)|" తచ్చ శుక్లాదిగుణయుక్తం శుక్రం| తథా, ఘృతాభం మాక్షికాభం తైలాభం వా సద్గర్భాయ-శోభనగర్భార్థం, భవతి| తవ ఘృతాభేన గౌరవర్ణత్వం గర్భస్య, మాక్షికాభేన శ్యామవర్ణత్వం, తైలాభేన కృష్ణవర్ణత్వం, భవతి| "రక్తమేవ స్త్రీణాం మాసి మాసి గర్భకోష్ఠమనుప్రాప్య త్ర్యహం ప్రవర్తమానమార్తవమాచక్షతే| అతిప్రసంగేనానృతౌ వా ప్రవర్తమానం తదేవాసృగ్దరాదిసంజ్ఞాం లభతే" (సం.శా.అ.1)| యదార్తవం లాక్షా రసాభం-అలక్తకరససదృశం , తథా శశరుధిరసదృశం, తథా యచ్చ ధౌతం సద్విరజ్యతే-వస్త్రాదిలగ్నం ధౌతం సల్లౌహిత్యం జహాతీత్యర్థః| తదీదృశమార్తవం తు సద్గర్భాయ సంపద్యతే|

Adhikarana garbhasambhavAtpUrvamitikartavyatA (18-19) · Śloka 19

శుద్ధశుక్రార్తవలక్షణముక్త్వా, ఇదానీం గర్భసంభవాత్పూర్వమితి కర్తవ్యతామాహ | శుద్ధశుక్రార్తవం స్వస్థం సంరక్తం మిథునం మిథః||18|| స్నేహైః పుంసవనైః స్నిగ్ధం శుద్ధం శీలితబస్తికం| |19|

శుక్రం చార్తవం చ శుక్రార్తవే, శుద్ధే శుక్రార్తవే యస్య మిథునస్య తచ్ఛుద్ధశుక్రార్తవం,-స్త్రీపురుషయుగలం, సముపాచరేదితి సంబంధః| తథా, స్వస్థం-అరోగం, రోగలేశేనాప్యనాక్రాంతం| తథా, మిథః పరస్పరం, సంరక్తం-అనురాగయుక్తమన్యోన్యదర్శనేన కుసుమచాపావిష్టమేవంవిధం| స్నేహైః పుంసవనైః-యథాభిమతగర్భగ్రహణప్రభావైః ఫలసర్పిర్మహాకల్యాణకాదిభిః, స్నిగ్ధం| తథా, శుద్ధం-కృతవమనవిరేచనం| తథా శీలితబస్తికం, శీలితాః-అభ్యాసేనానుష్ఠితాః, బస్తయో యేన-మిథునేన, తచ్చీలితబస్తికం| న సకృదేవానుష్ఠితబస్తికమిత్యర్థః|

Adhikarana dampatyoH pRuthagupakramaH ,kShIrAdibhirnarasyopacAraH (19) · Śloka 19

| నరం విశేషాత్క్షీరాజ్యైర్మధురౌషధసంస్కృతైః||19||

విశేషాత్-విశేషేణాతిశయేన, నరం క్షీరైర్ఘృతైశ్చ సముపాచరేదితి సంబంధః| విశేషాదిత్యనేనైతత్ ద్యోతయతి| విశేషేణ నరం క్షీరాజ్యైః సముపాచరేత్, న పునర్నారీమపి తైర్న సముపాచరేదితి| కింభూతైః ? మధురౌషధసంస్కృతైః మధురాణి-మధురప్రాయాణి మధురప్రభావాని చ తాన్యౌషధాని-జీవనియాదీనీ, [చ]తైర్మధురౌషధైః, సంస్కృతైః-సిద్ధైః|

Adhikarana tailAdibhirnAryAH samupacAraH (20) · Śloka 20

నారీం తైలేన మాషైశ్చ పిత్తలైః సముపాచరేత్| |20|

నారీం తైలేన మాషైశ్చ సముపాచరేత్| చశబ్దోఽత్ర భిన్నక్రమః| పిత్తలైశ్చ సముపాచరేదిత్యర్థః| పిత్తలాని హి రక్తవృద్ధిహేతవః| ఉక్తం హి (హృ. సూ. అ. 11/26)-"ఆశ్రయాశ్రయిణాం మిథః| యదేకస్య తదన్యస్య వర్ద్ధనక్షపణౌషధం||" ఇతి| ఏవం చ తైలం పిత్తకృత్త్వాదేవోపన్యస్తం| విశేషాదిత్యత్రాప్యనువర్తతే| క్షీరాజ్యేభ్యోఽపి విశేషేణ నారిం తైలదిభిః సముపాచరేదిత్యర్థః| పురుషస్య తు రజసోఽభావాత్తద్వృద్ధిహేతవస్తైలాదయో నోపయుజ్యంత ఏవ|

Adhikarana strImadhikRutya garbhagrahaNayogyatA (20-21) · Śloka 21

ఊర్వోక్తసకలసామగ్రీయుక్తాదపి మిథునాద్విశిష్టకాలమంతరేణ గర్భస్యాసంభవ ఇతి స్త్రీమధికృత్య తద్గర్భగ్రహణయోగ్యం కాలం దర్శయితుమాహ | క్షామప్రసన్నవదనాం స్ఫురచ్ఛ్రోణిపయోధరాం||20|| స్వస్తాక్షికుక్షిం పుంస్కామాం విద్యాదృతుమతీం స్త్రియం| |21|

కార్శ్యహేతుం వినా క్షామం, తథా ప్రసన్నం-నిర్మలం, వదనం-ముఖం, యస్యాః సైవంభూతా, తాం| శ్రోణిశ్చ పయోధరౌ చ శ్రోణిపయోధరం, స్ఫురత్-కంపమానం, శ్రోణిపయోధరం యస్యాః సా, తాం| శ్రోణిః-కటిః| స్త్రస్తే-చ(గ)లితే, ఇవాక్షిణీ కుక్షిశ్చ యస్యాః సా తాం| తథా, పుంసి కామః-అభిలాషో, యస్యాః సా, తాం| ఏవంవిధాం స్త్రియమృతుమతీం-ఋతుయుక్తాం, విద్యాత్| తస్యాః స గర్భగ్రహణకాల ఇత్యర్థః| పుంస్కామామితి "సంపుంకానాం సో వక్తత్ర్యః" ఇతి మకారస్య సకారదేశాద్రుత్వాభావః|

Adhikarana RutAvatIte yonisa~gkocAdi (21-22) · Śloka 22

"సర్వం చ హేతుమద్బ్రూయాత్" ఇత్యాగమః, అత ఆహ | పద్మం సంకోచమాయాతి దినేఽతీతే యథా, తథా||21|| ఋతావతీతే యోనిః, సా శుక్రం నాతః ప్రతీచ్ఛతి| |22|

యథా దివా ప్రఫుల్లం పద్మమనంతరం దివసాతిక్రాంతౌ సంకోచమాయాతి-ముకులభావం ప్రాప్నోతి, తత్స్వభావత్వాత్తస్య| తథా-తేనైవ ప్రకారేణ, ఋతావతీతే-అతిక్రాంతే ద్వాదశరాత్రస్వభావే యోనిః సంకోచమాయతి| సా చ-యోనిః, [అతః] సంకుచితత్వాత్ శుక్రం న ప్రతీచ్ఛతీతి|

Adhikarana mAsenopacitaM raktaM vAyuryonimukhAnnudet (22-23) · Śloka 23

వివృతావివృతముఖత్వం హి యోనేర్గర్భగ్రహణాగ్రహణహేతుః| తచ్చ వాయోః క్రియావతః కాలసహాయస్యాయత్తమిత్యాహ | మాసేనోపచితం రక్తం ధమనీభ్యామృతౌ పునః||22|| ఈషత్కృష్ణం విగంధం చ వాయుర్యోనిముఖాన్నుదేత్| |23|

మాసేన యదుపచితమాహారరసతో వృద్ధిం ప్రాప్తం రక్తం తత్పునర్మాసేనోపచితం రక్తమృతౌ వాయుర్యోనిముఖాన్నుదేత్-ప్రేరయేత్| విధౌ లిఙ్| తదా యోనిముఖం వివృతం సంపద్యతే| కేన నుదేత్ ? ధమనీభ్యాంస్రోతోవిశేషాభ్యాం| కింభూతం రక్తం ? ఈషాత్కృష్ణం, తథా విగంధంవిస్రగంధరహితం| ప్రకృతిస్థప్రేరకపవనసంపర్కాదీషత్కృష్ణతా, న తు కుపితసమీరణప్రేరణసంశ్లేషవశాదివాత్యంతం కృష్ణతా| నాపి పిత్తేన తథాభూతేన యుక్తం, యేన విస్త్రగంధి స్యాత్| నాపి శ్లేష్మణా తథాభూతేన యుక్తం, యేన తద్వర్ణయుక్తం స్యాత్| తస్మాచ్ఛుద్ధం విశిష్టే కాలే యోనిముఖాత్ప్రవర్తమానం రక్తమార్తవసంజ్ఞాం లభతే| తదేవ చాన్యదా యోనిముఖాత్ప్రవర్తమానమసృగ్దరసంజ్ఞామాసాదయతి|

Adhikarana rajasvalayA vartanaprakAraH RutumatyAScaturthadinakRutyam (23-26) · Śloka 26

శుద్ధం చ రక్తం పుష్పసంజ్ఞం, గర్భాఖ్యస్య ఫలస్య భవిష్యతోఽభివ్యంజకత్వాత్| అత ఏవాహ | తతః పుష్పేక్షణాదేవ కల్యాణధ్యాయినీ త్ర్యహం||23|| మృజాలంకారరహితా దర్భసంస్తరశాయినీ| క్షైరేయం యావకం స్తోకం కోష్ఠశోధనకర్షణం||24|| పర్ణే శరావే హస్తే వా భుంజీత బ్రహ్మచారిణీ| చతుర్థేఽహ్ని తతః స్నాతా శుక్లమాల్యాంబరా శుచిః||25|| ఇచ్ఛంతీ భర్తృసదృశం పుత్రం పశ్యేత్పురః పతిం| |26|

పుష్పేక్షణాత్-పుష్పస్య దర్శనాదేవానంతరం, స్త్రీ త్ర్యహం-త్రీణి దినాని, కల్యాణం-శుభం, అవశ్యం ధ్యాయతి-చింతయతీతి కల్యాణధ్యాయినీ స్యాత్| ఆవశ్యకే ణినిః| తథా, మృజా-స్నానక్రియా, అలంకారః-కటకాదిః పుష్పాదిర్వా, అలంక్రియతే-భూష్యతే శరీరమేభిరితి కృత్వా, ఏవం గంధమాల్యస్యాప్యలంకారత్వం| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. చి. అ. 5/82)- "గంధమాల్యాదికాం భూషాం" ఇతి| మృజాలంకారాభ్యాం రహితా-వర్జితా| తథా దర్భాణాం సంస్తరః-శయ్యా, తత్ర శేతే సా దర్భసంస్తరశాయినీ| "వ్రతే" ఇతి ణినిః| తథా, క్షైరేయం-క్షీరసిద్ధం, యావకం-యవాన్నవిశేషం, పర్ణే శరావే హస్తే వా భుంజీత-భక్షయేత్| కియన్మాత్రం ? స్తోకం-అల్పమాత్రం| తత్క్షైరేయముపయుక్తం కీదృశం స్యాత్ ? ఇత్యాహ-కోష్ఠశోధనకర్షణమితి| శోధనం చ కర్షణం చ శోధనకర్షణం| కోష్ఠస్య శోధనకర్షణమితి షష్ఠీసమాసః| శరీరస్య మహాస్త్రోతో మధ్యమో భాగ ఆమపక్వస్యాశయః కోష్ఠశబ్దవాచ్యః| స ఏవ గర్భాధిష్ఠానం, అతస్తస్యైవ శోధనం| తథా, తదంగానాం కర్షణమితి వ్యాఖ్యేయం| న పునః కోష్ఠస్య శోధనమన్యేషాం చాంగానాం కర్షణం| తథా హి-త్రివృదాదినా విరిచ్యతే, నైవమనేన యావకేన| వస్తుస్వాభావ్యాత్ కోష్ఠశోధనకర్షణమాత్రమేవ క్రియతే| క్షైరేయమితి "క్షీరాడ్ఢఞ్" ఇతి ఢఞ్| యావ ఏవ యావక ఇతి "యావాదిభ్యః కన్" ఇతి కన్| తథా, బ్రహ్మచారిణీ-త్యక్తవ్యవాయా, స్యాత్| తతః-త్ర్యహాదూర్ధ్వం,చతుర్థే వాసరే స్నాతా, తథా శుక్లాని మాల్యాన్యంబరాణి చ యస్యాః సైవం, తథా శుచిః-అంతర్బహిశ్చ పవిత్రా సతీ, పురః-పూర్వం, పతిం పశ్యేత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (శా. అ. 1)- చతుర్థే త్వహన్యుద్వర్తితా శీతసలిలస్నాతాఽనులిప్తాఽలంకృతా శుక్లమాల్యాంబరా కృతమంగలస్వస్త్యయనైవంవిధమేవ భర్తారం పశ్యేదనన్యమనాః| తదా హి యాదృశం పశ్యతి చింతయతి వా తాదృశమేవ ప్రసూత ఇతి|" ఇతి|

Adhikarana Rutusthitau kAlaparimANam same putraH viShame kanyA (26-27) · Śloka 27

తత్కిం త్ర్యహమేవ ఋతుః, అత్రైవ పుష్పదర్శనాత్| అథోత్తరకాలమపి ? ఇత్యాశంక్యాహ | ఋతుస్తు ద్వాదశ నిశాః పూర్వాస్తిస్రోఽత్ర నిందితాః||26|| ఏకాదశీ చ, యుగ్మాసు స్యాత్పుత్రోఽన్యాసు కన్యకా| |27|

పుష్పదర్శనాత్ప్రభృతి యావద్వాదశరాత్రయస్తావదృతుర్యోషితః, న పునరత్ర్యహమేవ, యత్ర పుష్పం ప్రవర్తతే, ఇతి ఋతుశబ్దేన దర్శయతి| అత్ర-అస్మిన్ ద్వాదశనిశావధావృతుకాలే, యాః పూర్వాస్తిస్త్రో నిశాః, యాసు ప్రాయః పుష్పం ప్రవర్తతే, తా నింద్యాః-గర్హ్యాః సద్భిః| న తత్ర సన్మతిః స్త్రియం సంగచ్ఛేత్| అత ఏవాత్ర బ్రహ్మచారిత్వోపదేశః| తథా, ఏకాదశీ నిశా నింద్యా-అప్రశస్తా| చశబ్దోఽత్రానుక్తాయాస్త్రయోదశ్యాః సముచ్చయార్థః| త్రయోదశ్యాం హి మిథునీభావే నపుంసకస్యోత్పత్తిరితి కేచిదాహుః| యుగ్మాసు-చతుర్థషష్ఠాష్టమదశమద్వాదశలక్షణాసు నిశాసు, సంగమే పుత్రః స్యాత్, అచింత్యత్వాదృతుభావస్య| తాసు హి రాత్రిష్వార్తవమల్పీభవతి| అన్యాసూయుగ్మాసు నిశాసు పంచమీసప్తమీనవమీషు, కన్యా జాయతే| తదా హి శుక్రమల్పీభవతి, పూర్వోక్తాద్ధేతోః| యది పునరాహారాదివశాత్ శుక్రస్యాధికత్వమయుగ్మాసు, యుగ్మాసు చార్తవపూర్ణతా స్యాత్, తదా పుమాన్ స్త్ర్యాకృతిర్దుర్బలో హీనాంగో వా జాయతే, స్త్రీ చ పురుషాకృతిర్దుర్బలా హీనాంగా వా| ఏకాదశీత్రయోదశ్యోస్తు నపుంసకమితి| తదేవం దంపతీ పుంగర్భమిచ్ఛంతౌ యుగ్మాసు నిశాసు పుంసవనాదికం కర్మాచరేతాం, స్త్రీగర్భమిచ్ఛంతౌ త్వయుగ్మాసు రాత్రిషు|

Adhikarana putrIyavidhiH (27-28) · Śloka 28

| ఉపాధ్యాయోఽథ పుత్రీయం కుర్వీత విధివద్విధిం||27|| నమస్కారపరాయాస్తు శూద్రాయా మంత్రవర్జితం| |28|

అథేత్యానంతర్యే మంగలసూచకో నిర్దిష్టః| అత ఏవాయమాత్రార్థః-ఋతుకాలాదనంతరం మంగలపూర్వికాం సర్వామిమాం వక్ష్యమాణామితికర్తవ్యతాం కుర్యాదితి| ఉపాధ్యాయః-పురోహితోఽథర్వవేదవిత్, పుత్రీయం-పుత్రాయ హితం, విధిమిత్థం కుర్వీత| కథం ? విధివత్ న యథాకథంచిత్| విధివదితి ప్రశంసాయాం మతుప్| క్రియావిశేషణం చైతత్, తేన ప్రశస్తం వేదోక్తమన్యూనాతిరిక్తవిధానం యథా భవతి తథావిధం కుర్వీతేత్యవతిష్ఠతే| బ్రహ్మాణదివర్ణత్రయస్యేమంవిధిం కుర్వీత| శూద్రాయాః పునర్నమస్కారపరాయాః-నమస్కారప్రధానాయాః, యథోక్తం సర్వం విధిం మంత్రవర్జితం కుర్యాత్| పుత్రీయమితి "పుత్రాచ్ఛ చ" ఇతి చ్ఛః|

Adhikarana evaM dampatyoravaMdhyaHsaMyogaH (28) · Śloka 28

| అవంధ్య ఏవం సంయోగః స్యాదపత్యం చ కామతః||28||

ఏవం-యథోక్తవిధ్యనుష్ఠానే, దంపత్యోర్యః సంయోగో-మిథునీభావః, స న వంధ్యః స్యాత్| అపి తు సఫలో గర్భసంభవహేతుర్భవేదిత్యర్థః| న కేవలం దంపత్యోఃసంయోగ ఏవం నిష్ఫలో న భవేత్, అపత్యం చ కామతః-యథాభిమతం పుంగర్భరూపం స్త్రీగర్భరూపం వా, స్యాత్|

Adhikarana dampatyorekAnte maithunam (29) · Śloka 29

అత ఏవాహ సంతో హ్యాహురపత్యార్థం దంపత్యోః సంగతిం రహః| |29|

రహఃశబ్దేన గ్రామ్యవచసాఽత్ర గ్రామ్యధర్మం సూచయతి| హియస్మాత్, సంతః-సాధవః, అపత్యార్థం-అపత్యజననాయ, దంపత్యోః స్త్రీపురుషయోః, రహః-ఏకాంతే, విశిష్టకాలోచితం విశిష్టసంయోగం సంగతిమాహుః, న గ్రామ్యసుఖలిప్సాయై|

Adhikarana durapatyasya kulA~ggAratvam (29) · Śloka 29

న చాపత్యమాత్రాయేత్యాహ | దురపత్యం కులాంగారో గోత్రే జాతం మహత్యపి||29||

దుష్టాపత్యం స్త్రీగర్భః పుంగర్భో వా, మహత్యపి గోత్రే జాతం-ఉత్కృష్టేఽపి కుల ఉత్పన్నం, ఆంగారకార్యకరణసామర్థ్యాత్సమస్తత్కులవినాశహేతుత్వాత్కులాంగార ఇత్యుచ్యతే|

Adhikarana dampatyoH putracintanaprakAraH (30) · Śloka 30

ఇచ్ఛేతాం యాదృశం పుత్రం తద్రూపచరితాంశ్చ తౌ| చింతయేతాం జనపదాంస్తదాచారపరిచ్ఛదౌ||30||

తౌ-దంపతీ, యాదృశం పుత్రమిచ్ఛేతాం-కామయేతాం, తద్రూపచరితాన్ రూపం-వర్ణసంస్థానప్రమాణాశాకృత్యాది| తథా చరితం-శ్రద్ధాశ్రుతసత్యార్జవానృశంస్యదానదయాదాక్షిణ్యస్వభావాది| తస్య-మనీషితస్య, సదృశే రూపచరితే యేషాం తాన్ జనపదాన్ చింతయేతాం-ధ్యాయేతాం| పుత్రశబ్దోఽపత్యమాత్రోపలక్షణార్థోఽత్ర| తథా హి దుహితరమపి కశ్చిదిచ్ఛత్యేవ| కింభూతౌ తౌ పితరౌ ? తదాచారపరిచ్ఛదౌ| ఆచరణం-ఆచారః, కులానురూపస్య దేశానురూపస్య చేతికర్తవ్యతాలక్షణస్య కర్మణోఽనుష్ఠానం| పరిచ్ఛదో-మనుజగవాశ్వధనధాన్యవస్త్రాలంకారరత్నరథాయుధగృహోద్యానవీణాపణవగాయనశయ్యాస్తరణాదిః| ఆచారశ్చ పరిచ్ఛదశ్చాచారపరిచ్ఛదౌ| తదిత్యనేనాభిలషితాపత్యం పరామృశ్యతే| తస్యైవాచారపరిచ్చదౌ యయోస్తౌ దంపతీ ఇచ్ఛా సదృశరూపచరితాన్ జనపదాన్ ధ్యాయేతాం|

Adhikarana dampatyoH shayyArohAdi (31-32) · Śloka 32

కర్మాంతే చ పుమాన్ సర్పిఃక్షీరశాల్యోదనాశితః| ప్రాగ్దక్షిణేన పాదేన శయయాం మౌహూర్తికాజ్ఞయా||31|| ఆరోహేత్ స్త్రీ తు వామేన తస్య దక్షిణపార్శ్వతః| తైలమాషోత్తరాహారా తత్ర మంత్రం ప్రయోజయేత్||32||

కర్మాంతే చ-పుత్రీయవిధ్యనుష్ఠానావసానే చ, పుమాన్ స్త్రీతః ప్రాక్-పూర్వం, శయ్యామారోహేత్-ఆక్రమేత్| కింభూతః ? సర్పిఃక్షీరశాల్యోదనాశితః,-సర్పిర్మిశ్రక్షీరశాల్యోదనేనాశితో-భోజితః| కథమారోహేత్ ? దక్షిణేన పాదేన, మౌహూర్తికాజ్ఞయా-జ్యోతిః శాస్త్రవిదాదిష్టః| స్త్రీ తు వామేన పాదేన తస్య దక్షిణపార్శ్వతః శయ్యామారోహేత్, మౌహూర్తికాజ్ఞయేతి యోజ్యం| తురవధారణే, ఉభయత్రాపి| పుమాన్ దక్షిణేనైవ పాదేన ప్రాగేవ, స్త్రీ పశ్చాదేవ వామేనైవ పాదేన పుంసో దక్షిణపార్శ్వత ఏవ, శయ్యామారోహేత్, నాన్యథా కృత్వేతి|"పుమాన్ సర్పిఃక్షీరశాల్యోదనాశితః" ఇత్యుక్తం| స్త్రియాస్తు తత్కాలోచితమాహారం నిరూపయన్నాహ-తైలేత్యాది| తైలం చ మాషశ్చ, తాభ్యాముత్తరః-అధికః, ఆహారో యస్యాః సైవం| ఉత్తరశబ్దోఽత్ర తైలమాషౌ పిత్తలౌ రక్తవృద్ధిహేతూ తయాఽత్యంతం సేవితవ్యౌ, న పునస్తథా శుక్రవృద్ధికరాణ్యన్యాన్యపి క్షీరాదీని ద్రవ్యాణితి ప్రతిపాదయతి| తత్ర చ మంత్రం వక్ష్యమాణం ప్రయోజయేత్-పఠేత్|

Adhikarana tatramantrapAThaH (33) · Śloka 33

తదేవ మంత్రమాహ.... ఔం ఆహిరసి ఆయురసి సర్వతః ప్రతిష్ఠాసి ధాతా త్వాం దధాతు విధాతా త్వాం దధాతు బ్రహ్మవర్చసా భవేతి| బ్రహ్మా బృహస్పతిర్విష్ణుః సోమః సూర్యస్తథాఽశ్వినౌ| భగోఽథ మిత్రావరుణౌ వీరం దదతు మే సుతం||33||

ఆహిరసీత్యాది [ వీరం దదతు మే సుతమిత్యంతం మంత్రం పఠేత్ ]

Adhikarana anyonyaMsAntvanapUrvakaMsaMveSaH (34) · Śloka 34

సాంత్వయిత్వా తతోఽన్యోన్యం సంవిశేతాం ముదాన్వితౌ| ఉత్తానా తన్మనా యోషిత్తిష్ఠేదంగైః సుసంస్థితైః||34||

తతో-మంత్రపాఠాదనంతరం, పరస్పరం సాంత్వయిత్వా-ప్రియవచనాదినా ప్రీతిముత్పాద్య, సంవశేతాం-మిథునీభావం గచ్ఛేతాం| కింభూతౌ? ముదా-హర్షేణ, అన్వితౌ-యుతౌ| తత్ర చ సంవేశనే యోషిదుత్తానా తచ్చిత్తా చావయవైః సుసంస్థితైస్తిష్ఠేత్|

Adhikarana evaM kRute garBadhAraNam (35) · Śloka 35

కిమేవంసతి భవతి ? ఇత్యాహ తథా హి బీజం గృహ్ణాతి దోషైః స్వస్థానమాస్థితైః| |35|

హి-యస్మాత్, తథా-తేన ప్రకరేణ, సా బీజం గృహ్ణాతి, దోషైః-వాతాదిభిః స్వస్థానావస్థితైః సద్భిః| సంగ్రహే తూక్తం (శా. అ. 1)- "న చాసావధస్తిష్ఠేత్| తథా హి స్త్రీచేష్టః పుమాన్ జాయతే పుంచేష్టా వా స్త్రీ| న చ న్యుబ్జాం పార్శ్వగతాం వా సేవేత| న్యుబ్జాయా వాతో బలవాన్ స యోనిం పీడయతి| దక్షిణపార్శ్వగాయాః శ్లేష్మా పీడితశ్చ్యుతోఽపిదధాతి గర్భాశయం| వామపార్శ్వగాయాస్తద్వత్పిత్తం విదహతి రక్తశుక్రే| తస్మాదుత్తానా బీజం గృహ్ణీయాత్|" ఇతి|

Adhikarana sadyogarBayA lakShaNam (35-36) · Śloka 36

| లింగం తు సద్యోగర్భాయా యోన్యా బీజస్య సంగ్రహః||35|| తృప్తిర్గురుత్వం స్ఫురణం శుక్రాస్రాననుబంధనం| హృదయస్పందనం తంద్రా త్Rడ్గ్లానిర్లోమహర్షణం||36||

సద్యః-తత్క్షణాత్, గర్భో యస్యాః సైవం, తస్యాః సద్యోగర్భాయా లక్షణం బీజస్య-గర్భాఖ్యస్య, యోన్యా-కరణభూతయా, సంగ్రహః సమ్యగ్గ్రహణం| తథా, తృప్తిరివ తృప్తిః గురుత్వం స్ఫురణం చ కుక్షేర్భవతి| తథా, శుక్రం చాస్రం చ-శుక్రాస్రే, అనుబంధనం-ప్రవర్తనం, నానుబంధనం-అననుబంధనం, శుక్రాస్రయోరప్రవర్తనం-శుక్రాస్రాననుబంధనం,-శుక్రాస్రయోర్యోనిముఖాదవమనం బహిరనిఃసరణం, అత్ర చ యోన్యా గృహీతబీజత్వం హేతుః| తథా, హృదయస్పందనాదయః పంచ సద్యోగర్భాయా లక్షణాని భవంతి| లోమహర్షణం హర్షవశాద్భవతి| తథా చ సంగ్రహే (శా. అ. 2)- "ప్రహర్షో హృల్లాసః" ఇత్యాది|

Adhikarana garBAvasthAH (37) · Śloka 37

ఇదానీం గర్భస్యావస్థాః ప్రదర్శయితుమాహ అవ్యక్తః ప్రథమే మాసి సప్తాహాత్కలలీభవేత్| గర్భః పుంసవనాన్యత్ర పూర్వం వ్యక్తేః ప్రయోజయేత్||37||

సప్తాహాదర్వాగ్గర్భగోలకః శ్లేష్మపిండీభుతో భవేత్| సప్తాహాదనంతరం యావన్మాసస్తావదవ్యక్తాకృతిః కలలీభవేత్| అత్ర కలలీభూతే యావత్స్త్రీపురుషాద్యుత్పత్తిలక్షణా వ్యక్తిర్న భవతి తావద్వ్యక్తేః ప్రాక్ ప్రథమే మాసి పుంసవనాని ప్రయోజయేత్|

Adhikarana puMsavanasya sArdhakatvam (38) · Śloka 38

నను, "శుద్ధేశుక్రార్తవే సత్వః స్వకర్మక్లేశచోదితః| గర్భః సంపద్యతే"(శ్లో.1) ఇత్యుక్తం| తత్ర యది ప్రాక్కృతేన కర్మణా స్త్రీగర్భః కుక్షిమాక్షిప్తస్తదా పురుషప్రయత్నే సత్యపి పుంగర్భః కర్తుం న శక్యతే| తస్మాత్పుంసవనమనర్థకమేవేత్యాశంక్యాహ బలీ పురుషకారో హి దైవమప్యతివర్తతే| |38|

హి-యస్మాత్, పురుషకారో బలవాన్ దుర్బలం దైవమతివర్తతేతిక్రమ్య వర్తతే| అపిశబ్దాత్ పురుషకారమపి దుర్బలం దిష్టం బలీయోఽతిక్రమ్య వర్తత ఇతి ప్రతిపాదయతి| అత ఏవ ప్రాక్కృతేన కర్మాణా బలీయసాఽఽక్షిప్తస్య స్త్రీగర్భస్య పుంసవనాదిదానేన పౌరుషేణ కర్మణా శతశోఽపి ప్రయోజితేన న కథంచిత్పుంగర్భతా కర్తుం పార్యత ఇతి| ఉక్తం చ (చరకే వి.అ. 3/36)-"దైవం పురుషకారేణ దుర్బలం హ్యుపహన్యతే| దైవేన చేతరత్కర్మ ప్రకృష్టనోపహన్యతే||" ఇతి| అత్ర పుంసవనాది సమ్యక్ ప్రయోజితం సిధ్యసిధ్యనుమీయమానం ప్రాక్కృతస్య కర్మణో హీనబలత్వప్రబలత్వమవగమయతి|

Adhikarana puMsavanaprayogaH (38-39) · Śloka 39

అధునా పుంసవనాదిప్రయోగమాహ | పుష్యే పురుషకం హైమం రాజతం వాఽథవాఽఽయసం||38|| కృత్వాఽగ్నివర్ణం నిర్వాప్య క్షీరే తస్యంజలిం పిబేత్| |39|

పుష్యే-పుష్యనక్షత్రయుక్తే కాలే, పురుషకం-పుత్తలకం, హేమాదికృతమగ్నివర్ణం కృత్వా సుధ్మాతతయా, తతః క్షీరే నిర్వాప్య-నివేశ్య, తస్య-క్షీరస్య, అంజలిం-పలచతుష్టయాఖ్యం, పిబేత్| పురుషకమితి పురుష ఇవేత్యస్మిన్నర్థే "ఇవే ప్రతికృతౌ" ఇతి కన్| హైమమితి హేంతోవికారార్థేఽణ్ "నస్తద్ధితే" ఇతి టిలోపః| రాజతమితి "ప్రాణిరజతాదిభ్యోఽఞ్ ఇత్యఞ్| ఆయసమితి "తస్యేదం" ఇత్యణ్|

Adhikarana puShye gauradaNDAdicaturNAM pAnam (39-40) · Śloka 40

| గౌరదండమపామార్గం జీవకర్షభసైర్యకాన్||39|| పిబేత్పుష్యే జలే పిష్టానేకద్విత్రిసమస్తశః| |40|

గౌరదండాదీంశ్చతురో ద్రవ్యవిశేషాన్ పిబేత్| కింభూతాన్ ? జలే పిష్టాన్-కల్కీకృతాన్| కథం కృత్వా ? ఏకద్విత్రిసమస్తశః ఏకాదిషు ప్రత్యేకం శస్ప్రత్యయార్థయోగః| తేనైకమేకం కృత్వా, ద్వౌ ద్వౌ కృత్వా, త్రీంస్త్రీంకృత్వా, చతురశ్చతురః కృత్వా, ఏతాన్ పిబేదిత్యర్థోఽవతిష్ఠతే| కదా ప్రాశ్యం ? పుష్యే-పుష్యయుక్తే కాలే|

Adhikarana SvetabRuhatImUlasya strInAsApuTe secanam (40-41) · Śloka 41

| క్షీరేణ శ్వేతబృహతీమూలం నాసాపుటే స్వయం||40|| పుత్రార్థం దక్షిణే సించేద్వామే దుహితృవాంఛయా| |41|

శుక్లపుష్పకంటకారికాయా మూలం క్షీరేణ కల్కీకృత్య స్వయం-స్త్రీ, దక్షిణే నాసాపుటే పుత్రార్థం-పుత్రసంపత్తయే, సించేత్| దుహితృవాచ్ఛయా-సుతాకామ్యయా, వామే నాసాపుటే సించేత్|

Adhikarana putrotpAdasthitipradAnyauShadhAni (41-42) · Śloka 42

| పయసా లక్ష్మణామూలం పుత్రోత్పాదస్థితిప్రదం||41|| నాసయాఽఽస్యేన వా పీతం వటశుంగాష్టకం తథా| ఓషధీర్జీవనీయాశ్చ బాహ్యాంతరుపయోజయేత్||42||

పయసా-క్షీరేణ, లక్ష్మణామూలం కల్కీకృత్య పీతం పుత్రోత్పాదప్రదం పుత్రస్థితిప్రదం చ భవతి| కథం పీతం ? నాసయాఽఽస్యేన వా, కదాచిన్నాసికయా కదాచిదాస్యేన| యస్యాః పుత్రో నోత్పద్యతే తథోత్పన్నో వా స్థితిం న లభతే-చిరం న జీవతి, తయైవం పాతవ్యమిత్యర్థః| వటశుంగాష్టకం తథా-తేనైవ ప్రకారేణ నాసయా ఆస్యేన వా పీతం పుత్రోత్పాదస్థితిప్రదం భవతి| న్యగ్రోధస్య ప్రథమోద్భిన్నః ప్రరోహో-వటశుంగః, తస్యాష్టకమితి| ప్రభావస్యాచింత్యత్వాదేతత్సంఖ్యావచ్ఛిన్నత్వం| జీవనీయా యా ఓషధ్యో-జీవంతీకాకోల్యాద్యా దశ, యాః శోధనాదిగణసంగ్రహోక్తాః (హృ.సూ.అ.15/8), తా బాహ్యాంతరుపయోజయేత్| తత్ర స్నానోద్వర్తనాదినా బాహ్య ఉపయోగః, ఆహారపానాదినాఽంతరుపయోగః|

Adhikarana garBadhAraNe upacAraH (43) · Śloka 43

ఉపచారః ప్రియహితైర్భర్త్రా భృత్యైశ్చ గర్భధృక్| నవనీతఘృతక్షీరైః సదా చైనాముపాచరేత్||43||

ఉపచారః-ఉపచరణం| ప్రియాః-ఇష్టాః, హితాః-పథ్యాః, ఆహారవిహారాః, తైః ప్రియహితైర్య ఉపచారో భర్త్రా-పత్యా కృతో, భృత్యైశ్చ య ఏవంభూతః కృతః, స గర్భధృక్-తదనుష్ఠానాద్గర్భః స్థితిం దధాతీత్యర్థః| ఏనాం చ స్త్రియం నవనీతాదిభిర్యథాసాత్మ్యం సదోపాచరేత్|

Adhikarana garBiNyA ativyavAyatyAgAdi (44-47) · Śloka 47

అతివ్యవాయమాయాసం భారం ప్రావరణం గురు| అకాలజాగరస్వప్నం కఠినోత్కటకాసనం||44|| శోకక్రోధభయోద్వేగవేగశ్రద్ధావిధారణం| ఉపవాసాధ్వతీక్ష్ణోష్ణగురువిష్టంభిభోజనం||45|| రక్తం నివసనం శ్వభ్రకూపేక్షాం మద్యమామిషం| ఉత్తానశయనం యచ్చ స్త్రియో నేచ్ఛంతి తత్త్యజేత్||46|| తథా రక్తస్త్రుతిం శుద్ధిం బస్తిమామాసతోఽష్టమాత్| ఏభిర్గర్భః స్త్రవేదామః కుక్షౌ శుష్యేన్మ్రియేత వా||47||

గర్భిణీ స్త్రీ అతివ్యవాయాదీనుత్తానశయనాంతాంస్త్యజేత్| న కేవలమేతాన్ అన్యద్యచ్చాహారవిహారాదివస్తుజాతం స్త్రియో-బహుశః ప్రసూతాస్తత్కాలవ్యాపారనిపుణా వా యాః కాశ్చన స్త్రియో, నేచ్ఛంతి తదపి వర్జయేత్| తథా రక్తస్త్రుతిం, శుద్ధిం చ-వమనవిరేచనరూపాం, వర్జయేత్| బస్తిం-అనువాసనం, అష్టమం మాసం మర్యాదీకృత్య వర్జయేత్| అష్టమే తు మాసే బస్తిం ప్రయోజయేదేవేత్యర్థః| ఏభిః-వర్జ్యైర్వస్తుభిరాసేవ్యమానైః, గర్భ ఆమః-అసంపూర్ణః, స్త్రవేత్-పతేత్, కుక్షౌ వా శుష్యేత్, మ్రియేత వా-మృత్యుం వా గర్భః ప్రాప్నుయాత్|

Adhikarana vAtalAdyAhAraiH kubjAdayo garBAH (48) · Śloka 48

వాతలైశ్చ భవేద్గర్భః కుబ్జాంధజడవామనః| పిత్తలైః ఖలతిః పింగః శ్విత్రీ పాండుః కఫాత్మభిః||48||

వాతలైశ్చాహారైర్మాత్రా సేవితైః కుబ్జోఽంధో జడో వామనో వా గర్భో భవతి| పిత్తలైరాహారైర్మాత్రా సేవితైః ఖలతిః-ఖల్వాటః, పింగో వా స్యాత్| కఫకృద్భిరాహారైర్మాత్రా సేవితైః శ్విత్రవాన్ పాండుర్వా స్యాత్|

Adhikarana mRudvAdyauShadharvyAdhijayaH (49) · Śloka 49

వ్యాధీంశ్చాస్యా మృదుసుఖైరతీక్ష్ణైరౌషధైర్జయేత్| |49|

అస్యాశ్చ-గర్భిణ్యాః, యే వ్యాధయో జాయంతే, తాన్ వ్యాధీన్ మృదుసుఖైరౌషధైస్తథాఽతీక్ష్ణైర్జయేత్| మృదూని చ తాని సుఖాని చ-మృదుసుఖాని| మృదూని-అకర్కశాని వీర్యాదిభిర్నోత్కృష్టసామర్థ్యాని సుకుమారోచితాని| సుఖాని-సుఖోపభోగ్యాని, ప్రియాణీతి యావత్| నను, మృదూని పరిహృత్యాతీక్ష్ణాని చేతి నిర్దేష్టవ్యం| కిముభయోరుపాదానేన ? యతో మృదూని-అకర్కశాని, అతీక్ష్ణాన్యపి-అకర్కశాని, ఇత్యనర్థాంతరత్వమేతయోః| అత్రోచ్యతే| మృదూని-అకర్కశాని శర్కరాదీని, ఉత్కృష్టశక్తీని మరిచాదీని-అతీక్ష్ణాని, తీక్ష్ణాని పునస్తీక్ష్ణగుణయుక్తాని రాజికాదీని దోషోత్క్లేశకరాణి భేషజాని భవంతి, ఇతి ద్వయోరుపాదానం యుక్తం| తంత్రాంతరే (సంగ్రహే) త్వేవముక్తం (శా.అ.2)-"ఇత్యనాత్యయికే వ్యాధౌ విధిరాత్యయికే పునః| తీక్ష్ణైరపి క్రియాయోగైః స్త్రియం యత్నేన పాలయేత్||" ఇతి| యచ్చ వ్యవాయాది గర్భిణ్యాః పరిహార్యత్వేన నిర్దిష్టం, తథా "వ్యాధీంశ్చాస్యా మృదుసుఖైరతీక్ష్ణైరౌషధైర్జయేత్|" ఇతి| తదస్మిన్ కాలే విశేషేణేతి ద్రష్టవ్యం, న తథాఽన్యదా| తథా చాన్యదాఽతివ్యవాయాదిసేవనాన్న తథా ప్రత్యవాయభయం, తథా తీక్ష్ణౌషధప్రయోగాచ్చ| అత ఏవ "తథా రక్తస్త్రుతిం శుద్ధిం బస్తిమామాసతోఽష్టమాత్|" ఇత్యేతత్పృథఙ్నిర్దిశత్యతివ్యవాయాదిపరిహార్యగణమధ్యే| ప్రథమే మాస్యవ్యక్తలింగః కలలావస్థో గర్భో భవేత్| ద్వితీయే తు మాసి గర్భః కీదృశః స్యాత్ ? ఇత్యాహ-

Adhikarana dvitIyemAsi garBasya peSyAdyAkRutiH (49-50) · Śloka 50

ప్రథమే మాస్యవ్యక్తలింగః కలలావస్థో గర్భో భవేత్| ద్వితీయే తు మాసి గర్భః కీదృశః స్యాత్ ? ఇత్యాహ | ద్వితీయే మాసి కలలాద్ధనః పేశ్యథవాఽర్బుదం||49|| పుంస్త్రీక్లీబాః క్రమాత్తేభ్యః| |50|

ద్వితీయే మాసి కలలాద్ధనః పేశ్యథవాఽర్బుదం గర్భః స్యాదితి యోజ్యం| తేభ్యో-ఘనాదిరూపేభ్యః, క్రమాత్-పరిపాఠ్యా, పుంస్త్రీక్లీబాః సంపద్యంతే| ఘనాత్ పుమాన్| పేశ్యాః స్త్రీ| అర్బుదాత్ క్లీబః-షంఢో, న స్త్రీ న పుమానితి|

Adhikarana vyakta garBasya lakShaNam (50-52) · Śloka 52

తత్ర వ్యక్తస్య లక్షణం| క్షామతా గరిమా కుక్షేర్మూర్చ్ఛా చ్ఛర్దిరరోచకః||50|| జృంభా ప్రసేకః సదనం రోమరాజ్యాః ప్రకాశనం| అమ్లేష్టతా స్తనౌ పీనౌ సస్తన్యౌ కృష్ణచూచుకౌ||51|| పాదశోఫో విదాహోఽన్యే శ్రద్ధాశ్చ వివిధాత్మికాః| |52|

తత్ర-వ్యక్తావ్యక్తయోర్మధ్యాత్, వ్యక్తో నిర్ధార్యతే| వ్యక్తస్య గర్భస్య వక్ష్యమాణం లక్షణం క్షామతేత్యాదికం| గరిమేతి గురోర్భావ ఇతి "పృథ్వాదిభ్య ఇమనిజ్వా" ఇతీమనిచ్, "ప్రియస్థిర" ఇత్యాదినా గరాదేశః| విదాహోఽన్య ఇతి| అన్యే ఆచార్యా విదాహో దేహే భవతీత్యాహుః| నానాప్రకారాశ్చ శ్రద్ధాః-పథ్యాపథ్యవిషయా అభిలాషాః, వ్యక్తస్య గర్భస్య లక్షణం| సంగ్రహే తూక్తం (శా.అ.2)-"తస్యాశ్చ రజోవాహినాం స్రోతసాం వర్త్మాన్యుపరుధ్యంతే గర్భేణ| తస్మాత్తతః పరమార్తవం న దృశ్యతే| తతస్తదధః ప్రతిహతమపరమపరం చోపచీయమానమపరేత్యాహుః|" ఇతి|

Adhikarana garBiNyAH icCitahitAhitasyadeyatve kAraNam (52-53) · Śloka 53

గర్భిణ్యాశ్చ శ్రద్ధాసూత్పన్నాసు కిమపథ్యం తస్యై దేయం న వా ? ఇత్యేవం సందేహే తద్యుదాసార్థమాహ | మాతృజం హ్యస్య హృదయం మాతుశ్చ హృదయేన తత్||52|| సంబద్ధం తేన గర్భిణ్యా నేష్టం శ్రద్ధావిమాననం| |53|

హి-యస్మాత్, అస్య-గర్భస్య, యద్ధృదయం-చేతనాధిష్ఠానం, తన్మాతృజం| తథా చోక్తం (హృ. శా. అ.3/4)-"మృద్వత్ర మాతృజం రక్త" ఇత్యాది| తచ్చ-గర్భహృదయం, మాతృహృదయేన సంబద్ధం-సంయుక్తం, భవతి| తతశ్చ గర్భిణీహృదయేన సంతప్తేన గర్భహృదయమపి సంతప్యతే| పరస్పరం హృదయస్య సంబద్ధత్వాత్| అత ఏవ చ గర్భిణీ ద్విహృదయా దౌర్హృదినీత్యుచ్యతే| అత ఏవ చ పరాయత్తహృదయత్వాత్తత్కాలేస్వస్వభావోచితమభిలాషం విహాయ నానాభిలాషో జాయతే| యతశ్చైవం తేన కారణేన గర్భిణ్యాః శ్రద్ధావిమాననం-ఆభిలాషాప్రతిపూరణం, నేష్టం|

Adhikarana hitena sAkamahitamapyalpaM deyam (53) · Śloka 53

తదర్థమాహ | దేయమప్యహితం తస్యై హితోపహితమల్పకం||53||

తస్యై-గర్భిణ్యై, హితేన-పథ్యేన, యుక్తమహితం-అపథ్యమపి విదాహివిష్టంభ్యాది పూర్వనిషిద్ధం యత్తదపి, దేయం| అపిశబ్దేనకిము తస్యై ప్రార్థ్యమానాయై హితం దేయమితి గమయతి| కిం మాత్రామనపేక్ష్యైవాహితం దేయం ? నేత్యాహ| అల్పకం-అతిశయేనాల్పం|

Adhikarana ahitadAne kAraNam (54) · Śloka 54

నను, యద్యహితం తత్కస్మాద్దీయతే ? ఇత్యాహ శ్రద్ధావిఘాతాద్గర్భస్య వికృతిశ్చ్యుతిరేవ వా| |54|

యది చిరకాలోషితః కుక్షౌ గర్భస్తదా తస్య గర్భస్య వికృతిఃవైరూప్యం భవేత్, శ్రద్ధావిమాననచింతానిదానకుపితసమీరత్వాత్| తథాఽచిరోషితో గర్భస్తదా తస్య గర్భస్య చ్యుతిః-వినాశో భవేత్, అత ఏవ శ్రద్ధావిమాననచింతానిదానకుపితపవనత్వాద్ధేతోః| లబ్ధదౌర్హృదా తు వీర్యవంతం చిరాయుషం చ సుతం సూతే|

Adhikarana tRutIye mAsi gAtrapa~jcakAdervyaktatvam (54-55) · Śloka 55

| వ్యక్తీభవతి మాసేఽస్య తృతీయే గాత్రపంచకం||54|| మూర్ద్ధా ద్వే సక్థినీ బాహూ సర్వసూక్ష్మాంగజన్మ చ| సమమేవ హి మూర్ద్ధాద్యైర్జ్ఞానం చ సుఖదుఃఖయోః||55||

అస్య-గర్భస్య, తృతీయే మాసి గాత్రపంచకం వ్యక్తీభవతి,-అవ్యక్తరూపం వ్యక్తం తదానీం సంపద్యత ఇత్యర్థః| తదేవ పంచాంగమాహ మూర్ద్ధా ద్వే సక్థినీ బాహూ ఇతి| సర్వేషాం సూక్ష్మాణాం చాంగానాం చేతనాధిష్ఠానానాం జన్మ-ఉత్పతిః, అన్యత్ర జన్మోత్తరకాలజేభ్యో దంతాదిభ్యః| తథా, సమమేవ-తుల్యకాలమేవ, మూర్ద్ధాద్యైః సుఖదుఃఖయోర్జ్ఞానం భవతి,-తదానీం సుఖసంవిద్దుఃఖసంవిచ్చ గర్భస్య జాయత ఇత్యర్థః| చః సముచ్చయే| హిర్యస్మాదర్థే|

Adhikarana mAtrA~abhyavahRutAnnapAnAbhyAMgarbhavardhanaprakAraH (56) · Śloka 56

అత్ర మాత్రాఽభ్యవహృతాభ్యామన్నపానాభ్యాం కథం గర్భో వర్ద్ధతే ? ఇత్యాహ గర్భస్య నాభౌ మాతుశ్చ హృది నాడీ నిబధ్యతే| యయా స పుష్టిమాప్నోతి కేదార ఇవ కుల్యయా||56||

ఏకైవ నాడీ గర్భస్య నాభౌ మాతుశ్చ హృదయే నిబధ్యతే-అదృష్టవశాత్సంశ్లిష్యతే| యయా-నాడ్యా, సః-గర్భః పుష్టిమాప్నోతి ఆవహతి| క ఇవ ? కేదార ఇవ కుల్యయా,-లఘునద్యా జలం వహంత్యా కేదారస్థః శాల్యాదిర్యథాఽమివర్ద్ధతే, తథైవ మాతృహృదయా శ్రితయా నాడ్యా మాత్రాఽభ్యవహృతాదాహారాజ్జాఠరాగ్నినా పచ్యమానాత్ ప్రసాదాఖ్యేన రసేన| యస్మాత్ "వ్యక్తీభవదంగప్రత్యంగస్య [అస్య] నాభ్యాం ప్రతిబద్ధా నాడీ, నాడ్యామపరా, తస్యాం మాతృహృదయం| తతో మాతృహృదయాదాహారరససారో ధమనీభిః స్యందమానోఽపరాముపైతి| తతః క్రమాన్నాభిం చ| తతశ్చ స పునర్గర్భస్య పక్కాశయే [స్వ] కాయాగ్నినా పచ్యమానః ప్రసాదబాహుల్యాద్ధాత్వాది పుష్టికరః సంపద్యతే| తథా రోమకూపైరుపస్నేహ ఏవ ప్రవిశతి| (స్నేహో రస ఏవ చ పయోభూతః| అజాతస్య) సాక్షాదన్నపానాననుప్రవేశాత్ రసస్య వా సమలత్వాభావాత్ (అమలత్వాచ్చ రసస్య) గర్భస్య స్థూలమూత్రపురీషాద్యసంభవః|" (సం.శా. అ.2)|

Adhikarana caturthapa~jcamayora~ggAnAM cetanAyASca krameNa vyaktiH (57) · Śloka 57

చతుర్థే వ్యక్తతాఽంగానాం, చేతనాయాశ్చ పంచమే| |57|

గర్భస్యేత్యనువర్తతే| చతుర్థే మాసి గర్భస్య సర్వేషామంగానాం సూక్ష్మత్వాదవ్యక్తరూపాణాం వ్యక్తతా భవతి| చేతనాయాః పునర్మనోద్వితీయనామికాయా అవ్యక్తరూపాయాః పంచమే మాసి వ్యక్తతా జాయతే|

Adhikarana ShaShThesnAyvAdInAM vyaktatA (57) · Śloka 57

| షష్ఠే స్నాయుసిరారోమబలవర్ణనఖత్వచాం||57||

షష్ఠే మాస్యవ్యక్తరూపాణాం స్నాయ్వాదీనాం వ్యక్తతా జాయతే|

Adhikarana saptame sarvA~ggaiH pUrNatA (58) · Śloka 58

సర్వైః సర్వాంగసంపూర్ణో భావైః పుష్యతి సప్తమే| |58|

సప్తమే మాసి సర్వైః-సకలైః, భావైః-వస్తుభిః, సర్వాంగసంపూర్ణో గర్భః పుష్యతి-పోషం యాతి| అంగసంపూర్ణః పుష్యతీత్యేతావతైవ ప్రకృతార్థావగతేః సర్వగ్రహణమధికార్థద్యోతనాయ| తేన సర్వేణ జన్మజీవనలక్షణేనార్థేనాంగైశ్చ సంపూర్ణో భవతీత్యవతిష్ఠతే| అకాలప్రసవత్వాత్తు న తథా గర్భస్య జన్మజీవనలక్షణో యోఽసావర్థః సోఽప్యస్మిన్ భవతీతి జ్ఞాప్యతే| తథా చాస్మిన్ మాసి గర్భ్O జాతో జీవతి, కింత్వకాలప్రసవత్వాన్న తథా దీర్ఘజీవితత్వాదికం స్యాత్| వక్ష్యతి హి (శ్లో.66)-"కాలః సూతేరతః పరం" ఇతి| అముమేవ చ న్యాయం చేతసి విధాయాష్టమే మాస్యోజఃస్వరూపనిగదనప్రస్తావే "జాతో న జీవతి శిశుః" ఇతి వక్ష్యతి (శ్లో. 63)| అన్యథాఽకాలప్రసవత్వాదేవాస్మిన్ గర్భస్య జీవనం న సంభావ్యత ఏవ| "జాతో న జీవతి" ఇత్యేతద్వాక్యమనర్థకమివ స్యాత్| తస్మాత్సప్తమే మాసి జాతో జీవతీతి సుప్రతిపాదితమేతత్|

Adhikarana garBotpIDitA vAtAdayaH kaNDvAdikarAH (58) · Śloka 58

గర్భేణోత్పీడితా దోషాస్తస్మిన్ హృదయమాశ్రితాః| కండూం విదాహం కుర్వంతి గర్భిణ్యాః కిక్కిసాని చ||58||

గర్భేణోత్పీడితాః-ఊర్ధ్వం పీడితాః, దోషాః-వాతాదయః, తస్మిన్ కాలే హృదయమాశ్రితా గర్భిణ్యాః కండూం విదాహం [ చ ] కుర్వంతి| తథా, కిక్విసాని కుర్వంతి| ఊరుస్తనోదరే వలివిశేషా రేఖాకారాస్తత్కాలే ప్రాయో యే జాయంతే తే-కిక్విససంజ్ఞాః| కైశ్చిత్ 'శూకైరివ పూర్ణతా-కిక్విసానీ ఇతి వ్యాఖ్యాయి| పాణిపాదాం సమూలేషు వివిధః సంతాపో-విదాహ ఉచ్యతే|

Adhikarana tadupaSamArthaM navanItAdi sevanam (59-62) · Śloka 62

నవనీతం హితం తత్ర కోలాంబుమధురౌషధైః| సిద్ధమల్పపటుస్నేహం లఘు స్వాదు చ భోజనం||59|| చందనోశీరకల్కేన లింపేదూరుస్తనోదరం| శ్రేష్ఠయా వైణహరిణశశశోణితయుక్తయా||60|| అశ్వఘ్నపత్రసిద్ధేన తైలేనాభ్యజ్య మర్దయేత్| పటోలనింబమంజిష్ఠాసురసైః సేచయేత్పునః||61|| దార్వీమధుకతోయేన మృజాం చ పరిశీలయేత్| |62|

తత్ర-తేషు కండ్వాదిషు, ఉపశమార్థం నవనీతం హితం, అంతర్బహిశ్చోపయోగితయా| కీదృశం ? కోలాంబునా మధురౌషధైః ద్రాక్షాదిభిశ్చ కల్కీకృతైః, సిద్ధం-పక్వం| తథా, తత్ర భోజనం హితం| కింభూతం ? అల్పం పటు-లవణం, స్నేహశ్చ యత్ర తదేవం| తథా, లఘు-మాత్రాస్వభావాభ్యాం| తథా, స్వాదు-మధురం| తథా, చందనోశీరయోర్యః కల్కః-పిష్టో జలేనాలోడితః, తేమోరుస్తనోదరం లింపేత్| శ్రేష్ఠయా వా-త్రిఫలయా వా, ఊరుస్తనోదరం లింపేత్| కింభూతయా ? ఏణాదిరుధిరపిష్టయా| తథా, అశ్వఘ్నపత్రసిద్ధేన తైలేనాభ్యజ్య-అభ్యక్తమంగం కృత్వా, అనంతరం పటోలనింబమంజిష్ఠాసురసైర్మర్దయేత్| అశ్వఘ్నః-కరవీరః| సేచయేత్పునః-పరిషేకం చ కుర్యాత్| దార్వీమధుకతోయేన-దారుహరిద్రామధుయష్టికాభ్యాం క్వథితేన జలేన, మృజాం-శుద్ధిం స్నానాదికాం, శీలయేత్| సంగ్రహే తూక్తం (శా.అ.3)-"పరిషేకః పునర్మాలతీమధుకసిద్ధేనాంభసా| కండూయనం వర్జయేత్ త్వగ్భేదవైరూప్యపరిహారార్థం| స్నానోద్వర్తనం చ శీలయేత్| మధురం చాహారమల్పమల్పస్నేహలవణమల్పోదకానుపానం భుంజీత|" ఇతి|

Adhikarana aShTame mAtAputrayorojasaH sa~jcArAdi (62-63) · Śloka 63

ఇదానీమష్టమే మాసి గర్భస్వరూపం తత్రేతికర్తవ్యతాం చాచష్టే | ఓజోఽష్టమే సంచరతి మాతాపుత్రౌ ముహుః క్రమాత్||62|| తేన తౌ మ్లానముదితౌ తత్ర జాతో న జీవతి| శిశురోజోనవస్థానాన్నారీ సంశయితా భవేత్||63||

ఓజః-సర్వధాతూనాం తేజః కర్తృ, మాతాపుత్రౌ కర్మభూతౌ, సంచరతి| మాతా చ పుత్రశ్చేతి ద్వంద్వః| "ఆనఙృతో ద్వంద్వే" ఇత్యానఙాదేశః| కథం సంచరతి ? ముహుర్ముహుః| క్రమాత్-క్రమేణ, కదాచిద్గర్భిణీమోజః సంచరతి కదాచిత్పుత్రమితి| ఏవం [ తేన-] కదాచిత్కేనౌజఃసంచరణేన, తౌ-మాతాపుత్రౌ, మ్లానముదితౌస్యాతాం| తయా పూర్వనిరూపితయా గర్భగర్భిణ్యుభయసంబద్ధయా నాడ్యోభయత్ర సంచరత్తదోజ ఉభయసంబద్ధం యదా గర్భం సంచరతి తదా గర్భో ముదితో-హృషితో, భవేదోజఃసంపత్త్యా, గర్భిణీ చ మ్లానా భవేత్| యదా చ తదోజో గర్భిణీం సంచరతి తదా తయైవోజః సంపత్త్యా గర్భిణీ ముదితా భవేత్, శిశుర్మ్లానో భవేదోజః సంపత్త్యభావాత్| [ తత్ర-] తస్మిన్ కాలే, శిశుః-బాలో, జాతః-ఉత్పన్నో, న జీవతి| కుతః ? ఓజోనవస్థానాత్| ఓజసస్తదానీం శిశావనవస్థితత్వాత్,-అచిరకాలప్రరూఢత్వాదోజసః| గర్భిణ్యాం తు న సర్వమచిరకాలమనవస్థితమోజః, యథా గర్భే| తస్మాన్న తస్యా నిరోజస్త్వం| అత ఏవాహ-నారీసంశయితా భవేత్,-కదాచిజ్జీవతి కదాచిన్న జీవతీతి సంశయితార్థః|

Adhikarana aShTame mAsi kShIrapeyAdi sevanam (64-65) · Śloka 65

క్షీరపేయా చ పేయాఽత్ర సఘృతాఽన్వాసనం ఘృతం| మధురైః సాధితం శుద్ధ్యై పురాణశకృతస్తథా||64|| శుష్కమూలకకోలామ్లకషాయేణ ప్రశస్యతే| శతాహ్వాకల్కితో బస్తిః సతైలఘృతసైంధవః||65||

అత్ర-అష్టమే మాసి, క్షీరసంస్కృతా పేయా పాతవ్యా| కింభూతా? సఘృతా| తథా, అన్వాసనం ఘృతం శస్యతే| కీదృక్? మధురైః-ద్రాక్షాదిభిః, సాధితం-పక్వం| తథా-తేనైవ ప్రకారేణ, పురాణశకృతః శుద్ధ్యర్థం, బస్తిః-నిరూహః , ప్రశస్యతే-యుజ్యతే| తత్ర చ బస్తౌ కః కషాయః ? కః కల్కః? ఇత్యాహ-శుష్కమూలకేతి| శుష్కమూలకాదీనాం కషాయేణ, తథా శతాహ్వాకల్కితః, తథా సహ తైలేన ఘృతేన సైంధవేన చ|

Adhikarana prasUtikAlaH (66) · Śloka 66

తస్మింస్త్వేకాహయాతేఽపి కాలః సూతేరతః పరం| |66|

ఏకం చ తదహశ్చైకాహం| "రాజాహఃసఖిభ్యష్టచ్" ఇతి టచ్| "అహ్నష్టఖోరేవ" ఇతి టిలోపః| ఏకాహేన యాతోఽతిక్రాంతోఽంతరితోఽష్టమో మాసః-ఏకాహయాతః, [ తస్మిన్| ] తస్మిన్-అష్టమేమాసి, పునరేకదివసాతిక్రాంతేఽప్యతః పరం సూతేః-ప్రసవస్య, కాలో యావద్వర్షం| అపిశబ్దాద్యాతే త్వష్టమే మాస్యతః పరం సూతేః కాల ఇతి గమ్యతే| అష్టమాన్మాసాదనంతరం నవమదశమైకాదశద్వాదశమాసాన్ యావత్| ఏషు మాసేషు గర్భో జాతో దీర్ఘాయుష్ట్వాదియుక్తో జీవతి|

Adhikarana dvAdaSamAsAdUrdhvaM garBo vikArakari (66) · Śloka 66

| వర్షాద్వికారకారీ స్యాత్కుక్షౌ వాతేన ధారితః||66||

వర్షాదిత్యానంతర్యే పంచమీ| వర్షాత్-ద్వాదశమాసాదనంతరం, గర్భః కుక్షౌ వాతేన ధారితో-రుద్ధనిష్క్రమణో, వికారకారీ భవేత్ వికారమవశ్యం కరోతి| గర్భస్య సన్నివేశోఽపి సంగ్రహే ప్రోక్తః, యథా (శా. అ. 2)-"గర్భస్తు మాతృపృష్ఠాభిముఖో లలాటే కృతాంజలిః సంకుచితాంగో గర్భకోష్ఠే దక్షిణం పార్శ్వమాశ్రిత్యావతిష్ఠతే పుమాన్, వామం స్త్రీ, మధ్యం నపుంసకం| తత్ర స్థితశ్చ గర్భో మాతరి స్వపత్యాం స్వపితి ప్రతిబుద్ధాయాం ప్రతిబుధ్యతే|" ఇతి|

Adhikarana navame snigdhaudanAdeH Sastatvam (67) · Śloka 67

శస్తశ్చ నవమే మాసి స్నిగ్ధో మాంసరసౌదనః| బహుస్నేహా యవాగూర్వా పూర్వోక్తం చానువాసనం||67||

నవమే మాసి స్నిగ్ధో మాంసరసయుక్త ఓదనః శస్తో-హితః| అథవా, పేయా బహుస్నేహా శస్తేతి లింగవిపరిణామేన సంబంధః| పూర్వోక్తమనువాసనం-"ఘృతం మధురైః సాధితం" ఇత్యాది, తచ్చ శస్తం|

Adhikarana tadA yonau vAtavijayArthaM picusthApanAdi (68) · Śloka 68

తత ఏవ పిచుం చాస్యా యోనౌ నిత్యం నిధాపయేత్| వాతఘ్నపత్రభంగాంభః శీతం స్నానేఽన్వహం హితం||68||

తత ఏవ-అన్వాసనఘృతాత్, పిచుం-నక్తకం, అస్యాః-గర్భిణ్యాః, యోనౌ నిత్యం-సదా, నిధాపయేత్-తత్ర స్థాపయేత్, వాతవిజయార్థం| పవనేనానాక్రాంతయోనిర్హి సుఖం గర్భం సూతే| తథా, వాతఘ్నానాం ద్రవ్యాణాం పత్రాణి, తేషాం భంగః-సమూహః, తేన క్వథితమంభః శీతం కృత్వా స్నానేఽన్వహం-అహరహః, గర్భిణ్యై హితం| అన్వహమిత్యనశ్చేతి టచ్|

Adhikarana garBaprasavaparyantaM garBiNyAH sasnehA~ggatvaM (69) · Śloka 69

నిఃస్నేహాంగీ న నవమాన్మాసాత్ప్రభృతి వాసయేత్| |69|

నిఃస్నేహగాత్రాం గర్భిణీం న వాసయేత్, అపి తు సస్నేహాంగీం స్థాపయేత్| నిఃశేషేణ నిరస్తః స్నేహో యస్మాదంగాత్తదేవం నిఃస్నేహమంగం యస్యాః సా నిఃస్నేహాంగీ, తాం| అంగగాత్రకంఠేభ్యో వక్తవ్యమితిఙీప్| కుతః కాలాదారభ్య ? నవమాన్మాసాత్ప్రభృతి| యద్యపి కాలోఽత్ర న నిర్దిష్టః, తథాఽపి నవమాన్మాసాదారభ్య సామర్థ్యాద్యావన్ముక్తగర్భశల్యా స్యాత్, తావన్నిఃస్నేహాంగీం గర్భిణీం న స్థాపయేదితి లభ్యతే| సస్నేహాంగధారణం చ తస్యాః కుపితవాయోర్నిత్యం సన్నిహితత్వాత్|

Adhikarana putrAdyanumApakAni (69-71) · Śloka 71

ఇదానీం గర్భిణ్యా యైర్లక్షణైరవ్యభిచారిభిః పుత్రదుహితృనపుంసకయమకప్రసవోఽనుమీయతే, తాన్యాహ | ప్రాగ్దక్షిణస్తనస్తన్యా పూర్వం తత్పార్శ్వచేష్టినీ||69|| పున్నామదౌర్హృదప్రశ్నరతా పుంస్వప్నదర్శినీ| ఉన్నతే దక్షిణే కుక్షౌ గర్భే చ పరిమండలే||70|| పుత్రం సూతేఽన్యథా కన్యాం యా చేచ్ఛతి నృసంగతిం| నృత్యవాదిత్రగాంధర్వగంధమాల్యప్రియా చ యా||71||

ప్రాక్-పూర్వం, దక్షిణే స్తనే స్తన్యం-క్షీరం, యస్యాః ప్రాదుర్భవతి సా పుత్రం సూత ఇతి సంబంధః| తథా, పూర్వం తత్పార్శ్వచేష్టినీ| తచ్చబ్దేన దక్షిణపార్శ్వం పరామృశ్యతే| తేన-దక్షిణేన పార్శ్వేన, చేష్టితం-గమనస్వపనాదికం, యస్యాః సా-తత్పార్శ్వచేష్టినీ, పుత్రం సూత ఇతి సర్వత్ర యోజ్యం| తథా గచ్ఛంత్యాః పూర్వం దక్షిణపాదోత్క్షేపః, హస్తకరణీయే చ పూర్వం దక్షిణేన పాణినా చేష్టతే, ఇతి తత్పార్శ్వచేష్టా బోధ్యా`| పున్నామేత్యాది| పుంలింగోపలక్షితం నామ-పున్నామ, దౌర్హృదం చ ప్రశ్నశ్చ దౌర్హృదప్రశ్నౌ| పున్నామ్నోర్దౌర్హృదప్రశ్నయో రతాభియుక్తా, పున్నామ్ని దౌర్హృదే రతా| దౌర్హృదకాలే యోఽభిలాషవిశేషో గర్భిణ్యాః స దౌర్హృదశబ్దవాచ్యః| తథా, పున్నామ్ని ప్రశ్నేఽభిరతా-పునః పునః పున్నామప్రశ్నం కరోతి| తథా, పున్నామధేయాన్ స్వప్నాన్-పురుషగజవాజివరాహాదీన్ ఆమ్రదాడిమాశోకవృక్షాదీన్ వా, ద్రష్టుం శీలం యస్యాః సైవం| తథా, ఉన్నతే దక్షిణే గర్భకోష్ఠాఖ్యే కుక్షౌ| తథా, గర్భే-గర్భసంస్థానే, పరిమండలే-వర్తులే సతి, పుత్రం సూతే| అన్యథా-పుత్రప్రసవసూచకాద్ధేతోర్వైపరీత్యే చ, కాన్యాం సూతే| యథా-ప్రాగ్దక్షిణస్తనస్తన్యేత్యాది పుత్రప్రసవసూచకం లక్షణం, అతోఽన్యథా ప్రాగ్వామస్తనస్తన్యేత్యాది లక్షణం గర్భిణ్యాః కన్యాప్రసవసూచకం| న కేవలం పుత్రప్రసవలక్షణాద్విపర్యయేణ కన్యాం సూతే, యావత్ యా చేచ్ఛతి నృసంగతిం| యా చ-గర్భిణీ పురుషేణ సహ సంగతిమిచ్ఛతి-కామయతే, సా కన్యాం సూతే| తథా యా చ నృత్యాదిప్రియా సా కన్యాం సూతే|

Adhikarana ShaNDaprasavalakShaNaM (72) · Śloka 72

ఇదానీం షంఢప్రసవలక్షణమాహ క్లీబం తత్సంకరే, తత్ర మధ్యం కుక్షేః సమున్నతం| |72|

తదిత్యనేనాత్ర పుత్రప్రసూతిలక్షణం దుహితృప్రసూతిలక్షణం చ ద్వయమపి పరామృశ్యతే| ద్వయస్యైతస్య లక్షణస్య సంకరే-సంకీర్ణలక్షణ తాయాం, క్లీబం-నపుంసకం గర్భం, సూతే| తత్ర-తస్మిన్ క్లీబే గర్భే కుక్షిస్థితే, కుక్షేర్మధ్యం సమున్నతం భవతి|

Adhikarana yamalagarBalakShaNam (72) · Śloka 72

| యమౌ పార్శ్వద్వయోన్నామాత్కుక్షౌ ద్రోణ్యామివ స్థితే||72||

యమౌ ద్వౌ గర్భౌ, గర్భిణీ సూతే| కథమితి తల్లక్షణార్థమాహ పార్శ్వద్వయోన్నామాత్,- పార్శ్వద్వయోత్సేధాత్| అత ఏవ కుక్షౌ-ఉదరే, ద్రోణ్యామివ స్థితే| ద్రోణీ-మధ్యనిమ్నా, కుక్షిరపి పార్శ్వద్వయోన్నత్యా మధ్యనిమ్నా భవతి|

Adhikarana navamAsAtprAk sUtikAgRuhASrayo garBiNyAH (73) · Śloka 73

ప్రాక్ చైవ నవమాన్మాసాత్ సా సూతిగృహమాశ్రయేత్| దేశే ప్రశస్తే సంభారైః సంపన్నం సాధకేఽహని||73||

సా-గర్భిణీ, సూతిగృహం-సూతికాగారం, నవమాన్మాసాత్పూర్వమేవాశ్రయేత్| కుత్ర దేశే కృతం ? ఇత్యాహ-దేశే ప్రశస్తే,-ప్రాక్ప్రవణ ఉదక్ప్రవణే వా, వాస్తువిద్యావిద్భిః పరీక్ష్య కల్పితం| కీదృశం ? సంభారైః సంపన్నం,-సకలైరుపకరణైర్యుక్తం| తథా, సాధకేఽహనిశుభపుంనక్షత్రే దివసే సతి|

Adhikarana tadgRuhe sUtyudIkShaNam (74) · Śloka 74

తత్రోదీక్షేత సా సూతిం సూతికాపరివారితా| |74|

తత్ర-సూతికాగృహే, స్థితా సూతిముదీక్షేత,-అహమత్ర ప్రసవిష్య ఇతి చేతసి నిధాయ సా-గర్భిణీ, తత్రాసీతేత్యర్థః| కింభూతా ? సూతికాపరివారితా,-అనేకవారప్రసవానుభూతతత్కాలోచితవ్యవహారకుశలాభిః స్త్రీభిః పరివారితా| సంగ్రహే తూక్తం (శా. అ. 3) "బహుశః ప్రసూతాభిరనురక్తాభిరవిషాదినీభిరవిసంవాదినీభిఃక్లేశసహాభిః పరివృతా స్వస్త్యయనపరాఽనులోమనైరాహారవిహారైరనులోమితవాతమూత్రపురీషా ప్రసవకాలముదీక్షేత| స్వల్పేఽపి చ విణ్మూత్రవిబంధే ఫలవర్తీః ప్రయోజయేత్|" ఇతి|

Adhikarana AsannaprasavAyAlakShaNam (74-76) · Śloka 76

ఇదానీమాసన్నప్రసవాయా లక్షణమాహ | అద్యశ్వఃప్రసవే గ్లానిః కుక్ష్యక్షిశ్లథతా క్లమః||74|| అధోగురుత్వమరుచిః ప్రసేకో బహుమూత్రతా| వేదనోరూదరకటీపృష్ఠహృద్వస్తివంక్షణే||75|| యోనిభేదరుజాతోదస్ఫురణస్రవణాని చ| ఆవీనామను జన్మాతస్తతో గర్భోదకస్త్రుతిః||76||

అద్య వా శ్వో వా ఆసన్నః ప్రసవః, తస్మిన్ ఆసన్న (అద్యశ్వః)-ప్రసవే గ్లాన్యాదయో భవేయుః, గర్భిణ్యా ఇతి సంబంధః| గ్లానిః-హర్షక్షయః| తథా, కుక్షీ చాక్షిణీ చ కుక్ష్యక్షి, తస్య శ్లథతా శిథిలత్వం, స్వస్థానాచ్చలితత్వమివ| తథా, క్లమః-ఉపతాపః| తథా, అధోగురుత్వాదీని భవంతి| తథా,ఊర్వాదిషు వేదనాపీడా భవతి| తథా, యోనిభేదాదయః స్యుః| అతః-అస్మాద్యోనిభేదాదేః, అను-పశ్చాత్, ఆవీనాం-గర్భనిష్క్రమణకాలశూలవిశేషాణాం, జన్మ-ఉత్పాదః| తతః-అనంతరం, గర్భోదకస్త్రుతిః-తత్కాలం యోనితో జలస్త్రావః, స్త్రావమాత్రః స గర్భోదకసంజ్ఞః|

Adhikarana garbhasruteranantaraM saghRutapeyA pAnam (77-78) · Śloka 78

అథోపస్థితగర్భాం తాం కృతకౌతుకమంగలాం| హస్తస్థపున్నామఫలాం స్వభ్యక్తోష్ణాంబుసేచితాం||77|| పాయయేత్సఘృతాం పేయాం| |78|

అథ-గర్భోదకస్త్రుతేరనంతరం, తాం-గర్భిణీం, ఉపస్థితగర్భాంఅభిముఖీభూతగర్భామావిజన్మోదకస్రావాదినా జ్ఞాత్వా, సఘృతాం పేయాం పాయయేత్| కింభూతాం ? కృతకౌతుకమంగలాం| విశిష్టకాల ఏవ యో రక్షాబంధో బాహ్వాదౌ బధ్యతే స కౌతుకవాచ్యః| కౌతుకాఖ్యం మంగలం కౌతుకమంగలం| కృతం కౌతుకమంగలం యస్యాః, తాం| తథా, హస్తస్థం పున్నామ-దాడిమాది, ఫలం యస్యాః, తాం| తథా, సుష్ఠు అక్తాం-అభ్యక్తాం| తథా, ఉష్ణాంబుసేచితాం| ఇత్యస్యానంతరం "పాయయేత్పేయాం" ఇతి పాఠేనోష్ణాంబుసేచనాదనంతరం పేయాపానం కార్యమితి బోధయతి

Adhikarana BUSayane sthitAyA mardanAdi (78-79) · Śloka 79

తనౌ భూశయనే స్థితాం| ఆభుగ్నసక్థిముత్తానామభ్యక్తాంగీం పునః పునః||78|| అధో నాభేర్విమృద్నీయాత్కారయేజ్జృంభచంక్రమం| |79|

తనౌ-మృదుని, భూశయనే స్థితాం మృద్నీయాత్,-న ఖట్వాదిశయనే స్థితాం| తథా చోక్తం సంగ్రహే (శా. అ. 3)- "సురక్తార్షభచర్మప్రచ్ఛదే మృదుని భూశయనే శయానాం" ఇత్యాది| కుతోఽంగాత్ప్రభృతి విశేషేణ మృద్నీయాత్ ? నాభేరధః,-నోర్ధ్వం నాభేః| కింభూతాం తాం ? ఆభుగ్నసక్థిం, ఆసమంతాద్భుగ్నే-కుటిలే, సక్థ్నీ యస్యాః సాఽఽభుగ్నసక్థః, తాం తథావిధాం మృద్నీయాత్| తథా, పునఃపునరభ్యక్తాంగీం వాతకోపభయాత్| తథా, జృంభో చంక్రమం చ తాం కారయేత్| జృంభో- జృంభణం| చంక్రమః-చంక్రమణం ద్రుతగమనం|

Adhikarana evamanuShThite Palam (79-80) · Śloka 80

కిమేవమనుష్ఠితే సతి భవతి ? ఇత్యాహ | గర్భః ప్రయాత్యవాగేవం, తల్లింగం హృద్విమోక్షతః||79|| ఆవిశ్య జఠరం గర్భో బస్తేరుపరి తిష్ఠతి| |80|

ఏవం-అనయేతికర్తవ్యతయాఽనుష్ఠితయా, గర్భోఽవాక్ ప్రయాతిఊర్ధ్వాదధో గచ్ఛతి, హృత్స్థానం పరిత్యజ్యాధోఽవస్థితిం కరోతీత్యర్థః| సంగ్రహే తూక్తం (శా. అ. 3)- "దద్యాత్ కుష్ఠలాంగలికీవచాచవ్యచిత్రకచిరిబిల్వచూర్ణముపాఘ్రాతుం ముహుర్ముహుః| తథా భూర్జపత్రశింశిపాసర్జరసానామన్యతమధూమమంతరాంతరా చ| పార్శ్వపృష్ఠకటీసక్థిదేశాన్ కోష్ణేన తైలేనాభ్యజ్యానుసుఖమస్యా విమృద్గీయాత్| ఏవమవాక్ పరివర్తతే గర్భః|" ఇతి| ముసలేనోలూఖలం ధాన్యపూర్ణమాహననీయం గర్భస్యావాక్స్థితయ ఇతి కేచిదాహుః| తదయుక్తం| యతో గర్భిణ్యాస్తావహ్యాయామవర్జనం సతతముపదిష్టం| విశేషతశ్చ ప్రసవకాలే ప్రచలితసర్వధాతుదోషాయాః సుకుమారాయానార్యాః, ముసలవ్యాయామప్రేరితో హి వాయుః ప్రాణాన్ హింస్యాదితి| విమర్దనాదిక్రియాం చ గర్భిణ్యాస్తావత్కారయేత్ యావద్గర్భనిష్క్రమణం న భవతి| అథ మాతృహృదయాన్ముక్తో గర్భః కేన లక్షణేన జ్ఞాయతే ? ఇత్యాహ-తల్లింగమిత్యాది| తదిత్యనేన గర్భః పరామృశ్యతే| తస్య గర్భస్య, లింగం-లక్షణం, తల్లింగం| గర్భస్యైతల్లింగం యద్ధృద్విమోక్షతో హృదయమోచనాదనంతరం స గర్భో జఠరమావిశ్య బస్తేరుపరి తిష్ఠతి|

Adhikarana garBiNyAH KaTvAropAdi (80) · Śloka 80

ఆవ్యోఽభిత్వరయంత్యేనాం ఖట్వామారోపయేత్తతః| ||80||

ఆవ్యః-ప్రసవకాలశూలవిశేషాః, యస్మాదేనాం-గర్భిణీం, అభిత్వరయంతి, అనవరతముత్పద్యమానత్వాత్| తతఃతస్మాత్, ఏనాం గర్భిణీం, ఖట్వామారోపయేత్-ఆరోహయేత్|

Adhikarana aBya~ggAdinA yonivikAsanam (81) · Śloka 81

అథ సంపీడితే గర్భే యోనిమస్యాః ప్రసారయేత్| మృదు పూర్వం ప్రవాహేత బాఢమాప్రసవాచ్చ సా||81||

అథ-ఖట్వారోహణాదనంతరం ఖట్వాస్థితాయా గర్భే సంపీడితే సమంతాత్పీడితే, వాయునా యోనిముఖాక్రాంతతయా, అస్యా గర్భిణ్యా యోనిం ప్రసారయేత్-ఆభ్యంగాదిదానేన వికాసయేత్| తతః సా-గర్భిణీ, గర్భం మృదు కృత్వా పూర్వం ప్రవాహేత, యావద్యోనిముఖే నాగతో గర్భః| గర్భం యోనిద్వారమాగతం తు జ్ఞాత్వా బాఢంభృశం ప్రవాహేత, ఆప్రసవాత్-ప్రసవం యావత్| తథా చోక్తం సంగ్రహే (శా. అ. 3)- "శనైః శనైశ్చ పూర్వం ప్రవాహిష్ఠాః, నిర్గమే బాఢం గర్భస్య యోనిముఖప్రతిపత్తౌ బాఢతరమాప్రసవాదితి|" ఇతి| ఆఙ్మర్యాదా వచన ఇత్యాడః కర్మప్రవచనీయత్వే పంచమ్యపాంపరిభిరితి పంచమీ|

Adhikarana tasyA harShotpAdanam (82) · Śloka 82

హర్షయేత్తాం ముహుః పుత్రజన్మశబ్దజలానిలైః| |82|

తాం-గర్భిణీం, అనంతరం [ముహుః] హర్షయేత్-సుమనసం ముహుః కారయేత్| కేన? పుత్రజన్మశబ్దేన,-ప్రసూతా ప్రసూతాఽసి సుభగే ధన్యం పుత్రమిత్యేవంరూపేణాసకృత్ స్త్రీభిరుచ్చారితేన, తథా జలేన శీతలేన, తథాఽనిలేన| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (శా. అ. 3)- "ఏనాం బ్రూయాచ్చ సుభగే శనైః శనైః ప్రవాహయస్వ శోభనస్తే ముఖవర్ణః పుత్రం జనయిష్యసీతి| తథాఽన్యా తు వామకర్ణేఽస్యా మంత్రమిమం జపేత్| 'క్షితిర్జలం వియత్తేజో వాయుర్విష్ణుః ప్రజాపతిః| సగర్భాం త్వాం సదా పాతు వైశల్యం చాదధాత్వితి|| ప్రసూష్వ త్వమవిక్లిష్టమవిక్లిష్టా శుభాననే| కార్తికేయద్యుతిం పుత్రం కార్తికేయాభిరక్షితం||' ఇతి| తథా, 'ఇహామృతం చ సోమశ్చ చిత్రభానుశ్చ భామిని| ఉచ్చైఃశ్రవాశ్చ తురగో మందిరే నివసంతు తే|| ఇదమమృతమపాం సముద్ధృతం వై తవ లఘు గర్భమిమం ప్రముంచతు స్త్రి| తదనలపవనార్కవాసవాస్తే సహ లవణాంబుధరౌర్దిశంతు శాంతిం||' ఇతి| అథాపరా స్త్రీ గర్భిణీమనుశిష్యాత్| అనాగతాయాం వేదనాయాం మా ప్రవాహిష్ఠాః| అకాలప్రవాహణం హి విణ్మూత్రాదివేగానామివోదీరణమనర్థకరమహితం చ| గర్భస్య శ్వాసకాసశోఫకుబ్జతాదికరత్వాత్|' ఇతి|

Adhikarana harShAdyutpAdane Palam (82) · Śloka 82

అథ కిం హర్షాద్యుత్పాదనేన స్యాత్ ? ఇత్యాహ | ప్రత్యాయాంతి తథా ప్రాణాః సూతిక్లేశావసాదితాః||82||

తథా-తేన ప్రకారేణ హర్షాదిజననేన, ప్రాణాః సూతేః క్లేశాః-ఆధయః, తత్కృతాని దుఃఖాని, తైరవసాదితాః-గ్లానిం నీతాః, గర్భిణ్యాః ప్రత్యాయాంతి-పునర్నవీభవంతి|

Adhikarana garBasya sa~gge kRuShNasarpanirmokena dhUpanAdi (83-87) · Śloka 87

ధూపయేద్గర్భసంగే తు యోనిం కృష్ణాహికంచుకైః| హిరణ్యపుష్పీమూలం చ పాణిపాదేన ధారయేత్||83|| సువర్చలాం విశల్యాం వా జరాయ్వపతనేఽపి చ| కార్యమేతత్తథోత్క్షిప్య బాహ్వోరేనాం వికంపయేత్||84|| కటీమాకోటయేత్పార్ష్ణ్యా స్ఫిజౌ గాఢం నిపీడయేత్| తాలుకంఠం స్పృశేద్వేణ్యా మూర్ధ్ని దద్యాత్స్నుహీపయః||85|| భూర్జలాంగలికీతుంబీసర్పత్వక్కుష్ఠసర్షపైః| పృథగ్ద్వాభ్యాం సమస్తైర్వా యోనిలేపనధూపనం||86|| కుష్ఠతాలీసకల్కం వా సురామండేన పాయయేత్| యూషేణ వా కులత్థానాం బాల్వజేనాసవేన వా||87||

గర్భస్య సంగే-సక్తౌ, యోనిం కృష్ణసర్పనిర్మోకేన ధూపయేత్-ధూపనం యోనౌ కుర్యాత్| ధూపయేదితి "గుపూధూప" ఇత్యాదినా ఆయప్రత్యయః, తతో విధౌ లిఙ్| తథా, హిరణ్యపుష్పీమూలం పాణినా పాదేన చ సా గర్భిణీ ధారయేత్| అథవా, సువర్చలాం విశల్యాం వా ధారయేత్| ఏతత్-గర్భసంగోక్తం, జరాయోః-అపరాఖ్యస్య, అపతనే-అనిష్క్రాంతౌ, కార్యం-విధాతవ్యం| న కేవలం గర్భసంగోక్తం కార్యం యావదేనాం-అపతితజరాయుం, బాహ్వోర్ద్వయోరుత్క్షిప్య వికంపయేత్-విధునీత| సంగ్రహే తూక్తం (శా. అ. 3)- "న చేదపరా పతతి తతో దక్షిణేన పాణినా నాభేరుపరిష్టాద్బలవదుత్పీడ్యాన్యేన పృష్ఠత ఉపసంగృహ్య విధునుయాత్|" ఇతి| తథా, పార్ష్ణ్యా కటీమాకోటయేదితి పునః పునః కట్యాం పార్ష్ణిఘాతం కుర్యాదిత్యర్థః| తథా, స్ఫిజౌ యుతౌ సుష్ఠు నిపీడయేత్| తథా, వేణ్యా-కేశరచనావిశేషాఖ్యయా, తాలుకంఠం స్పృశేత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (శా. అ. 3)- "వేణ్యాఽంగుల్యా వా కేశవేష్టితయా వా తాలుకంఠం పరామృశేత్|" ఇతి| తథా, మూర్ధ్ని-మస్తకే, స్నుహీపయః-సుధాదుగ్ధం దద్యాత్| తథా భూర్జాదిభిర్ద్రవ్యైః పృథక్-ప్రత్యేకం, అథవా ద్వాభ్యాం కృత్వా, సమస్తైర్వా, యోన్యా లేపనం ధూపనం చ కార్యమితి శేషః| కుష్ఠతాలీసపత్రయోః కల్కం వా సురామండేన-సురాభాగేనోపరిస్థితేన, తాం పాయయేత్| అథవా, కులత్థానాం యూషేణ-క్వాథేన, పాయయేత్| బాల్వజేనాసవేన వా| బల్వజం వారిణా ఆసుత్య రాత్రౌ ధారితం తచ్ఛీతకషాయో బాల్వజ ఆసవ ఉచ్యతే| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (శా. అ. 3)- "భూర్జపత్రకాచమణిసర్పనిర్మోకైశ్చ యోనిం ధూపయేత్| భూర్జగుగ్గులుభ్యాం వా| శాలిమూలసిద్ధేన వా సర్పిషా యోనిమభ్యజ్య కటుకాలాబుజాలినీనింబసర్పనిర్మోకైర్ధూపయేత్| అనభ్యక్తాం వా కటుతైలమిశ్రైః కల్కీకృతైర్వా తైలాక్తైరాలింపేత్| గుడనాగరకల్కేన వా| తదేవ వా భక్షయేత్| లాంగలీమూలకల్కేన వా పాణిపాదముదరం చ లింపేత్|" ఇతి| తథోక్తం (సం. శా. అ. 3)-"కుష్ఠైలాకల్కం వా సురయా పాయయేత్| అర్కాలర్కకషాయం వా సురోన్మిశ్రం| కుష్ఠలాంగలికీమూలకల్కం వా మద్యమూత్రాన్యతరేణ| [ వత్సకాదిచూర్ణం వా మద్యేన| ] శతపుష్పాకుష్ఠమదనహింగుసిద్ధస్య చ తైలస్య పిచుం గ్రాహయేత్|" ఇతి|

Adhikarana tato~anuvAsanam (88-90) · Śloka 90

శతాహ్వాసర్షపాజాజీశిగ్రుతీక్ష్ణకచిత్రకైః| సహింగుకుష్ఠమదనైర్మూత్రే క్షీరే చ సార్షపం||88|| తైలం సిద్ధం హితం పాయౌ యోన్యాం వాఽప్యనువాసనం| శతపుష్పావచాకుష్ఠకణాసర్షకల్కితః||89|| నిరూహః పాతయత్యాశు సస్నేహలవణోఽపరాం| తత్సంగే హ్యనిలో హేతుః సా నిర్యాత్యాశు తజ్జయాత్||90||

శతాహ్వాదిభిర్ద్రవ్యైః సార్షపం తైలం మూత్రే క్షీరే చోభయస్మిన్ సిద్ధం పక్వం, అనువాసనం హితం| క్వ? పాయౌ-గుదే| అథవా యోన్యాం గర్భనిష్క్రమణద్వారే| తథా, శతాహ్వాదిభిర్ద్రవ్యైః కల్కితో నిరూహోబస్తికల్పోక్తౌ యౌగికః, సహ స్నేహేన లవణేన చ వర్తమానః, ఆశు శీఘ్రమేవ, అపరాం-జరాయుసంజ్ఞాం, పాతయతి| యస్మాత్తత్సంగేఽనిలో హేతుః-వాయుః, కారణం| తజ్జయాత్-వాతజయాత్, సా-అపరా, నిర్యాతి-కుక్షితో బహిర్నిష్క్రామతి| పవనవిజయే చ బస్తిః ప్రధానం| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 19/1)-" వాతోల్బణేషు దోషేషు వాతే వా బస్తిరిష్యతే|" ఇత్యాది| సంగ్రహే తు గర్భిణ్యా ఆస్థాపనేఽనువాసనే చ సన్నివేశవిశేష ఉక్తః| యథా (శా. అ. 3)- "గర్భిణీం తు న్యుబ్జామాస్థాపయేదనువాసయేచ్చ| తథాఽస్యా వివృతమార్గతయా సమ్యగౌషధమనుప్రవిశతి|" ఇతి|

Adhikarana kuSalayoShitA tasyAharaNam (91) · Śloka 91

కుశలా పాణినాఽక్తేన హరేత్క్లృప్తనఖేన వా| |91|

అథవా కుశలా-తద్వ్యాపారనిపుణా యోషిత్, పాణినా సర్పిషాఽభ్యక్తేన తాం హరేత్| కింభూతేన పాణినా ? క్లృప్తనఖేన, క్లృప్తాః-కల్పితాః శస్త్రేణ, నఖా యస్య తేన, తథావిధేన పాణినా నాలానుసారత ఆకర్షేత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (శా. అ. 3)- "[ ఉమా ] శాల్మలీపిచ్ఛయా వా సఘృతయా యోనిం పూరయిత్వా విధునుయాత్|" ఇతి|

Adhikarana tailena mardanAdi (91) · Śloka 91

| ముక్తగర్భాపరాం యోనిం తైలేనాంగం చ మర్దయేత్||91||

గర్భశ్చాపారా చ గర్భాపరం, ముక్తం గర్భాపరం యయా యోన్యా, తాం యోనిం తైలేన మర్దయేత్| అంగం-శరీరం చ, మర్దయేత్|

Adhikarana makkalAKye roge yavakShArapAnAdi (92-93) · Śloka 93

మక్కల్లాఖ్యే శిరోబస్తికోష్ఠశూలే తు పాయయేత్| సుచూర్ణితం యవక్షారం ఘృతేనోష్ణజలేన వా||92|| ధాన్యాంబు వా గుడవ్యోషత్రిజాతకరజోన్వితం| |93|

మక్కల్లాఖ్యే రోగ ఉత్పన్నే శిరోబస్తికోష్ఠశూలలక్షణే సతి యవక్షారం సూక్ష్మచూర్ణితం ఘృతేనాథవోష్ణజలేన తాం సూతాం పాయయేత్| ధాన్యాంబు వా తాం పాయయేత్| కింభూతం ? గుడవ్యోషత్రిజాతకరజోన్వితం| గుడ ఇతి సామాన్యోక్తావపి పురాణోఽత్ర గుడో గ్రాహ్యః, పథ్యత్వాత్| మక్కల్లాఖ్యో-రోగః| శిరోబస్తికోష్ఠశూల ఇతి లాఘవేన తంత్రకృతాఽస్య లక్షణముక్తం|

Adhikarana bAlasyopacAraH (93) · Śloka 93

| అథ బాలోపచారేణ బాలం యోషిదుపాచరేత్||93||

అథ బాలం-జాతమాత్రమేవ, ఉపాచరేత్-ఉపపాదయేత్| కా ? యోషిత్,-బహుకృత్వః ప్రసూతా, న పుమాన్| కేన ? బాలోపచారేణ, బాలోపచరణీయోక్తేనాహారవిహారాదినా|

Adhikarana buBukShitAyA tailamAtrAdi pAnam (94-95) · Śloka 95

సూతికా క్షుద్వతీ తైలాద్ధృతాద్వా మహతీం పిబేత్| పంచకోలకినీం మాత్రామను చోష్ణం గుడోదకం||94|| వాతఘ్నౌషధతోయం వా, తథా వాయుర్న కుప్యతి| విశుధ్యతి చ దుష్టాస్రం ద్విత్రిరాత్రమయం క్రమః||95||

సూతికా క్షుద్వతీ-బుభుక్షితా సతీ, తైలాదథవా ఘృతాన్మహతీం మాత్రాం పిబేత్| కింభూతాం ? పంచకోలకం విద్యతే యస్యా మాత్రాయాస్తాం పంచకోలకినీం| సూక్ష్మచూర్ణీకృతపంచకోలకయుక్తాం తాం మాత్రాం పిబేదిత్యర్థః| అష్టాభిర్యామైర్యా జరాం గచ్ఛతి సా స్నేహ మాత్రా మహతీ| అను చోష్ణం గుడోదకం పిబేదితి యోజ్యం| వాతహరద్రవ్యక్వాథం వా పశ్చాత్పిబేత్| తథా-ఏవం కృతే సతి, వార్యున కుప్యతి-న కోపం యాతి శూన్యం కోష్ఠం ప్రాప్య| దుష్టం రక్తం చ విశుధ్యతి| అయం-ఏషః, క్రమో ద్విరాత్రం త్రిరాత్రం వా యథాయోగం కార్యః|

Adhikarana snehAyogyAyAH snehaMvinA pUrvavidhiH (96) · Śloka 96

స్నేహాయోగ్యా తు నిఃస్నేహమముమేవ విధిం భజేత్| పీతవత్యాశ్చ జఠరం యమకాక్తం వివేష్టయేత్||96||

స్నేహపానాయోగ్యా తు స్త్రీ-యా స్నేహం నార్హతి సా, నిఃస్నేహం-స్నేహం వినా, అముమేవ-పూర్వోక్తం విధిం, భజేత్| పీతవత్యాశ్చ తస్యా జఠరం యమకాక్తం-తైలఘృతాభ్యామభ్యక్తం, వివేష్టయేద్వాససేతి శేషః| పీతవత్యా ఇత్యవిశేషనిర్దేశః కదాచిత్ స్నేహయోగ్యా స్నేహం పీతవతీ, స్నేహాయోగ్యా తూష్ణం గుడోదకం పీతవతీ, అథవా వాతఘ్నౌషధతోయం పీతవతీ, ఇతి సామాన్యేన యో నిర్దేశస్తస్యార్థః|

Adhikarana snAtAyAH peyApAnam (97-99) · Śloka 99

జీర్ణే స్నాతా పిబేత్పేయాం పూర్వోక్తౌషధసాధితాం| త్ర్యహాదూర్ధ్వం విదార్యాదివర్గక్వాథేన సాధితా||97|| హితా యవాగూః స్నేహాఢ్యా సాత్మ్యతః పయసాఽథవా| సప్తరాత్రాత్పరం చాస్యై క్రమశో బృంహణం హితం||98|| ద్వాదశాహేఽనతిక్రాంతే పిశితం నోపయోజయేత్| |99|

స్నేహే జీర్ణే కవోష్ణగుడోదకే వాతఘ్నౌషధతోయే వా, అనంతరం స్నాతా సతీ పూర్వోక్తౌషసాధితాం-పంచకోలకృతాం, పేయాం పిబేత్| త్ర్యహాదూర్ధ్వం-అనంతరం, విదార్యాదివర్గోక్తౌషధైః సిద్ధా యవాగూః- పేయా,స్నేహాఢ్యా హితా| అథవా సాత్మ్యతః-సాత్మ్యవశాత్, పయసా-క్షీరేణ సాధితా, యవాగూర్హితా| సప్తరాత్రాత్పరం-అనంతరం, క్రమశో-న సహసా, తస్యై బృంహణం హితం| బృంహణం చ జీవనీయబృంహణీయమధురవర్గసిద్ధైరభ్యంగోద్వర్తనపరిషేకావగాహనైర్హృద్యైశ్చాన్నపానైర్విధాతవ్యం| ద్వాదశాహేఽనతిక్రాంతే-అపరిసమాప్తే, పిశితం-మాసం, నోపయోజయేత్-నాభ్యవహారయేత్, స్కందాదిద్వాదశగ్రహాభిషంగపరిహారార్థం| మాంసభోజనేన హి కదాచిత్తైరభిషంగో భవేత్, తేషాం మాంసాదత్వాత్|

Adhikarana sUtAyAH yatnenopacAraH (99-100) · Śloka 100

| యత్నేనోపచరేత్సూతాం దుఃసాధ్యో హి తదామయః||99|| గర్భవృద్ధిప్రసవరుక్క్లేదాస్రస్రుతిపీడనైః| |100|

సూతాం స్త్రీం యత్నేన-తాత్పర్యేణ, ఉపచరేత్-ఉపక్రమేత్| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-హి-యస్మాత్, తస్యా ఆమయో-రోగో దుఃసాధ్యః-కృచ్ఛ్రేణోపక్రమ్యః| కిమితి కృచ్ఛ్రసాధ్యః ? ఇత్యాహ-గర్భేత్యాది| వృద్ధిశ్చ ప్రసవశ్చ వృద్ధిప్రసవౌ, గర్భస్య వృద్ధిప్రసవౌ చ రుక్ చ క్లేదాస్రస్రుతిశ్చ పీడనం చ గర్భవృద్ధిప్రసవరుక్క్లేదాస్రస్రుతిపీడనాని, తైర్హేతుభూతైస్తదామయో దుఃసాధ్యః| రుక్-ప్రవాహవేదనా|

Adhikarana evaM sArdhamAsavidhiH (1) · Śloka 1

| ఏవం చ మాసాదధ్యర్ధాన్ముక్తాహారాదియంత్రణా||100|| గతసూతాభిధానా స్యాత్పునరార్తవదర్శనాత్| 100 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే గర్భావక్రాంతిర్నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, సార్ధం మాసముపస్కృతా క్రమేణ ముక్తాహారవిహారయంత్రణా స్యాత్| అధ్యర్ధమాసాత్పరేణ గతసూతాభిధానావ్యపేతప్రసూతివ్యపదేశా, పునరార్తవదర్శనాద్భవేత్| సంగ్రహే తూక్తం (శా. అ. 2)- "జరాయుణా ముఖే ఛన్నే కంఠే చ కఫవేష్టితే| వాయోర్మార్గనిరోధాచ్చ న గర్భస్థః ప్రరోదితి||" ఇతి| ఇతిశ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే గర్భా- వక్రాంతిర్నామ ప్రథమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 1||