2. garbhavyāpadvidhiradhyāyaḥ

Adhikarana garBavyApadvidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

గర్భావక్రాంతిశారీరాదనంతరం గర్భవ్యాపదం శారీరమారభ్యతే| గర్భస్య వ్యాపత్ప్రతీకారవిజ్ఞానార్థమాహ అథాతో గర్భవ్యాపదం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2|

గర్భస్య వ్యాపత్ గర్భవ్యాపత్, సా విద్యతే యస్మిన్నితి ధః, తస్య "అధ్యాయానువాకయోర్లుక్" ఇతి లుక్| యద్యపి చాత్ర గర్భవ్యాపదశ్చికిత్సాఽప్యుక్తా న కేవలం వ్యాపత్, తథాఽపి బాహుల్యాదిదముక్తమితి వేద్యం| అథాదీనాం పూర్వవద్వ్యాఖ్యా|

Adhikarana garBiNyAH puShpe dRuShTe kartavyam (1-2) · Śloka 2

గర్భిణ్యాః పరిహార్యాణాం సేవయా రోగతోఽథ వా| పుష్పేదృష్టేఽథవా శూలే బాహ్యాంతః స్నిగ్ధశీతలం||1|| సేవ్యాంభోజహిమక్షీరివల్కకల్కాజ్యలేపితాన్| ధారయేద్యోనిబస్తిభ్యామార్ద్రార్ద్రాన్ పిచునక్తకాన్||2||

గర్భిణ్యాః పరిహార్యాణాం-ఆహారవిహారాణాం పూర్వోక్తానామతివ్యవాయాదీనాం, సేవనేన పుష్పే దృష్టే, అథవా రోగతః పుష్పే దృష్టే, రోగస్య చ స్వభావాపథ్యసర్షపశాకమందకదధ్యాదేరాహారాన్మాత్రాదేశకాలాదివశాద్వా సంభవః, గర్భాఖ్యఫలహేతుత్వాద్రక్తం పుష్పముచ్యతే, తస్మిన్ దృష్టే-చక్షుర్గోచరం ప్రాప్తే, అథవా శూలే-దృష్టే-ప్రశ్నాదినోపలబ్ధే సతి, దృశిరత్రోపలాబ్ధివచనః, బాహ్యాంతః స్నిగ్ధశీతలం సాధనం-అన్నపానప్రదేహపరిషేకాది, కార్యం| బహిః-స్నానావగాహాదౌ, అంతశ్చభోజనానుపానాదావిత్యర్త్థః| రోగత ఇతి తృతీయార్థే తసిః| తథా, స్త్రీ యోనిబస్తిభ్యాం పిచునక్తకాన్ ధారయేత్| కింభూతాన్ ? సేవ్యాదిభిర్లేపితాన్| సేవ్యం-ఉశీరం| అంభోజం-పద్మం| హిమం చందనం| క్షీరం విద్యతే యేషాం తే క్షీరిణో వృక్షాః-పిప్పలాదయః, యేషాం శస్త్రాదిచ్ఛిన్నానాం క్షీరం దృశ్యతే| వల్కం-వల్కలం| సేవ్యం చాంభోజం చ హిమం చ క్షీరివల్కం చ, తేషాం కల్కశ్చాజ్యం చ , తైర్లేపితాన్| తథా చ కింభూతాన్ ? ఆర్ద్రార్ద్రాన్-అతిశయేనార్ద్రీకృతాన్| పిచుశబ్దేన వికేశికాసదృశః కార్పాసమయః| నక్తకః-చైలఖండః|

Adhikarana shatadhautaghRutAktastriyAH snAnAdi (3-6) · Śloka 6

శతధౌతఘృతాక్తాం స్త్రీం తదంభస్యవగాహయేత్| ససితాక్షౌద్రకుముదకమలోత్పలకేసరం||3|| లిహ్యాత్ క్షీరఘృతం ఖాదేచ్ఛృంగాటకకసేరుకం| పిబేత్కాంతాబ్జశాలూకబాలోదుంబరవత్పయః||4|| శృతేన శాలికాకోలీద్విబలామధుకేక్షుభిః| పయసా రక్తశాల్యన్నమద్యాత్సమధుశర్కరం||5|| రసైర్వా జాంగలైః| |6|

శతశబ్దో బహువారపర్యాయః, న సంఖ్యావాచీత్యర్థః| తథా చ సంగ్రహేఽధీతం (శా. అ. 4)- సహస్రధౌతసర్పిషాఽధోనాభేః సర్వతః ప్రదిహ్యాత్|" ఇతి| శతాధౌతేన-బహుధా ప్రక్షాలితేన ఘృతేన, అక్తాం-అభ్యక్తాం, స్త్రీం తదంభస్యవగాహయేత్-తత్ర తాం నిమజ్జనం కారయేత్| తదిత్యనేన హి సేవ్యాదిద్రవ్యపరామర్శః| స్త్రీమితి వాంశసోరితీయఙ్వికల్పాత్పూర్వరూపం| తథా క్షీరం ఘృతం చ లిహ్యాత్| కింభూతం ? ససితేత్యాది| సహ సితయా తథా క్షౌద్రేణ తథా కుముదకమలోత్పలానాం కేసరేణ-కింజల్కేన సహితం| అన్యే తు క్షీరాహృతం క్షీరోద్భవం ఘృతం క్షీరఘృతమితి వ్యాచక్షతే| తథా, ఖాదేచ్ఛృంగాటకం కసేరుకం చ| తథా, పయః-క్షీరం, పిబేత్| కింభూతం ? కాంతేత్యాది| కాంతా-గంధప్రియంగుః| అప్సు జాతం-అబ్జం, కమలాది| శాలూకం-ఉత్పలమూలం| బాలముదుంబరం-అపక్వముదుంబరఫలం| కాంతా చాబ్జం చ శాలూకం చ బలోదుంబరం చ తాని విద్యంతే యస్య పయసస్తదేవం, తైః శృతం క్షీరం పిబేదిత్యర్థః| యైర్హి తత్పయః శృతం తాని తత్రావశ్యం విద్యంతే| క్షీరశ్రపణవిధిశ్చాతీసారచికిత్సోక్తః (హృ. చి. అ. 9/39)- "పయస్యుత్క్వాథ్య ముస్తానాం వింశతిం" ఇత్యాద్యనుసారేణాత్ర కల్ప్యః| తంత్రాంతరే త్వేవముక్తం-"ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషః కర్తవ్యః క్షీరపాకే త్వయం విధిః||" ఇతి| అన్యే తు కాంతాదిద్రవ్యాణాం చూర్ణేన యుక్తం కల్కేన వా యుక్తం పయః పిబేదిత్యాహుః| పయసా రక్తశాల్యన్నం సమధుశర్కరం సుశీతం భుంజీత| కింభూతేన క్షీరేణ ? శాల్యాదిభిః శృతేన-సిద్ధేన| దేశసాత్మ్యాద్యనురోధాజ్జాంగలైర్వా రసైః శాల్యన్నమద్యాత్|

Adhikarana SuddhivarjamasroktAcaraNam (6) · Śloka 6

శుద్ధివర్జం చాస్రోక్తమాచరేత్| |6|

శుద్ధిం వర్జయిత్వా, అస్రోక్తం-రక్తపిత్తాభిహితం, యత్సాధనం తద్వాహ్యాంతరాచరేత్-సేవేత| అస్రశబ్దస్యోపలక్షణార్థత్వాద్రక్తపిత్తం గమ్యతే|

Adhikarana asaMpUrNatrimAsAyAH puShpadarSane kartavyam (6-7) · Śloka 7

| అసంపూర్ణత్రిమాసాయాః ప్రత్యాఖ్యాయ ప్రసాధయేత్||6|| ఆమాన్వయే చ| |7|

అసంపూర్ణాస్త్రయో మాసా యస్యాః గర్భిణ్యాః సైవం| తస్యాః పుష్పదర్శనే సతి గర్భః ప్రాయో న తిష్ఠతి, అసంజాతసారత్వాత్| తస్మాత్ ప్రత్యాఖ్యాయ-ప్రత్యాఖ్యానం కృత్వా, ప్రసాధయేత్-ప్రకర్షేణ యత్నేన సాధయేత్| ఆమాన్వయే చ| అత్రాపి ప్రత్యాఖ్యాయ ప్రసాధయేదిత్యనువర్తతే| ఆమానుగతే రక్తదర్శనే సంపూర్ణత్రిచతురాదిమాసాయా అపి సంజాతసారేఽపి గర్భే సతి విరుద్ధోపక్రమత్వాత్ ప్రత్యాఖ్యాయ సాధనం కారయేత్| తథా హి,-రూక్షతీక్ష్ణోష్ణకటుప్రాయమామఘ్నం గర్భిణ్యా విరుద్ధం, శీతస్నిగ్ధప్రాయం చామస్య|

Adhikarana AmaraktayoraviruddhasyopadeSaH (7-9) · Śloka 9

ఏవమప్యామరక్తయోర్ద్వయోర్యదవిరుద్ధం తదుపదేష్టుమాహ తత్రేష్టం శీతం రూక్షోపసంహితం| ఉపవాసో ఘనోశీరగుడూచ్యరలుధాన్యకాః||7|| దురాలభాపర్పటకచందనాతివిషాబలాః| క్వథితాః సలిలే పానం తృణధాన్యాని భోజనం||8|| ముద్గాదియూషైరామే తు జితే స్నిగ్ధాది పూర్వవత్| |9|

తత్ర-ఆమాన్వయే సామతాయాం సత్యాం, శీతం యదన్నపానాది, తత్సర్వం బాహ్యతోఽంతశ్చ హితం| శీతం రక్తస్య పథ్యం, ఆమస్య విరుద్ధత్వాదపథ్యం, ఇత్యాశంక్యాహ-రూక్షోపసంహితం,-రూక్షేణ-తిక్తకషాయాదినా, యుక్తం| తథా, దేశసత్వాద్యనురోధాదుపవాసో హితః, న కేవలం శీతం రూక్షోపసంహితం| తథా ఘనాదయో ద్రవ్యవిశేషాః సలిలే క్వథితాః పానం హితం| ఘనో-ముస్తః| అరలుః-స్యోనాకః| తథా, తృణధాన్యాని-నీవారకోద్రవశ్యామాకాదీని, భోజనం-ఆహారః, తత్ర-ఆమాన్వయే, హితం| కైః సహ ? ముద్గాదియూషైః| ఆదిగ్రహణేన మకుష్టమసూరాదయః శింబీధాన్యవిశేషాః పిత్తశ్లేష్మహరా గృహ్యంతే| సామతాయామేవోత్పన్నాయామయముపక్రమః| ఆమే తు జితే స్నిగ్ధాది పూర్వవత్| పూర్వస్మిన్నివ పూర్వవత్| సప్తమ్యంతాద్వతిః| యథా ప్రథమం రక్తదర్శనే స్నిధశీతలాది హితం, తథాఽత్రాపి పూర్వనిర్దిష్టం స్నిగ్ధాది హితమిత్యర్థః| స్నిగ్ధశీతాని బాహ్యాంతరుపయోజ్యాని|

Adhikarana garBenipatite tIkShNamadyapAnAdi (9-12) · Śloka 12

| గర్భే నిపతితే తీక్ష్ణం మద్యం సామర్థ్యతః పిబేత్||9|| గర్భకోష్ఠవిశుద్ద్యర్థమర్తివిస్మరణాయ చ| లఘునా పంచమూలేన రూక్షాం పేయాం తతః పిబేత్||10|| పేయామమద్యపా కల్కే సాధితాం పాంచకౌలికే| బిల్వాదిపంచకక్వాథే తిలోద్దాలకతండులైః||11|| మాసతుల్యదినాన్యేవం పేయాదిః పతితే క్రమః| లఘురస్నేహలవణో దీపనీయయుతో హితః||12||

గర్భిణ్యా ఏవమాసేవమానాయా అప్యదృష్టవశాద్గర్భే నిపతితే-నిఃశేషేణ పతితే సతి, తిక్ష్ణం-కర్కశం, మద్యం సామర్థ్యేన పిబేత్,-బహు పిబేదిత్యర్థః| కిమర్థం ? ఇత్యాహ-గర్భకోష్ఠేత్యాది| గర్భకోష్ఠవిశుద్ధ్యర్థమర్తేః-పీడాయాః, విస్మృత్యర్థం చ| తతో-మద్యపరిణామాదనంతరం, రూక్షాం పేయాం పిబేత్| కింభూతాం ? లఘునా పంచమూలేన-బృహత్యాదినా (హృ.సూ.అ.6/168), కృతాం| అమద్యపా తు యా స్త్రీ సా గర్భే నిపతితే పేయాం పిబేత్, న తు మద్యం| క్వ సాధితాం ? కల్కే| కిం సంబంధిని ? పాంచకౌలికే,-పంచకోలస్యాయం పాంచకౌలికః, తస్మిన్| పంచకోలకం కల్కీకృత్య తత్ర పేయాం సాధితామిత్యర్థః| తథా, బిల్వాదిపంచకక్వాథే-మహత్పంచమూలకషాయే (హృ. సూ. అ. 6/167) , సాధితాం పేయాం పిబేదితి యోజ్యం| కైః సాధితాం ? తిలోద్దాలకతండులైః| ఉద్దాలకోవ్రీహివిశేషః| మాసైస్తుల్యని దినాని-మాససంఖ్యా వాసరాః| యావంతో మాసా గర్భస్య తావంత్యహాని గర్భే నిపతితే సతి, ఏవం-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, పేయాదిః క్రమః కార్యః| కింభూతః ? లఘురస్నేహలవణః| న విద్యేతే స్నేహలవణే యస్య| తథ, దీపనీయైః-అగ్నికృద్భిర్మరిచచిత్రకాదిభిర్ద్రవ్యైర్యుతః| సః-తథావిధః, తత్ర క్రమో హితః|

Adhikarana doShAdInAM kledaSoShArtho~ayaM vidhiH (13) · Śloka 13

కిమర్థం ? దోషధాతుపరిక్లేదశోషార్థం విధిరిత్యయం| |13|

దోషౌ-పిత్తకఫావత్ర గృహ్యేతే| వాతస్య క్లేదాసంభవాత్| దోషౌ చ ధాతవశ్చ, తేషాం పరిక్లేదః, తస్య శోషార్థం-శోషాణాయ, అయం విధిరితి|

Adhikarana anantaraM snehAdayo hitAH (13) · Śloka 13

| స్నేహాన్నబస్తయశ్చోర్ధ్వం బల్యదీపనజీవనాః||13||

ఊర్ధ్వం-అతో దోషధాదుపరిక్లేదశోషాదనంతరం, స్నేహాన్నబస్తయోహితాః| స్నేహశ్చతుర్విధః పానాదౌ హితః| తథా, అన్నం స్నిగ్ధం న రూక్షం, హితం| బస్తయోఽపి స్నిగ్ధా ఏవ-న రూక్షా హితాః, వాతకోపభయాత్| కింభూతాః స్నేహాన్నబస్తయః ? బల్యదీపనజీవనాః| బల్యాః-బలాయ హితాః| దీపనాః-వహ్నేః సంధుక్షణకృతః| తథా, జీవనాః-ఓజోవృద్ధికరాః|

Adhikarana upaviShTakagarBasya lakShaNAdi (14-15) · Śloka 15

ఇదానీముపవిష్టకనాగోదరయోర్గర్భయోర్హేతులింగౌషధాని వితానయితుమాహ సంజాతసారే మహతి గర్భే యోనిపరిస్రవాత్| వృద్ధిమప్రాప్రాప్నువన్ గర్భః కోష్ఠే తిష్ఠతి సస్ఫురః||14|| ఉపవిష్టకమాహుస్తం, వర్ద్ధతే తేన నోదరం| |15|

సంజాతః సారో-బలం, యస్యాసౌ సంజాతసారో-బలవాన్ గర్భః, తస్మిన్| తథా, మహతి-ప్రవృద్ధే సతి| గర్భిణ్యాః పరిహార్యాపరిహారద్యోఽసౌ యోనేః పరిస్రవః-పరిస్రవణం, తస్మాత్| పరిస్రవ ఇతి చ సామాన్యేన నిర్దేశాత్ కదాచిద్రక్తరూపః కదాచిదన్యాదృశోఽపి గర్భాత్స్రవతి| పరిస్రవాచ్చ కారణాత్ వృద్ధిమప్రాప్నువన్-అగచ్ఛన్, కోష్ఠ ఏవ-గర్భాధార ఏవ, తిష్ఠతి గర్భః| యతో యోనిపరిస్రవాత్కారణాత్ వాయుః కుపితః పిత్తశ్లేష్మాణౌ పరిగృహ్య గర్భస్య రసవహాం నాడీం ప్రతిపీడ్యావతిష్ఠతే| తతో నాడ్యాం దోషైః కుల్యాయామివ తృణపత్రాదిభిః ప్రతిచ్ఛన్నాయాం రసస్యాసమ్యగ్వహనాన్నాడీరోధాద్దృద్ధ్యాభావో గర్భస్య| కింభూతః కోష్ఠే తిష్ఠతి ? సస్ఫురః| స్ఫురణంస్ఫురః| అజ్విధౌ భయాదీనాముపసంఖ్యానమిత్యచ్| గాంకుటాదిభ్యో ఞ్ణిఙిదితి ఙిత్త్వాద్గుణాభావః| సహ స్ఫురేణ-చలనేన, వర్తత ఇతి సస్ఫురః| ఏతావన్మాత్రవిశేషావస్థః కోష్ఠే తిష్ఠతి| తం-తథావిధం గర్భం, ఉపవిష్టకసంజ్ఞమాహుః| 'మునయః' ఇతి శేషః| తేన-తథాభూతేన గర్భేణ కోష్ఠస్థితేన, తస్యా ఉదరం న వర్ద్ధతే-న వృద్ధిం యాతి, గర్భస్యైవావృద్ధేః| న హి యద్యస్య వృద్ధౌ వర్ద్ధతే తదవృద్ధౌ తస్య వృద్ధిః స్యాత్| తథా హి,-చంద్రవృద్ధావేవ సముద్రవేలాయా వృద్ధిః| ఉపవిష్టకావస్థశ్చ గర్భో న వర్ద్ధతే| అతస్తత్కారణాభవాదుదరస్యాప్యవృద్ధిః|

Adhikarana nAgodarAKyasya lakShaNAdi (15-16) · Śloka 16

ఏవముపవిష్టకముక్త్వా నాగోదరాఖ్యం వక్తుమాహ శోకోపవాసరూక్షాద్యైరథవా యోన్యతిస్రవాత్||15|| వాతే క్రుద్ధే కృశః శుష్యేద్గర్భో నాగోదరం తు తం| ఉదరం వృద్ధమప్యత్ర హీయతే స్ఫురణం చిరాత్||16||

శోకోపవాసరూక్షాద్యైః-గర్భగర్భిణ్యపచయకారిభిః పవనప్రకోపకారిభిర్హేతుభిః, వాతే క్రుద్ధే-కుపితే, అథవా గర్భగర్భిణ్యోరుపచయప్రదైరాహారవిహారైరుపచితయోర్గర్భగర్భిణ్యోరపి కదాచిదత్యర్థం రక్తస్రుతికారణాన్యాసేవేత స్త్రీ, తదానీం తస్యా యోన్యతిస్రవో జాయతే| తస్మాద్యోన్యతిస్రవాత్కారణాదపి పవనే కుపితే, కృశో గర్భః సంపద్యతే| శుష్యేదిత్యత్ర చశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః| న కేవలం కృశో భవతి శుష్యేచ్చేత్యర్థః| తం-తథాభూతం గర్భం, నాగోదరసంజ్ఞకం కేషాంచిన్మతే చోపశుష్కకసంజ్ఞకం విద్యాత్| అత్ర-నాగోదరసంజ్ఞకే గర్భేఽంతఃస్థితే, ఉదరం వృద్ధమపి-మహదపి సత్, హీయతే-హానిం యాతి| స్ఫురణం చ చిరాత్-చిరేణ భవతి| ఉపవిష్టకే తు కేవలమవృద్ధిర్న తు హానిః|

Adhikarana tayoScikitsA (17-18) · Śloka 18

తయోర్బృంహణవాతఘ్నమధురద్రవ్యసంస్కృతైః| ఘృతక్షీరరసైస్తృప్తిరామగర్భాంశ్చ ఖాదయేత్||17|| తైరేవ చ సుభిక్షాయాః క్షోభణం యానవాహనైః| |18|

తయోః-ఉపవిష్టకనాగోదరాఖ్యయోర్గర్భయోః, ఘృతక్షీరరసైస్తృప్తిర్గభిణ్యాః కార్యేతి శేషః| కింభూతైస్తైః ? బృంహణవాతఘ్నమధురద్రవ్య సంస్కృతైః-సిద్ధైః| బృంహణాని చ తాని వాతఘ్నాని చ మధురాణి చ, ఏవంభూతాని యాని ద్రవ్యాణి ద్రాక్షాశర్కరాదీని, న తు వ్యస్తాని బృంహణాని వాతఘ్నాని మధురాణి చ| తత్ర కేవలం బృంహణాని-ప్రియంగుప్రభృతీని, న తు వాతఘ్నాని| వాతఘ్నాని చ బృంహణాని, న తు మధురరసాని, యథా-నాగరాదీని| మధురాణి న వాతఘ్నాని నాపి బృంహణాని, యథా-తండులీయమసూరాదీని| తదేతైర్వ్యస్తగుణైర్ద్రవ్యైః సంస్కృతేన ఘృతాదినా తృప్తిర్న కార్యా, కిం తర్హి ? సమస్తబృంహణాదిగుణయుక్తైర్ద్రవ్యైః సంస్కృతైరితి బోధ్యం| తథా చ సంగ్రహేఽధిజగే (శా.అ.4)-'తయోర్జీవనీయబృంహణీయమధురౌషధసిద్ధానాం సర్పిషాముపయోగః|" ఇత్యాది| తథా, తద్గర్భపుష్టయే తాం గర్భిణీమామగర్భాంశ్చ ఖాదయేత్, వైద్య ఇతి శేషః| ఆఅమగర్భాన్ స్వాదంత్యాః కదాచిద్గర్భిణ్యా జుగుప్సా స్యాత్, అతో గర్భగర్భిణ్యోర్ద్వయోరపి వ్యాపదో భవేయురితి ణ్యంతోఽత్ర ఖాదిర్నిర్దిష్టః| వైద్యో హి తాం తథా యుక్త్యా ఖాదయేత్, యథాఽసౌ న జుగుప్సేత| ఆమగర్భా అపరిపూర్ణగర్భా ఉచ్యంతే| తథా, తైరేవబృంహణాదిద్రవ్యసంస్కృతైర్ఘృతక్షీరరసైరామగర్భైశ్చ, సుభిక్షాయాః-తృప్తిం ప్రాప్తాయాః, క్షోభణం కార్యం| కైః ? యానైః-రథాదిభిః, వాహనైః గజతురగాదిభిః| తత్రారోప్య తాం గర్భిణీం వేగేన నయేదిత్యర్థః|

Adhikarana lInAKyagarBasya cikitsA (18-20) · Śloka 20

అథ లీనాఖ్యస్య గర్భస్య చికిత్సామాహ | లీనాఖ్యే నిస్ఫురే శ్యేనగోమత్స్యోత్క్రోశబర్హిజాః||18|| రసా బహుఘృతా దేయా మాషమూలకజా అపి| బాలబిల్వంతిలాన్మాషాన్సక్తూంశ్చ పయసా పిబేత్||19|| సమేద్యమాంసం మధు వా కట్యభ్యంగం చ శీలయేత్| |20|

అస్యోపివిష్టకనాగోదరాభ్యామేవ హేతులక్షణయోరుక్తత్వాత్ యదేవ నిస్ఫురణత్వాది విశేషాంతరం తదేవేహ తంత్రకృతోక్తం| సంగ్రహే తు పపాఠ (శా. అ. 4)- "యస్యాః పునర్వాతోపసృష్ఠస్రోతసో లీనో గర్భః ప్రసుప్తో న స్పందతే తం లీనమిత్యాహుః|" ఇతి| తత్ర లీనాఖ్యే గర్భే సతి గర్భిణ్యాః శ్యేనాదిజా రసా బహుఘృతా దేయాః| ఆదిశబ్దేన (ఉపలక్షణత్వేన) [ సంగ్రహోక్తానాం ] తిత్తిరికుక్కుటాదీనాం గ్రహణం| తథా, మాషమూలకజా రసా బహుఘృతా దేయాః| తథా, సాత్మ్యాదివశాత్ బాలవిల్బాదీన్ సమస్తానైకధ్యం కృత్వా క్షీరేణ పిబేత్| తథా సహ మేదురమాసేన మార్ద్వీకం వా పిబేత్| కట్యాం చాభ్యంగం శీలయేత్-అభ్యసేత్|

Adhikarana tasyA AnandakaraNAdi (20) · Śloka 20

| హర్షయేత్సతతం చైనామేవం గర్భః ప్రవర్ద్ధతే||20||

సతతం-ముహుర్ముహుశ్చ, ఏనాం-గర్భిణీముపవిష్టకనాగోదరలీనాఖ్యగర్భోదరస్థాం, హర్షయేత్-ముదితాం కుర్యాత్| ఏవం-అనయేతికర్తవ్యతయా కృతయా, గర్భః ప్రవర్ద్ధతే-వృద్ధిం యాతి|

Adhikarana anyathA vaiparItyam (21) · Śloka 21

పుష్టోఽన్యథా వర్షగణైః కృచ్ఛ్రాజ్జాయేత, నైవ వా| |21|

అన్యథా-అన్యేన ప్రకారేణ పూర్వోక్తవిపర్యయేణ రూక్షాత్మనా సేవితేన మాతురాహారరసేనాల్పేన, పుష్టః-చేతనామాత్రావశేష ఏవ, వత్సరసందోహైః కృచ్ఛ్రాజ్జాయేత-కష్టేన యోనితో నిష్క్రామేత్| నైవ వేతి| అథవా యావజ్జీవం గర్భీణ్యాః కుక్షావేవావసీదేత్ న తతో నిష్క్రామేత్ కుక్షావేవావతిష్ఠేత|

Adhikarana garBiNyA udAvartAKye vyAdhAvupAyAdi (21-22) · Śloka 22

| ఉదావర్తం తు గర్భీణ్యాః స్నేహైరాశుతరాం జయేత్||21|| యోగ్యైశ్చ బస్తిభిర్హన్యాత్సగర్భాం స హి గర్భీణీం| |22|

గర్భిణ్యా యద్యుదావర్తాఖ్యో వ్యాధిః స్యాత్, తం స్నేహైః-చతుర్భిర్యథాయోగ్యౌషధసాధితైః పానాదినా సేవితైః, ఆశుతరాం-అతిత్వరితం, జయేత్| తథా, యోగ్యైః-తత్కాలోచితైః, బస్తిభిః-అనువాసనైః, జయేత్| నను, గర్భిణ్యా వర్జ్యేషు "బస్తిమామాసతోఽష్టమాత్" ఇతి ప్రాగుక్తం (హృ. శా. అ. 1/47)| తత్కథమిహ సామాన్యేనానువాసనం తంత్రకృదుపాదిక్షత్ ? ఇత్యాహ-హన్యాదిత్యాది| స యస్మాదుదావర్తో గర్భేణ సహ గర్భిణీం హన్యాత్, అతస్తమాశుతరాం జయేత్|

Adhikarana udara eva garBe mRute lakShNAni (22-24) · Śloka 24

| గర్భేఽతిదోషోపచయాదపథ్యైర్దైవతోఽపి వా||22|| మృతేఽంతరుదరం శీతం స్తబ్ధం ధ్మాతం భృశవ్యథం| గర్భాస్పందో భ్రమతృష్ణా కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసనం క్లమః||23|| అరతిః స్రస్తనేత్రత్వమావీనామసముద్భవః| ||24||

దోషాణాం-వాతాదీనాం, ఉపచయః-ప్రవృద్ధత్వం, అతిశయేన దోషోపచయోఽతిదోషోపచయః, తస్మాద్ధేతోః, అంతః-ఉదరమధ్యే, గర్భే మృతే సతి, అపథ్యైః-స్వభావమాత్రాకాలాదివిరుద్ధస్వభావైర్వా, అంతర్మృతే, అథవా దైవాత్ (దైవతః)-అన్యజన్మార్జితశుభాశుభర్మవశాత్, అంతర్మృతే గర్భే సతి, గర్భీణ్యా ఉదరం శీతం-ఊష్మరహితం, భవతి| తథా, స్తబ్ధం-నిశ్చలం, భవతి| తథా, ధ్మాతందృతివద్వాతపూరితం| తథా, భృశవ్యథం-అతివేదనం, భవతి| తథా, గర్భాస్పందో-గర్భస్యాస్ఫురణం, భ్రమస్తృష్ణా చ భవతి| తథా, కృచ్ఛ్రాత్-కృచ్ఛ్రేణ, గర్భీణ్యా ఉచ్ఛ్వసనం-ఊర్ధ్వశ్వసనం| తథా క్లమో-గ్లానిః| తథా, అరతిః-స్థానాసనశయనాదిష్వనవస్థితత్వం చేతసః| తథా, స్రస్తే చ తే నేత్రే చ, తయోర్భావః స్రస్తనేత్రత్వం, స్రస్తే-స్థానాచ్చ్యుతే ఇవ| తథా, ఆవీనాం-ఆసన్నప్రసవకాలజశూలవిశేషాణాం, అసముద్భవః-అనుత్పాదః|

Adhikarana antarmRutagarBAyAupacArAH (25-27) · Śloka 27

తస్యాః కోష్ణాంబుసిక్తాయాః పిష్ట్వా యోనిం ప్రలేపయేత్| గుడం కిణ్వం సలవణం తథాంతః పూరయేన్ముహుః| ఘృతేన కల్కీకృతయా శాల్మల్యతసిపిచ్ఛయా||25|| మంత్రైర్యోగైర్జరాయూక్తైర్మూఢగర్భో న చేత్పతేత్| అథాపృచ్ఛయేశ్వరం వైద్యో యత్నేనాశు తమాహరేత్||26|| హస్తమభ్యజ్య యోనిం చ సాజ్యశాల్మలిపిచ్ఛయా| హస్తేన శక్యం తేనైవ|27|

తస్యాః-అంతర్మృతగర్భాయాః ఈషదుష్ణజలసిక్తాయా యోనిం ప్రలేపయేత్-ప్రదేహయేత్| గుడాదికం పిష్ట్వా సామర్థ్యాద్గుడాదికేనైవ లేపయేదితి యోజ్యం| తథాఽంతః పూరయేత్, శాల్మల్యతసిపిచ్ఛయేతి సంబంధనీయం| యోనేః ప్రకృతత్వాత్తస్యా అంతః-అభ్యంతరం, అంతర్బహిశ్చ| కీదృశ్యా పిచ్ఛయా ? ఘృతేన కల్కీకృతయా,-పిష్టయా| ఏవం యోనేర్ముహుర్ముహురభ్యంతరం పూరయిత్వాఽనంతరం మూఢగర్భపాతనార్థం మంత్రాన్ సిద్ధాన్ ప్రయోజయేత్| తథా, జరాయూక్తాః-జరాయ్వపతనే కథితాః తాంశ్చ యోగాన్ ప్రయోజయేత్| మంత్రైః-సంగ్రహోక్తైః (శా. అ.3)-"క్షితిర్జలం" ఇత్యాదిభిః, అథర్వవోదోక్తైశ్చ మంత్రైర్జరాయోః పాతనార్థముక్తైః| ఏవమనుష్ఠీయమానేఽపి మూఢగర్భో యది న పతతి, అథ-అనంతరం, ఈశ్వరం-నృపం, ఆపృచ్ఛయ-తదాజ్ఞాం గృహీత్వా, తం-మూఢగర్భం, ఆశు గర్భిణ్యా ఆహరేత్-ఆకర్షేత్| కథం ? హస్తమభ్యజ్య-లేపయిత్వా, తథా యోనిమభ్యజ్య| కేన ? సాజ్యేత్యాది| శాల్మత్యాః పిచ్ఛా శాల్మలిపిచ్ఛా-నిర్యాసః, సహాజ్యేన వర్తత ఇతి సాజ్యా, సాజ్యా శాసౌ శాల్మలిపిచ్ఛా చ తయా, హస్తంయోనిం చాభ్యజ్య యత్నేన గర్భమాహరేత్| హస్తేన శక్యమాక్రష్టుం తేనైవ-హస్తేన సాజ్యశాల్మలిపిచ్ఛాక్తేన, తం-గర్భం, సమాకర్షేత్|

Adhikarana antarmRutagarBasyAkarShaNAdi (27-28) · Śloka 28

| గాత్రం చ విషమం స్థితం||27|| ఆంఛనోత్పీడసంపీడవిక్షేపోత్క్షేపణాదిభిః| ఆనులోమ్య సమాకర్షేద్యోనిం ప్రత్యార్జవాగతం||28||

గాత్రం చ గర్భస్య విషమం కృత్వా స్థితం-అయథామార్గేణ స్థితం, ఆంఛనాదిభిరానులోమ్య-స్పష్టత్వం ప్రాప్తే గాత్రే సతి, యోన్యభిముఖమార్జవేన-ఋజుమార్గేణాగతం సంతం, ఆహరేత్| ఆంఛనేన-ఆయామేన దీర్ఘతయా స్థాపనేన, తథోత్పీడనేన-ఊర్ధ్వం పీడనేన, తథాసమంతాత్పీడనేన, తథా విక్షేపేణ-విశేషప్రేరణేన, తథా ఉత్కర్షేణ క్షేపణం-ఉత్క్షేపణం తేన, ఆదిగ్రహణాదేవంప్రాయైరన్యైరపి స్వబుద్ధిపరికల్పితైః, స్పష్టత్వం ప్రాప్తే సతి|

Adhikarana SastropAyasAdhyA mUDhagarBacikitsA (29-30) · Śloka 30

ఇదానీం శస్త్రోపాయసాధ్యాం మూఢగర్భచికిత్సామాహ హస్తపాదశిరోభిర్యో యోనిం భుగ్నః ప్రపద్యతే| పాదేన యోనిమేకేన భుగ్నోఽన్యేన గుదం చ యః||29|| విష్కంభౌ నామ తౌ మూఢౌ శస్త్రదారణమర్హతః| |30|

హస్తేన పాదేన శిరసా, అతుల్యకాలం-కదాచిద్ధస్తేన కదాచిత్పాదేన కదాచిచ్ఛిరసా, యోనిం ప్రతి భుగ్నః-కుటిలః, ప్రపద్యతేఆయాతి, యః స ఏకో విష్కంభో నామ మూఢగర్భః| తథా, పాదేనైకేన యోనిం తథా ద్వితీయపాదేన గుదం-పాయుం, భుగ్నః సన్ యో మూఢగర్భః ప్రపద్యతే, సోఽపరో విష్కంభః| తౌ-ఏతౌ ద్వౌ, విష్కంభౌ నామ మూఢౌ-మూఢగర్భౌ, శస్త్రదారణమర్హతః| హస్తేనాక్రష్టుమశక్యత్వాత్తయోః శస్త్రదారణం కార్యమిత్యర్థః|

Adhikarana maNDalA~gguliSastrAByAM dAraNam (30) · Śloka 30

అత ఏవాహ | మండలాంగులిశస్త్రాభ్యాం తత్ర కర్మ ప్రశస్యతే||30||

మండలం చాంగులిశ్చ మండలాంగులీ| మండలశబ్దేన మండలాగ్రం శస్త్రముపలక్ష్యతే, అంగులిశబ్దేన చాంగులిశస్త్రం| తే నామనీ యయోః శస్త్రయోస్తే మండలాంగులిశస్త్రే శస్త్రవిధ్యధ్యాయోక్తే (హృ. సూ. అ. 26/5-13) , తాభ్యాం మండలాంగులిశస్త్రాభ్యాం [ తత్ర- ] తయోర్విష్కంభాఖ్యయోర్మూఢగర్భయోః, కర్మ ప్రశస్యతే| తాభ్యాం శస్త్రాభ్యాం దారణమేతయోః కార్యమిత్యర్థః|

Adhikarana vRuddhipatraSastrasya niShedhaH (31) · Śloka 31

వృద్ధిపత్రం హి తీక్ష్ణాగ్రం న యోనావవచారయేత్| |31|

వృద్ధిపత్రసంజ్ఞం శస్త్రం యస్మాత్తీక్ష్ణాగ్రమతస్తద్యోనౌ నావచారయేత్-తేన తత్ర విదారణం న విధేయం, ప్రత్యవాయభయాత్|

Adhikarana pUrvaM kapAladAraNAdi (31-33) · Śloka 33

దారణం చ యథా విధేయం తథా ఽఽహ | పూర్వం శిరఃకపాలాని దారయిత్వా విశోధయేత్||31|| కక్షోరస్తాలుచిబుకప్రదేశేఽన్యతమే తతః| సమాలంబ్య దృఢం కర్షేత్కుశలో గర్భశంకునా||32|| అభిన్నశిరసం త్వక్షికూటయోర్గండయోరపి| |33|

పూర్వం శిరఃసంబంధీని కపాలాని విశోధయేత్| కిం కృత్వా ? శస్త్రేణ దారయిత్వా,-ఛిత్వా| ఏవం శిరఃకపాలాని శోధయిత్వాగర్భిణీకోష్ఠబాహ్యాని కృత్వా, తతః-అనంతరం, కక్షోరస్తాలుచిబుకప్రదేశేఽన్యతమే-తద్విషయే, సమాలంబ్య-తం గర్భం గృహీత్వా, దృఢం కృత్వా ఆకర్షేత్| కేన ? గర్భశంకునా| కః ? కుశలః,-అభ్యస్తకర్మా వైద్యః| అభిన్నశిరసం-అవిదారితోత్తమాంగం పునర్గర్భం, అక్షికూటయోస్తథా గండయోస్తద్విషయేఽన్యతమే ప్రదేశే-కదాచిదక్షికూటప్రదేశే కదాచిద్గండప్రదేశే, సమాలంబ్య తం గర్భం దృఢం గర్భశంకునా గృహీత్వా కర్షేత్|

Adhikarana bAhucCedanAdi (33-34) · Śloka 34

| బాహుం చ్ఛిత్వాంఽససక్తస్య వాతాధ్మాతోదరస్య తు||33|| విదార్య కోష్ఠమంత్రాణి బహిర్వా సన్నిరస్య చ| |34|

అంసాభ్యాం సక్తోంఽససక్తః, తస్య బాహుం చ్ఛిత్వాఽఽకర్షణం కుర్యాత్| వామేనాంసేన సక్తస్య వామం బాహుం దక్షిణేనాంసేన సక్తస్య దక్షిణం బాహుం చ్ఛిత్వేత్యర్థః| వాతేనాధ్మాతం-దృతివత్పూరితం, ఉదరం యస్య మూఢగర్భస్యాఽసౌ వాతాధ్మాతోదరః, తస్య తు కోష్ఠం-ఆమపక్వాశయాశ్రయం, విదార్య-పాటయిత్వా, అంత్రాణీ చ బహిః సమ్యంక్షిరస్య-బాహ్యతః ప్రక్షిప్య, ఆకర్షేత్|

Adhikarana kaTIsaktasya dAraNAdi (34) · Śloka 34

| కటీసక్తస్య తద్వచ్చ తత్కపాలాని దారయేత్||34||

కటీసక్తస్యేతి తృతియా సమాసః| కట్యా సక్తస్య-కకుద్మత్యా లీనస్య, తద్వచ్చేతి తేన-వాతాధ్మాతోదరేణ, తుల్యం కర్మ దారణాత్మకం కృత్వా, తత్కపాలాని తస్యాః-కట్యాః, కపాలాని-ఖండని, విదారయేత్|

Adhikarana sAmAnyena mUDhagarBacikitsA (35) · Śloka 35

ఇతి విశేషేణ గర్భస్యాకర్షణముక్త్వా, సామాన్యేన మూఢగర్భచికిత్సామాహ యద్యద్వాయువశాదంగం సజ్జేద్గర్భస్య ఖండశః| తత్తచ్ఛిత్త్వాఽఽహరేత్సమ్యగ్రక్షేన్నారీం చ యత్నతః||35||

యద్యదంగం మూఢగర్భస్య వాయువశాత్ సజ్జేత్-సంశ్లిష్యేత్, తత్తదంగం ఖండశో-లవశః, చ్ఛిత్వా-దారయిత్వా, సమ్యగాహరేత్| కిలైకవేలయా సకలగర్భశరీరచ్ఛేదనాదంతస్థితమూఢగర్భాయా నార్యా అపి బలవచ్ఛస్త్రనిపాతనాద్విఘాతః సంభావ్యత ఇతి ఖండశ ఇత్యుక్తం| అత ఏవాహ-రక్షేదిత్యాది| నారీం చ యత్నేన-తాత్పర్యం కృత్వా, రక్షేత్| యథా నార్యా అంగం కించిదపి న చిద్యతే తథా విధేయమిత్యర్థః|

Adhikarana tatra BiShajA svamatyA yatnaH kAryaH (36) · Śloka 36

గర్భస్య హి గతిం చిత్రాం కరోతి విగుణోఽనిలః| తత్రానల్పమతిస్తస్మాదవస్థాపేక్షమాచరేత్||36||

యస్మాద్గర్భస్య చిత్రాం-నానారూపాం, గతిం-అవస్థితిం, విగుణః ప్రకుపితః, ప్రభంజనః కరోతి, తస్మాద్యోఽనల్పమతిః-మహాబుద్ధిర్వైద్యః, స తత్ర-తస్యాం గతౌ, అవస్థాపేక్షమాచరేత్,-మూఢగర్భం ప్రత్యనుక్తమప్యవస్థితం కర్మ కుర్యాదిత్యర్థః|

Adhikarana jIvato garbhasya chedananiShedhaadi (37) · Śloka 37

ఛింద్యాద్గర్భం న జీవంతం మాతరం స హి మారయేత్| సహాత్మనా, న చోపేక్ష్యః క్షణమప్యస్తజీవితః||37||

జీవంతం గర్భం గర్భిణ్యంతర్మృతగర్భలక్షణానభిజ్ఞో వైద్యాభిమానీ యః స తం గర్భం న దారయేత్| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-యస్మాత్సమాతరం మారయేత్| కథం ? సహాత్మనా,- మాతరమాత్మానం చ, స ఛిన్నో గర్భ్O వ్యాపాదయేదిత్యర్థః| న చాస్తజీవితో-గర్భిణ్యా అంతర్మృతో గర్భః, క్షణమపి-ముహూర్తమాత్రమపి, ఉపేక్ష్యః| అపి తు తస్య ద్రాగేవ ప్రతిక్రియాం కుర్యాత్|

Adhikarana mUDhagarBastriyA asAdhyatvam (38) · Śloka 38

ఇదానీముపేక్ష్యాం మూఢగర్భా స్త్రియమాహ యోనిసంవరణభ్రంశమక్కల్లశ్వాసపీడితాం| పూత్యుద్గారాం హిమాంగీ చ మూఢగర్భాం పరిత్యజేత్||38||

యోనేః సంవరణం-సంవృతయోనిత్వం, తథా తస్యా ఏవ యోనేర్భ్రశః స్వస్థానాచ్చ్యవనం, తథా మక్కల్లః-శిరోబస్తికోష్ఠశూలలక్షణః ప్రాగుక్తో వ్యాధిః, తైర్యోనిసంవరణాదిభిః పీడితాం| తథా, పూత్యుద్గారాం| తథా, హిమాంగీం| ఏవంవిధాం మూఢగర్భాం త్యజేత్-నోపక్రమేత్|

Adhikarana aparApAtanam (39-40) · Śloka 40

అథాపతంతీమపరాం పాతయేత్పూర్వవద్భిషక్| ఏవం నిర్హృతశల్యాం తు సించేదుష్ణేన వారిణా||39|| దద్యాదభ్యక్తదేహాయై యోనౌ స్నేహపిచుం తతః| యోనిర్మృదుర్భవేత్తేన శూలం చాస్యాః ప్రశామ్యతి||40||

అథ-మూఢగర్భాహరణాదనంతరం, అపరాం-జరాయుసంజ్ఞాం, అపతంతీమనిష్క్రామంతీం, పూర్వవత్పాతయేత్| పూర్వేణ తుల్యం-పూర్వవత్, పూర్వోక్తేనాపరాపాతనోక్తవిధినా "హిరణ్యపుష్పీమూలం చ" (హృ.శా. అ. 1/83) ఇత్యాదినేత్యర్థః| ఏవం-అనంతరోక్తేన విధినా, నిర్హృతం శల్యం-గర్భజరాయుసంజ్ఞం, యస్యాస్తాం తు స్త్రియముష్ణేన జలేన సించేత్| తతః-స్నానాదనంతరం, అభ్యక్తశరీరాయై స్త్రియై యోనౌ స్నేహపిచుం దద్యాత్| తేన-స్నేహపిచునా, అస్యాః-యోషితః, యోనిర్మృదుర్భవేత్| శూలం-రుజా చ, ప్రశమ్యతి|

Adhikarana nirhRutaSalyAyA upacAraH (41-46) · Śloka 46

దీప్యకాతివిషారాస్నాహింగ్వేలాపంచకోలకాత్| చూర్ణం స్నేహేన కల్కం వా క్వాథం వా(తాం)పాయయేత్తతః||41|| కటుకాతివిషాపాఠాశాకత్వగ్ఘింగుతేజినీః| తద్వచ్చ దోషస్యందార్థం వేదనోపశమాయ చ||42|| త్రిరాత్రమేవం, సప్తాహం స్నేహమేవ తతః పిబేత్| సాయం పిబేదరిష్టం చ తథా సుకృతమాసవం||43|| శిరీషకకుభక్వాథపిచూన్ యోనౌ వినిక్షిపేత్| ఉపద్రవాశ్చ యేఽన్యే స్యుస్తాన్ యథాస్వముపాచరేత్||44|| పయో వాతహరైః సిద్ధం దశాహం భోజనే హితం| రసో దశాహం చ పరం లఘుపథ్యాల్పభోజనా||45|| స్వేదాభ్యంగపరా స్నేహాన్ బలాతైలాదికాన్ భజేత్| ఊర్ధ్వం చతుర్భ్యో మాసేభ్యః సా క్రమేణ సుఖాని చ||46||

తతః-స్నానాభ్యంగాదనంతరం, దీప్యకాదేశ్చూర్ణ స్నేహేన-ఘృతాదినా ప్రకృత్యాదివశాత్ యథాయోగ్యేన,, తాం-స్త్రియం, పాయయేత్| కల్కం వాదీప్యకాదేర్జలేన పిష్ట్వా, స్నేహేన తాం పాయయేత్| క్వాథం వా దీప్యకాదేస్తాం పాయయేత్| తథా, కటుకాదీని తద్వత్ తాం స్త్రియం పాయయేత్| ఏతాని ద్రవ్యాణి చూర్ణీకృత్య స్నేహేన కల్కీకృత్య క్వాథీకృత్య వా పాయయేత్| శాకం-ఖరచ్ఛదం| త్వక్-త్వచం| తేజినీ-తేజోవతీ| కిమర్థం పాయయేత్ ? దోషస్యందార్థం| దోషస్య-రక్తాదేః, స్యందః-స్రవణం, తదర్థం పాయయేత్| తథా, వేదనాయాః-పీడాయాః, ఉపశాంత్యర్థం చ| త్రిరాత్రమేవం మూఢగర్భాకర్షణదినాత్ప్రభృతి కార్యం| తతః-త్రిరాత్రాదనంతరం, సా మూఢగర్భా, సప్తాహం స్నేహమేవ పిబేత్, న తు రూక్షౌషధం, ఇత్యేవకారోఽవధారణార్థో ద్యోతయతి| సాయం-దినాంతే, అరిష్టం-పూర్వోక్తలక్షణం, పిబేత్| తథా, శోభనం కృత్వా కృతం-నిష్పాదితం, ఆసవం-మద్యవిశేషం, తథా శిరీషకకుభక్వాథాక్తాన్ పిచూన్-వికేశికాప్రాయాన్ కార్పాసాదిమయాన్, యోనౌ వినిక్షిపేత్| ఉపద్రవా జ్వరాదయశ్చాన్యే యే భవేయుః, తాన్-ఉపద్రవాన్, యథాస్వముపాచరేత్,-యస్య జ్వరాదేర్య ఆత్మీయ ఉపక్రమః, తేన తముపక్రమేదిత్యర్థః| ఏతచ్చ పూర్వోక్తమాసేవ్య, అనంతరం యత్కర్తవ్యం మూఢగర్భాయాః స్త్రియాస్తదాహ- పయః-క్షీరం, అనంతరం తస్యై దశాహం భోజనే హితం| కింభూతం ? వాతహరైః-రాస్నాదిభిర్ద్రవ్యైః, సిద్ధం-శృతం| దశాహాదనంతరం ద్వితీయం చ దశాహం రసో భోజనే హితః| పరం-అతో దినవింశతేరనంతరం, సా-స్త్రీ, లఘుపథ్యాల్పభోజనా సతీ, తథా స్వేదాభ్యంగపరాతత్ప్రధానా సతీ, స్నేహాన్-బలాతైలాదికాన్, భజేత్| ఊర్ధ్వం-అనంతరం చతుర్భ్యో మాసేభ్యః పంచమమాసాత్ప్రభృతి, సా-నిష్క్రాంతమూఢగర్భా స్త్రీ, క్రమేణ-న తు సహసా, సుఖాని-అన్నపానాహారవిహారరూపాణి, భజేత్|

Adhikarana balAtailam (47-52) · Śloka 52

అథ బలాతైలం నిరూపయతి బలామూలకషాయస్య భాగాః షట్ పయసస్తథా| యవకోలకులత్థానాం దశమూలస్య చైకతః||47|| నిష్క్వాథభాగో భాగశ్చ తైలస్య తు చతుర్దశః| ద్విమేదాదారుమంజిష్ఠాకాకోలీద్వయచందనైః||48|| సారివాకుష్ఠతగరజీవకర్షభసంధవైః| కాలానుసార్యాశైలేయవచాగురుపునర్నవైః||49|| అశ్వగంధావరీక్షీరశుక్లాయష్టీవరారసైః| శతాహ్వాశూర్పపర్ణ్యేలాత్వక్పత్రైః శ్లక్ష్ణకల్కితైః||50|| పక్వం మృద్వగ్నినా తైలం సర్వవాతవికారజిత్| సూతికాబాలమర్మాస్థిహతక్షీణేషు పూజితం||51|| జ్వరగుల్మగ్రహోన్మాదమూత్రాఘాతాంత్రవృద్ధిజిత్| ధన్వంతరేరభిమతం యోనిరోగక్షయాపహం||52||

బలాయా మూలాని, తేషాం కషాయః-క్వాథః, తస్య భాగాః షట్| తైలైకభాగాపేక్షయైతద్బోధ్యం| పయసస్తథా-క్షీరస్య షడేవ భాగాః| యవకోలకులత్థానాం దశమూలస్య చైకతః-ఏకత్ర క్వథితానాం నిష్క్వాథభాగః| యవాదీనాం తైలసమో నిష్క్వాథభాగ ఏక ఇత్యర్థః| ఏవం త్రయోదశ భాగా భవంతి| తైలస్య తు చతుర్దశో భాగః| చతుర్దశానాం పూరణః "తస్య పూరణే డట్" ఇతి డట్| ఏతదేవ స్పష్టీక్రియతే శిష్యహితార్థం| తత్ర యదా షోడశపలాని తైలస్య శ్రపయితవ్యాని తదా బలామూలపలాని చతుర్విశతిర్భవంతి, జలపలశతాని త్రీణి చతురశీత్యధికాని, తతశ్చతుర్థాశేన షణ్ణవతిః క్వాథపలాని| క్షీరపలాని షణ్ణవతిః| యవాదీనాం పలాని చత్వారి, పానీయపలాని చతుఃషష్టిః, షోడశపలాని కషాయస్య| ద్విమేదాదీని ద్రవ్యాణిప్రత్యేకమర్ధకర్షప్రమాణాని రక్తికయా పంచమభాగసహితయా సధానకయాఽధికానీతి| కాలానుసార్యా-ఉత్పలసారివా| క్షీరశుక్లాక్షీరవిదారీ| వరా-త్రిఫలా| రసో-బోలః| యోఽయం యవకోలకులత్థదశమూలైరేకో భాగః పరికల్పితః, తత్ర యవకోలకులత్థానాం త్రయోంఽశా దశమూలస్య దశాంశా ఇతి వ్యాఖ్యేయం| "కల్పయేత్సదృశాంభాగాన్ ప్రమాణం యత్ర నోదితం|" (హృ. క. అ. 6/24) ఇతి వచనాత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (శా. అ. 4)- "యవకోలకులత్థదశమూలకషాయస్య భాగః" ఇతి| యే తు యవకోలకులత్థానాం త్రయోంఽశా దశమూలస్య చతుర్థోంఽశ ఇతి భాగోఽయం కల్ప్య ఇత్యాహుః, తే తు పౌర్వాపర్యం న పర్యాలోచయంత్యేవ| యతః "కల్పయేత్" ఇత్యాదికయా పరిభాషయా ద్రవ్యాణామేషాం సమాంశత్వం నియమితమేవ| పృథక్ షష్ఠ్యాఽత్ర యో నిర్దేశః స చందోనురోధాదేవ బోధ్యః| తథా చానేనైవ తంత్రకృతా సంగ్రహే సమస్తాన్యేవైతాని ద్రవ్యాణి నిర్దిష్టాని| అపి చ, దశమూలస్యాధిక్యేన వాతరోగహంతృత్వం యథాఽస్య తైలస్య, న తథా యవాదిభిరితి సర్వథా పూర్వం వ్యాఖ్యానం శ్రేయః| మృద్వగ్నినేతి మృదుశబ్దోఽగ్నివిశేషణాయ ప్రయుక్తః| కిల ఖరతరదహనసంపర్కాత్ క్షీరబాహుల్యేనాస్య తైలస్య ఝటితి పాకాతిక్రాంతతాఽపి కించిత్సంభావ్యతే| ఏతచ్చ తైలమశేషవాతరోగహంతృ| తథా, సూతికాదిషు ప్రశస్తం| తథా, జ్వరాదిజిత్| తథా, భగవతో ధన్వంతరేరభిమతం, అతిశయగుణవత్వాత్| తథా, యోనిరోగం క్షయం చాపహంతి|

Adhikarana mRutagarBiNyA jIvadgarBaniShkAsanAdi (53) · Śloka 53

బస్తిద్వారే విపన్నాయాః కుక్షిః ప్రస్పందతే యది| జన్మకాలే తతః శీఘ్రం పాటయిత్వోద్ధరేచ్ఛిశుం||53||

విపన్నాయాః-మృతాయా గర్భిణ్యాః, యది కుక్షిః ప్రస్పందతే-అత్యంతం చలతి| క్వ ప్రదేశే ? బస్తిద్వారే,-తత్సమీపే| కదా ? జన్మకాలే,-గర్భప్రసవోన్ముఖే కాలే| తదా కుశలో వైద్యః శీఘ్రం [ తతః-] కుక్షిప్రస్పందనాదనంతరం, పాటయిత్వా శిశుం-బాలం, ఉద్ధరేత్|

Adhikarana garBe sravati saptasu mAseShu saptayogAH (54-58) · Śloka 58

మధుకం శాకబీజం చ పయస్యా సురదారు చ| అశ్మంతకః కృష్ణతిలాస్తామ్రవల్లీ శతావరీ||54|| వృక్షాదనీ పయస్యా చ లతా సోత్పలసారివా| అనంతా సారివా రాస్నా పద్మా చ మధుయష్టికా||55|| బృహతీద్వయకాశ్మర్యక్షీరిశుంగత్వచా ఘృతం| పృశ్నిపర్ణీ బలా శిగ్రుః శ్వదంష్ట్రా మధుపర్ణికా||56|| శృంగాటకం బిసం ద్రాక్షా కసేరు మధుకం సితా| సప్తైతాన్ పయసా యోగానర్ద్ధశ్లోకసమాపనాన్||57|| క్రమాత్సప్తసు మాసేషు గర్భే స్రవతి యోజయేత్| |58|

మధుకాదిద్రవ్యోపలక్షితాన్ సప్త యోగాన్ క్రమాత్-యథాక్రమనిర్దిష్టానతిక్రమేణ, సప్తసు మాసేషు గర్భే స్రవతి తద్రక్షార్థం తాన్ యోజయేత్| కీదృశాన్ యోగాన్ ? అర్ద్ధశ్లోకేన సమాపనం-సమాప్తిః, యేషాం తానర్ద్ధశ్లోకసమాపనాన్| అశ్మంతకో-యమలపత్రకః| తామ్రవల్లీ-రామతరుణీ, మంజిష్ఠేత్యేకే| లతా-గంధప్రియంగుః, గౌరసారివేత్యన్యే| ఉత్పలసారివా-కృష్ణసారివా| క్షీరిణాం-న్యగ్రోధాదీనాం, శుంగాః, తథా తేషామేవ త్వక్ చేతి ద్వంద్వః| "ద్వంద్వాచ్చుదషహాంతాత్" ఇతి టచ్|

Adhikarana aShTamanavamadaSamamAseShu yogAH (58-60) · Śloka 60

| కపిత్థబిల్వబృహతీపటోలేక్షునిదిగ్ధికాత్||58|| మూలైః శృతం ప్రయుంజీత క్షీరం మాసే తథాఽష్టమే| నవమే సారివానంతాపయస్యామధుయష్టిభిః||59|| యోజయేద్దశమే మాసి సిద్ధం క్షీరం పయస్యయా| అథవా యష్టిమధుకనాగరామరదారుభిః||60||

కపిత్థాదీనాం సమాహారద్వంద్వః| కపిత్థాదేర్ద్రవ్యాన్మూలైః శృతం క్షీరమష్టమే మాసి ప్రయుంజీత| నవమే మాసి సారివాదిభిః సిద్ధం క్షీరం ప్రయుంజీత| దశమే మాసి కాకోల్యాదిసిద్ధం క్షీరమథవా యష్ట్యాదిభిః సిద్ధం యోజయేత్|

Adhikarana garBaviShaye~aj~jAnAM mativiBramaH (2) · Śloka 2

అవస్థితం లోహితమంగనాయా వాతేన గర్భం బ్రువతేఽనభిజ్ఞాః| గర్భాకృతిత్వాత్కటుకోష్ణతీక్ష్ణైః స్రుతే పునః కేవల ఏవ రక్తే||61|| గర్భం జడా భూతహృతం వదంతి మూర్తేన దృష్టం హరణం యతస్తైః| ఓజోశనత్వాదథవాఽవ్యవస్థై- ర్భూతైరుపేక్ష్యేత న గర్భమాతా||62|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే గర్భవ్యాపన్నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||

లోహితం వాతేన హేతునాఽవస్థితం-కుక్షౌ పవనేన రుద్ధం, గర్భం బ్రువతేఽనభిజ్ఞాః| నఞత్ర పర్యుదాసే, అభిజ్ఞసద్దృశా ఇత్యర్థః| కుతస్తేషాం భ్రాంతిః ? ఇతి తద్వీజమాహ-గర్భాకృతిత్వాదితి| గర్భస్యాకృతిః-సంస్థానమున్నత్యాదికం, తథా "హృల్లాసదౌర్హృద" (హృ. ని. అ. 11/51) ఇత్యాది రక్తగుల్మనిదానోక్తం లక్షణం, వాతరుద్ధలోహితావస్థితౌ గర్భస్థితౌ చోభయత్ర సమానం| అతోఽల్పబుద్ధిత్వాదవస్థితం లోహితం గర్భం బ్రువతే| కటుకోష్ణాదిభిః-అవస్థితలోహితస్రుతిహేతుభిః, స్రుతే కేవల ఏవ రక్తే-గర్భరహితే, జడాః నిర్బుద్ధయో, భూతహృతమితి గర్భం వదంతి| పునఃశబ్దః శిరసః కంపం కృత్వా తేషామసంభావ్యాంగీకారేణ సర్వజనప్రథితేన జడత్వం సహేతుకం ప్రతిపాదయతి| అత ఏవాహ-యతో,-యస్మాత్, మూర్తేః-శరీరస్య, హరణం తైః-భూతైః, న ద్దృష్టం-న క్వచిదుపలబ్ధం, అతః-అసంభావ్యవస్తుప్రతిజ్ఞానాత్, తేషాం జడత్వమిత్యర్థః| నను, ఏతదపి కథముచ్యతే ? ఇత్యాహ-ఓజోశనత్వాత్| యస్మాత్తే భూతా ఓజోశనాః-ఓజోభక్షణమర్యాదాః| అథవా కదాచిత్తే-భూతా ఉల్లంఘితమర్యాదాఃస్యుః| తైః-తథాభూతైః, అవ్యవస్థైః-అవ్యవస్థావస్థితైః, భూతైర్గర్భస్య మాతా నోపేక్ష్యేత, అపి తు హ్రియేతైవ| తథా హి-యథా గర్భమాతోపచితశరీరా న తథా గర్భ ఇతి| ఉపజాతీంద్రవజ్రాఖ్యే వృత్తే| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే గర్భ వ్యాపన్నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 2||