5. vikr̥tivijñānīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

મર્મવિભાગાદનન્તરં વિકૃતિવિજ્ઞાનીયં શારીરમારભ્યતે| યતો મર્મવિભાગે મર્મશબ્દ ઉપાત્તઃ, મરણકારિત્વાન્મર્મેત્યુચ્યતે, વિકૃતેરનન્તરં ચ મરણં દૃશ્યતે, ઇત્યયમુચ્યતે-

Adhikarana vikRuti vij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો વિકૃતિવિજ્ઞાનીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

પ્રકૃતિઃ-સ્વભાવઃ, પ્રકૃતેઃ-સ્વભાવાત્, પ્રચ્યુતિઃ-વિકૃતિઃ, તસ્યા વિજ્ઞાનં-અવબોધઃ, સ વિદ્યતે યસ્મિન્નિતિ "મતોઉ છઃ સૂક્તસામ્નોઃ" ઇતિ છઃ, "અધ્યાયાનુવાકયોર્લુક્" ઇતિ તસ્ય પાક્ષિકત્વાન્ન લુક્, વિકૃતિવિજ્ઞાનીયઃ, તં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવત્| વિકૃતિઃ પુનરત્ર રિષ્ટમેવ વિજ્ઞેયમ્|

Adhikarana riShTaM mRutyorli~ggam (1-3) · Śloka 3

અત એવાહ પુષ્પં ફલસ્ય ધૂમોઽગ્નેર્વર્ષસ્ય જલદોદયઃ| યથા ભવિષ્યતો લિઙ્ગં રિષ્ટં મૃત્યોસ્તથા ધ્રુવમ્||૧|| (આયુષ્મતિ ક્રિયાઃ સર્વાઃ સફલાઃ સમ્પ્રયોજિતાઃ| ભવન્તિ ભિષજાં ભૂત્યૈ કૃતજ્ઞ ઇવ ભૂભુજિ||૧|| ક્ષીણાયુષિ કૃતં કર્મ વ્યર્થં કૃતમિવાધમે| અયશો દેહસન્દેહં સ્વાર્થહાનિં ચ યચ્છતિ|૨| તર્હીદાનીં ગતાસૂનાં લક્ષણં સમ્પ્રચક્ષતે| વિકૃતિઃ પ્રકૃતેઃ પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રદિષ્ટા રિષ્ટસંજ્ઞયા)||૩||

યથા ફલસ્ય ભાવિનો-ભવિષ્યતઃ પુષ્પમ્, અગ્નેર્ભાવિનો ધૂમઃ, વર્ષસ્ય ભાવિનો જલદોદયઃ, તથા-તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન, મૃત્યોર્ભવિષ્યતો રિષ્ટં લિઙ્ગં-ગમકં, ધ્રુવં-નિશ્ચિતમ્| દ્રુવશબ્દનિર્દેશાદિદં દ્યોતયતિ,-રિષ્ટચ્છાયાનુકારિ તદાભાસરૂપં મૃત્યોર્ન લિઙ્ગમિતિ|

Adhikarana riShTABAve maraNABAvaH , dRuShTariShTe jIvitABAvaH (2) · Śloka 2

અત એવાહ અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં દૃષ્ટરિષ્ટં ચ જીવિતમ્| |૨|

ન વિદ્યતે પૂર્વં રિષ્ટં યસ્ય મરણસ્ય તદરિષ્ટં તથાવિધં મરણં નાસ્તિ| તથા, દૃષ્ટં રિષ્ટં યસ્ય જીવિતસ્ય તદેવંભૂતં જીવિતમપિ નાસ્તિ| યત્તુ પુષ્પાદર્શનેઽપિ વટવૃક્ષાદૌ ફલસદ્ભાવો દૃશ્યતે, તત્તુ ક્વછિદેવ ન સર્વત્ર, ઇતિ નાયં દોષોઽત્ર ચિન્ત્યઃ|

Adhikarana ABAse maraNaM na (2) · Śloka 2

નનુ, "દૃષ્ટરિષ્ટં જીવિતં નાસ્તિ" ઇત્યયુક્તમેતત્, વ્યભિચારાત્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૨૮)- "યં નરં સહસા રોગો દુર્બલં પરિમુઞ્ચતિ| સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે| " ઇત્યાહ | અરિષ્ટે રિષ્ટવિજ્ઞાનં ન ચ રિષ્ટેઽપ્યનૈપુણાત્||૨||

પરમાર્થેન યદ્રિષ્ટત્વેન ન ચ નિશ્ચયીકૃતં, તસ્મિન્નરિષ્ટે રિષ્ટવિજ્ઞાનં-રિષ્ટત્વાવગમઃ| ન ચ રિષ્ટેઽપિ રિષ્ટવિજ્ઞાનં કેષાઞ્ચિદ્ભવતિ| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-અનૈપુણાત્| નિપુણસ્ય ભાવો નૈપુણમ્| "હાયનાન્તયુવાદિભ્યોઽણ્" ઇત્યણ્| ન નૈપુણમનૈપુણં તસ્માત્-મિથ્યાજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ| તદેવં યદભ્રાન્તરિષ્ટં તદવ્યભિચારિત્વાન્મરણં નિશ્ચિતં સૂચયતિ| યદન્યદ્રિષ્ટચ્છાયાનુકારિ "યં નરં સહસા રોગો" ઇત્યાદિલક્ષણં તદ્ભ્રાન્તમેવ| યથા-અધૂમે બાષ્પાદૌ ધૂમ ઇતિ જ્ઞાનમ્| ન ચ તસ્માન્મિથ્યાજ્ઞાનાદગ્ન્યુપલબ્ધિર્નિશ્ચિતા ભવતિ| તસ્માદ્યુક્તમુક્તં "અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં" ઇત્યાદિ| મુનિરપ્યાહ (?) (સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્, શા. અ.૧૦)_"અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં દૃષ્ટરિષ્ટં ચ જીવિતમ્| અરિષ્ટેરિષ્ટવિજ્ઞાનં ન ચ રિષ્ટેઽપ્યનૈપુણાત્|| ઇતિ| સુશ્રુતસ્તુ પઠતિ (સૂ. અ. ૨૮/૫)-"ધ્રુવં હિ રિષ્ટે મરણં બ્રાહ્મણૈસ્તત્કિલામલૈઃ| રસાયનતપોદાનતત્પરૈર્વા નિવાર્યતે|| ઇતિ|

Adhikarana kRuShNAtreyamate riShTaBedanirdeSaH (3) · Śloka 3

કૃષ્ણાત્રેયસ્તુ દ્વિધા રિષ્ટમિચ્છતીતિ તન્મતમાવિષ્કુર્વન્નાહ કેચિત્તુ તદ્દ્વિધેત્યાહુઃ સ્થાય્યસ્થાયિવિભેદતઃ| |૩|

કેચિદાચાર્યાસ્તત્-રિષ્ટં, દ્વિધા વદન્તિ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-સ્થાયીત્યાદિ| તૃતીયાર્થે તસિઃ| સ્થાય્યસ્થાયિભેદેન દ્વિપ્રકારમ્|

Adhikarana asthAyiriShTaBedanirdeSaH (3-4) · Śloka 4

તત્રાસ્થાયિરિષ્ટભેદં દર્શયન્નાહ | દોષાણામપિ બાહુલ્યાદ્ગિષ્ટાભાસઃ સમુદ્ભવેત્||૩|| સ દોષાણાં શમે શામ્યેત્સ્થાય્યવશ્યં તુ મૃત્યવે| |૪|

અપિશબ્દઃ સમુચ્ચયે ભિન્નક્રમઃ| રિષ્ટાભાસશ્ચ દોષાણાં બાહુલ્યાત્સમુદ્ભવેત્| દોષાણાં શમે-દોષાણાં શાન્તૌ સત્યાં, સઃ-રિષ્ટાભાસઃ, શામ્યેત્-ન તુ મરણાય સમ્પદ્યતે| સ્થાયિ તુ રિષ્ટમવશ્યં મૃત્યવે-મરણાય, જાયતે| નનુ, "અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં' ઇત્યયુક્તમિવાભાતિ| રિષ્ટમન્તરેણાપ્યકાલમૃત્યો રાજચૌરાગ્ન્યુદકાદિભિર્દર્શનાત્| અત્ર સઞ્ચક્ષ્મહે| કાલમૃત્યોરેવ રિષ્ટપૂર્વકત્વાત્| તથા છ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૧૪)-સર્વે તે કાલછોદિતાઃ|" તથા ચ (શ્લો.૬૧)-વશગાઃ સમવર્તિનઃ|" ઇતિ| સમવર્તી હિ કાલમૃત્યુરેવ|

Adhikarana riShTa lakShaNam (4-5) · Śloka 5

કિં તદ્રિષ્ટમ્ ? ઇત્યાહ | રૂપેન્દ્રિયસ્વરચ્છાયાપ્રતિચ્છાયાક્રિયાદિષુ||૪|| અન્યેષ્વપિ ચ ભાવેષુ પ્રાકૃતેષ્વનિમિત્તતઃ| વિકૃતિર્યા સમાસેન રિષ્ટં તદિતિ લક્ષયેત્||૫||

રૂપં-ગૌરાદિવર્ણવિશેષઃ, ગૌરઃ શ્યામઃ કૃષ્ણો ગૌરશ્યામઃ કૃષ્ણશ્યામ ઇતિ દેહપ્રકૃતિવર્ણાઃ| તદ્ભેદાસ્તુ પદ્મગૌરાદયઃ| "નીલશ્યામતામ્રહારિદ્રશુક્લાદયસ્તુ વિકૃતયઃ" (સં.શા. અ.૯)- તથા, ચક્ષુષા યદ્ગ્રાહ્યં વસ્તુજાતં સંસ્થાનાદિ તદપિ રૂપમ્| ઇન્દ્રિયાણિ-ચક્ષુરાદીનિ| સ્વરઃ-શબ્દઃ, પ્રતિપુરુષં વિશિષ્ટો રવઃ| છાયા-વર્ણપ્રભાશ્રયા વક્ષ્યમાણલક્ષણા| પ્રતિચ્છાયા પ્રતિબિમ્બમ્| ક્રિયા-દેહવાઙ્માનોવ્યાપારઃ| તત્ર ધાવનપ્લવનાદ્યનેકરૂપો વ્યાયામો નૃત્યસ્થાનકાદિઃ-કાયિકો વ્યાપારઃ| ગીતાધ્યયનાદિઃ-વાચિકો વ્યાપારઃ| રાગદ્વેષભયેર્ષ્યાદિઃ-માનસઃ| આદિશબ્દોઽન્યેષામપિ શરીરગતાનાં ભાવાનાં ગ્રહણાર્થમ્| રૂપં ચેન્દ્રિયાણિ ચ સ્વરશ્ચ ચ્છાયા ચ પ્રતિચ્છાયા ચ ક્રિયાદયશ્ચ, તેષુ રુપાદિષુ ભાવેષુ, તથાઽન્યેષ્વપિ પ્રાકૃતેષુ ભાવેષુ, અનિમિત્તતઃ-અકસ્માન્નિમિત્તમન્તરેણૈવ, યા વિકૃતિઃ સા (તત્) સમાસેન રિષ્ટમિતિ લક્ષ્યેત્-જાનીયાત્| પ્રકૃતૌ ભવાઃ_-પ્રાકૃતાઃ| યથા વાતપ્રકૃતૌ ચલધૃતિસ્મૃત્યાદયઃ| તદેવં રૂપાદિષુ ભાવેષુ ક્રિયાદિપર્યન્તેષ્વન્યેષુ ચ પ્રાકૃતેષુ ભાવેષુ યા વિકૃતિઃ-સ્વભાવપ્રચ્યુતિઃ, સા (તત્) સઙ્ક્ષેપેણ રિષ્ટમ્| વિસ્તરતસ્ત્વનેકધા વક્ષ્યમાણમ્|

Adhikarana keSaromNAM riShTam (6) · Śloka 6

કેશરોમ નિરભ્યઙ્ગં યસ્યાભ્યક્તમિવેક્ષ્યતે| |૬|

કેશાશ્ચ રોમાણિ ચ તત્ કેશરોમ, યસ્ય નિરભ્યઙ્ગં-અભ્યઙ્ગરહિતં, અભ્યક્તમિવેક્ષ્યતે-દૃશ્યતે, સ કાલચોદિત ઇતિ વછનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| એવમુત્તરત્રાપિ| એતદ્રૂપવિકૃતેરુદાહરણમ્|

Adhikarana netrayoH riShTam (6-8) · Śloka 8

ઇન્દ્રિયાણામધિષ્ઠાનસ્ય વિકૃતિઃ-ઇન્દ્રિયવિકૃતિઃ, ઇત્યાહ | યસ્યાત્યર્થં ચલે નેત્રે સ્તબ્ધાન્તર્ગતનિર્ગતે||૬|| જિહ્મે વિસ્તૃતસઙ્ક્ષિપ્તે સઙ્ક્ષિપ્તવિનતભ્રુણી| ઉદ્ભ્રાન્તદર્શને હીનદર્શને નકુલોપમે||૭|| કપોતાભે અલાતાભે સ્રુતે લુલિતપક્ષ્મણી| |૮|

નેત્રશબ્દેન નેત્રાધિષ્ઠાનમિષ્ટમ્, નેન્દ્રિયમ્| યસ્ય ચલે લોચનેઽત્યર્થં-અતિશયેનેતશ્ચેતશ્ચ પરિભ્રમતઃ| તથા, યસ્ય નેત્રે સ્તબ્ધે-નિશ્ચ્લે| તથા, યસ્યાન્તર્ગતે-અન્તઃપ્રવિષ્ટે| તથા, યસ્ય નિર્ગતે-બહિર્યાતે| તથા, યસ્ય જિહ્મે-કુટિલે| તથા, યસ્ય વિસ્તૃતે-વિસ્તારં ગતે| તથા, યસ્ય નેત્રે સઙ્ક્ષિપ્તે-સઙ્કુચિતે| તથા, સઙ્ક્ષિપ્તે વિશેષેણ નતે ભ્રુવૌ યયોસ્તે સઙ્ક્ષિપ્તવિનતભ્રુણી| તથા, ઉદ્ભ્રાન્તદર્શને-વિભ્રાન્તદૃષ્ટિની| તથા, હીનદર્શને-અલ્પદર્શને નષ્ટદૃષ્ટિની વા| તથા, નકુલોપમે-નકુલલોચનાભે| સમુદાયેષુ હિ પ્રવૃત્તાઃ શબ્દા અવયવેષ્વપિ વર્તન્ત ઇતિ નકુલશબ્દોઽત્ર નકુલલોચનવિષયો વેદ્યઃ| યથા ચ નાગાનન્દનાટકે (અં.૧/૧૭)-"ચક્ષુસ્તામરસાનુકારિ હરિણા વક્ષઃસ્થલં સ્પર્ધતે" ઇતિ| અત્ર હિ હરિવક્ષસા વક્ષઃ સ્પર્ધતે ઇત્યયમર્થો વેદ્યઃ| અથવા નકુલલોચને ઉપમા યયોસ્તે નકુલોપમે, ઇત્યત્ર ઉત્તરપદલોપી સમાસઃ| એવં કપોતાભે| તથા, અલાતાભે-ઉલ્મુકસદૃશે| તથા,સ્રુતે-નિર્નિમિત્તમશ્રુ પરિસ્રવતઃ| તથા, લુલિતે-વાતોદ્ધત ઇવ પક્ષ્મણી યયોસ્તે લુલિતપક્ષ્મણી|

Adhikarana nAsikAyAH riShTam (8-9) · Śloka 9

| નાસિકાઽત્યર્થવિવૃતા સંવૃતા પિટિકાચિતા||૮|| ઉચ્છૂના સ્ફુટિતા મ્લાના| |૯|

તથા, યસ્ય નાસિકા નિર્નિમિત્તમત્યર્થં-અતિશયેન, વિવૃતા| અથવા, સંવૃતા-સઙ્કુચિતા| તથા, પિટિકાચિતા-પિટિકાભિર્વ્યાપ્તા| તથા, ઉચ્છૂના-ઊર્ધ્વં શ્વયથુનાઽઽક્રાન્તા| તથા, સ્ફુટિતા મ્લાના ચ|

Adhikarana oShThayoH riShTam (9) · Śloka 9

યસ્યૌષ્ઠો યાત્યધોઽધરઃ| ઊર્ધ્વં દ્વિતીયઃ સ્યાતાં વા પક્વજમ્બૂનિભાવુભૌ||૯||

યસ્યૌષ્ઠો-દન્તચ્છદઃ, અધરઃ-અનુત્તરઃ, અધો યાતિ| દ્વિતીયઃ-ઉપરિષ્ટાદ્ભવો યો દન્તચ્છદઃ, સ ઊર્ધ્વં યાતિ| તથા, યસ્ય ચ પક્વજમ્બૂફલનીલૌ દ્વાવોષ્ઠૌ ભવતઃ|

Adhikarana dantAnAM riShTam (10) · Śloka 10

દન્તાઃ સશર્કરાઃ શ્યાવાસ્તામ્રાઃ પુષ્પિતપઙ્કિતાઃ| સહસૈવ પતેયુર્વા|૧૦|

તથા, યસ્ય દન્તાઃ સશર્કરાઃ-શર્કરાભિરાચિતાઃ, તથા શ્યાવાસ્તથા તામ્રાશ્ચ વર્ણતઃ, તથા પુષ્પિતાઃ-સઞ્જાતપુષ્પાઃ, તથા પઙ્કિતાઃ-સઞ્જાતપઙ્કાઃ કર્દમોપલિપ્તા ઇવ, તથા સહસૈવઝગિત્યેવ, યસ્ય વા દ્વિજાઃ પતેયુઃ-ભ્રંશેયુઃ|

Adhikarana jihvAyAH riShTam (10-11) · Śloka 11

| જિહ્વા જિહ્યા વિસર્પિણી||૧૦|| શૂના શુષ્કા ગુરુઃ શ્યાવા લિપ્તા સુપ્તા સકણ્ટકા| |૧૧|

તથા, યસ્ય જિહ્વા-જિહ્વેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં, જિહ્મા-કુટિલા, તથા વિસર્પિણી-કારણં વિના વિશેષેણ સર્પતિ તચ્છિલા, તથા શૂના-નિમિત્તં વિનાઽપિ [શ્વયથુયુક્તા], તથા શુષ્કા ગુરુશ્ચ, તથા શ્યાવા, તથાલિપ્તા, તથા સુપ્તા-સુપ્તવત્સુપ્તા રસાજ્ઞાનાદ્વિચેતનેત્યર્થઃ, તથા સકણ્ટકા-કણ્ટકાચિતેવ|

Adhikarana SirodharAyAH riShTam, pRuShThasya riShTam, hanvoH riShTam (11-12) · Śloka 12

| શિરઃ શિરોધરા વોઢું પૃષ્ઠં વા ભારમાત્મનઃ||૧૧|| હનૂ વા પિણ્ડામાસ્યસ્થં શક્નુવન્તિ ન યસ્ય ચ| |૧૨|

યસ્ય પુંસઃ શિરોધરા-ગ્રીવા, શિરો વોઢું ન શક્નોતિ| તથા, યસ્ય પૃષ્ઠં વા આત્મનો ભારં-પૃષ્ઠસ્ય વોઢૃત્વેનોપર્યારૂઢં ગ્રીવાદિકં ધારયિતું, ન શક્નોતિ| યસ્ય વા પુંસો હનૂ ભક્તપિણ્ડં-કવલં, આસ્યસ્થં વોઢું ન શક્નુતઃ| એવં શિરોધરાદીનિ ત્રીણ્યઙ્ગાનિ સ્વમાત્મીયં કાયં યસ્ય વોડું ન શક્નુવન્તિ, સ કાલચોદિત ઇતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana a~ggAnAM riShTam (12) · Śloka 12

| યસ્યાનિમિત્તમઙ્ગાનિ ગુરૂણ્યતિ લઘૂનિ વા||૧૨||

યસ્યાનિમિત્તં-કારણં વિના, અઙ્ગાન્યતિગુરૂણિ કદાચિદતિલઘૂનિ વા ભવન્તિ|

Adhikarana randhrANAM riShTam (13) · Śloka 13

વિષદોષાદ્વિના યસ્ય ખેભ્યો રક્તં પ્રવર્તતે| |૧૩|

તથા, યસ્ય વિષદોષમન્તરેણ ખેભ્યઃ-છિદ્રેભ્યો, રક્તં પ્રવર્તતે-આયાતિ|

Adhikarana mehanasya riShTam, vRuShaNayoH riShTam (13-14) · Śloka 14

| ઉત્સિક્તં મેહનં યસ્ય વૃષણાવતિનિઃસૃતૌ||૧૩|| અતોઽન્યથા વા યસ્ય સ્યાત્ સર્વે તે કાલચોદિતાઃ| |૧૪|

યસ્ય મેહનં-લિઙ્ગં, ઉત્સિક્તં-ઊર્ધ્વં ગતમ્| તથા, વૃષણાવતિનિઃસૃતૌ-પ્રલમ્બૌ| અતોઽન્યથા વા-ઉક્તપ્રકારાદ્વિપરીતઃ પ્રકારો યઃ સોઽન્યથા, યથા-વૃષણાવુત્સિક્તાવતિનિઃસૃતં મેહનમિતિ| "કેશરોમ નિરભ્યઙ્ગં" (શ્લો.૬) ઇત્યારભ્ય યાવત્ "અતોઽન્યથા વા" ઇત્યેતત્પર્યન્તગ્રન્થોક્તં લક્ષણં યેષાં જાતં તે પુરુષાઃ સર્વે કાલેન-મૃત્યુના, ચોદિતાઃ-અન્તકેનાત્મસાકૃતા ઇત્યર્થઃ| નનુ, અત્ર કાલનિયમો ન કૃતઃ કિયતા કાલેન મૃત્યુર્ભવતિ માસેનાર્ધમાસેન વા ? ઇતિ સન્દેહાન્ન યુક્તમેતત્| અત્ર બ્રૂમઃ| અનિર્દિષ્ટકાલાનાં સંવત્સરોઽવધિરિતિ વ્યવસ્થા વેદ્યા| તથા ચાહ (શ્લો.૨૪)-"વર્ષાન્તં તસ્ય જીવિતમ્" તથા (શ્લો.૨૫)-"સોઽપિ વર્ષં ન જીવતિ" ઇત્યાદિવચનાન્નાસ્તિ વર્ષાદૂર્ધ્વં જાતરિષ્ટસ્ય જીવિતમિતિ નિશ્ચયઃ|

Adhikarana lalATasya riShTam, bastiSIrShasya riShTam (14-15) · Śloka 15

| યસ્યાપૂર્વાઃ સિરાલેખા બાલેન્દ્વાકૃતયોઽપિ વા||૧૪|| લલાટે બસ્તિશીર્ષે વા ષણ્માસાન્ન સ જીવતિ| |૧૫|

યસ્ય-પુંસઃ સ્વસ્થસ્ય નિર્નિમિત્તમેવ, લલાટે બસ્તેર્વા શિરસિ, અપૂર્વાઃ-અભિનવા ન તુ પ્રાગવસ્થિતાઃ, સિરાલેખાઃ-સિરારાજયો, દૃશ્યન્તે| અથવા બાલેન્દ્વાકૃતયો-વક્રાઃ, સ પુમાન્ ષણ્માસાન્ન જીવતિ|

Adhikarana plavamAnasya riShTam (15-16) · Śloka 16

| પદ્મિનીપત્રવત્તોયં શરીરે યસ્ય દેહિનઃ||૧૫|| પ્લવતે પ્લવમાનસ્ય ષણ્માસાસ્તસ્ય જીવિતમ્| |૧૬|

તથા, યસ્ય પુંસઃ પ્લવમાનસ્ય-જલે સ્નાનં કુર્વતઃ, શરીરે પદ્મિનીપત્રવત્-પદ્મિનીપત્રસ્થિતતોયવત્, તોયં પ્લવતે-અનવસ્થિતસ્થિતિ ભવતિ, તસ્યાપિ ષણ્માસા ન જીવિતમ્| પદ્મિનીપત્રવદિતિ સપ્તમ્યર્થે વતિર્ન ષષ્ઠ્યર્થે, શરીર ઇતિ સપ્તમ્યા નિર્દિષ્ટત્વાત્| તથા ચોક્તં ભાષ્યકૃતા-"ઉપમાને યઃ સંશયઃ સ ઉપમેયાદ્વ્યાવર્તતે|" ઇતિ|

Adhikarana sirANAM riShTam, romakUpAnAM riShTam (16-17) · Śloka 17

| હરિતાભાઃ સિરા યસ્ય રોમકૂપાશ્ચ સંવૃતાઃ||૧૬|| સોઽમ્લાભિલાષી પુરુષઃ પિત્તાન્મરણમશ્નુતે| |૧૭|

યસ્ય સિરા હરિતાભા રોમકૂપાશ્ચ સંવૃતાઃ સ્યુઃ, સ નરોઽમ્લાભિલાષી સન્ પિત્તેન મૃત્યું પ્રાપ્નોતિ|

Adhikarana mUrdhnaH riShTam, muKasya riShTam (17-18) · Śloka 18

| યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં ચૂર્ણં મૂર્ધ્નિ મુખેઽપિ વા||૧૭|| સસ્નેહં, મૂર્ધ્નિ ધૂમો વા, માસાન્તં તસ્ય જીવિતમ્| |૧૮|

યસ્ય પુરુષસ્ય ગોમયચૂર્ણસદૃશં ચૂર્ણં સસ્નેહં મૂર્ધ્નિ મુખે વા ભવેત્, તથા મૂર્ધ્નિ ધૂમો યસ્ય વા ભવતિ, તસ્ય માસાન્તં જીવિતં સ્યાત્|

Adhikarana mUrdhnaH BruvoSca riShTam (18-19) · Śloka 19

| મૂર્ધ્નિ ભ્રુવોર્વા કુર્વન્તિ સીમન્તાવર્તકા નવાઃ||૧૮|| મૃત્યું સ્વસ્થસ્ય ષડ્રાત્રાત્ત્રિરાત્રાદાતુરસ્ય તુ| |૧૯|

સીમન્તાનામાવર્તકાઃ-મણ્ડલાનિ,-સીમન્તાવર્તકાઃ, શિરસિ ભ્રુવોર્વા નવાઃ-અપૂર્વાઃ, સ્વસ્થસ્ય ષડ્રાત્રાન્મૃત્યું કુર્વન્તિ| આતુરસ્ય પુનસ્ત્રિરાત્રાત્ કુર્વન્તિ| અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનાં સૂચયન્તીત્યર્થઃ, ન તુ વિષવન્મારણે તેષાં કર્તૃત્વમ્| તર્હિ સૂચયન્તીત્યેતદેવ કસ્માન્ન કૃતમ્ ? બ્રૂમઃ| યદોત્પદ્યન્તે સીમન્તાવર્તકાસ્તદા નિશ્ચિતં સ્થાયિ રિષ્ટં સમુત્પન્નમિત્યવગન્તવ્યમિતિ પ્રતિપાદનાર્થં કુર્વન્તીત્યુક્તમ્|

Adhikarana jihvAmuKAkShimUrdhnAM riShTam (19-20) · Śloka 20

| જિહ્વા શ્યાવા મુખં પૂતિ સવ્યમક્ષિ નિમજ્જતિ||૧૯|| ખગા વા મૂર્ધ્નિ લીયન્તે યસ્ય તં પરિવર્જયેત્| |૨૦|

તથા, યસ્ય જિહ્વા શ્યાવા ભવતિ, તથા મુખં પૂતિ-દુર્ગન્ધિ, તથા સવ્યં-વામમક્ષિ, નિમજ્જતિ-અન્તઃપ્રવિશતિ, તથા યસ્ય ખગાઃ-પક્ષિણશ્ચ, મૂર્ધ્નિ લીયન્તે-શ્લિષ્યન્તિ, તં પરિવર્જયેત્| વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana snAtAnuliptasya riShTam (20-21) · Śloka 21

| યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય પૂર્વં શુષ્યત્યુરો ભૃશમ્||૨૦|| આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ સોઽર્ધમાસં ન જીવતિ| |૨૧|

યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય-પૂર્વં સ્નાતઃ પશ્ચાદનુલિપ્તસ્તસ્ય, આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ પૂર્વં-આદૌ, ભૃશમુરઃ શુષ્યતિ-અતિશયેન વક્ષઃશોષમાયાતિ, સોઽર્ધમાસં-પક્ષં, ન જીવતિ| નનુ,, "આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ" ઇતિ ન વક્તવ્યમ્, પુનરુક્તત્વાત્| તથા હિ-"પૂર્વંશુષ્યત્યુરો ભૃશમ્" ઇત્યુક્તે "આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ" ઇત્યર્થાદ્ગમ્યત એવ| અન્યથા પૂર્વગ્રહણમનર્થકં સ્યાત્| મૈવમ્| અત્ર હિ ભૃશગ્રહણાત્ પૂર્વમુરો ભૃશં શુષ્યતિ, ન પુનરન્યાન્યપિ ગાત્રાણિ ન શુષ્યન્તીત્યાયાતિ| ન ચૈતદિષ્ટં શાસ્ત્રકૃતઃ| અત એવ "આર્દ્રેષુ" ઇત્યાહ| તદયમર્થોઽત્રાભિપ્રેતઃ-યથૈવોરસો ભૃશંશોષઃ, તથૈવ શેષાણામઙ્ગાનાં ભૃશાર્દ્રતા સ્યાદિતિ, એતચ્ચ પ્રતિપાદયિતું "આર્દ્રેષુ" ઇત્યુક્તમ્| સર્વગાત્રેષ્વાદ્રેષુ સત્સુ પૂર્વમુરો ભૃશં શુષ્યતીત્યૈતદાશ્ચર્યમ્| આશ્ચર્યત્વાદ્રિષ્ટમ્|

Adhikarana SarIravarNasya riShTam, upacayAdInAM riShTam (21-22) · Śloka 22

| અકસ્માદ્યુગપદ્ગાત્રે વર્ણૌ પ્રાકૃતવૈકૃતૌ||૨૧|| તથૈવોપચયગ્લાનિરૌક્ષ્યસ્નેહાદિ મૃત્યવે| |૨૨|

તત્ર પ્રાકૃતો વર્ણો-ગૌરાદિઃ, પ્રાગુક્તઃ, વૈકુતસ્તુ વર્ણો-નીલાદિઃ, તૌ પ્રાકૃતવૈકૃતૌ વર્ણૌ યસ્ય નિમિત્તમન્તરેણાપિ તુલ્યકાલં દેહે ભવતઃ, તૌ મૃત્યવે| તથૈવોપચયગ્લાન્યાદયઃ પરસ્પરં પ્રતિપક્ષભૂતા યુગપદ્યસ્યોત્પદ્યન્તે તસ્ય મૃત્યવે| આદિશબ્દેન શૈત્યૌષ્ણ્યાદીનિ ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana a~ggulInAM riShTam, kShavakAsAdidhvaneH riShTam ,ucCvAsasya riShTam (22-23) · Śloka 23

| યસ્ય સ્ફુટેયુરઙ્ગુલ્યો નાકૃષ્ટા ન સ જીવતિ||૨૨|| ક્ષવકાસાદિષુ તથા યસ્યાપૂર્વો ધ્વનિર્ભવેત્| હ્રસ્વો દીર્ઘોઽતિ વોચ્છ્વાસઃ પૂતિઃ સુરભિરેવ વા||૨૩||

યસ્ય આકૃષ્ટા અઙ્ગુલ્યો ન સ્ફુટેયુઃ-ન ત્રુટેયુઃ, સ ન જીવતિ| યસ્ય ક્ષવાદિષ્વપૂર્વો ધ્વનિઃ-અલૌકિકઃ શબ્દઃ, સ્યાત્ સ ન જીવતિ| યસ્યોચ્છ્વાસોઽતિહ્રસ્વોઽતિદીર્ઘો વા ભવેત્, અથવોચ્છ્વાસઃ પૂતિગન્ધિઃ સુરભિર્વા યસ્ય, સ ન જીવતિ|

Adhikarana SarIragandhasya riShTam, malavastravraNAdigandhasya riShTam (24) · Śloka 24

આપ્લુતાનાપ્લુતે કાયે યસ્ય ગન્ધોઽતિમાનુષઃ| મલવસ્ત્રવ્રણાદૌ વા વર્ષાન્તં તસ્ય જીવિતમ્||૨૪||

તથા, આપ્લુતાનાપ્લતે-સ્નાતાસ્નાતે, કાયે યસ્ય માનુષમતિક્રાન્તઃ-અતિમાનુષઃ, ગન્ધઃ-સુરભિરસુરભિર્વા, ભવતિ| યસ્ય મલવસ્ત્રવ્રણાદૌ વાઽતિમાનુષો ગન્ધઃ સ્યાત્, વર્ષાન્તં તસ્ય જીવિતં-તત્ક્ષણાદારભ્ય તાવદસાવવસ્થિતજીવિતો યાવદ્વર્ષમ્| તદન્તે-વત્સરાન્તે, મૃત્યુભાક્ જાયત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana a~ggAtisaurasyasya riShTam, a~ggAtivairasyasya riShTam (25) · Śloka 25

ભજન્તેઽયઙ્ગસૌરસ્યાદ્યં યૂકામક્ષિકાદયઃ| ત્યજન્તિ વાઽતિવૈરસ્યાત્સોઽપિ વર્ષં ન જીવતિ||૨૫||

શોભનસ્ય રસસ્ય ભાવઃ સૌરસ્યમ્, અઙ્ગસ્ય સૌરસ્યમઙ્ગસૌરસ્યમ્, અતિશયેનાઙ્ગસૌરસ્યાદ્ધેતોર્યૂકામક્ષિકાદયો યં ભજન્તે, અથવા યમતિરૈરસ્યત્ત્યજન્તિ, સોઽપિ વર્ષં ન જીવતિ|

Adhikarana UShmagAtrasya riShTam (26) · Śloka 26

સતતોષ્મસુ ગાત્રેષુ શૈત્યં યસ્યોપલક્ષ્યતે| શીતેષુ ભૃશમૌષ્ણ્યં વા સ્વેદઃ સ્તમ્ભોઽપ્યહેતુકઃ||૨૬||

તથા, યસ્ય સતતોષ્મસુ-સદોષ્ણેષુ, ગાત્રેષુ-અવયવેષુ, ભૃશં શૈત્યમુપલક્ષયતે-ઉપલભ્યતે, શીતેષુ વા ગાત્રેષુ ભૃશમૌષ્ણ્યં યસ્યોપલભ્યતે, ભૃશશબ્દસ્યાત્ર હિ વિષયદ્વયેઽપિ સમ્બન્ધઃ| યસ્યાહેતુકઃ-નિર્નિમિત્તઃ, અઙ્ગેષ્વતિસ્વેદઃ, તથા સ્વેદવિષયો યઃ સ્તમ્ભઃ, સોઽપિ યસ્ય સ્યાત્, સોઽપિ વર્ષં ન જીવતીતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana SItagAtrasya riShTam, SItapiTikasya SItA~ggasya ca riShTam, SItArtasya riShTam (27) · Śloka 27

યો જાતશીતપિટિકઃ શીતાઙ્ગો વા વિદહ્યતે| ઉષ્ણદ્વેષી ચ શીતાર્તઃ સ પ્રેતાધિપગોચરઃ||૨૭||

જાતાઃ શીતાઃ પિટિકા યસ્ય સ જાતશીતપિટિકઃ,-કફોદ્ભૂતપિટિકાક્રાન્તદેહો, યો વિદહ્યતે-વિદાહમનુભવતિ, શીતાઙ્ગઃ સન્ યો વા વિદહ્યતે, તથોષ્ણં દ્વેષ્ટિ યઃ પુરુષઃ શીતાર્તઃ સન્, સ પ્રેતાધિપગોચરઃ-સ મૃત્યુનાઽઽત્મસાત્ક્રિયત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana urasyUShmAdi riShTam (28) · Śloka 28

ઉરસ્યૂષ્મા ભવેદ્યસ્ય જઠરે ચાતિશીતતા| ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ||૨૮||

ઉરસિ-યસ્યોષ્મા-ઔષ્ણ્યં, ભવેત્, જઠરે--ઉદરે ચાતિશૈત્યમ્, પુરીષં ભિન્નં તૃષ્ણા ચ ભવતિ, સ પ્રેતતુલ્યઃ, પ્રાપ્તમરણત્વાદિતિ ભાવઃ|

Adhikarana mUtrapurIShAdikasya riShTam (29) · Śloka 29

મૂત્રં પુરીષં નિષ્ઠ્યૂતં શુક્રં વાઽપ્સુ નિમજ્જતિ| નિષ્ઠ્યૂતં બહુવર્ણં વા યસ્ય માસાત્સ નશ્યતિ||૨૯||

યસ્ય મૂત્રં પુરીષં નિષ્ઠ્યૂતં શુક્રં વા અપ્સુ નિમજ્જતિ-બ્રુડતિ, યસ્ય વા નિષ્ઠ્યૂતં-નિષ્ઠીવનં, અનેકવર્ણં ભવતિ, અસૌ માસેન નશ્યતિ|

Adhikarana rUpasya riShTam (30-33) · Śloka 33

ઘનીભૂતમિવાકાશમાકાશમિવ યો ઘનમ્| અમૂર્તમિવ મૂર્તં ચ મૂર્તં ચામૂર્તવત્સ્થિતમ્||૩૦|| તેજસ્વ્યતેજસ્તદ્વચ્ચ શુક્લં કૃષ્ણમસચ્ચ સત્| અનેત્રરોગશ્ચન્દ્રં ચ બહુરૂપમલાઞ્છનમ્||૩૧|| જાગ્રદ્રક્ષાંસિ ગન્ધર્વાન્ પ્રેતનન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્| રૂપં વ્યાકૃતિ તત્તચ્ચ યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ||૩૨|| સપ્તર્ષીણાં સમીપસ્થાં યો ન પશ્યત્યરૂન્ધતીમ્| ધ્રુવમાકાશગઙ્ગાં વા સ ન પશ્યતિ તાં સમામ્||૩૩||

મરણાભિમુખઃ પુરુષો વિપર્યાસકારિભિર્દોષૈરઘનાદિ ઘનાદિરૂપં મન્યતે, ઘનાદિ વાઽઘનાદિ મન્યતે, તદ્વિપર્યયેણ| અત એવોપમાર્થમિવશબ્દં પ્રાયુઙ્ક્ત| અઘનો ઘનઃ સમ્પન્નો ઘનીભૂતઃ| ચ્વિપ્રત્યયાન્તસ્યાસ્ય "ચ્વૌ" ઇતીત્વમ્| ઘનીભૂતમિવાન્તરિક્ષમન્તરિક્ષમિવ ઘનં મેદિનીધર્મમન્તરિક્ષમૂર્ધ્વસ્થં યત્તદધઃસ્થં પાતાલસ્થમિવ પશ્યતિ, સ નશ્યતીતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| ચશબ્દો ભિન્નક્રમ ઇવશબ્દશ્ચ| અમૂર્તં ચ વાતાદિકં મૂર્તમિવ-રૂપવન્તમિવ, પશ્યતિ| મૂર્તં ચ વહ્ન્યાદિકમમૂર્તમિવ સ્થિતં યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ| ભેડોઽપ્યધીતે (ઇં.અ.૭)- "યસ્ય દર્શનમાયાતિ વાયુરમ્બરગોચરઃ| વહ્નિર્નાયાતિ દીપ્તોઽપિ તસ્યા યુઃક્ષયમાદિશેત્||" ઇતિ| તથા, તેજસ્વિ-યદ્વસ્ત્વગ્ન્યાદિકં ભાસ્વરં, તદતેજો-નિસ્તેજો, યઃ પશ્યતિ| તેજસ્વીતિ "અસ્માયામેધા" ઇત્યાદિનાવિનિઃ| તદ્વચ્ચેતિ તેજસ્વ્યતેજોદર્શનેન તુલ્યં-તદ્વત્, શુક્લં કૃષ્ણં યઃ પશ્યતિ, અસચ્ચ યદ્વસ્તુ તત્સત્ યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ| નેત્રેષુ રોગો નેત્રરોગઃ સ વિદ્યતે યસ્ય નૈવ સોઽનેત્રરોગી, તિમિરાદિકમન્તરેણ બહુરૂપં ચન્દ્રં પશ્યતિ-બહૂન્ શશાઙ્કાના- લોકયત ઇત્યર્થઃ| યો વા અલાઞ્છનં-અકલઙ્કં, ચન્દ્રં પશ્યતિ સ નશ્યતિ| એષુ ચ ઘનીભૂતમિત્યાદિષુ વિશિષ્ટેષુ વસ્તુવિપર્યાસદર્શનમાત્રલક્ષણસ્યૈકસ્મિન્નેવોદાહરણત્વેન રિષ્ટે દર્શયિતું યુક્તે યદનેકરિષ્ટપ્રદર્શનં તત્પ્રપઞ્ચાર્થં વેદ્યમ્| આસન્નમરણો નરો જાગ્રદેવ યથાસ્વરૂપાણિ રક્ષઃપિશાચાદીનિ યઃ પશ્યતિ, ન વિપર્યયવસ્તુરૂપાણિ| યતસ્તદાનીં તૈરેવ સ ઉપાસ્યતે| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૧૩૦)-"યમદૂતપિશાચાદ્યૈર્યત્પરાસુરુપાસ્યતે|" ઇતિ| રક્ષાંસીતિ બહુવચનનિર્દેશો બહુરાક્ષસદર્શને સુતરામસ્ય રિષ્ટસ્ય પરિપૂર્ણત્વમિતિ દ્યોતયિતુમ્| એકસ્મિન્નપિ હિ રાક્ષસે દૃષ્ટે રિષ્ટં ભવત્યેવ| જાતૌ વા બહુવચનમ્| અન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્-રાક્ષસાદિપ્રકારાન્, યઃ પશ્યતિ| તથા, વિકૃતા-દ્રષ્ટું દુઃશક્યા, આકૃતિર્યસ્ય-રૂપસ્ય, તદ્રૂપં વ્યાકૃતિ, રક્ષઃપિશાચાદિવ્યતિરિક્તં તત્તત્-અનેકં, યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ| યો નરોઽરુન્ધતીં સપ્તર્ષીણાં સમીપસ્થાં ન પશ્યતિ, સ તાં સમાં ન પશ્યતિ-સ તસ્ય સંવત્સરસ્યાન્તરે મ્રિયત ઇત્યર્થઃ| સપ્તર્ષીણાં સમીપસ્થામિત્યરુન્ધત્યા વિશેષણં સપ્તર્ષિસમીપેઽરુન્ધત્યાઃ સ્થિતિર્ભવતીતિ વેદયતિ| તથા ચાન્યૈઃ સામાન્યેનૈવોક્તમ્| યથા "અરુન્ધતીં ધ્રુવં ચૈવ સોમચ્છાયાં મહાપથમ્| યો ન પશ્યેન્ન પશ્યેત્સ નરઃ સંવત્સરાત્પરમ્||" ઇતિ| તથા, યો ધ્રુવં ન પશ્યતિ, તથા આકાશગઙ્ગાં યો ન પશ્યતિ, સ તાં સમાં ન પશ્યતિ|

Adhikarana Sabdasya riShTam, gandhasya riShTam, rasasya riShTam, sparSasya riShTam, manasaH riShTam (34-38) · Śloka 38

ઇદનીમ્ શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્ય વિક્રુતિમાચિખ્યાસુરાહ મેઘતોયૌઘનિર્ઘોષવીણાપણવવેણુજાન્| શૃણોત્યન્યાંશ્ચ યઃ શબ્દાનસતો ન સતોઽપિ વા||૩૪|| નિષ્પીડ્ય કર્ણૌ શૃણુયાન્ન યો ધુકધુકાસ્વનમ્| તદ્વદ્ગન્ધરસસ્પર્શાન્ મન્યતે યો વિપર્યયાત્||૩૫|| સર્વશો વા ન યો, યશ્ચ દીપગન્ધં ન જિઘ્રતિ| વિધિના યસ્ય દોષાય સ્વાસ્થ્યાયાવિધિના રસાઃ||૩૬|| યઃ પાંસુનેવ કીર્ણાઙ્ગો યોઽઙ્ગે ઘાતં ન વેત્તિ વા| અન્તરેણ તપસ્તીવ્રં યોગં વા વિધિપૂર્વકમ્||૩૭|| જાનાત્યતીન્દ્રિયં યશ્ચ તેષાં મરણમાદિશેત્| |૩૮|

મેઘાદિજાન્ વેણુપર્યન્તાન્ શબ્દાંસ્તથાઽન્યાંશ્ચ શબ્દાંસ્તથા રૂપાન્મહતો યઃ પુરુષોઽસતઃ-પરૈરનુપલભ્યમાનાન્, શૃણોતિ, તથા મેઘાદિજાંસ્તથાઽન્યાંશ્ચ યઃ શબ્દાન્ સતો-વિદ્યમાનાન્, ન શૃણોતિ, તેષાં મરણમાદિશેદિતિ વક્ષ્યમાણસ્ય વચનવિપરિણામેનાત્ર સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ| યો ધુકધુકાશબ્દં કર્ણાવઙ્ગુલીભિર્નિષ્પીડ્ય ન શૃણુયાત્| તૈર્મેઘાદિજૈઃ શબ્દૈસ્તુલ્યં-તદ્વત્| યથા-મેઘાદિજાન્ શબ્દાન્યોઽસતઃ શૃણોતિ સતશ્ચ ન શૃણોતિ, તદ્વદ્યો ગન્ધરસસ્પર્શાન્ વિપર્યયાત્-વૈપરીત્યેન મન્યતે, ન યથાવસ્તુ- બલિ| તત્ર ગન્ધવિપર્યયો યથા-સુગન્ધિ દુર્ગન્ધં મન્યતે| રસવિપર્યયો યથા-મધુરમમ્લમમ્લં મધુરમિત્યાદિ| સ્પર્શવિપર્યયો યથા મૃદુસ્પર્શં ખરસ્પર્શં મન્યતે| સર્વસર્વિકયા ગન્ધાદીન્ વા યોઽપિ ન મન્યતે, સોઽપિ નશ્યતિ| તત્કાલનિર્વાણસ્ય દીપસ્ય યો ગન્ધં ન જિઘ્રતિ-ઘ્રાણેન્દ્રિયેણ નાનુભવતિ| વિધિના-શાસ્ત્રપ્રયુક્તેન, પ્રયુક્તા રસા યસ્ય દોષાય-રોગાય, અવિધિના-શાસ્ત્રવિશિવ્યતિક્રમેણ, પ્રયુક્તાઃ સ્વાસ્થ્યાય સ્યુઃ| તથા, યઃ પાંસુના-રજસેવ, કીર્ણાઙ્ગો-ધૂલિધૂસરિતશરીરઃ| યશ્ચાઙ્ગે ઘાતં-હતિં, ન વેત્તિ| તપસ્તીવ્રમન્તરેણ-ઉગ્રં તપો વિના, યઃ પુરુષોઽતીન્દ્રિયં-ઇન્દ્રિયેભ્યોઽતિક્રાન્તં વેત્તિ, ઇન્દ્રિયાણામગોચરં સ્વર્ગાદિ વેત્તિ, તથા યોગં વા વિધિપૂર્વકમન્તરેણ યોઽતીન્દ્રિયં જાનાતિ| તેષાં-પૂર્વોક્તાનાં સર્વેષાં, મરણમાદિશેત્| યોગઃ-ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ, વિધિપૂર્વકો યથાશાસ્ત્રં સમ્યગુપદેશઃ| તથા, અન્યોઽપિ યોગો-રસાયનાદિઃ| યુજ્યત ઇતિ યોગો-વિધિવિશેષઃ| શાસ્ત્રોદ્દિષ્ટરસાયનાઞ્જનાદિનાઽપિ હ્યતીન્દ્રિયં દૃષ્યતે દૂરવ્યવહિતાદિ|

Adhikarana svarasya riShTam (38-39) · Śloka 39

અધુના ખરવિકૃતિમાહ | હીનો દીનઃ સ્વરોઽવ્યક્તો યસ્ય સ્યાદ્ગદ્ગદોઽપિ વા||૩૮|| સહસા યો વિમુહ્યોદ્વા વિવક્ષુર્ન સ જીવતિ| |૩૯|

યસ્ય પુરુષસ્ય સ્વરઃ-શબ્દો, નિમિત્તમન્તરેણ હિનોઽથવા દીનો-દૈન્યયુક્તો, ભવતિ| અવ્યક્તઃ-અસ્ફુટો, યસ્ય સ્યાત્| ગદ્ગદો-ઘર્ઘરો, વા યસ્ય ભવતિ| યો વા વિવક્ષુઃ-વક્તુમિચ્છન્, કારણમન્તરેણ વિમુહ્યેત્-વક્તું ન શક્નોતિ, સ ન જીવતિ|

Adhikarana svarabalavarNarogavRuddhInAM riShTam (39-40) · Śloka 40

| સ્વરસ્ય દુર્બલીભાવં હાનિં ચ બલવર્ણયોઃ||૩૯|| રોગવૃદ્ધિમયુક્ત્યા ચ દૃષ્ટ્વા મરણમાદિશેત્| |૪૦|

સ્વરસ્ય-શબ્દસ્ય, દૌર્બલ્યં દૃષ્ટ્વા બલવર્ણયોશ્ચ હાનિમયુક્ત્યા દૃષ્ટ્વા મરણમાદિશેત્| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| રોગવૃદ્ધિમયુક્ત્યા ચ દૃષ્ટ્વા નરસ્ય મરણમાદિશેત્| અયુક્ત્યા-નિર્નિમિત્તમેવેત્યર્થઃ|

Adhikarana BAShamANasya riShTam, SrotuH riShTam (40-41) · Śloka 41

| અપસ્વરં ભાષમાણં પ્રાપ્તં મરણમાત્મનઃ||૪૦|| શ્રોતારં ચાસ્ય શબ્દસ્ય દૂરતઃ પરિવર્જયેત્| |૪૧|

સ્વભાવસ્વરાદપગતં ભ્રષ્ટં-અપસ્વરં,-હીનસ્વરં કૃત્વા, યો નરોઽહં મરિષ્યામિ મરિષ્યામીત્યેવમાત્મનો મરણં ભાષતે પરસ્ય, તં તથાભૂતં દૂરાદેવ વર્જયેત્-વૈદ્યો ન ચિકિત્સેત્| તથા, અસ્ય શબ્દસ્ય-અહં મરિષ્યામીત્યેવંભૂતસ્ય યોનરઃ શ્રોતા, તમપિ વૈદ્યો દૂરતો વર્જયેત્|

Adhikarana CAyAyAH riShTam (41-42) · Śloka 42

સ્વરાશ્રય રિષ્ટમુક્ત્વા છાયાશ્રયં રિષ્ટમભીધિત્સુરાહ | સંસ્થાનેન પ્રમાણેન વર્ણેન પ્રભયાઽપિ વા||૪૧|| છાયા વિવર્તતે યસ્ય સ્વપ્નેઽપિ પ્રેત એવ સઃ| |૪૨|

સંસ્થાનં-પ્રતિપુરુષં વિલક્ષણં સમવિષમં રૂપમ્, આકૃતિરિત્યર્થઃ| તત્ર યદિ શરીરસ્ય સમં સંસ્થાનં ભવતિ, છાયા ત્વસ્ય વિષમા દૃશ્યતે, તદા રિષ્ટમ્| તથા, યદિ શરીરસ્ય વિષમં સંસ્થાનં છાયા તુ સમા ભવતિ, તદા રિષ્ટમ્| તથા, યદિ દીર્ઘપ્રમાણસ્ય સતો હ્રસ્વા છાયા ભવતિ હ્રસ્વપ્રમાણસ્ય વા દીર્ઘા ભવતિ, તદપિ રિષ્ટમ્| એવં સંસ્થાનેન પ્રમાણેન ચ છાયાવિવૃત્તિર્વેદ્યા| તથા, યસ્ય નાભસી છાયા આગ્નેય્યા છાયા યા વર્ણતો દૃશ્યતે સા વર્ણવિવૃત્તિઃ| એવં પૃથિવ્યાદિમયીષુ છાયાસુ વર્ણવિવૃત્તિર્યોજ્યા| તથા, યસ્ય યથાભૂતા પ્રભા સાઽન્યથાભૂતા ભવતિ સા પ્રભાવિવૃત્તિઃ| એવં સંસ્થાનાદ્યન્યતમેન યસ્ય છાયા વિવર્તતે-અન્યથાભૂતાઽન્યથા| સમ્પદ્યતે, સ્વપ્નેઽપિ સ પુમાન્ પ્રેત એવ, કિં પુનર્જાગ્રદવસ્થાયાં ન પ્રેતઃ ? ઇતિ એવકારેણ રિષ્ટસ્યાસ્યાવ્યભિચારિત્વં સૂચયતિ| ઉત્પન્નશ્ચેન્નરસ્ય છાયાયા અન્યથાભાવઃ, તદાનીં પુરુષો યમસાત્સમ્પન્નો મન્તવ્ય ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana CAyAyA dvairUpyam (42-43) · Śloka 43

અસ્યાશ્ચ છાયાયા દ્વૈરૂપ્યં દર્શયિતુમાહ | આતપાદર્શતોયાદૌ યા સંસ્થાનપ્રમાણતઃ||૪૨|| છાયાઽઙ્ગાત્સમ્ભવત્યુક્તા પ્રતિચ્છાયેતિ સા પુનઃ| વર્ણપ્રભાશ્રયા યા તુ સા છાયૈવ શરીરગા||૪૩||

યા શરીરાદાતપાદર્શતોયઘૃતાદૌ શરીરસંસ્થાનપ્રમાણાનુરૂપા સમ્ભવતિ પ્રતિબિમ્બકરૂપા, સા પ્રતિચ્છાયેત્યુચ્યતે| તસ્યા હિ ન વર્ણપ્રભે આશ્રયઃ| યસ્યાઃ પુનર્વર્ણપ્રભે આશ્રયશ્ચ્છાયાયાઃ, સા શરીરગૈવ-શરીરસ્થૈવ, છાયા| ન પ્રતિચ્છાયાવચ્છરીરાદન્યત્રાતપાદર્શતોયાદૌ કુત્રચિદપયાતિ પ્રતિબિમ્બકરૂપતયા|

Adhikarana praticCAyAyA riShTam (44-45) · Śloka 45

ભવેદ્યસ્ય પ્રતિચ્છાયા છિન્ના ભિન્નાઽધિકાઽઽકુલા| વિશિરા દ્વિશિરા જિહ્મા વિકૃતા યદિ વાઽન્યથા||૪૪|| તં સમાપ્તાયુષં વિદ્યાન્ન ચેલ્લક્ષ્યનિમિત્તજા| પ્રતિચ્છાયામયી યસ્ય ન ચાક્ષ્ણીક્ષ્યેત કન્યકા||૪૫||

યસ્ય પુંસઃ પ્રતિચ્છાયા છિન્ના-દ્વિધા, દૃશ્યતે| અથવા ભિન્નાકિઞ્ચિત્સચ્ચિદ્રેવ યસ્ય દૃશ્યતે| તથા, યસ્યાધિકા દૃશ્યતે-ન યથા પ્રમાણા| યસ્ય વા આકુલા-ચલસ્વરૂપા અનિશ્ચિતપ્રતિબિમ્બા, ભવતિ| તથા, યસ્ય વિશિરા-શિરોરહિતા| તથા, યસ્ય દ્વિશિરા| તથા, યસ્ય જિહ્મા-કુટિલા| વિકૃતેતિ ઉક્તપ્રકારાદન્યથા અન્યેન પ્રકારેણ, યસ્ય વિકૃતા દૃશ્યતે આતાપાદર્શતોયાદૌ, તં પૂર્વોક્તં ચ સર્વમેવ, સમાપ્તાયુષં-ક્ષીણજીવિતં, વિદ્યાત્| ન ચેદિત્યાદિ| લક્ષયિતું પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રમાણૈઃ શક્યં-લક્ષ્યમ્| શક્યાર્થે કૃત્યઃ| લક્ષ્યં ચ તન્નિમિત્તં ચ, તસ્માત્તથાવિધાન્નિમિત્તાદ્વિકૃતાજ્જાતા [પ્રતિ] ચ્છાયા યદિ ન ભવતિ તદા રિષ્ટમ્, નાન્યથા| પ્રતિચ્છાયામયી કન્યકા-પ્રતિબિમ્બકુમારિકેતિ યા લોકે પ્રસિદ્ધા, સાઽક્ષ્ણિ-નેત્રે, યસ્ય નેક્ષ્યેત-નોપલભ્યેત, તં સમાપ્તાયુષં વિદ્યાત્|

Adhikarana KAdInAM mahABUtAnAM pa~jca CAyAH ,nABasI CAyA ,vAyavI CAyA ,AgneyI CAyA ,AmBasI CAyA, pArthivI CAyA (46-48) · Śloka 48

ઇદાનીં યસ્ય મહાભૂતસ્ય યાદૃશી છાયા સ્યાત્, તાં કથયિતુમાહ ખાદીનાં પઞ્ચ પઞ્ચાનાં છાયા વિવિધલક્ષણાઃ| નાભસી નિર્મલાઽઽનીલા સસ્નેહા સપ્રભેવ ચ||૪૬|| વાતાદ્રજોઽરુણા શ્યાવા ભસ્મરૂક્ષા હતપ્રભા| વિશુદ્ધરક્તા ત્વાગ્નેયી દીપ્તાભા દર્શનપ્રિયા||૪૭|| શુદ્ધવૈદૂર્યવિમલા સુસ્નિગ્ધા તોયજા સુખા| સ્થિરાસ્નિગ્ધા ઘના શુદ્ધા શ્યામા શ્વેતા ચ પાર્થિવી||૪૮||

ખાદીનાં મહાભૂતાનાં પઞ્ચાનાં પઞ્ચ છાયા ભવન્તિ| નનુ, ખાદીનાં પઞ્ચત્વાચ્છાયાનાં પઞ્ચત્વમર્થાલ્લબ્ધમેવ| તત્કિં પઞ્ચગ્રહણેન ? અસ્ત્વેવૈતત્| કિન્તુ યથા ખાદિભ્યઃ પઞ્ચભ્યો દ્રવ્યમેકં ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષભેદાચ્ચાસઙ્ખ્યેયં દ્રવ્યમ્, તથા છાયાનામપ્યેકત્વં ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષભેદાચ્ચાસઙ્ખ્યેયત્વમાશઙ્ક્યેત, તદાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થં પઞ્ચગ્રહણમ્| પઞ્ચૈવ છાયા ભવન્તિ, નોનાધિકા ઇતિ| કિમ્ભૂતાશ્ચ્છાયાઃ ? વિવિધલક્ષણાઃ,-વિવિધં લક્ષણં વક્ષ્યમાણં યાસાં તા એવમ્| આકાશજા છાયા નિર્મલા-શુદ્ધા| તથા, આનીલા-ઈષન્નીલા, ઇત્યાકારપ્રશ્લેષોઽત્ર વેદ્યઃ| "શુદ્ધવૈદૂર્યવિમલા" હિ "તોયજા" (શ્લો.૪૮) ઇતિ વક્ષ્યતિ| તથા, કિઞ્ચિત્સ્નિગ્ધા| સપ્રભેત્યનેન શોભનત્વમુક્તમ્| એતદેવ સ્ફુટયિતુમિવશબ્દં તન્ત્રકૃત્પ્રાયુઙ્ક્ત| અન્યથા છાયાપ્રભયોર્ભિન્નવિષયત્વાદનુપપન્નમેતદ્વાક્યં સ્યાત્| ભેદશ્ચાનયોરધુનૈવ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૫૧)|વાતાદ્રજોરુણાદિયુક્તા છાયા ભવતિ| આગ્નેયી વિશુદ્ધરક્તવર્ણા, દીપ્તાભા, તથા દર્શનં પ્રિયં યસ્યાઃ સૈવંવિધા, ભવતિ| તોયજા છાયા નિર્મલવૈદૂર્યવિમલા, સુષ્ઠુ સ્નિગ્ધા, સુખા-સુખાવહા| પાર્થિવી છાયા સ્થિરાદિગુણયુક્તા| નનુ, ચ, અગ્નિજલભુવાં સ્વયં વર્ણાદિયોગાદાગ્નેય્યાદિકાનાં તદ્વર્ણકત્વમુપપન્નમ્| નભોમારુતયોસ્તુ સ્વયં વર્ણાદ્યયોગાત્કથં તચ્છાયાનાં વર્ણાદિયોગો યુજ્યેત ? ઇતિ કેચિત્| તાન્ બ્રૂમહે| અચિન્ત્યત્વાદ્ધેતુફલસ્યાદોષઃ| તથા હિ,-મધુરાદયો રસાઃ કાલાદમૂર્તાદ્ભવન્તો દૃશ્યન્તે યથા, તથા તચ્છાયે અપ્યેતે ભવિષ્યતઃ| તત્ર યસ્ય નરસ્ય કર્માદિસહાયં નભશ્ચ્છાયામુત્પાદયતિ તસ્ય નાભસીતિ યુજ્યત એવ| એવં વાયવ્યામપિ વાચ્યમ્|

Adhikarana vAyavInAmanyAsAMcaguNAH (49) · Śloka 49

ઇદાનીમાસાં છાયાનાં ગુણનિર્દેશમાહ વાયવી રોગમરણક્લેશાયાન્યાઃ સુખોદયાઃ| |૪૯|

વાયવી છાયા રોગાદ્યર્થં જાયતે| અન્યાઃ-શેષાશ્ચતસ્રઃ, છાયાઃ સુખોદયાઃ-સુખાવહાઃ|

Adhikarana praBAyAH saptavidhatvam (49-50) · Śloka 50

| પ્રભોક્તા તૈજસી સર્વા, સા તુ સપ્તવિધા સ્મૃતા||૪૯|| રક્તા પીતા સિતા શ્યાવા હરિતા પાણ્ડુરાઽસિતા| |૫૦|

પ્રભા સર્વા-સપ્તપ્રકારાઽપિ, તૈજસી-આગ્નેયી, ઉક્તા-તન્ત્રકૃદ્ભિઃ સ્મૃતા| તદેવ સપ્તવિધત્વમાહ-રક્તેત્યાદિ|

Adhikarana praBANAM SuBASuBatvam (50-51) · Śloka 51

| તાસાં યાઃ સ્યુર્વિકાસિન્યઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ વિમલાશ્ચ યાઃ||૫૦|| તાઃ શુભા, મલિના રૂક્ષાઃ સઙ્ક્ષિપ્તાશ્ચાશુભોદયાઃ| |૫૧|

તાસાં-પૂર્વોક્તાનાં પ્રભાણાં મધ્યાત્, યાઃ પ્રભા વિકાસિન્યઃ-પ્રસૃતા ઇવ, તથા સ્નિગ્ધા વિમલાશ્ચ સ્યુઃ, તાઃ શુભાઃ-કલ્યાણકારિણ્યઃ| યાશ્ચ મલિનાદિગુણયુક્તાસ્તા અશુભોદયાઃ-અમાઙ્ગલ્યકારિણ્યઃ|

Adhikarana CAyApraBayorlakShaNam (51) · Śloka 51

છાયાપ્રભયોરન્યત્વં પ્રદર્શયિતું લક્ષણમાહ | વર્ણમાક્રામતિ છાયા પ્રભા વર્ણપ્રકાશિની||૫૧||

છાયા રક્તાદિવર્ણમાક્રામતિ-પરિભૂયાવતિષ્ઠતે| પ્રભા તુ વર્ણપ્રકાશિની-વર્ણં પ્રકાશયિતું શીલમસ્યાઃ સા વર્ણપ્રકાશિની|

Adhikarana CAyApraBayorvyAptiH (52-53) · Śloka 53

તથેદમપિ છાયાપ્રભયોરન્યત્વે લક્ષણમાહ આસન્ને લક્ષ્યતે છાયા વિકૃષ્ટે ભા પ્રકાશતે| નાચ્છાયો નાપ્રભઃ કશ્ચિદ્વિશેષાશ્ચિહ્નયન્તિ તુ||૫૨|| નૃણાં શુભાશુભોત્પત્તિં કાલે છાયાસમાશ્રયાઃ| |૫૩|

નિકટે છાયા લક્ષ્યતે| પ્રભા પુનર્વિકૃષ્ટે-દૂરપ્રદેશે, પ્રકાશતે-દૂરાદવભાસત ઇત્યર્થઃ| યથા-પાષાણાદિપરિપૂર્ણાનામપિ પર્વતાદિપ્રદેશાનાં દૂરાદ્વિલક્ષણૈવ કાન્તિઃ પ્રકાશતે| એવં છાયાપ્રભયોરન્યત્વં પ્રદર્શ્ય તયોરેવ વ્યાપ્તિ પ્રદર્શયતિ- કશ્ચિદપિ પુરુષશ્ચ્છાયારહિતઃ પ્રભાહીનશ્ચ નાસ્તિ| વિશેષાસ્તુ નૃણાં શુભાશુભોત્પત્તિં કાલે વિશિષ્ટે ચિહ્નયન્તિ-વ્યઞ્જયન્તીત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતા વિશેષાઃ ? છાયાસમાશ્રયાઃ-છાયાશ્રિતાઃ|

Adhikarana ca~gkramato riShTam, hitamaSnataH riShTam, alpASinaH riShTam, bahvASinaH riShTam, kaPArtasya riShTam, SvAsocCvAsavataH riShTam, SirovikShepavataH riShTam, srutasvedasya riShTam, utthApyamAnasya riShTam, uttAnaSayAnasya riShTam, jiGRukShAvataH riShTam, ahAsyahAsinaH riShTam, uttarauShThalihataH riShTam, CAyABidravavataH riShTam, BiShagAdidveShavataH riShTam (53-61) · Śloka 61

| નિકષન્નિવ યઃ પાદૌ ચ્યુતાંસઃ પરિસર્પતિ||૫૩|| હીયતે બલતઃ શશ્વદ્યોઽન્નમશ્નન્ હિતં બહુ| યોઽલ્પાશી બહુવિણ્મૂત્રો બહ્વાશી ચાલ્પમૂત્રવિટ્||૫૪|| યો વાઽલ્પાશી કફેનાર્તો દીર્ઘં શ્વસિતિ ચેષ્ટતે| દીર્ઘમુચ્છ્વસ્ય યો હ્રસ્વં નિઃશ્વસ્ય પરિતામ્યતિ||૫૫|| હ્રસ્વં ચ યઃ પ્રશ્વસિતિ વ્યાવિદ્ધં સ્પન્દતે ભૃશમ્| શિરો વિક્ષિપતે કૃચ્છ્રાદ્યોઽઞ્ચયિત્વા પ્રપાણિકૌ||૫૬|| યો લલાટાત્સ્રુતસ્વેદઃ શ્લથસન્ધાનબન્ધનઃ| ઉત્થાપ્યમાનઃ સમ્મુહ્યેદ્યો બલી દુર્બલોઽપિ વા||૫૭|| ઉત્તાન એવ સ્વપિતિ યઃ પાદૌ વિકરોતિ ચ| શયનાસનકુડ્યાદેર્યોઽસદેવ જિઘૃક્ષતિ||૫૮|| આહાસ્યહાસી સમ્મુહ્યન્ યો લેઢિ દશનચ્છદૌ| ઉત્તરૌષ્ઠં પરિલિહન્ ફૂત્કારાંશ્ચ કરોતિ યઃ||૫૯|| યમભિદ્રવતિ ચ્છાયા કૃષ્ણા પીતાઽરુણાઽપિ વા| ભિષગ્ભેષજપાનાન્નગુરુમિત્રદ્વિષશ્ચ યે||૬૦|| વશગાઃ સર્વ એવૈતે વિજ્ઞેયાઃ સમવર્તિનઃ| |૬૧|

નિકષન્-ઘર્ષયન્નિવ, યઃ પાદૌ ચ્યુતાંસઃ-સ્રસ્તાંસઃ સન્, ભૂમૌ પરિસર્પતિ| તથા, યે વક્ષ્યમાણાશ્ચ તે સર્વે સમવર્તિનો વશગા ઇતિ યોજ્યમ્; અન્તદીપકાલઙ્કારત્વાદસ્ય| તથા, યોઽન્નમશ્નન્-ભક્તં ભક્ષયન્, બલાન્નિત્યં હીયતે| કિમ્ભૂતમન્નમ્ ? હિતં-પથ્યમ્| બહુ-ભૂરિ| યોઽલ્પાશી બહુવિણ્મૂત્રો યશ્ચ બહ્વાશી-બહ્વશ્નાતિ, નિત્યમલ્પવિણ્મૂત્રશ્ચ| યશ્ચા(યો વાઽ)લ્પાશી કફેનાર્તઃ-પીડિતો, દીર્ઘં શ્વસિતિ-બહુશ્વાસં મુઞ્ચતિ| તથા, ચેષ્ટતે-પરિલુઠતિ| તથા, યો દીર્ઘમુચ્છ્વસ્ય-બહૂર્ધ્વં શ્વાસં મુક્ત્વા, અનન્તરં હ્રસ્વં નિઃશ્વસ્ય-અલ્પં શ્વાસં પ્રત્યાવૃત્યાન્તઃકૃત્વા, પરિતામ્યતિ-દુઃખાયતે| યશ્ચ હ્રસ્વં પ્રશ્વસિતિ| વ્યાવિદ્ધં-વિષમં કૃત્વા, નાડીભિઃ સ્પન્દતે ભૃશં-અતિશયેન સ્ફુરતિ| યઃ પ્રપાણિકૌ-પાણ્યોઃ પશ્ચાદ્ભાગસ્થિતાવવ યવવિશેષૌ, અઞ્ચયિત્વા-સઙ્કોચ્ય, કૃચ્છ્રેણ શિરો-મૂર્ધાનં વિક્ષિપતે| યો લલાટાત્-અલિકાત્, સ્રુતસ્વેદઃ સન્ શિથિલસન્ધિબન્ધો ભવતિ| ય ઉત્થાપ્યમાનો બલી દુર્બલો વા સમ્મુહ્યેત્-મોહમુપૈતિ| ય ઉત્તાન એવ-જાતુચિત્પાર્શ્વે ન, સ્વપિતિ| યશ્ચ પાદૌ વિકરોતિ-વિકૃતિ નયતિ| યઃ શયનાદેરસત્-અવિદ્યમાનમેવ વસ્તુ, ગ્રહીતુમિચ્છતિ| યઃ અહાસ્યે-હાસ્યવિષયાભાવેઽપિ, અભીક્ષ્ણં હસન્ સમ્મુહ્યન્ દશનચ્છદૌ લેઢિજિહ્વયા પરિમૃશતિ| યશ્ચોત્તરૌષ્ઠં પરિલિહન્ ફૂત્કારાન્-નાનાવિધાન્ શબ્દાન્, કરોતિ| યં-નરં, છાયાઽભિદ્રવતિ-અભિભવતિ| કીદૃશી ? કૃષ્ણા પીતાઽરુણાઽપિ વા| યે ચ ભિષગાદિદ્વિષઃ| એતે સર્વે સમવર્તિનો વશગા વિજ્ઞેયાઃ| સમંવર્તતે રાગદ્વેષૌ હિત્વા સમવર્તી,-યમઃ| સર્વ એવેત્યેતત્ "નિકષન્નિવ યઃ પાદૌ" ઇત્યત આરભ્ય યાવત્ "ભિષગ્ભેષજપાનાન્નગુરુમિત્રદ્વિષશ્ચ યે|" ઇત્યેતત્પર્યન્તસ્ય ગ્રન્થસ્ય સમ્બન્ધાર્થમ્|

Adhikarana grIvAdisvedavataH riShTam (61-1) · Śloka 1

(ગ્રીવાલલાટહૃદયં યસ્ય સ્વિદ્યતિ શીતલમ્||૬૧|| ઉષ્ણોઽપરઃ પ્રદેશશ્ચ શરણં તસ્ય દેવતાઃ| ) |પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરાદિષ્વતિમાત્રયા| યં વિશંતિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ]||૧||

(યસ્ય ગ્રીવાદિકં શીતલં સત્ સ્વિદ્યતિ-સ્વેદયુક્તં ભવતિ, અપરઃ પ્રદેશશ્ચોષ્ણઃ, તસ્ય શરણં-રક્ષણં, દેવતા નાન્યત્|)

Adhikarana aNujyotyAdeH riShTam, medhAdiprAptavataH riShTam (62-64) · Śloka 64

| યોઽણુજ્યોતિરનેકાગ્રો દુઃચ્છાયો દુર્મનાઃસદા||૬૨|| બલિ બલિભૃતો યસ્ય પ્રણીતં નોપભુઞ્જતે| નિર્નિમિત્તં ચ યો મેધાં શોભામુપચયં શ્રિયમ્||૬૩|| પ્રાપ્નોત્યતો વા વિભ્રંશં સ પ્રાપ્નોતિ યમક્ષયમ્| |૬૪|

યઃ પુમાનણુજ્યોતિઃ-સ્તોકદૃક્, કેચિત્ત્વલ્પતેજા ઇત્યાહુઃ| તથા, અનેકાગ્રો-વ્યાકુલચેતાઃ| દુઃચ્છાયો-વિવર્ણચ્છાયો નિન્દિતકાન્તિર્વા| દુર્મનાઃ સદા-સતતમેવ શોકાક્રાન્તમાનસઃ| તથા, યસ્ય પુંસો બલિં પ્રણીતં-તન્નામોદ્દિશ્ય પ્રદત્તં, બલિભૃતો-બલિભુજો વાયસાદયો, નોપભુઞ્જતે-ન ખાદન્તિ, સ યમક્ષયં પ્રાપ્નોતીતિ સમ્બન્ધઃ| બલિભૃત ઇત્યતિશયાર્થમ્| કિલકાકા અપિ નાદન્તિ કિં પુનરન્યે ? ઇત્યર્થઃ| તથા, યો નરો નિર્નિમિત્તં મેધાદિજનનરસાયનાદિકારણમન્તરેણ મેધાદીન્ પ્રાપ્નોતિ| અતો વા-મેધાદિભ્યો, ભ્રશં પ્રાપ્નોતિ| સોઽન્તકગૃહં પ્રાપ્નોતિ| શ્રીરત્ર ઘનં રાજ્યં વા| ઉપચયઃ-શરીરપુષ્ટિઃ|

Adhikarana guNadoShamayaprakRuteH riShTam (64-65) · Śloka 65

| ગુણદોષમયી યસ્ય સ્વસ્થસ્ય વ્યાધિતસ્ય વા||૬૪|| યાત્યન્યથાત્વં પ્રકૃતિઃ પણ્માસાન્ન સ જીવતિ| |૬૫|

યસ્ય નરસ્ય ગુણમયી-સત્વાદિમયી, પ્રકૃતિર્દોષમયી-વાતાદિમયી, સ્વસ્થસ્યાતુરસ્ય વાઽન્યથાત્વં યાતિ-સ્વભાવં હિત્વા, સષણ્માસાન્ન જીવતિ|

Adhikarana BaktyAdinivartanavataH riShTam (65-66) · Śloka 66

| ભક્તિઃ શીલં સ્મૃતિસ્ત્યાગો બુદ્ધિર્બલમહેતુકમ્||૬૫|| ષડેતાનિ નિવર્તન્તે ષડ્ભિર્માસૈર્મરિષ્યતઃ| |૬૬|

ષડ્ભિર્માસૈર્મરિષ્યતો નરસ્ય ભક્ત્યાદીનિ ષટ્ અહેતુકં-કારણમન્તરેણ, નિર્વર્તન્તે| અહેતુકમિતિ નિવર્તનક્રિયાવિશેષણમ્| ષડિતિ નિયમાર્થમ્| યદા ષડપિ નિવર્તન્તે નૈકૈકં, તદા રિષ્ટમિત્યર્થઃ|

Adhikarana mattavadgattyAdeH riShTam (66) · Śloka 66

| મત્તવદ્ગતિવાક્કમ્પમોહા માસાન્મરિષ્યતઃ||૬૬||

માસેન મરિષ્યતો મત્તવત્-મત્તસ્યેવ, ગતિવાક્કમ્પમોહા ભવન્તિ|

Adhikarana keSotpATanapIDAj~jAnavataH riShTam, kaNThasya riShTam (67) · Śloka 67

નશ્યત્યજાનન્ ષડહાત્કેશલુઞ્ચનવેદનામ્| ન યાતિ યસ્ય ચાહારઃ કણ્ઠં કણ્ઠામયાદૃતે||૬૭||

કચોત્પાટનપીડામવિન્દન્ ષડહાન્નશ્યતિ| યસ્યાહારઃ કણ્ઠામયં વિના કણ્ઠં ન યાતિ, સ ચ ષડહાન્તરે મ્રિયતે|

Adhikarana preShyANAM riShTam ,pretAkRuteH riShTam nidrAyAH riShTam (68) · Śloka 68

પ્રેષ્યાઃ પ્રતીપતાં યાન્તિ પ્રેતાકૃતિરુદીર્યતે| યસ્ય નિદ્રા ભવેન્નિત્યા નૈવ વા ન સ જીવતિ||૬૮||

પ્રેષ્યાઃ-ભૃત્યાઃ, યસ્ય પ્રતીપતાં-વૈપરીત્યં, યાન્તિ, સ નશ્યતિ| યશ્ચ પ્રેતાકાર ઉપલક્ષ્યતે સોઽપિ ન જીવતિ| યસ્ય નરસ્ય નિત્યં-સતતં, નિદ્રા ભવતિ, યસ્ય નૈવ વા-ન કદાચિન્નિદ્રા ભવતિ, સોઽપિ ન જીવતિ|

Adhikarana vaktracaraNacakShuShAM riShTam (69) · Śloka 69

વક્ત્રમાપૂર્યતેઽશ્રૂણાં સ્વિદ્યતશ્વરણૌ ભૃશમ્| ચક્ષુશ્ચાકુલતાં યાતિ યમરાજ્યં ગમિષ્યતઃ||૬૯||

યસ્ય નરસ્યાશ્રૂણાં-અશ્રુસ્રોતસાં, મુખં (વક્રં)- દ્વારં, આપૂર્યતે સ ન જીવતિ| યસ્ય ચરણૌ-ભૃશં-અત્યર્થં, નિર્ન્નિમિત્તં સ્વિદ્યતઃ સ ન જીવતિ| ચક્ષુરિત્યાદિ| યમરાજ્યં યાસ્યતો નયનમાકુલત્વં યાતિ|

Adhikarana BAvAnAM riShTam (70) · Śloka 70

યૈઃ પુરા રમતે ભાવૈરરતિસ્તૈર્ન જીવતિ| |૭૦|

યૈર્ભાવૈઃ-પદાર્થૈઃ, પુરા-પૂર્વં, રમતે-સુખાયતે, તૈઃ પદાર્થૈર્ન રતિર્ભવતિ યસ્ય, સ ન જીવતિ|

Adhikarana sahasA vikArasya riShTam (70-71) · Śloka 71

| સહસા જાયતિ યસ્ય વિકારઃ સર્વલક્ષણઃ||૭૦|| નિવર્તતે વા સહસા, સહસા સ વિનશ્યતિ| |૭૧|

યસ્ય પુંસો વિકારો-જ્વરાદિઃ, સહસા-કારણં વિના, સર્વલક્ષણઃ-સકલલિઙ્ગોપેતો, જાયતે| અથવા તાદૃશો વિકારઃ સહસા-શીઘ્રમેવ, નિવર્તતે-નશ્યતિ| સઃ-પુરુષઃ, સહસા અચિરાદેવ, વિનશ્યતિ|

Adhikarana jvarasya riShTam (71-73) · Śloka 73

અધુના પ્રતિરોગં રિષ્ટં વક્તું સર્વવ્યાધિપ્રધાનસ્ય જ્વરસ્યૈવ તાવદ્વિકૃતિં લિલક્ષયિષુરાહ | જ્વરો નિહન્તિ બલવાન્ ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિકઃ||૭૧|| સપ્રલાપભ્રમશ્વાસઃ ક્ષીણં શૂનં હતાનલમ્| અક્ષામં સક્તવચનં રક્તાક્ષં હૃદિ શૂલિનમ્||૭૨|| સશુષ્કકાસઃ પૂર્વાહ્ણે યોઽપરાહ્ણેઽપિ વા ભવેત્| બલમાંસવિહીનસ્ય શ્લેષ્મકાસસમન્વિતઃ||૭૩||

જ્વરો બલવાનિત્યાદિલક્ષણઃ ક્ષીણાદિલક્ષણં પુરુષં હન્તિ| બલવાન્-હેત્વાદિભિર્બલવદ્ભિર્યુતઃ| ગમ્ભીરઃ-અશેષધાત્વન્તર્ગતઃ| દૈર્ઘરાત્રિકો-દીર્ઘકાલાનુબન્ધી, અન્યે તુ રાત્રિજાગરકારીત્યાહુઃ| દીર્ઘા હિ જાગ્રતો રાત્રિઃ| તથા ચોક્તમ્-"દીર્ઘશ્રાન્તસ્ય યોજનમ્|" ઇતિ| તથા, પ્રલાપાદિયુક્તઃ| કીદૃશમાતુરમ્ ? ક્ષીણં-ધાતુક્ષયયુક્તમ્| તથા, અક્ષામં-સબલમ્, ગ્લાનો ન ભવત્યથ ચ સક્તવચનઃ, તમક્ષામં સક્તવચનમ્| તથા, રક્તનેત્રં હૃદયશૂલાન્વિતમ્ હન્તીતિ યોજ્યમ્| યશ્ચ જ્વરઃ સશૂષ્કકાસઃ પૂર્વાહ્ણેઽથવાઽપરાહ્ણે ભવેત્સ દ્વિવિધોઽપિ હન્તિ| તથા યઃ શ્લેષ્મકાસસમન્વિતો જ્વરો બલમાંસવિહીનસ્ય પુંસઃ સ્યાત્, સ તં નિહન્તિ| ઇતિ રિષ્ટત્રયમેતત્| નનુ ચ, "હેતુભિર્બલિભિર્યુક્તો બહુભિર્બહુલક્ષણઃ| જ્વરઃ પ્રાણાન્તકૃદ્યશ્ચ શીઘ્રમિન્દ્રિયનાશનઃ||" (ચ. ચિ. અ. ૩/૪૯) ઇત્યેષ જ્વરસ્ય રિષ્ટપ્રકારઃ કસ્માન્નોક્તઃ ? ઉચ્યતે| ઉક્તપ્રાય એવાયં બલવાનિતિ વચનાત્|

Adhikarana raktapittasya riShTam (74-76) · Śloka 76

રક્તપિત્તવિકૃતિલક્ષણં રિષ્ટમધિકૃત્યાહ રક્તપિત્તં ભૃશં રક્તં કૃષ્ણમિન્દ્રધનુષ્પ્રભમ્| તામ્રહારિદ્રહરિતં રૂપં રક્તં પ્રદર્શયેત્||૭૪|| રોમકૂપપ્રવિસૃતં કણ્ઠાસ્યહૃદયે સજત્| વાસસોઽરઞ્જનં પૂતિ વેગવચ્ચાતિ ભૂરિ ચ||૭૫|| વૃદ્ધં પાણ્ડુજ્વરચ્ચર્દિકાસશોફાતિસારિણમ્| |૭૬|

રક્તપિત્તમીદૃગ્રૂપં કર્તૃભૂતં નરં હન્તિ| કીદૃક્ ? ભૃશં-અત્યર્થં, રક્તં-લોહિતમ્| તથા, અતિકૃષ્ણમ્| ભૃશશબ્દો હિ દ્વયોરપિ યુજ્યતે| તથા, ઇન્દ્રધનુષપ્રભં-નાનાવર્ણમિત્યર્થઃ| કિલેદૃશે રક્તપિત્તે રસમેદોમજ્જાદિમિશ્રસ્ય રક્તસ્ય સ્રવણાન્નાનાવર્ણત્વં સમ્પદ્યતે| યચ્ચ રક્તપિત્તં કર્તૃભૂતં તામ્રહારિદ્રહરિતં રક્તં ચ રૂપં દૃશ્યમાકાશં વા પ્રદર્શયેત્, તન્નિહન્તિ| યચ્ચ રક્તપિત્તં વિનાઽપિ વર્ણૈ રોમકૂપેભ્યઃ સમસ્તેભ્યઃ પ્રકર્ષેણ વિસૃતં-યાતં પ્રવૃત્તમ્, તચ્ચ નિહન્તિ| તથા, કણ્ઠે મુખે હૃદયે ચ તુલ્યકાલં સજત્-સંશ્લિષ્યત્ સાનુષઙ્ગમ્, તચ્ચ હન્તિ| વાસસોઽરઞ્જનમિતિ વાસસઃ અરઞ્જનમિત્યકારપ્રશ્લેષોઽત્ર બોધ્યઃ| વસ્ત્રસ્ય હિ જીવશોણિતં શુદ્ધશોણિતરૂપત્વાન્ન રઞ્જકમ્| અતસ્તેન રક્તં વસ્ત્રં સમનન્તરં પ્રક્ષાલિતં શુદ્ધં સમ્પદ્યતે, ન રાગયુક્તમ્| તથા હ્યસ્મિન્ વ્યાધૌ રક્તપિતાભ્યાં પરસ્પરમવિભાગાપન્નત્વાદ્વસ્ત્રસ્ય રઞ્જનં પ્રાપ્તમ્| રક્તેન હિ પિત્તસહિતેન વસ્ત્રં રજ્યતે, ન ચ તદ્ધૌતં શુદ્ધં સમ્પદ્યતે| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. ક. અ. ૩/૩૪)- "શુક્લંવા ભાવિતં વસ્ત્રમાવાનં કોષ્ણવારિણા| પ્રક્ષાલિતં વિવર્ણ સ્યાત્પિત્તે, શુદ્ધં તુ શોણિતે||" ઇતિ| તથા, પૂતિ-દુર્ગન્ધિ, તદ્ધિ ધાતૂનુપક્લેદયતિ, ઉપક્લિન્નાનાં ધાતૂનામત્યર્થં દુષ્ટતા, ઇતિ નિહન્ત્યેવ| તથા, [અતિ] વેગવત્-વેગેન નિર્ગત્ય રુદ્ધં પુનર્વેગેન પ્રવર્તત ઇતિ| તથા, ભૂરિ-પ્રભૂતમ્| એવંવિધં ચ રક્તપિત્તં નિહન્તિ| વૃદ્ધં-ઉદ્રિક્તં રક્તપિત્તં સત્, પાણ્ડ્વાદિયુતં નરં હન્તિ|

Adhikarana kAsaSvAsayoH riShTam (76) · Śloka 76

| કાસશ્વાસૌ જ્વરચ્છર્દિતૃષ્ણાતીસારશોફિનમ્||૭૬||

કાસશ્વાસૌ જ્વરાદિપઞ્ચવિધોપદ્રવોપેતં નિહત ઇતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ|

Adhikarana rAjayakShmaNaH riShTam (77) · Śloka 77

યક્ષ્મા પાર્શ્વરુજાનાહરક્તચ્છર્દ્યંસતાપિનમ્| |૭૭|

યક્ષ્મા-રાજયક્ષ્મા, પાર્શ્વરુજાદિયુતં નરં હન્તિ|

Adhikarana CardeH riShTam (77-78) · Śloka 78

| છર્દિર્વેગવતી મૂત્રશકૃદ્ગન્ધિઃ સચન્દ્રિકા||૭૭|| સાસ્રવિટ્પૂયરુક્કાસશ્વાસવત્યનુષઙ્ગિણી| |૭૮|

છર્દિર્હન્તિ,| કીદૃક્ ? વેગવતી,-મહતા વેગેન પ્રવર્તમાના| તથા, મૂત્રશકૃતોરિવ ગન્ધો યસ્યાઃ સા, "ઉપમાનાચ્ચ" ઇતિ ગન્ધસ્યેદાદેશઃ| તથા, સચન્દ્રિકા-જલતૈલબિન્દુસંસ્થાના ચન્દ્રિકોચ્યતે| તથા, સહાસ્રેણ વર્તતે વિટ્ સાસ્રવિટ્| સાસ્રવિટ્ ચ પૂયશ્ચ રુક્ ચ કાસશ્ચ શ્વાસશ્ચ, તે વિદ્યન્તે યસ્યાં સૈવમ્| તથા, આનુષઙ્ગિણી-દીર્ઘકાલાનુવર્તિની|

Adhikarana tRuShNAyAH riShTam (78) · Śloka 78

| તૃષ્ણાઽન્યારોગક્ષપિતં બહિર્જિહ્વં વિચેતનમ્||૭૮||

તૃષ્ણેદૃશં નરં હન્તિ| કીદૃશમ્ ? અપરરોગેણ ક્ષપિતં-કર્ષિતમ્| બહિર્જિહ્વં-બાહ્યતો જિહ્વાં નિઃસારયન્તમ્| તથા, વિચેતનમ્| એતત્સમુદિતં રિષ્ટલક્ષણમ્|

Adhikarana madAtyayasya riShTam (79) · Śloka 79

મદાત્યયોઽતિશીતાર્તં ક્ષીણં તૈલપ્રભાનનમ્| |૭૯|

મદાત્યયોઽતિશયેન શીતપીડિતં ક્ષીણં તૈલપ્રભમુખં ચ નરં હન્તિ|

Adhikarana arSasAM riShTam (79-80) · Śloka 80

| અર્શાંસિ પાણિપન્નાભિગુદમુષ્કાસ્યશોફિનમ્||૭૯|| હૃત્પાર્શ્વાઙ્ગરુજાછર્દિપાયુપાકજ્વરાતુરમ્| |૮૦|

અર્શાંસિ પાણ્યાદિશોફયુતં હૃદ્રુજાદ્યાતુરં નરં ઘ્નન્તિ, ઇતિ વચનવિપિરિણામેવ સમ્બન્ધઃ| હૃદાદીનાં રુજા સમ્બન્ધઃ| હૃત્પાર્શ્વાઙ્ગરુજા ચ છર્દિશ્ચ પાયુપાકશ્ચ જ્વરશ્ચ તૈરાતુરં-પીડિતમ્|

Adhikarana atIsArasya riShTam (80-84) · Śloka 84

અતીસારવિકૃતિમાહ | અતીસારો યકૃત્પિણ્ડમાંસધાવનમેચકૈઃ||૮૦|| તુલ્યસ્તૈલઘૃતક્ષીરદધિમજ્જવસાસવૈઃ| મસ્તુલુઙ્ગમષીપૂયવેસવારામ્બુમાક્ષિકૈઃ||૮૧|| અતિરક્તાસિતસ્નિગ્ધપૂત્યચ્છઘનવેદનઃ| કર્બુરઃ પ્રસ્રવન્ ધાતૂન્ નિષ્પુરીષોઽથવાઽતિવિટ્||૮૨|| તન્તુમાન્ મક્ષિકાક્રાન્તો રાજીમાંશ્ચન્દ્રકૈર્યુતઃ| શીર્ણપાયુવલિં મુક્તનાલં પર્વાસ્થિશૂલિનમ્||૮૩|| સ્રસ્તપાયું બલક્ષીણમન્નમેવોપવેશયન્| સતૃટ્શ્વાસજ્વરચ્ચર્દિદાહાનાહપ્રવાહિકઃ||૮૪||

અતીસારો યકૃત્પિણ્ડાદિભિર્માક્ષિકાન્તૈસ્તુલ્યો હન્તિ| મેચકો-નીલવર્ણઃ| અતિરક્તાસિતસ્નિગ્ધપૂત્યચ્છશ્ચાસૌ ઘનવેદનશ્ચ, ઇતિ કર્મધારયઃ| કર્બુરો-નાનાવર્ણઃ| કસ્માત્પુનરનેકવર્ણઃ ? યસ્માદ્ધાતૂન્-રક્તમાંસાદીન્ સ્રવતિ, અત એવાહ-ધાતુન્ પ્રસ્રવન્| લક્ષણેઽત્ર શતૃપ્રત્યયઃ, ધાતુપ્રસ્રવણેન હિ હેતુના નાનાવર્ણત્વં લક્ષ્યતે| તથા, નિષ્પુરીષઃ-પુરીષરહિતઃ| અથવા, અતિવિટ્-બહુપુરીષઃ| તથા, તન્તુમાન્ મક્ષિકાક્રાન્તો રાજીમાંશ્ચન્દ્રકૈર્યુતશ્ચ| ઈદૃશોઽતીસારો વક્ષ્યમાણં નરં હન્તિ| શીર્ણા ગુદવલયો યસ્ય તમ્| [તથા,] મુક્તો નાલો-નાલક ઇવ, યસ્ય તં મુક્તનાલં,-મુક્તબન્ધનમિત્યર્થઃ| તથા, પર્વાસ્થિશૂલો વિદ્યતે યસ્ય તમ્| તથા, સ્રસ્તપાયું-સ્થાનાચ્ચ્યુતગુદમ્| તથા, બલેન ક્ષીણમ્| પુનઃ પ્રકૃતત્વાદતીસારો વિશિષ્યતે| અન્નમેવાપક્વમુપવેશ્યન્ સહ તૃડાદિભિઃ સપ્તભિરુપદ્રવૈર્યુક્તઃ પૂર્વોક્તવિશેષણમાતુરં હન્તિ|

Adhikarana aSmaryAH riShTam (85) · Śloka 85

અશ્મરી શૂનવૃષણં બદ્ધમૂત્રં રૂજાર્દિતમ્| |૮૫|

અશ્મરી શૂનવૃષણાદિયુક્તં નરં હન્તિ|

Adhikarana pramehasya riShTam (85) · Śloka 85

| મેહસ્તૃડ્દાહપિટિકામાંસકોથાતિસારિણમ્||૮૫||

મેહઃ-પ્રમેહઃ, તૃડાદ્યુપદ્રવયુક્તં નરં હન્તિ|

Adhikarana piTikAyAH riShTam (86-87) · Śloka 87

પિટિકા મર્મહૃત્પૃષ્ઠસ્તનાંસગુદમૂર્દ્ધગાઃ| પર્વપાદકરસ્થા વા મન્દોત્સાહં પ્રમેહિણમ્||૮૬|| સર્વં ચ માંસસઙ્કોથદાહતૃષ્ણામદજ્વરૈઃ| વિસર્પમર્મસંરોધહિધ્માશ્વાસભ્રમક્લમૈઃ||૮૭||

પિટિકા મર્માદિગા અથવા પર્વાદિસ્થા મન્દોત્સાહં પ્રમેહાતુરં ઘ્નન્તિ| સર્વં ચ નરં માંસસઙ્કોથાદિભિઃ ક્લમાન્તૈર્યુક્તં પિટિકા ઘ્નન્તિ|

Adhikarana gulmasya riShTam (88-89) · Śloka 89

ગુલ્મઃ પૃથુપરીણાહો ઘનઃ કૂર્મ ઇવોન્નતઃ| સિરાનદ્ધો જ્વરચ્છર્દિહિધ્માધ્માનરુજાન્વિતઃ||૮૮|| કાસપીનસહૃલ્લાસશ્વાસાતીસારશોફવાન્| |૮૯|

ગુલ્મઃ પૃથુપરીણાહો યાવચ્છોફવાન્ હન્તિ નરમ્|

Adhikarana udarasya riShTam (89-91) · Śloka 91

ઇદાનીમુદરવ્યાધિનિમિત્તં રિષ્ટમાહ | વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહશ્વાસશોફહિધ્માજ્વરભ્રમૈઃ||૮૯|| મૂર્ચ્ચાચ્ચર્દ્યતિસારૈશ્ચ જઠરં હન્તિ દુર્બલમ્| શૂનાક્ષં કુટિલોપસ્થમુપક્લિન્નતનુત્વચમ્||૯૦|| વિરેચનહૃતાનાહમાનહ્યન્તં પુનઃ પુનઃ| |૯૧|

વિણ્મૂત્રાદિભિરતીસારાન્તૈરુપદ્રવૈર્હેતુભૂતૈર્જઠરં ચ કર્તૃભૂતમાતુરં હન્તિ| કીદૃશમ્ ? દુર્બલં-હીનબલમ્| તથા, શૂને અક્ષિણી યસ્ય તમ્| "બહુવ્રીહૌ સક્થ્યક્ષ્ણોઃ" ઇતિ ષચ્| [ તથા ] કુટિલ ઉપસ્થો-બસ્તિમેઢ્રવૃષણાદિરૂપો, યસ્ય તમ્| તથા, ઉપક્લિન્ને દેહત્વચૌ યસ્ય તમ્| [ તથા, ] વિરેચનેન હૃત આનાહો યસ્ય તમપિ મુહુર્મુહુરાનહ્યન્તમ્|

Adhikarana pANDurogasya riShTam (91) · Śloka 91

પાણ્ડુરોગરિષ્ટમાહ | પાણ્ડુરોગઃ શ્વયથુમાન્ પીતાક્ષિનખદર્શનમ્||૯૧||

પાણ્ડુરોગઃ શ્વયથુયુતઃ પીતાક્ષિનખદર્શનમાતુરં હન્તિ|

Adhikarana SoPasya riShTam (92-93) · Śloka 93

શોફરિષ્ટં બ્રૂતે તન્દ્રાદાહારુચિચ્છર્દિમૂર્ચ્છાધ્માનાતિ સારવાન્| અનેકોપદ્રવયુતઃ પાદાભ્યાં પ્રસૃતો નરમ્||૯૨|| નારીં શોફો મુખાદ્ધન્તિ કુક્ષિગુહ્યાદુભાવપિ| રાજીચિતઃ સ્રવંશ્છર્દિ જ્વરશ્વાસાતિ સારિણમ્||૯૩||

તન્દ્રાદિયુક્તઃ શોફોઽનેકૈરુપદ્રવૈઃ- જ્વરશ્વાસાદિભિઃ યુતઃ પાદતઃ પ્રસૃતો નરં હન્તિ| મુખાત્પસૃતઃ શોફઃ પૂર્વોક્તવિશેષણયુક્તો નારીં હન્તિ| કુક્ષિગુહ્યાત્પ્રસૃત ઉભવપિ સ્ત્રીપુંસૌ, હન્તિ| તથા રાજીચિતો-યથાસ્વં દોષવર્ણાભી રેખાભિર્વ્યાપ્તઃ, તથા સ્રવન્- યથાદોષં સ્રુતિં કુર્વન્ , છર્દ્યાદિયુતં પુરુષં હન્તિ|

Adhikarana jvarAtIsArayoH riShTam (94-96) · Śloka 96

જ્વરાતિસારૌ શોફાન્તે શ્વયથુર્વા તયોઃ ક્ષયે| દુર્બલસ્ય વિશેષેણ જાયન્તેઽન્તાય દેહિનઃ||૯૪|| શ્વયથુર્યસ્ય પાદસ્થઃ પરિસ્રસ્તે ચ પિણ્ડિકે| સીદતઃ સક્થિની ચૈવ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્||૯૫|| આનનં હસ્તપાદં ચ વિશેષાદ્યસ્ય શુષ્યતઃ| શૂયેતે વા વિના દેહાત્સ માસાદ્યાતિ પઞ્ચતામ્||૯૬||

જ્વરાતિસારૌ સ્વતન્ત્રસ્ય શોફસ્યાન્તે- અવસાને, જાયેતે| અથવા શ્વયથુસ્તયોઃ- જ્વરાતિસારયોઃ , ક્ષયે જાયતે| એવં જ્વરાતિસારશોફા યસ્ય શરીરિણો જાયન્તે તસ્ય તેઽન્તાય- મૃત્યવે, જાયન્તે| દુર્બલસ્ય વિશેષેણન્તાય, શીઘ્રકારિત્વાત્| શ્વયથુઃ પાદસ્થો યસ્ય પિણ્ડિકે ચ પરિસ્રસ્તે- સ્થાનાચ્ચ્યુતે ,સક્થિની ચ સીદતઃ- સાદં ગચ્છતઃ , તં- તાદૃશં નરં , વૈદ્યો વર્જયેત્| મુખં હસ્તચરણં ચ યસ્યૈતે વિશેષેણ શુષ્યતઃ , દેહં વિના વા યસ્ય શૂયેતે, સ આતુરો માસેન પઞ્ચતાં- પઞ્ચમહાભૂતસમત્વં , યાતિ|

Adhikarana visarpasya riShTam (97) · Śloka 97

વિસર્પઃ કાસવૈવર્ણ્યજ્વરમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગવાન્| ભ્રમાસ્યશોફહૃલ્લાસદેહસાદાતિસારવાન્||૯૭||

વિસર્પઃ કાસાદિમાન્ હન્તિ|

Adhikarana kuShTasya riShTam (98) · Śloka 98

કુષ્ટં વિશીર્યમાણાઙ્ગં રક્તનેત્રં હતસ્વરમ્| મન્દાગ્નિં જન્તુભિર્જુષ્ટં હન્તિ તૃષ્ણાતિસારિણમ્||૯૮||

કુષ્ટં ચ કર્તૃ વિશીર્યમાણાઙ્ગાદિયુક્તં નરં હન્તિ| વિશીર્યમાણાઙ્ગં- કોથવચ્છરીરમ્|

Adhikarana vAtavyAdeH riShTam (99) · Śloka 99

વાયુઃ સુપ્તત્વચં ભુગ્નં કમ્પશોફરુજાતુરમ્| |૯૯|

વાયુઃ સુપ્તત્વગાદિયુક્તં નરં હન્તિ|

Adhikarana vAtaraktasya riShTam (99-100) · Śloka 100

| વાતાસ્રં મોહમૂર્ચ્છાયમદાસ્વપ્નજ્વરાન્વિતમ્||૯૯|| શિરોગ્રહારુચિશ્વાસસઙ્કોચસ્ફોટકોથવત્| |૧૦૦|

વાતાસ્રં- વાતરક્તં મોહાદિયુતં હન્તિ|

Adhikarana sarvAmayAnAM riShTam (100-101) · Śloka 101

| શિરોરોગારુચિશ્વાસમોહવિડ્ભેદતૃડ્ભ્રમૈઃ||૧૦૦|| ઘ્નન્તિ સર્વામયાઃ ક્ષીણસ્વરધાતુબલાનલમ્| |૧૦૧|

શિરોરોગેતિ| સર્વે ચ તે આમયાશ્ચ તે (શીરોરોગદિભિઃ) ક્ષીણસ્વરાદિકં નરં ઘ્નન્તિ|

Adhikarana alpasyApirogasya riShTam (101-102) · Śloka 102

| વાતવ્યાધિરપસ્મારી કુષ્ઠી રક્ત્યુદરી ક્ષયી||૧૦૧|| ગુલ્મી મેહી ચ તાન્ ક્ષીણાન્ વિકારેઽલ્પેઽપિ વર્જયેત્| |૧૦૨|

વાતાખ્યો વ્યાદિર્યસ્ય સ નરઃ તથાઽપસ્મારવાન્ કુષ્ઠવાન્ રક્તપિત્તી જઠરી ક્ષયવાન્ ગુલ્મવાન્ પ્રમેહી ચ, તાન્- એતાન્ પુરુષાન્ , ક્ષીણાન્ સતોઽલ્પેઽપિ વિકારે સતિ વર્જયેત્||

Adhikarana Aturasya riShTam (102-103) · Śloka 103

| બલમાંસક્ષયસ્તીવ્રો રોગવૃદ્ધિરરોચકઃ||૧૦૨|| યસ્યતુરસ્ય લક્ષ્યન્તે ત્રીન્ પક્ષન્ન સ જીવતિ| |૧૦૩|

બલમાંસયોરત્યન્તં ક્ષયઃ રોગસ્ય વૃદ્ધિઃ તથાઽરોચકઃ એતે યસ્યાતુરસ્ય લક્ષ્યન્તે- ઉપલભ્યન્તે, સ ત્રીન્ પક્ષાન્- સાર્ધં માસં , ન જીવતિ|

Adhikarana vAtAShThIlAyAH riShTam (103-104) · Śloka 104

| વાતાષ્ઠીલાઽતિસંવૃદ્ધા તિષ્ટન્તી દારુણા હૃદિ||૧૦૩|| તૄષ્ણયા નુ પરીતસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| |૧૦૪|

વાતાષ્ઠીલાઽત્યન્તં પ્રવૃદ્ધા હૃદિ તિષ્ઠન્તી દારુણા- અતિરુક્વરી , તૃષાયુક્તસ્ય પુંસઃ શીઘ્રમેવ જીવિતહારિણી ભવતિ|

Adhikarana vAyoH riShTam (104-108) · Śloka 108

| શૈથિલ્યં પિણ્ડિકે વાયુર્નીત્વા નાસાં ચ જિહ્મતામ્||૧૦૪|| ક્ષીણાત્યાયમ્ય મન્યે વા સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| નાભીગુદાન્તરં ગત્વા વઙ્ક્ષ્ણૌ વા સમાશ્રયન્||૧૦૫|| ગૃહીત્વા પાયુહૃદયે ક્ષીણદેહસ્ય વા બલી| મલાન્ બસ્તિશિરો નાભિં વિબદ્ધ્ય જનયન્ રુજમ્||૧૦૬|| કુર્વન્ વઙ્ક્ષ્ણયોઃ શૂલં તૃણાં ભિન્નપુરીષતામ્| શ્વાસં વા જનયન્ વાયુર્ગૃહીત્વા ગુદવઙ્ક્ષ્ણમ્||૧૦૭|| વિતત્ય પર્શુકાગ્રાણિ ગૃહીત્વોરશ્ચ મારુતઃ| સ્તિમિતસ્યાતતાક્ષસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૧૦૮||

વાયુહ્ પિણ્ડિકે શૈથિલ્યં નીત્વા તથા નાસાં જિહ્મતાં- કુટિલતાં નીત્વા તથા ક્ષીણસ્ય નરસ્ય મન્યે વા આયમ્ય આયામયિત્વા દ્રાગ્ જીવિતં મુષ્ણાતિ||વાયુર્નાભીગુદયોરનન્તરં- મધ્યં ગત્વા વઙ્ક્ષ્ણૌ વા સમાશ્રયન્ જીવિતં મુષ્ણાતિ| બલી વા પવનઃ પાયું હૃદયં ચ ગૃહીત્વા અવષ્ટભ્યઃ , ક્ષીણદેહસ્ય પુંસઃ સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| વાયુર્મલાન્ વિબધ્દ્ય- સન્નિરુધ્દ્ય , બસ્તિશિરોનાભિં ચ વિબધ્દ્ય રુજં જનયન્ સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| વાયુર્વઙ્ક્ષણયોઃ શૂલં તથા તૃષ્ણાં કુર્વન્ ભિન્નપુ્રીષતાં ચ વિદધથવા શ્વાસં જનયન્ ગુદં વઙ્ક્ષણૌ ચ ગૃહીત્વા સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| મારુતઃ પર્શુકાનાં- પાર્શ્વસ્થ્નાં , અગ્રાણિ- પ્રાન્તાનિ , વિતત્યપ્રસ્તાર્ય , તથોરઃ- વક્ષો , ગૃહીત્વા સ્તિમિતસ્ય- આર્દ્રતાં ગતસ્ય સખેદસ્ય નિશ્ચલસ્ય વા , તથા આતતાક્ષસ્ય- પ્રસારિતનેત્રસ્ય , સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્|

Adhikarana mumUrShoH riShTam (109) · Śloka 109

સહસા જ્વરસન્તાપસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા બલક્ષયઃ| વિશ્લેષણં ચસન્ધીનાં મુમૂર્ષોરુપજાયતે||૧૦૯||

સહસા- ઝટિત્યેવ , જ્વરસન્તાપઃ , તથા તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા બલક્ષયઃ સન્ધિવિશ્લેષશ્ચ , ઇત્યેતન્મુમૂર્ષોઃ- સદ્યો મરિષ્યતો જાયતે|

Adhikarana SleShmajvaropataptasya riShTam (110) · Śloka 110

ગોસર્ગે વદનાદ્યસ્ય સ્વેદઃ પ્રચ્યવતે ભૃશમ્| લેપજ્વરોપતપ્તસ્ય દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૧૧૦||

ગોસર્ગે- ગવાં મોક્ષકાલે પ્રત્યૂષસિ , લેપજ્વરેણ- શ્લેષ્મજ્વરેણોપતપ્તસ્ય યસ્યવદનાત્ સ્વેદઃ પ્રચ્યવતે , તસ્ય દુર્લભં જીવિતમ્| દુર્લભમિતિ '' ઈષદ્દુઃસુષુ" ઇત્યાદિના ખલ્| " ન સુન્દુર્ભ્યાં '' ઇતિ નુમ્નિષેધઃ| નનુ ,રિષ્ટાનાં નિશ્ચિતાનામિહાભિધાનપ્રસ્તાવાત્ કિમિદમનિશ્ચિતમુક્તં દુર્લભમિતિ? મૈવમ્| એકાન્તિક એવાર્થોઽયં હિ દુર્લભશબ્દઃ| તથા ચ વાલ્મીકિના જગદે- " પુત્ર વીક્ષસ્વ પિતરં સુહૃષ્ટં ચ કુરુ પ્રિયં| દિર્લભં જીવિતં હ્યસ્ય પુનઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ||" ઇતિ| તસ્માદ્દુર્લભશબ્દસ્ય નાસ્તિ જીવિતમિત્યેષ નિશ્ચિત એવાર્થઃ પ્રસિધ્દઃ|

Adhikarana masUrikAyAH riShTam (111) · Śloka 111

પ્રવાલગુલિકાભાસા યસ્ય ગાત્રે મસૂરિકાઃ| ઉત્પદ્યાશુ વિનશ્યન્તિ ન ચિરાત્સ વિનશ્યતિ||૧૧૧||

મસૂરિકાઃ- મસૂરસંસ્થાનાઃ પિટિકાઃ પ્રવાલગુટિકાસદૃશા યસ્ય શરીર ઉત્પદ્ય શીઘ્રં વિનશ્યન્તિ , સ નરો દ્રાગેવ વિનશ્યતિ|

Adhikarana visPoTAnAM riShTam (112) · Śloka 112

મસૂરવિદલપ્રખ્યાસ્તથા વિદૃમસન્નિભાઃ| અન્તર્વક્રાઃ કિણાભાશ્ચ વિસ્ફોટા દેહનાશનાઃ||૧૧૨||

મસૂરવિદલાકારાઃ , તથા પ્રવાલસદ્undefinedૃશાઃ , તથાઽન્તઃ- મધ્યે , વક્રં- મુખં , યેષાં તે , તથા કિણાભાઃ , એતે ચતુષ્પ્રકારા અપિ વિસ્ફોટા દેહસ્ય નાશનાઃ|

Adhikarana kAmalAyAH riShTam (113) · Śloka 113

કામલાઽક્ષ્ણોર્મુખં પૂર્ણં શઙ્ખયોર્મુક્તમાંસતા| સન્ત્રાસશ્ચોષ્ણતાઽઙ્ગે ચ યસ્ય તં પરિવર્જયેત્||૧૧૩||

યસ્યાક્ષ્ણોઃ કામલા- પીતાભાસત્વં ભવતિ , મુખં પૂર્ણં- સ્વાભાવિકમ્, શઙ્ખયોર્મુક્તમાંસત્વમ્ , સન્ત્રાસઃ , ઉષ્ણતા ચાઙ્ગે ભવતિ , તમાતુરં વર્જયેત્- અયશઃ પરિહૃતયે ન ચિકિત્સેત્|

Adhikarana vighRuShTasya riShTam (114) · Śloka 114

અકસ્માદનુધાવચ્ચ વિઘૃષ્ટં ત્વક્સમાશ્રયમ્| ||૧૧૪||

અકસ્માત્- કારણં વિના , ત્વક્સમાશ્રયં વિઘૃષ્ટં યસ્યાનુધાવચ્ચ લક્ષ્યતેન્ તમપિ વૈદ્યો વર્જયેત્|

Adhikarana vraNAnAM riShTam (1-116) · Śloka 116

(ચન્દનોશીરમદિરાકુણપધ્વાઙ્ક્ષગન્ધયઃ| શૈવાલકુક્કુટશિખાકુઙ્કુમાલમષીપ્રભાઃ||૧|| અન્તર્દાહા નિરૂષ્માણઃ પ્રાણનાશકરા વ્રણાઃ| ) યો વાતજો ન શૂલાય મર્મજશ્ચ રુજે ન યઃ| અચૂર્ણશ્ચૂર્ણકીર્ણાભો યત્રાકસ્માચ્ચ દૃશ્યતે||૧૧૫|| રૂપં શક્તિધ્વજાદીનાં સર્વાંસ્તાન્વર્જયેદ્વ્રણાન્| |૧૧૬|

યો વ્રણો વાતજો લિઙ્ગાનુમિતઃ શૂલાય ન ભવતિ , પિત્તજો ન દાહાય , કફજશ્ચ ન પૂયાય , મર્મજશ્ચ ન પીડાયૈ| તથા , યસ્મિન્ વ્રણેઽચૂર્ણશ્ચૂર્ણેનાકીર્ણાભઃ- ચૂર્ણવ્યાપ્ત ઇવ દૃશ્યતે| તથા યસ્મિન્ વ્રણે કારણં વિના- અકસ્માત્ , રૂપં શક્તિધ્વજાદીનાં દૃશ્યતે| આદિશબ્દેન શલ્યતોમરાદિપરિગ્રઃ| તાન્ સર્વાન્ વ્રણાન્ વર્જયેત્|

Adhikarana Bagandarasya riShTam (116) · Śloka 116

| વિણ્મૂત્રમારુતવહં કૃમિણં ચ ભગન્દરમ્||૧૧૬||

વિણ્મૂત્રમારુતા યેન નિઃસરન્તિ કૃમિજુષ્ટશ્ચ યઃ તં ચ ભગન્દરં વર્જયેત્| કૃમિણમિતિ "પમદિત્વાત્"(`લોમાદિપામાદિપિચ્છાદિભ્યઃ શનેલચઃ|') નપ્રત્યયઃ|

Adhikarana jAnuGaTTanAdi riShTam (117) · Śloka 117

ઘટ્ટયન્ જાનુના જાનુ પાદાવુદ્યમ્ય પાતયન્| યોઽપાસ્યતિ મુહુર્વક્રમાતુરો ન સ જીવતિ||૧૧૭||

યશ્ચાતુરો જાનુના જાનુ ઘટ્ટયન્ તથા પાદાવુદ્યમ્ય-ઉત્ક્ષિપ્ય, પાતયન્- સઙ્ક્ષિપન્ , મુહુર્મુહુરાત્મીયં વક્રં- મુખં, અપાસ્યતિ-કારણં વિનાઽન્યત્ર નયતિ, સ ન જીવતિ|

Adhikarana Aturasya lakShaNaviSeShAdi (118-120) · Śloka 120

દન્તૈશ્છિન્દન્નખાગ્રાણિ તૈશ્ચ કેશાંસ્તૃણાનિ ચ| ભૂમિં કાષ્ઠેન વિલિખન્ લોષ્ટં લોષ્ટેન તાડયન્||૧૧૮|| હૃષ્ટરોમા સાન્દ્રમૂત્રઃ શુષ્કકાસી જ્વરી ચ યઃ| મુહુર્હસન્ મુહુઃક્ષ્વેડન્ શય્યાં પાદેન હન્તિ યઃ||૧૧૯|| મુહુશ્છિદ્રાણિ વિસૃશન્નાતુરો ન સ જીવતિ| |૧૨૦|

યશ્ચાતુરો હૃષ્ટરોમા સાન્દ્રમૂત્રઃ તથા શુષ્કકાસી તથા જ્વરી , સ ઇદમિદં કુર્વન્ન જીવતિ| કિં તત્ ? ઇત્યાહ- દન્તૈશ્છિન્દનખાગ્રાણિ, તથા તૈરેવ- દન્તૈઃ , કેશાંશ્છિન્દન્, તથા- તૃણાનિ છિન્દન્ , તથા ભુવં કાષ્ઠેન વિલિખન્ , લોષ્ટમપરલોષ્ટેન તડયન્, મુહુઃ પુનઃપુનર્હસન્ ,તથા મુહુઃ ક્ષ્વેડન્- શબ્દં કુર્વન્ , મુહુઃ શય્યાં પાદેન યો હન્તિ , તથા છિદ્રાણિ- અપરાધાન્ વિમૃશન્- ઘોષયન્| કેચિદ્વ્યાચક્ષતે,- છિદ્રાણિ-નાસિકાદીનિ, વિમૃશન્- સંસ્પૃશન્, ઇતિ|

Adhikarana muKe tilakAdi lakShaNaviSeShAdi (120-121) · Śloka 121

| મૃત્યવે સહસાઽઽર્તસ્ય તિલકવ્યઙ્ગવિપ્લવઃ||૧૨૦|| મુખે, દન્તનખે પુષ્પં, જઠરે વિવિધાઃ સિરાઃ| |૧૨૧|

અર્તસ્ય-આતુરસ્ય, સહસા જાતો મુખે-વદને, તિલકવ્યઙ્ગવિપ્લવો મૃત્યવે-મરણાય| તથા, દન્તાશ્ચ નખાશ્ચ દન્તનખં, તસ્મિન્ દન્તનખે, સહસા પુષ્પં જાતમાતુરસ્ય મૃત્યવે| તથા, જઠરે સહસા વિવિધાઃ-નાનાવિધા વર્ણેન સંસ્થાનેન ચ, સિરા જાતા આર્તસ્ય મૃત્યવે-મરણં સૂચયન્તીત્યર્થઃ|

Adhikarana urdhvaSvAsAdi lakShaNaviSeShAdi (121-122) · Śloka 122

| ઊર્ધ્વશ્વાસં ગતોષ્માણં શૂલોપહતવઙ્ક્ષણમ્||૧૨૧|| શર્મ ચાનધિગચ્છન્તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્| |૧૨૨|

ઊર્ધ્વશ્વાસાદિમન્તમાતુરં સુમતિવર્જયેત્-ન ચિકિત્સેત્|

Adhikarana vikAravardhanAdi lakShaNaviSeShAdi (122-123) · Śloka 123

| વિકારા યસ્ય વર્ધન્તે પ્રકૃતિઃ પરિહીયતે||૧૨૨|| સહસા સહસા તસ્ય મૃત્યુર્હરતિ જીવિતમ્| |૧૨૩|

વિકારાઃ-જ્વરાદયઃ, યસ્યાતુરસ્યાકસ્માદ્વર્ધન્તે| પ્રકૃતિઃ-સ્વભાવઃ, પરિહીયતે| યથા, શૂરઃ કાતરઃ સ્યાત્, દાતા વા તૃષ્ણાવાન્, ઇત્યાદિ| અથવા, પ્રકૃતિઃ-વાતાદિઃ, તેન વાતપ્રકૃતિઃ પિત્તપ્રકૃતિર્ભવેત્, ઇત્યાદિ| તસ્ય સહસા-શીઘ્રમેવ, જીવિતં મૃત્યુર્હરતિ|

Adhikarana auShadhasaMpAdanASakyatvaM (123-124) · Śloka 124

| યમુદ્દિશ્યાતુરં વૈદ્યઃ સમ્પાદયિતુમૌષધમ્||૧૨૩|| યતમાનો ન શક્નોતિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્| |૧૨૪|

યમાતુરમુદ્દિશ્ય ભિષગ્યતમાન ઔષધં સમ્પાદયિતું ન શક્નોતિ, તસ્ય દુર્લભં જીવિતમ્|

Adhikarana yogyauShadhasidhyaBAve aSakyatvaM (124-125) · Śloka 125

| વિજ્ઞાતં બહુશઃ સિદ્ધં વિધિવચ્ચાવચારિતમ્||૧૨૪|| ન સિધ્યત્યૌષધં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્| |૧૨૫|

યસ્યાતુરસ્યૌષધં વિજ્ઞાતં બહુશઃ સિદ્ધં વિધાનેન ચોપયુક્તં ન સિધ્યતિ, તસ્ય ચિકિત્સિતં નાસ્તિ|

Adhikarana auShadhAdivarNAderviparyaye aSakyatvaM (125-126) · Śloka 126

| ભવેદ્યસ્યૌષધેઽન્ને વા કલ્પ્યમાને વિપર્યયઃ||૧૨૫|| અકસ્માદ્વર્ણગન્ધાદેઃ સ્વસ્થોઽપિ ન સ જીવતિ| |૧૨૬|

યસ્યૌષધે-કષાયઘૃતલેહાદૌ, તથાઽન્ને-ભક્તસૂપાદિકે, વા કલ્પ્યમાને વિપર્યયઃ-અન્યથાસમ્પત્તિર્વર્ણગન્ધરૂપાદેઃ, અકસ્માત્-નિમિત્તં વિનાઽપિ ભવેત્, સ સ્વસ્થોઽપિ ન જીવતિ|

Adhikarana nivAte sendhanajyotyupaSamane aSakyatvaM ,atimAtraBAjanapatane aSakyatvaM (126-127) · Śloka 127

| નિવાતે સેન્ધનં યસ્ય જ્યોતિશ્ચાપ્યુપશામ્યતિ||૧૨૬|| આતુરસ્ય ગૃહે યસ્ય ભિદ્યન્તે વા પતન્તિ વા| અતિમાત્રમમત્રાણિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૧૨૭||

યસ્ય ચાતુરસ્ય ગૃહે નિવાત ઇન્ધનસહિતં જ્યોતિઃ-અગ્ન્યાદિરૂપં શામ્યતિ, તસ્ય દુર્લભં જીવિતમ્| યસ્ય ચાતુરસ્ય ગૃહેઽમત્રાણિ-ભાજનાનિ, અતિમાત્રં-અત્યન્તં ભિદ્યન્તે, અથવા પતન્તિ, તસ્ય દુર્લભં જીવિતમ્|

Adhikarana sahasA rogamuktau aSakyatvaM (128) · Śloka 128

યં નરં સહસા રોગો દુર્બલં પરિમુઞ્ચતિ| સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે||૧૨૮||

યં નરં દુર્બલં સંશયપ્રાપ્તં સન્તં સહસા-ઝટિત્યેવ, રોગો મુઞ્ચતિ તસ્ય નરસ્યાત્રેયો જીવિતં સંશયપ્રાપ્તં મન્યતે-પ્રતિપદ્યતે|

Adhikarana pRuShTe~api maraNakathananiShedhaH (129) · Śloka 129

કથયેન્ન ચ પૃષ્ટોઽપિ દુઃશ્રવં મરણં ભિષક્| ગતાસોર્બન્ધુમિત્રાણાં ન ચેચ્ચેત્તં ચિકિત્સિતુમ્||૧૨૯||

ગતાસોર્બન્ધુમિત્રાણિ તેષામ્, પ્રકૃતત્વાદ્ગતાસુસમ્બન્ધિ મરણં દુઃશ્રવં પૃષ્ટોઽપિ વૈદ્યો ન કથયેત્, કિમુતાપૃષ્ટઃ ? તથા હિ વૈદ્યોક્તાદ્દુઃશ્રવમરણશબ્દશ્રવણાત્ સન્તાપ ઉત્પદ્યતે તત્સુહૃદામ્| એવં ચ ભિષજઃ પરોપતાપકરણાત્ પાપેન યોગઃ સ્યાત્| ન ચ તં-ગતાસું, ચિકિત્સિતું વૈદ્ય ઇચ્ચેત્| તથાવિધાતુરચિકિત્સનાદ્ધિ વૈદ્યસ્યાયશઃસંયોગઃ સ્યાત્| ગતાસોરિતિ ભાવિનિભૂતવદુપચારાદ્ભવિષ્યતિ ક્તો વૈદ્યઃ| યથા-"વૃષ્ટો દેવઃ સમ્પન્નાઃ શાલયઃ" ઇતિ|

Adhikarana yamadUtAdiBirauShadhavIryanASaH (130) · Śloka 130

ચિકિત્સાનૈષ્ફલ્યાચ્ચ તં નોપક્રમેદિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ યમદૂતપિશાચાદ્યૈયત્પરાસુરુપાસ્યતે| ઘ્નદ્ભિરૌષધવીર્યાણિ તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્||૧૩૦||

યમદૂતપિશાચરક્ષઃપ્રભૃતિભિઃ, યત્-યસ્માત્, પરાસુઃ ગતાસુઃ, ઉપાસ્યતે-સેવ્યતે| કિમ્ભૂતૈઃ ? ઔષધાનાં-રસાયનાદીનાં, વીર્યાણિ-શક્તિઃ, ઘ્નદ્ભિઃ-યથાયથં વ્યાધિપ્રશમનસામર્થ્યમન્યથા કુર્વદ્ભિઃ| તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્|

Adhikarana riShTaj~jAnAvaSyakatA (131) · Śloka 131

આયુર્વેદફલં કૃત્સ્નં યદાયુર્જ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્| રિષ્ટજ્ઞાનાદૃતસ્તસ્માત્સર્વદૈવ ભવેદ્ભિષક્||૧૩૧||

યત્-યસ્માત્, આયુર્જ્ઞે-આયુર્વેદવિદિ વૈદ્યે, આયુર્વેદફલં સકલં પ્રતિષ્ઠિતમ્| તસ્માદ્રિષ્ટાજ્ઞાનાદૃતો ભિષગ્ભવેત્| આયુર્વેદસ્ય હ્યેતત્ફલમ્,-યદાયુષઃ પરિજ્ઞાનં પરિપાલનં ચ| તચ્ચોભયં રિષ્ટજ્ઞાનાજ્જાયતે, તસ્માદત્રાદરઃ કાર્યઃ|

Adhikarana viShamaparihAriNAM maraNam (5) · Śloka 5

મરણં પ્રાણિનાં દૃષ્ટમાયુઃપુણ્યોભક્ષયાત્| તયોરપ્યક્ષયાદ્દૃષ્ટં વિષમાપરિહારિણામ્||૧૩૨|| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્બાગ્ભાટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને વિકૃતિવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

આયુશ્ચ પુણ્યં ચોભયં ચ, પ્રકૃતત્વાદાયુઃપુણ્યયોરુભયોસ્તેષામાયુઃપુણ્યોભયાનાં ક્ષય આયુઃપુણ્યોભયક્ષયઃ, તસ્માદાયુઃપુણ્યોભક્ષયાત્ મરણં પ્રાણિનાં-શરીરિણાં, દૃષ્ટં-ઉપલબ્ધં, મુનીન્દ્રૈઃ| તત્ર સર્વોપકરણસમ્પન્નામપિ સમ્યગ્વાહ્યમાનરથવદુપભોગવશેન યથોચિતપ્રમાણાયુઃક્ષયાદ્યન્મરણં જાયતે, તદાયુઃકક્ષયાદિતિ બોધ્યમ્| જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિદ્ભિર્જાતકપરિકલ્પિતનિયતાયુષામન્યેષાં ચ યદાહારાદ્યભાવેન મરણં, તત્પુણ્યક્ષયાદ્બોધ્યમ્| યત્રાયુઃક્ષયો યથાવલ્લક્ષિતો દૃશ્યતે, તથૈવ ચ પુણ્યક્ષયઃ, તદુભયક્ષયાન્મરણં બોધ્યમ્| ન ચૈતદેવ હેતુત્રયમાયુઃપુણ્યોભયક્ષયલક્ષણં શરીરિણાં મરણે કારણમ્| કિન્તર્હિ ? અન્યદપિ વિદ્યત ઇત્યાહ-તયોરિત્યાદિ| નનુ, આયુઃપુણ્યોભયક્ષયાત્મકં લક્ષણત્રિતયં પ્રકૃતમ્| તતશ્ચ તેષામિતિ નિર્દેશઃ પ્રાપ્તઃ| નૈતદેવમ્| ઇહ હ્યાયુઃપુણ્યયોરેવ પરામર્શઃ સર્વનામ્નાયુક્તો ન તુ તૃતીયસ્ય હેતોઃ, તદાત્મકત્વાદુભયસ્ય| અતઃ 'તયોરપ્યક્ષયાત્' ઇતિ યુક્તો દ્વયોર્નિદેશઃ| તયોઃ-આયુઃપુણ્યયોઃ, અહાનિતોઽપિ મરણં દૃષ્ટમ્| યસ્માદ્દીર્ઘાયુષોપેતાનાં તથા પુણ્યવત્ત્વલક્ષણં યત્સર્વોપકરણત્વં તત્સમ્પન્નાનામસેવ્યોદ્ભૂતમ્| વિષમંચણ્ડમાતઙ્ગુતુરઙ્ગગોમહિષદુર્ગન્ધવેગશ્વભ્રપ્રપાતકેસરીસરીસૃપાદિસેવનં, ન તત્પરિહરન્ત્યેવં શીલં યેષાં તે વિષમાપરિહારિણઃ, તેષાં યન્મરણં તદ્વિષમાપરિહરણાદ્ભવતિ| યદ્યપ્યાયુઃક્ષયાદેવ સર્વં મરણમ્, તથાઽપિ પુણ્યક્ષયવિષમાપરિહરણાભ્યામાયુઃક્ષયસ્યૈવ કારણભૂતત્વાદેવમુક્તમ્| તદેવં વિદ્યમાનાયુષ્ટ્વે તથા સર્વોપકરણસમ્પન્નત્વે વિષમમપરિહરતાં યન્મરણં તદ્વિષમાપરિહારિણાં બોધ્યમ્| બાહ્યવાહકદોષાદિકારણરથવિનાશસદૃશમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને વિકૃતિવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૫||

Adhikarana athA~ggaviBAgo nAma pa~jcamo~adhyAyaH---pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽઙ્ગવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

સમ્પ્રસૂતે ગર્ભેઽઙ્ગાસ્થિસિરામર્મપરિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ| તત્રાશ્રયત્વાદઙ્ગવિભાગઃ પ્રથમમુચ્યતે કારણોપચારાદધ્યાયસ્ય નામ|| ૧||

Adhikarana a~gga-pratya~ggAni (2) · Śloka 2

સકલમપિ શરીરમઙ્ગમિત્યુચ્યતે| તત્ર પુનઃ ષડઙ્ગમ્| શિરેઽન્તરાધિર્દ્વૌ બાહૂ સક્થિની ચ| નેત્રનાભિપાણિપાદા- દીનિ ત્વસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ||૨||

અઙ્ગં શરીરમ્| તસ્ય ષટ્ શિરઃપ્રભૃતીન્યઙ્ગાન્યવયવાઃ| અન્તરાધિઃ આજત્રોરાકટેઃ| પ્રત્યઙ્ગમવયવસ્યાપ્યવયવઃ| નેત્રકર્ણાદીનિ શિરસઃ| નાભિહૃદયાદીન્યન્તરાધેઃ| પ્રાણિસ્કન્ધાદીનિ બાહ્વોઃ| પાદજઙ્ઘાદીનિ સક્થ્નોઃ|| ૨||

Adhikarana mahABUteByo~a~gganirvRuttiH (3) · Śloka 3

મહાગુણમયેભ્યશ્ચ ખપવનતેજોજલભૂમ્યાખ્યેભ્યો મહાભૂતેભ્યશ્ચેતનાધિષ્ઠિતેભ્યોઽભિનિર્વૃત્તિરઙ્ગસ્ય||૩||

તસ્ય ચાઙ્ગસ્ય ખાદિભ્યો મહાભૂતેભ્યોઽભિનિર્વૃત્તિઃ| કિમ્ભૂતેભ્યશ્ચેતનેનાત્મનાઽધિષ્ઠિતેભ્યઃ| તાનિ ચ કિમ્ભૂતાનિ? મહાગુણમયાનિ| સત્ત્વાદય એવ ભૂતભાવેન પરિણતા આત્માધિષ્ઠિતાશ્ચ|| ૩|| તસ્ય ચાઙ્ગસ્ય ખાદિભ્યો મહાભૂતેભ્યોઽભિનિર્વૃત્તિઃ| કિમ્ભૂતેભ્યશ્ચેતનેનાત્મનાઽધિષ્ઠિતેભ્યઃ| તાનિ ચ કિમ્ભૂતાનિ? મહાગુણમયાનિ| સત્ત્વાદય એવ ભૂતભાવેન પરિણતા આત્માધિષ્ઠિતાશ્ચ|| ૩||

Adhikarana prANinAM sArupyAsArUpya- tvasya kAraNam (4) · Śloka 4

ભૂતાનામેવ ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટવિવિધકર્મવશાદનેકરૂપાત્ સન્નિવેશષદાકૃતિપ્રમાણસ્નેહદીપ્તિસ્વરાદીનાં સારુપ્યમસારૂપ્યં વા સૂક્ષ્મસ્થૂલતારતમ્યભેદભિન્નમતિબહુપ્રકારં નિષ્પદ્યતે||૪||

તત્ર શરીરે તથા તેષામેવ મહાભૂતાનાં સન્નિવેશવિશેષાત્ પ્રકૃતિપ્રમાણાદીનાં સાદ્રુશ્યમસાદૃશ્યં ચ બહુપ્રકારં નિષ્પદ્યતે| કિમ્ભૂતાત્ સન્નિવેશવિશેષાત્ ? દૃષ્ટાદૃષ્ટનાનાવિધકર્મવશેનાનેકરૂપાત્| દૃષ્ટં કર્મ માતૃપિતૃભ્યાં સ્નેહકૃતમાહારાદિ| અદૃષ્ટમન્યજન્મકૃતમ્| શરીરાણાં કિમ્ભૂતં સારૂપ્યમસારૂપ્યઞ્ચાહ-સૂક્ષ્માદિતારતમ્યભેદભિન્નમત એવ ચ બહુપ્રકારમ્|| ૪||

Adhikarana AkAshalakShaNam (5) · Śloka 5

તત્ર સત્ત્બહુલમાકશમ્||૫||

તત્રેત્યાદિના પ્રત્યેકમપિ મહાભૂતસ્ય ત્રિગુણત્વે વિશેષકથનમ્|

Adhikarana vAyorlakShaNam (1) · Śloka 1

રજોબહુલો વાયુઃ|૧|

અગ્નિલક્ષણમ્

Adhikarana jalalakShaNam (1) · Śloka 1

સત્ત્વતમોબહુલમમ્બુ|૧|

પૃથિવ્યા લક્ષણમ્

Adhikarana pRuthivyA lakShaNam (1) · Śloka 1

તમોબહુલા ભૂઃ||૧||

Adhikarana AkAshAdInAM li~ggAni (6) · Śloka 6

તેષામપ્રતિઘાતશ્ચલત્વમૌષ્ણ્યં દ્રવતા કાઠિન્યમિતિ ક્રમા- લ્લિઙ્ગાનિ||૬||

તેષાં મહાભૂતાનાં પઞ્ચાનાં સદ્ભાવે અપ્રતિઘાતાદિક્રમેણ લિઙ્ગમ્|

Adhikarana AkAshAdInAM visheShAdhiShThAnam (7) · Śloka 7

વિશેષતશ્ચ શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયેષ્વવસ્થાનમ્||૭||

તેષાં ચ મહાભૂતાનાં શબ્દાદિભિર્ગુણૈઃ ક્રમેણૈવ એકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ| તેન શબ્દગુણમાકાશમ્| શબ્દસ્પર્શગુણઃ પવનઃ| શબ્દસ્પર્શરુપગુણં તેજઃ| શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણં જલમ્| શબ્દાદિપઞ્ચગુણા પૃથિવી|| ૭||

Adhikarana AkAshAdInAM guNAH (8) · Śloka 8

શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધૈરેકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ||૮||

તેષાં ચ મહાભૂતાનાં શબ્દાદિભિર્ગુણૈઃ ક્રમેણૈવ એકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ| તેન શબ્દગુણમાકાશમ્| શબ્દસ્પર્શગુણઃ પવનઃ| શબ્દસ્પર્શરૂપગુણં તેજઃ| શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણં જલમ્| શબ્દાદિપઞ્ચગુણા પૃથિવી|| ૮|

Adhikarana AkAshajA BAvAH (9) · Śloka 9

તત્રાઽઽકાશજાનિ શ્રોત્રં શબ્દઃ સર્વસ્ત્રોતાંસિ વિવિક્તતા||૯||

તત્ર શરીર આકાશજાનિ શ્રોત્રાદીનિ| શ્રોત્રમિન્દ્રિયમ્| તથા શબ્દઃ| આકાશભાવાચ્છબ્દભાવઃ| વિવિક્તતા શારીરાણાં ભાવાનાં વિભાગઃ|| ૯||

Adhikarana vAyavIyA BAvAH (10) · Śloka 10

વાયવીયાનિ સ્પર્શનં સ્પર્શઃ પ્રશ્વાસોચ્છ્વાસાદિપરિસ્પન્દનાનિ લાઘવં ચ||૧૦||

વાયવીયાનિ સ્પર્શનાદીનિ| સ્પર્શનમિન્દ્રિયમ્| સ્પર્શોઽન્યસ્પર્શનવિષયઃ| એવં રૂપાદીનામપિ વાચ્યમ્|| ૧૦||

Adhikarana AgneyA BAvAH (11) · Śloka 11

આગ્નેયાનિ દર્શનં રૂપં પિત્તમૂષ્મા પક્તિઃ સન્તાપો મેધા વર્ણો ભાસ્તેજઃ શૌર્ય્યઞ્ચ||૧૧||

આગ્નેયાનિ દર્શનાદીનિ| દર્શનં ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્| પિત્તં દોષઃ| ઉષ્મા અગ્નિઃ| પક્તિસ્તત્ક્રિયા| ભા કાન્તિઃ| તેજઃ પ્રસિદ્ધમ્|

Adhikarana AmBasA BAvAH (12) · Śloka 12

આમ્ભસાનિ રસનં રસઃ સ્વેદક્લેદવસાઽસૃકશુક્રમૂત્રાદિદ્રવસમૂહઃ શૈત્યં સ્નેહશ્ચ||૧૨||

આમ્ભસાનિ દેહે રસનાદયઃ| એકો રસશબ્દો રસવિષયત્વજ્ઞાપનાર્થઃ| દ્વિતીયો ધાતુવિશેષગ્રહણાર્થઃ|| ૧૨||

Adhikarana pArthIvA BAvAH (13) · Śloka 13

પાર્થીવાનિ ઘ્રાણં ગન્ધઃ કેશનખાસ્થ્યાદિમૂર્તસમૂહો ધૈર્ય્યસ્થૈર્ય્યઞ્ચ||૧૩||

પાર્થિવાનિ ઘ્રાણાદીનિ| ઇતિ દેહે પઞ્ચમહાભૂતકાર્યે ચેતનશ્ચાપ્યાયાત્યવહિતમનસાપિ પરીક્ષ્યમાણો ન કિઞ્ચિલ્લભ્યતે|| ૧૩||

Adhikarana mAtRujAH BAvAH (14) · Śloka 14

તેશુ માતૃજાનિ મૃદૂનિ ત્વગ્રક્તમાંસમેદોમજ્જનાભિહૃદયામાશયગર્ભાશયયકૃત્પ્લીહાક્લોમાન્ત્રગુદાદીનિ||૧૪||

માતૃજાનીતિ તેષુ ચ મહાભૂતકાર્યેષુ મધ્યે કિઞ્ચિદ્ગર્ભસ્ય માતૃજમ્| કિઞ્ચિત્ પિતૃજમ્| કિઞ્ચિચ્ચેતનજમ્| ચેતન આત્મા| તતઃ સંક્રાન્તમિત્યર્થઃ| ત્વગાદીન્યન્યાનિ મૃદૂનિ ગર્ભસ્ય માતૃજાનિ વિદ્યાત્| ગર્ભાશયઃ સ્ત્રીગર્ભસ્યૈવ|| ૧૪||

Adhikarana pitRujAH BAvAH (15) · Śloka 15

પિતૃજાનિ સ્થિરાણિ કેશનખાસ્થિશુક્રસિરાસ્નાય્વાદીનિ||૧૫||

કેશાદીન્યન્યાનિ ચ સ્થિરાણિ પિતૃજાનિ|| ૧૫||

Adhikarana AtmajAH BAvAH (16) · Śloka 16

આત્મજાનિ નાનાયોનિષૂત્પિત્તિર્મનશ્ચેતનેન્દ્રિયાણિ પ્રાણાપાનૌ ધારણમાકૃતિસ્વરવર્ણવિશેષાઃ કામક્રોધલોભભયહર્ષધર્મશીલતાસ્મૃતિબુદ્ધીચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાહઙ્કારસુખદુઃખાયુરાત્મજ્ઞાનાનિ ચ||૧૬||

આત્મજાનિ પુનર્નાનાવિધયોન્યુત્પત્યાદીનિ| આત્મના હ્યવદાતાનવદાતકર્મકારણભૂતેન યોનિષુ મૃગસરીસૃપાદિષૂત્પદ્યતે; અતઃ સંસ્કારેણ નિઃશ્રેયસાય| તથા મનઃ આત્મજમ્| તદ્ધિ ન કુતશ્ચિદાગચ્છત્યાત્મના નિત્યસમ્બન્ધિત્વાત્| ઇન્દ્રિયાણિ ત્વાત્મકૃતાન્યેવ| ચેતનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ| પ્રાણાપાનૌ ચાત્મજૌ| તાભ્યામેવ હ્યાત્મકારણાભ્યાં જીવ્યતે| સાધારણમવયવાનાં ધારણમુત્સાહેન દેહાવષ્ટમ્ભઃ| આકૃત્યાદીનાં નાનાવિધા વિશેષાઃ આકૃતિઃ સંસ્થાનમ્| તસ્યાં હિ ભૂતાનિ સમવાયિકારણમ્| આત્મા ત્વસમવાયિકારણમ્| કામાદયઃ સર્વ એવ વિજ્ઞાનધર્મા આત્મભવાઃ| તથા સુખાદયોઽપ્યાત્મનઃ કર્મફલત્વાત્|| ૧૬||

Adhikarana sAtmyajA BAvAH (17) · Śloka 17

સાત્મ્યજાન્યાયુરારોગ્યમનાલાસ્યલોલુપત્વમિન્દ્રિયપ્રસાદસ્વરવર્ણૌજઃ સમ્પત્પ્રશસ્તતા પ્રહર્ષભૂયસ્ત્વં મેધાબલં ચ||૧૭||

સાત્મ્યજાનિ યાનિ દેહિનો ગર્ભાત્ પ્રભૃતિ સાત્મ્યસેવિન એવ ભવન્તિ| સ્વરાદીનાં સમ્પત્પરિપૂર્ણત્વમ્| પ્રશસ્તતા પ્રશસ્યત્વમ્|| ૧૭||

Adhikarana rasajA BAvAH (18) · Śloka 18

રસજાનિ કૃત્સ્નસ્ય દેહસ્ય સમ્ભવો વૃત્તિર્વૃદ્ધિસ્તૃપ્તિરલૌલ્યં પુષ્ટિરુત્સાહશ્ચ||૧૮||

રસજાનિ યાનિ રસેભ્યઃ પરિણતેભ્યઃ સમ્પદ્યન્તે| દેહસ્ય સમ્ભવો માતૃજઠરે| વૃત્તિર્વૃદ્ધિસ્તત્રૈવ| જાતસ્ય ચ|| ૧૮||

Adhikarana shuddhasattvajA BAvAH (19) · Śloka 19

શુદ્ધસત્ત્વજાનિ શૌચમાસ્તિકત્વં, કૃતજ્ઞતા, દાક્ષિણ્યં, વ્યવસાયઃ, શૌર્ય્યં, ગામ્ભિર્યં બુદ્ધિર્મેધા, સ્મૃતિઃ શુક્લવર્ત્મરુચિર્ભક્તિરભિષઙ્ગાભાવસ્તમોગુણો વિપર્યયશ્ચ||૧૯||

શુદ્ધસત્ત્વજાનિ યાનિ ચ વસ્તૂનિ રજસ્તમોભ્યામનપહતેન શુદ્ધેન સત્ત્વેન ભવન્તિ| અસ્તિ પરલોક ઇતિ વિજ્ઞાનં યસ્યાઽસાવાસ્તિકસ્તસ્ય ભાવઃ આસ્તિકત્વમ્| બુદ્ધિર્ગ્રહણશક્તિઃ| મેધા પ્રજ્ઞા| ભક્તિર્દેવતાદિ વિષયે| અભિષઙ્ગઃ સમ્પરિત્યાગાશક્તતા તસ્યાઽભાવઃ ક્રોધાદ્યનભિભવ ઇતિ યાવત્| તમોગુણાનાં વક્ષ્યમાણાનામજ્ઞાનવિષાદાદીનાં વૈપરીત્યમિતિ સત્ત્વજાનિ|| ૧૯||

Adhikarana rAjasA BAvAH (20) · Śloka 20

રાજસાનિ દુરુપચારતાઽનાર્યં શૌર્ય્યં માત્સર્યમમિત- ભાષિત્વમહઙ્કારો લોલુપત્વં દમ્ભો માનઃ ક્રોધો હર્ષઃ કામશ્ચ||૨૦||

રાજસાનિ તામસાનિ ચ રજસ્તમોભ્યામુપહતેન સત્ત્વેનૈવ ભવન્તિ| દુરુપચારઃ યસ્ય પરિચારકાદિભિર્દુઃખેન ચિત્તં ગ્રહીતું પાર્ય્યતે તસ્ય ભાવઃ| અનાર્યં શૌર્યં વિષયકાલાદિના અનુચિતમ્| ઉચિતં શૌર્ય્યં સાત્ત્વિકત્વમેવ| લોલુપો વિષયકૌતુકી તસ્ય ભાવઃ|

Adhikarana tAmasA BAvAH (21) · Śloka 21

તામસાન્યજ્ઞાનં વિષાદઃ પ્રમાદો નિદ્રાઽઽલસ્યં ક્ષુત્તૃષ્ણા શોકો માત્સર્યં વિપ્રતિપત્તિઃ પરાતિસન્ધાનં સત્ત્વગુણ વૈપરીત્યં ચ||૨૧||

અજ્ઞાનાદીનિ તામસાનિ| અજ્ઞાનં મિથ્યાજ્ઞાનમ્| વિપ્રતિપત્તિર્વિરોધોઽન્યેન| પરાતિસન્ધાનં પરપક્ષપ્રતિબન્ધઃ| સત્ત્વજાનાં શૌચાસ્તિકત્વાદીનાં વૈપરીત્યમ્|| ૨૧||

Adhikarana manasaH upaplavau dehasya BUtAtmakatABisandhishca (22) · Śloka 22

તત્ર સત્ત્વં મનસ્તસ્યોપપ્લવો રજસ્તમશ્ચ ઇત્યેવમ્ભૂતાત્મકં દેહમાહુઃ||૨૨||

સત્ત્વં કિમુચ્યત ઇત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| સત્ત્વં મનઃ ઇતિ પર્ય્યાયૌ| તસ્ય સત્ત્વસ્ય રજસ્તમશ્ચોપપ્લવૌ| ઇત્યનેન પ્રકારેણ પૃથિવ્યાદિવિકારસમુદાયાત્મકં દેહમાહુરાચાર્ય્યાઃ| તેનૈતત્ સ્થિતમસ્મિન્ દર્શને-આત્મા નિત્યઃ અવિકારઃ ન જાયતે ન ચ વિનશ્યતિ| સત્ત્વાદિસંયોગાત્તુ જાતાદિવ્યપદેશં લભતે| સંયોગશ્ચ તસ્યાવિદ્યાસ્વભાવકૃતઃ| અવિદ્યાક્ષયાધ્યવલીને સંયોગે શુદ્ધઃ સન્ મુક્ત ઇત્યુચ્યતે| એકેન હ્યન્વયિના કર્ત્રા વિના બાલત્વાદીનાં સ્મૃત્યાદિના ફલાભિસન્ધાનેન કાર્ય્યાઽપ્રવૃત્તેર્દેહાદિકાર્ય્યસ્ય ચ સમ્ભવઃ| સ ચ સ્વતન્ત્રોઽપ્યાત્મનૈવ તત્કર્મ કરોતિ| યસ્ય બન્ધો વા મોક્ષો વા ફલમશ્નુતે, તસ્ય ચ સ્વકર્મણ એવ કરણાત્ કારણાત્ સંયોગસ્તદ્વિનાશૌ બન્ધમોક્ષૌ| ન હ્યાત્મના કર્ત્રા વિના શરીરસ્ય સમ્ભવઃ| તથા ચ ભગવાન્ ચરકઃ:- મૃદ્દણ્ડચક્રૈશ્ચ કૃતં કુમ્ભકારાદૃતે ઘટમ્| કૃતં મૃત્તૃણકાષ્ઠૈશ્ચ ગૃહકારાદ્વિના ગૃહમ્| યો વદેત્સ વદેદ્દેહં સમ્ભૂયકરણૈઃ કૃતમ્| ઇતિ| તસ્માદાત્મા ચેતનઃ કારણં નિત્યઃ| અચેતનાનિ તુ મહાભૂતાનિ અનિત્યાનિ પ્રતિક્ષણપ્રધ્વંસીનિ| તેષાં હિ નિત્યત્વે ભાવાનાં વૃદ્ધ્યાદ્યસમ્ભવઃ| ન હિ તદેકં વસ્તુ તથા ચાન્યથા ચ ભવિતુમર્હતિ| દૃશ્યતે ચ| તસ્માદનિત્યાનિ ભૂતાનિ| તદધિષ્ઠિતાનિ પુરુષાખ્યાં લભન્તે| એવમાત્મનોઽનાદિઃ સંયોગઃ પુરુષસંયોગિભિરન્યોન્યસાપેક્ષૈર્ભવતિ| તસ્માત્ સ્થિતમેવમ્ભૂતાત્મકં દેહમાહુરિતિ|

Adhikarana dehasya praviBAgaH (23) · Śloka 23

તસ્ય પુનઃ પ્રવિભાગઃ-ત્વચઃ કલા દોષા ધાતવો મલા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તદધિષ્ઠિતાનિ કર્મેન્દ્રિયાણ્યતીન્દ્રિયમાશયાઃ પ્રાણાયતનાનિ કણ્ડરાજાલાનિ કૂર્ચારજ્જ્વસ્સીવન્યોઽસ્થિસઙ્ઘાતાઃ સીમન્તા અસ્થીન્યસ્થિસન્ધયઃ સ્નાયૂનિ પેશ્યઃ સિરા ધમન્યઃ સ્રોતાંસ્યૂષ્માણો મર્મણિ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ પ્રકૃતિવિકૃતિભેદાશ્ચ||૨૩||

સ ચ દેહસ્ત્વગાદિભિરપોદ્ધારેણ પ્રવિભજ્યતે| સુબોધમ્|| ૨૩||

Adhikarana tvacolakShaNaM sa~gKyA ca (24) · Śloka 24

તત્રાઽસૃજઃ પચ્યમાનસ્ય ક્ષીરસ્યેવ સન્તાનિકાઃ ષટ્ ત્વચો ભવન્તિ||૨૪||

તત્ર દેહે ષટ્ ત્વચો રક્તાત્ સ્વોષ્મણા પચ્યમાનાત્ક્ષીરજાલિકાવત્ ભવન્તિ| તાસ્તુ કદલીદલવદન્તરે ક્રમેણ વર્તન્તે| તાસાં ત્વચાં પ્રસાદાદ્રક્તસ્ય પ્રસાદઃ| ત્વચો હિ રક્તસ્ય પ્રસન્નતાં જનયન્તિ| ઘનીભાવસ્યાલ્પીભાવાપાદનાચ્ચ|| ૨૪||

Adhikarana tvakprasAdaphalam (25) · Śloka 25

ત્વક્પ્રસાદાદ્રક્તસ્ય પ્રસાદઃ| ઉદકધરા ત્વક્ તાસામુદકધરા ચાદ્યા||૨૫||

તાસાં પ્રથમા દેહ ઉદકં વિભર્તિ યેન બહિરાર્દ્રત્વાભાવઃ|| ૨૫||

Adhikarana asRugdharA tvak (26) · Śloka 26

દ્વિતીયાઽસૃગ્ધરા||૨૬||

દ્વિતીયયા રુદ્ધન્ત્વસ્રમ્| તેન રક્તં ન બહિઃ સ્યન્દતે| સાઽસૃગ્ધરા નામ ઇત્યાદિ સુબોધમ્|| ૨૬||

Adhikarana sidhmakilAsAdhiShThAnA tvak (27) · Śloka 27

તૃતીયા સિધ્મકિલાસાધિષ્ઠાના||૨૭||

યદાશ્રિત્ય યસ્ય ભાવસ્તસ્ય તદધિષ્ઠાનમ્| સિધ્મ કુષ્ઠવિશેષઃ| કિલાસં શ્વિત્રમ્|| ૨૭||

Adhikarana sarvakuShThAdhiShThAnA tvak (28) · Śloka 28

પઞ્ચમી પુનરલજીવિદ્રધ્યધિષ્ઠાના| પ્રાણધરા ત્વક્ ષષ્ઠી તુ પ્રાણધર| યસ્યાં છિન્નાયાં તામ્યત્યન્ધમિવ ચ તમઃ પ્રવિશતિ યાં ચાધિષ્ઠાયારૂંષિ જાયન્તે| પર્વસુ કૃષ્ણરક્તાનિ સ્થૂલમૂલાનિ દુશ્ચિકિત્સ્યતમાનિ||૨૮||

ષષ્ઠી સર્વસામન્તર્માંસલગ્ના| સા પ્રાણાનન્તરવરુદ્ધ્યાઽવતત્યાવતિષ્ઠતિ| તદધિષ્ઠાનાનિ હિ વિશેષેણ કૃષ્ણરક્તાન્યરૂંષિ|

Adhikarana matAntareNa tvacAM saptavidhatvam (29) · Śloka 29

અન્યે સપ્ત ત્વચો વદન્તિ| ભાસિની ત્વક્ તત્ર પ્રથમા ભાસિની નામ યા વર્ણાનામવભાસિની ખાદીનાં ચ પઞ્ચાનાં છાયાનાં સા વ્રીહેરષ્ટાદશભાગપ્રમાણા||૨૯||

અન્યે ત્વાચાર્ય્યા ભાસિન્યાદિભેદેન સપ્તસંજ્ઞાસ્ત્વચો વદન્તિ| સુબોધમ્| પઞ્ચ છાયા વક્ષ્યમાણાઃ|| ૨૯||

Adhikarana lohinI tvak (1) · Śloka 1

દ્વિતીયા લોહિની નામ ષોડશભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana shvetA tvak (1) · Śloka 1

તૃતીયા શ્વેતા નામ દ્વાદશભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana tAmrA tvak (1) · Śloka 1

ચતુર્થી તામ્રા નામાઽષ્ટભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana vedinI tvak (1) · Śloka 1

પઞ્ચમી વેદિની નામ પાઞ્ચભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana rohiNI tvak (1) · Śloka 1

ષષ્ઠી રોહિણી નામ વ્રીહિપ્રમાણા|૧|

Adhikarana mAMsadharA tvak (1) · Śloka 1

સપ્તમી માંસધરા નામ વ્રીહિદ્વયપ્રમાણા||૧||

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

યસ્તુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદોઽવતિષ્ઠતે સ યથા સ્વમૂષ્મભિર્વિપક્વઃ સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુચ્છન્નઃ કાષ્ઠ ઇવ સારો ધાતુસારશેષો રસશેષોલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ|૩૦|

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

યસ્તુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદોઽવતિષ્ઠતે સ યથા સ્વમૂષ્મભિર્વિપક્વઃ સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુચ્છન્નઃ કાષ્ઠ ઇવ સારો ધાતુસારશેષો રસશેષોલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ||૩૦||

ઉક્તાસ્ત્વચઃ કલા ઉચ્યન્તે-યસ્ત્વિત્યાદિ| ધાતૂનાં રક્તાદીનામાશયા યાનિ સ્રોતાંસિ તેશાં દ્વયોર્ધાત્વાશયયોર્મધ્યે યઃ ક્લેદઃ સ સ્વેન-સ્વેન ધાતૂષ્મણા પક્વઃ શ્લેષ્માદિછન્નઃ સન્ કલાખ્યા લભતે| કાષ્ઠસારવત્ યથા કાષ્ઠેઽન્તઃસારો વિભજ્યતે, તથા શરીરે કલાઃ| તાશ્ચ સ્વસ્થાનમજહત્યઃ શરીરં વ્યાપ્નુવન્તિ| સ તુ ક્લેદો ધાતુસારશેષો ન પૂર્વધાતુતાં નાપ્યુત્તરધાતુતાં પ્રાપ્નોત્યતઃ સ્વલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ, આસાં તુ ક્રમો ધાતુક્રમસમ્ભવવિશેષાત્| વિશિષ્ટકાર્યતા તુ સ્વભાવાત્|| ૩૦||

Adhikarana saptakalAH (1) · Śloka 1

તા ધાત્વાશયન્તરમર્યાદાઃ સપ્ત કલાઃ||૧||

Adhikarana mAMsadhara kalA (31) · Śloka 31

તાસાં પ્રથમા માંસધરા નામ| યસ્યાં માંસે સિરાસ્નાયુધમનીસ્રોતસાં ભૂમાવિવ પઙ્કોદકેન બિસમૃણાલાનાં પ્રતાનાનિ ભવન્તિ||૩૧||

તથાહિ-પ્રથમા રસવિશેષજાઽપિ માંસધર| યસ્યાં ભૂમ્યામિવાધિષ્ઠાય માંસે કર્દમસદૃશે સિરાદીનાં પ્રતાનાનિ મૃણાલપ્રખ્યાનિ ભવન્તિ|| ૩૧||

Adhikarana raktadharA kalA (32) · Śloka 32

દ્વિતીયા રક્તધર નામ માંસસ્યાભ્યન્તરતસ્તસ્યાં શોણિતં વિશેષતશ્ચ સિરાપ્લીહયકૃત્સુ ભવતિ| માંસાચ્ચ ક્ષતાત્ ક્ષતજં વૃક્ષાદિવ ક્ષીરિણઃ ક્ષીરં પ્રવર્ત્તતે||૩૨||

દ્વિતીયાયાં શોણિતં ભવતિ| વિશેષતો યકૃદાદિષ્વેવ તસ્યાં કલાયાં શોણિતં ભવતિ પ્રભાવાચ્ચ માંસાત્ ક્ષતાત્ બહિઃ શોણિતં પ્રવર્ત્તતે| ન હિ તયા વિના માંસે રક્તં ભવતિ| દૃષ્ટાન્તઃ સ્ફુટપ્રતિપત્ત્યર્થઃ|| ૩૨||

Adhikarana medodharA kalA (33) · Śloka 3

તૃતીયા મેદોધરા નામ| મેદો હિ તસ્યામુદરેઽણ્વસ્થિષુ ચ સરક્તં ભવતિ| તદેવ ચ શિરસિ કપાલપ્રતિચ્છન્નં મસ્તિષ્કાખ્યં મસ્તુલુઙ્ગાખ્યં ચ સ્થૂલાસ્થિષુ ચ મજ્જા||૩||

તૃતીયાયાં મેદઃકર્તૃ સરક્તં ભવત્યુદરેઽણ્વસ્થિષુ| તામેવા ઽઽશ્રિત્ય મેદો મસ્તુલુઙ્ગત્વં યાતિ મજ્જત્વં ચ યાતિ|| ૩૩||

Adhikarana shleShmadhara kalA (34) · Śloka 34

ચતુર્થી શ્લેષ્મધરા નામ| તત્સ્થેન હિ શ્લેષ્મણા શ્લેષિતાઃ સર્વસન્ધયો દૃઢા ભવન્તિ સોપાઙ્ગા સાભ્યઙ્ગા||૩૪||

સુબોધમ્| અક્ષાશ્ચક્રનાભયઃ| સોપાઙ્ગઃ સાભ્યઙ્ગાઃ|| ૩૪||

Adhikarana purIShadhara kalA (35) · Śloka 35

પઞ્ચમી પુરીષધરા નામ| સા હ્યન્ત્રામપક્વાશયાશ્રિતા કોષ્ઠાન્તરુણ્ડુકસ્થં મલં વિભજતિ||૩૫||

ઉણ્ડુકં પુરીષાધારઃ|| ૩૫||

Adhikarana pittadharA kalA (grahaNI) (36) · Śloka 36

ષષ્ઠી પિત્તધર નામ પક્વામાશમધ્યસ્થા| સા હ્યન્તરગ્નેરધિષ્ઠાનતયાઽઽમાશયાત્ પક્વાશયોન્મુખમન્નં બલેન વિધાર્ય પિત્તતેજસ શોષયતિ પચતિ પક્વઞ્ચ વિમુઞ્ચતિ| દોષાધિષ્ઠિતા તુ દૌર્બલ્યાદામમેવાતતોઽસાવન્નસ્ય ગ્રહણાત્ પુનર્ગ્રહણીસંજ્ઞા| બલં ચ તસ્યાઃ પિત્તમેવાગ્ન્યભિધાનમતઃ સાઽગ્નિસ્તબ્ધોપબૃંહિતૈકયોગક્ષેમા શરીરં વર્તયતિ||૩૬||

ષષ્ઠી પક્વામાશયયોર્મધ્યે સ્થિતા આમાશયાત્ પક્વાશયોન્મુખમન્નં બલેન વિધાર્ય્ય પચતિ| પિત્તતેજસા કરણભૂતેન| સૈવ વાતાદિદોષાધિષ્ઠાનેન દૌર્બલ્યાદામમેવ વિમુઞ્ચતિ યદેવાગ્નેર્ધારણં તદેવ તસ્યા ઉપસ્તમ્ભનમ્| યદેવાગ્નેરુપબૃંહણં તદેવાસ્યા ઉપબૃઃહણમિત્યેકયોગક્ષેમા|| ૩૬||

Adhikarana shukradhara kalA (37) · Śloka 37

સપ્તમી શુક્રધરા નામ દ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્શ્વે બસ્તિદ્વારસ્યાધો મૂત્રમાર્ગમાશ્રિતા સકલશરીરવ્યાપિની શુક્રં પ્રવર્તયતિ||૩૭||

સપ્તમી બસ્તિદ્વારસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલમતિક્રમ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે મૂત્રમાર્ગમાશ્રિત્ય વર્ત્તતે|| ૩૭||

Adhikarana doShadhAtumalAtideshaH (38) · Śloka 38

દોષા ધાતવો મલાશ્ચ પ્રાગુદિતાઃ||૩૮||

દોષાદયઃ પ્રાક્ સૂત્રસ્થાન ઉક્તાઃ|| ૩૮||

Adhikarana buddhIndriyANi (39) · Śloka 39

પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ-શ્રોત્રં સ્પર્શનં દર્શનં રસનં ઘ્રાણઞ્ચ| શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ||૩૯||

Adhikarana buddhIndriyANAM viShayAH (40) · Śloka 1

તેષાં સભાગતયા ક્રમાદ્વિષયઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ||૧||

તેષામિન્દ્રિયાણાં સભાગતયા ઇન્દ્રિયસ્ય વિશેષેણૈકભૂતાધિક્યકારણત્વેન સાદૃશ્યાત્| યથા ચક્ષુસ્તૈજસં તૈજસમેવ રૂપં ગૃહ્ણાતિ| શ્રોત્રં નાભસં શબ્દોઽપિ નાભસઃ|| ૪૦||

Adhikarana buddhIndriyANAmadhiShThAnAni (41) · Śloka 41

પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ-કર્ણૌ ત્વગક્ષિણી જિહ્વા નાસિકે ચ||૪૧||

ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ શરીરાવયવાઃ|| ૪૧||

Adhikarana karmendriyANi teShAM karmANi ca (42) · Śloka 1

પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ-વાક્પાયૂપસ્થપાણિપાદસંજ્ઞકાનિ||૧||

કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ-વાગેકં, દ્વિતીયં ગુદં, તૃતીયં મેઢ્રમ્, ચતુર્થં પાણી, પઞ્ચમં પાદૌ|| ૪૨||

Adhikarana karmendriyANAM karmANi (43) · Śloka 43

તાન્યપિ ચ વચનોત્સર્ગહર્ષાદાનગમનાર્થાનિ||૪૩||

વાગાદીનાં ક્રમેણ વચનાદિ કર્મ| હર્ષગ્રહણમુપલક્ષણમ્| તથા ચોપસ્થં યથા હર્ષાર્થં તથા મૂત્રોત્સર્ગાર્થમપિ| હર્ષશબ્દેન શુક્રં લક્ષ્યતે|| ૪૩||

Adhikarana manasaH atIndriyatvam (44) · Śloka 44

અતીન્દ્રિયન્તુ મનઃ સર્વાર્થૈરન્વયાત્ તદ્યોગેન પઞ્ચેન્દ્રિયા- ણામર્થપ્રવૃત્તેઃ| બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયોભયાત્મકત્વાચ્ચ||૪૪||

અતીન્દ્રિયત્વમતિક્રાન્તેન્દ્રિયસ્વરૂપત્વમ્| હેતુત્રયેણાતીન્દ્રિયત્વે ઉપપત્તિઃ| સર્વાર્થૈઃ સર્વૈર્વિષયૈરનુગતં મનઃ ન તથેન્દ્રિયમ્| ઇન્દ્રિયાણિ વિશેષગ્રહણાર્થમિતિ તદપેક્ષન્તે, ન ત્વિન્દ્રિયાન્તરમ્| તથા તદુભયાત્મકં તચ્છક્ત્યન્વયાત્| તથા ચ યથા મનઃ પશ્યતિ તથા ક્રિયાઃ પ્રવર્ત્તન્તે|| ૪૪||

Adhikarana sapta AshayAH strINAmaShTamashca (45) · Śloka 45

સપ્તાશયાઃ ક્રમાદસૃક્કફામપિત્તપક્વવાયુમૂત્રાધારાઃ| સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયયોર્મધ્યે ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ||૪૫||

અસૃગાદ્યાશયાઃ કણ્ઠાદયઃ ક્રમેણ મહાસ્રોતસિ વર્ત્તન્તે સપ્ત| અષ્ટમઃ સ્ત્રીણામેવ| સ ચ પિત્તાશયપક્વાશયયોર્મધ્યે ભવતિ|| ૪૫||

Adhikarana AshayoShvantarBUtA avayavAH (46) · Śloka 46

તેષુ સપ્તસુ પ્રતિબદ્ધાનિ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ હૃદયકૃત્પ્લીહફુપ્ફુસોણ્ડુકવૃક્કાન્ત્રાદીનિ||૪૬||

તેષુ ચાશયેષુ પ્રતિબદ્ધાનિ હૃદયાદીનિ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ| આદિગ્રહણાદન્યાનિ નાભ્યાદીનિ સૂક્ષ્માણિ ગૃહ્યન્તે| તાનિ મૃતશરીરે દૃષ્ટ્વા કાર્ય્યકારણભાવાદ્વિકલ્પનીયાનિ| સુબોધમન્યત્|| ૪૬||

Adhikarana yakRutplIhayorupattiH (1) · Śloka 1

તત્ર સમાનેનાધ્માયમાનસ્ય દેહોષ્મણા પચ્યમામાનસ્ય શોણિતસ્યાચ્છતો જાયતે યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|

Adhikarana phupphusasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તફેનાત્ ફુપ્ફુસમ્|૧|

Adhikarana uNDukasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તકિટ્ટાદુણ્ડુકઃ|૧|

Adhikarana vRukkayorutpattiH (1) · Śloka 1

રક્તમેદઃ પ્રસાદાદ્ વૃક્કૌ|૧|

Adhikarana antrANAmutpattiH (1) · Śloka 1

રક્તમાંસપ્રસાદાદાપ્રમાણં||૧||

Adhikarana strIpuMsayorAntrapramANamatAni (2) · Śloka 2

સાર્ધત્રિવ્યામાનિ પુંસામ્| ત્રિવ્યામાનિ સ્ત્રીણામ્||૨||

Adhikarana kAlIyasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તસ્યાનિલયોગાત્ કાલીયમ્||૧||

Adhikarana hRudayasyotpattiH svarUpa~jca (47) · Śloka 47

હૃદયં પુનઃ શ્લેષ્મરક્તપ્રસાદાત્ સમ્ભવતિ પદ્મકોશસઙ્કાશં સુષિરમધોમુખમ્| તદ્વિશેષેણ ચેતનાયાઃ સ્થાનં સર્વભાવાનાં ચ ચેતનાનુગતાનામ્| તસ્ય વામપાર્શ્વે પ્લીહા ફુપ્ફુસશ્ચ્| દક્ષિણતો યકૃત્ ક્લોમ ચ||૪૭||

ચેતનાનુગતા ભાવાઃ સ્મૃત્યાદયઃ| યત્ર ચેતનોઽન્વયી સક્તઃ|

Adhikarana indriyasAmAnyotpattiH (48) · Śloka 48

તથા કફરક્તવાહિનાં સ્રોતસાં મહાભૂતાનાં ચ પ્રસાદાદિન્દ્રિયાણિ||૪૮||

અવયવવિશેષ ઇન્દ્રિયમ્| કફાદિવહાનિ યાનિ સ્રોતાંસિ તેષાં મહાભૂતાનાં ચાત્મીયાગ્નિના પાકપરિણામાત્પ્રસાદાચ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ| ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનીન્દ્રિયાણીત્યુચ્યન્તે|| ૪૮||

Adhikarana netrotpattistatsvarUpa~jca (49) · Śloka 49

તેષ્વપિ ચ નેત્રે શ્લેષ્મણઃ પ્રસાદાચ્છુક્લમણ્ડલં તત્ પિતૃજમ્| અસૃજઃ કૃષ્ણમણ્ડલં તન્માતૃજમ્| મધ્યે દૃષ્ટિમણ્ડલં તદુભયાત્મકમ્||૪૯||

તેષ્વપીન્દ્રિયેષુ મધ્યે નેત્રે યચ્છુક્લમણ્ડલં તચ્છ્લેષ્મણઃ પ્રસાદાદ્ભવતિ| તચ્ચ પૈતૃકં ભવતિ| સુબોધમ્|| ૪૯||

Adhikarana netramaNDalAni paTalAni ca (50) · Śloka 50

પક્ષ્મવર્ત્મશુક્લકૃષ્ણદૃષ્ટ્યાખ્યાનિ પઞ્ચ મણ્ડલાનિ| તત્સન્ધયશ્ચત્વારઃ| દ્વૌ ચાપાઙ્ગકનીનયોઃ ઇતિ તે ષટ્| ષટ્ ચ પટલાનિ| દ્વે વર્ત્મની| બાહ્યં ચાશ્રિતમગ્ન્યમ્ભસી| દ્વિતીયં માંસં તૃતીયં મેદશ્ચતુર્થમસ્થિ| તેશાં બહલત દૃષ્ટેઃ પઞ્ચમાંશેન||૫૦||

પઞ્ચ નેત્રે ચક્રવદાન્તરતઃ મણ્ડલાનિ| તેષાં સન્ધયઃ ષટ્| એકઃ પક્ષ્મવર્ત્મનોઃ| દ્વિતીયો વર્ત્મશુક્લયોઃ| તૃતીયઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ| ચતુર્થઃ કૃષ્ણદૃષ્ટ્યાખ્યયોઃ| પઞ્ચમો નેત્રાપાઙ્ગયોઃ| ષષ્ઠો નેત્રકનીનિકયોઃ| અપાઙ્ગઃ કર્ણદિશિ| કનીનિકં નાસાદિશિ| ષટ્ ચ નેત્રપટલાનિ ભવન્તિ| બાહ્યમિત્યાદિના પટલાનાં ક્રમઃ| તત્ર ચ યદ્બાહ્યં પટલં તદૂર્ધ્વાધોભેદેન દ્વે વર્ત્મની અગ્ન્યમ્ભસી ચાશ્રિતમ્| તાભ્યાં તદાપ્યાયિતમ્| એવં સર્વત્ર વાચ્યમ્| દૃષ્ટિમણ્ડલસ્ય યાવતી વિસ્તીર્ણતા તસ્યાઃ પઞ્ચમેન ભાગેન પટલાનાં ઘનત્વમ્|

Adhikarana catasro bandhanarajjavaH (51) · Śloka 1

બન્ધનગુણાસ્તુ ચત્વારઃ સિરાકણ્ડરામેદઃકફાત્મકાઃ|૧|

સિરાદિમયાશ્ચત્વારો દેહબન્ધનરજ્જવઃ| યાભિર્મહાસન્ધયો બધ્યન્તે| તેષાં સિરાદ્યનન્યતમત્વાન્નાધિકનિર્દેશઃ સુબોધમ્|| ૫૧||

Adhikarana shleShmaNaH sarvasandhibandhana- tvAtideshaH (1) · Śloka 1

શ્લેષ્મા તુ પરં સર્વસન્ધિબન્ધનમિત્યુક્તં પ્રાક્||૧||

Adhikarana netratejasaH karmaNyata upaGAte ca hetuH (2) · Śloka 2

નેત્રાશ્રિતં તુ તેજો બાહ્યતેજસા સ્વયોનિના યોગાચ્છસ્રમિવાશ્મના કર્મણ્યં ભવતિ| અતિયોગાદુપહન્યતે||૨||

Adhikarana amBomadhyagasyApi netratejasaH na tejastvahAniH (1) · Śloka 1

તચ્ચ વૈદ્યુતવદ્બડવામુખવચ્ચામ્ભોમધ્યગમપિ વીર્ય્યોત્કર્ષાત્તેજસ્ત્વં ન જહાતિ|૧|

Adhikarana jihvotpattiH (1) · Śloka 1

માંસાસૃક્કફપ્રસાદાત્તુ જિહ્વા જાયતે||૧||

Adhikarana vRuShaNotpattiH (52) · Śloka 52

માંસાસૃક્કફમેદઃપ્રસાદાદ્ વૃષણાવિતિ||૫૨||

જિહ્વાવૃષણયોરિન્દ્રિયાધારેષ્વનુપદેશઃ|| ૫૨||

Adhikarana dasha prANAyatanAni mahAmarmasaMj~jA ca (53) · Śloka 53

દશ પ્રાણાયતનાનિ મૂર્ધા જિહ્વાબન્ધનં કણ્ઠો હૃદયં નાભિર્બસ્તિર્ગુદઃ શુક્રમોજો રક્તઞ્ચ| તેષામાદ્યાનિ સપ્ત પુનર્મહામર્મસંજ્ઞાનિ||૫૩||

પ્રાણાનામાયતનાનિ સ્થાનાનિ મૂર્ધાદીનિ આદ્યાનિ સપ્ત ગુદાન્તાનિ મહામર્માખ્યાનિ| કણ્ઠો જિહ્વાબન્ધનસ્યાધઃ| સુબોધમ્|| ૫૩||

Adhikarana ShoDasha kaNDarAH teshAM sthAnAni ca (54) · Śloka 54

ષોડશ કણ્ડરાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે કરચરણેષુચતસ્રઃ પૃથગ્ગ્રીવાપૃષ્ઠયોઃ||૫૪||

ષોડશેત્યાદિ દ્વે-દ્વે ઇતિ ચતુર્ષુ કરચરણેષ્વષ્ટૌ| પૃથગિતિ ગ્રીવાયાં ચતસ્રઃ| પૃષ્ઠવંશે ચતસ્ર ઇતિ પૂર્વાભિઃ ષોડશ કણ્ડર માંસરજ્જુપ્રાયાઃ|| ૫૪||

Adhikarana ShoDasha jAlakAni teShAM sthAnAni ca (55) · Śloka 55

ષોડશ જાલાનિ, તેષાં માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિજાનિ ચત્વાર્ય્યૈકૈકત્ર ગુલ્ફે મણિબન્ધે ચ પરસ્પરગવાક્ષિતાનિ તાનિ સ્થિતાનિ||૫૫||

એકૈકત્રેતિ પ્રત્યેકં ચતુર્ષુ ગુલ્ફમણિબન્ધનેષુ ચત્વારિ માંસાદિકાનિ જાલકાદીનિ ષોડશ|| ૫૫||

Adhikarana ShaT kUrcAsteShAM sthAnAni ca (56) · Śloka 56

ષટ્ કૂર્ચાઃ હસ્તપાદગ્રીવામેઢ્રેષુ||૫૬||

ચત્વારો હસ્તપાદે પ્રત્યેકમેકો ગ્રીવાયામેકો મેઢ્રે ચેતિ ષટ્ કૂર્ચાઃ| કૂર્ચાકૃતયઃ સ્નાય્વાદિવિશેષાઃ|| ૫૬||

Adhikarana catasro mAMsarajjavaH teShAM sthAnAni ca (57) · Śloka 57

ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પેશીનિબન્ધનાર્થં તાસાં દ્વે બાહ્યે| દ્વે ચાભ્યન્તરસ્થિતે||૫૭||

પૃષ્ઠવંશસ્યૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે ત્વગ્ભાગ એકા, તદ્વદ્ દ્વિતીયે પાર્શ્વે, દ્વે ચાભ્યન્તર ઇતિ ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ|| ૫૭||

Adhikarana sapta sIvanyasteShAM sthAnAni ca (58) · Śloka 58

સપ્ત સીવન્યઃ| તાઃ પઞ્ચ શિરસિ જિહ્વામેહનયોરેકૈકા| પરિહાર્યાશ્ચ શસ્ત્રેણ||૫૮||

શિરસિ દ્વે શઙ્ખાવશ્રિત્ય પ્રવૃત્તે દ્વે કૃકાટિકે એકા ઉપરિઋજ્વી ઇતિ પઞ્ચ| દ્વે જિહ્વામેઢ્રયોરિતિ સપ્ત સીવન્યઃ શસ્ત્રેણ પરિહાર્યાઃ|| ૫૮||

Adhikarana caturdashAsthisa~gGAtAH (59) · Śloka 59

ચતુર્દશાસ્થિસઙ્ઘાતાઃ| તેષામેકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણમણિબન્ધકર્પૂરકક્ષ્યાસુ ત્રિકશિરસોશ્ચ||૫૯||

ગુલ્ફાદિમણિબન્ધાદિત્રયભેદેન પ્રત્યેકં શાખાયાં ત્રય ઇતિ દ્વાદશ| ત્રિકે શિરસિ ચૈકૈક ઇત્યસ્થિસઙ્ઘાતાશ્ચતુર્દશ|| ૫૯||

Adhikarana aShTAdasha sImantAH (60) · Śloka 60

તદ્વત્સીમન્તાઃ, તે તુ પઞ્ચ શિરસીત્યષ્ટાદશ||૬૦||

તદ્વદસ્થિસઙ્ઘાતવત્ ગુલ્ફાદિષુ ત્રિકે ચૈકૈકઃ| પઞ્ચ શિરસીત્યષ્ટાદશ સીમન્તાઃ| સીમન્તાઃ સીવન્યશ્ચ બહિસ્ત્વચઃ શિરસિ ન દૃશ્યન્તે|| ૬૦||

Adhikarana asthIni teShAM sthAnAni ca (61) · Śloka 61

ત્રીણિ ષષ્ટ્યઽધિકાન્યસ્થિશતાનિ| તેષાં ચ ચત્વારિંશચ્છતં શાખાસુ| સવિંશં શતમન્તરાધૌ| શતમુર્ધ્વમિતિ||૬૧||

અસ્થ્નાં શતનિ ત્રીણિ ષષ્ટ્યાઽધિકાનિ|| ૬૧||

Adhikarana shAKAsthIni (62) · Śloka 5

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચ પાદનખાઃ પ્રત્યેકમઙ્ગુલ્યાં ત્રીણ્યસ્થીનિ તાનિ પઞ્ચદશ| પઞ્ચ પાદશલાકાઃ| તત્પ્રતિબન્ધકમેકમ્| દ્વે દ્વે કૂર્ચગુલ્ફજઙ્ઘાસ્વેકૈકં પાર્ષ્ણજાન્રુષુ| સર્વાણિ ચ નખાસ્થ્યાદીનિ સક્થિવદ્ બાહ્વોશ્ચ||૫||

તેષાં પ્રત્યેકં શાખાનાં પઞ્ચ નખાઃ| પઞ્ચદશાઙ્ગુલ્યસ્થીનિ| પઞ્ચાઙ્ગુલિલગ્નશલાકાઃ| એકં શલાકાપ્રતિબન્ધનમ્| કૂર્ચે દ્વે| ગુલ્ફે દ્વે| જઙ્ઘાયાં દ્વે| એકં પાર્ષ્ણૌ| એકં જાનુનિ| એકમૂરાવિતિ પઞ્ચત્રિંશત્| શાખાનાં ચતુષ્ટ્વાચ્ચતુર્ગુણાનિ ચત્વારિંશચ્છતમસ્થ્નાં શાખાસુ|| ૬૨||

Adhikarana antarAdhyasthIni (63) · Śloka 63

ચતુર્વિંશતિઃ પરશુકાઃ| તાવન્ત્યેવ સ્થાલકાન્યર્બુદાનિ ચ| ત્રિંશત્ પૃષ્ઠે| અષ્ટાવુરસિ એકૈકં ભાગે ત્રિકે| નિતમ્બયોશ્ચ દ્વે| તદ્વદક્ષકાંસાંસફલકેષુ||૬૩||

પાર્શ્વકાસ્થાલકાર્બુદાનિ દ્વિસપ્તતિરસ્થીનિ| ત્રિંશદષ્ટાવેકમેકં નિતમ્બયોર્દ્વિત્વાદ્ દ્વે| અક્ષકાદીનામપિ ત્રયાણાં દ્વિત્વાદ્ દ્વે દ્વે| ઇત્યન્તરાધૌ વિંશકં શતમસ્થ્નામ્| પાર્શ્વકા દીર્ઘાવક્રાન્તા યત્ર પૃષ્ઠતો બધ્યન્તે| યાનિ સ્થાલકાનિ તાન્યપિ| એષુ યાનિ પૃષ્ઠવંશારમ્ભ-કાસ્થિષુ સમ્બધ્યન્તે તાન્યબુર્દાનિ|| ૬૩||

Adhikarana mUrddhAsthIni (64) · Śloka 64

તથા ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષુ જત્રુતાલુનોશ્ચ| ત્રયોદશ ગ્રીવાયામ્| ચત્વારિ કણ્ઠનાડ્યામ્| દ્વે હનુબન્ધને| દ્વાત્રિંશદ્દન્તાઃ| તદ્વદુલૂખલાનિ ચ| ત્રીણિ નાસાયામ્| ષટ્ શિરસિ||૬૪||

તથેત્યેકૈકમ્| તત્ર ગણ્ડાદીનાં ત્રયાણાં દ્વિત્વાદ્ દ્વે દ્વે દ્વે| એકમેકમ્| ત્રયોદશ| ચત્વારિ| દ્વે દ્વયોઃ| દ્વાત્રિંશત્ દ્વાત્રિંશત્| ત્રીણિ| ષડિતિ શતં શિરસિ| નાસાગ્રે પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્મધ્ય એકમ્| શિરસ્યગ્રે કપાલમેકમ્| પૃષ્ઠત્ એકમ્| પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્દ્વાવિતિ ષટ્ કપાલાનિ શિરસિ|| ૬૪||

Adhikarana pa~jcavidhAnyasthIni (65) · Śloka 7

તાનિ જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખવઙ્ક્ષણમધ્યશિરસ્સુ કપાલસંજ્ઞાનિ| દશનાસ્તુ રુચકાઃ| ઘ્રાણકર્ણગ્રીવાક્ષિકોશેષુ તરુણાનિ| પાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ બલયાનિ| શેષાણિ નલકાનીતિ| નામાનુગતાકૃતીનિ પઞ્ચવિધાન્યસ્થીનિ| તેષુ હિ સિરાભિઃ સ્નાયુભિશ્ચ નિબદ્ધાનિ માંસાનિ||૭||

કપાલાદિનામાનિ પઞ્ચાન્વર્થાકૃતીનિ| તરુણાનિ મૃદૂનિ| તેષુ પઞ્ચવિધેષ્વસ્થિષુ સિરાસ્નાય્વભિર્માંસાનિ નિબદ્ધાનિ માંસાનિ|| ૬૫||

Adhikarana sandhyastAsAM sthAnAni ca (66) · Śloka 66

દશોત્તરં શતદ્વયમસ્થિસન્ધીનામ્| તેશામષ્ટષષ્ટિઃ શાખાસુ| એકોનષષ્ટિરન્તરાધૌ| ત્ર્યશીતિરુર્ધ્વમ્||૬૬||

અસ્થિસન્ધીન્યાહ|| ૬૬||

Adhikarana shAKAgatAH sandhayaH (67) · Śloka 67

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલૌ પ્રત્યેકં ત્રયઃ| દ્વાવઙ્ગુષ્ઠે| તે ચતુર્દશ| એકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ||૬૭||

તેષાં પ્રત્યેકં ત્રય અઙ્ગુલીષુ| દ્વાદશ| ત્રિષ્વસ્થિષુ અઙ્ગુલ્યાઃ દ્વે| શલાકાયાઃ તૃતીયઃ| અઙ્ગુષ્ઠમધ્ય એકઃ| શલાકાયાં દ્વિતીય ઇતિ ચતુર્દશ કરે| ગુલ્ફાદિષ્વેકૈકઃ| એવં શાખાષ્વષ્ટષષ્ટિઃ સન્ધયઃ||૬૭||

Adhikarana antarAdhigatAH sandhayaH (68) · Śloka 68

ત્રયઃ કટિકપાલેષુ| ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠવંશે| તદ્વત્ પાર્શ્વયોઃ| અષ્ટાવુરસિ||૬૮||

ત્રયશ્ચતુર્વિંશતિદ્વયં અષ્ટાવિત્યેકોનષષ્ટિરન્તરાધૌ| તદ્વદિતિ પૃષ્ઠવંશવત્| પાર્શ્વ એકસ્મિન્ દ્વાદશાન્યસ્મિન્ દ્વાદશપરશુકાશ્રયત્વાત્ સન્ધીનામ્|| ૬૮||

Adhikarana mUrddhagatAH sandhayaH (69) · Śloka 69

અષ્ટૌ ગ્રીવાયામ્| ત્રયઃ કણ્ઠનાડ્યામ્| અષ્ટાદશ કણ્ઠનાડીનિબદ્ધા હૃદયયકૃત્ક્લોમનાડીષુ| દ્વાત્રિંશદ્દન્તમૂલેષુ| એકૈકઃ કાકલનાસામૂર્દ્ધસુ| દ્વૌ દ્વૌ ગણ્ડકર્ણશઙ્ખવર્ત્મનેત્રહનુસન્ધિષુ| દ્વાવુપરિષ્ટાત્ ભ્રુવોઃ| પઞ્ચ શિરઃકપાલેષુ||૬૯||

અષ્ટૌ ત્રયઃ અષ્ટાદશદ્વાત્રિંશદેકઃ એકઃ એકઃ ગણ્ડાદિષુ દ્વૌ દ્વૌ ષટ્સ્વેવં દ્વાદશ દ્વૌ પઞ્ચ ઇતિ ત્ર્યશીતિરુર્ધ્વમ્| તિસૃષુ હૃદયાદિનાડીષ્વષ્ટાદશસન્ધયઃ| તે ચ કણ્ઠનાડ્યાં નિબદ્ધાઃ અતએવ શિરસિ ગણિતાઃ| હન્વોઃ સન્ધિર્હનુસન્ધિઃ| દ્વૌ દ્વૌ ગણ્ડાદીનામિત્યેકૈકસ્મિન્ ગણ્ડાદાવેકૈકઃ સન્ધિર્જ્ઞેયઃ| ઉપરિષ્ટાદ્દ્વાવિતિ ભ્રુવોરુર્ધ્વે| શિરોવર્તુલતયા શિરઃકપાલેષુ પઞ્ચ| દ્વૌ લલાટપાર્શ્વયોઃ| દ્વૌ કૃકાટિકાપાર્શ્વયોઃ| એક ઋજુઃ|| ૬૯||

Adhikarana sandhInAmaShTavidhatvam (70) · Śloka 70

તેઽઙ્ગુલિગુલ્ફલજાનુમણિબન્ધકૂર્પરેષુ કોરસંજ્ઞાઃ| કક્ષાવઙ્ક્ષણદન્તમૂલેષૂલૂખસંજ્ઞાઃ| અંસપીઠગુદભગનિતમ્બેષુ સામુદ્ગાઃ| ગીવાપૃષ્ઠવંશયોઃ પ્રતરાઃ| શિરઃકટીકપાલેષુ તુન્નસેવનીસંજ્ઞાઃ| હનૂભયતો વાયસતુણ્ડાઃ| કણ્ઠનેત્રહૃદયયકૃત્પ્લીહક્લોમનાડીષુ મણ્ડલસંજ્ઞાઃ| શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકેષુ શઙ્ખાવર્તાઃ| ઇત્યસ્થિસન્ધયોઽષ્ટવિધાઃ||૭૦||

તેષાં સન્ધીનાં સ્થાનવિશેષેણ સંજ્ઞાષ્ટકમનુગતાર્થમ્| શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકં ભ્રુવ ઉપરિ કર્ણનિકટે| ઇત્યસ્થ્યાશ્રિતાનાં સન્ધીનાં દશોત્તરં શતદ્વયમુક્તમ્|| ૭૦||

Adhikarana snAyupeshIsirAshritAH sandhayaH (71) · Śloka 71

સ્નાયુપેશીસિરાશ્રિતૈસ્તુ સહસ્રદ્વયં ન પુનઃ શસ્ત્રપ્રણિધાને તેષુ વાચ્યમસ્તીતિ પૃથઙ્નોચ્યતે||૭૧||

સ્નાય્વાદ્યૈઃ સન્ધિભિઃ સહસ્રદ્વયં ભવતિ તચ્છસ્રકર્માનુપયોગાન્નોક્તમ્| સૂક્ષ્માઃ સિરાઃ સ્નાયવઃ| પેશ્યઃ પુનઃ સ્નાય્વાકૃતયો માંસમય્યઃ|| ૭૧||

Adhikarana snAyavasteShAM sthAnAni ca (72) · Śloka 72

નવ સ્નાયુશતાનિ| તેષાં ષટ્ શતાનિ શાખાસુ| ત્રિંશચ્છતદ્વયમન્તરાધૌ| ઊર્ધ્વં સપ્તતિઃ||૭૨||

અથ સ્નાય્વાનાં વિભાગ ઉચ્યતે| પ્રત્યેકં શાખાયાં સાર્દ્ધશતં સ્નાય્વાનામેવં શાખાસુ ષટ્શતાનિ|| ૭૨||

Adhikarana shAKAgatAH snAyavaH (73) · Śloka 73

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં ષટ્ષટ્| તાનિ ત્રિંશત્| દશ દશ પાદતલકૂર્ચગુલ્ફેષુ ત્રિંશજ્જઙ્ઘાયામ્| દશ જાનુનિ| ચત્વારિંદૂરૌ| દશ વઙ્ક્ષણે||૭૩||

તથા ચૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચ પાદાઙ્ગુલીષુ પ્રત્યેકં ષટ્| એવમઙ્ગુલીષુ ત્રિંશત્| પાદતલાદિષુ ત્રિષુ દશ-દશ| એવં ત્રિંશદેકીકૃત્ય ષષ્ટિઃ| ત્રિંશદ્દશ ચત્વારિંશદ્દશ ઇતિ સાર્ધશતમ્| બાહાવઙ્ગુલીકરતલકૂર્ચમણિબન્ધનપ્રકોષ્ઠકૂર્પરપ્રકાણ્ડકક્ષ્યાસુ ક્રમેણોક્તાવયવાદ્વિજ્ઞેયમ્|| ૭૩||

Adhikarana antarAdhigatAH snAyavaH (74) · Śloka 74

ચત્વારિંશત્ કટ્યામ્| વિંશતિર્મુષ્કમેઢ્રબસ્ત્યન્ત્રેષુ| અશીતિઃ પૃષ્ઠે| ષષ્ટિઃ પાર્શ્વયોઃ| અષ્ટાદશોરસિ| ચત્વાર્યક્ષકયોઃ| અષ્ટાવંસયોઃ||૭૪||

અન્તરાધૌ ચત્વારિંશદ્વિંશતિરશીતિઃ ષષ્ટ્યાષ્ટાદશ ચત્વાર્ય્યષ્ટાવિતિ ત્રિંશદધિકાન્યષ્ટૌ શતાનિ ભવન્તિ| મુષ્કાદિષુ ચતુર્ષુ ચ વિંશતિઃ સાધારણાનિ| અક્ષકયોર્દ્વે દ્વે| અસંયોશ્ચત્વારિચત્વારિ|| ૭૪||

Adhikarana mUrddhagatAH snAyavaH (75) · Śloka 75

દ્વે દ્વે મન્યાવટુનેત્રૌષ્ઠતાલુષુ| ત્રિંશદ્ ગ્રીવાયામ્| ત્રીણિ જત્રુણિ| ચત્વારિ હન્વોઃ| પઞ્ચ જિહ્વાયામ્| દ્વાદશોત્તરાધરેશુ દન્તમાંસેષુ| ષણ્મૂર્ધનિ||૭૫||

શિરસ્યુચ્યતે-દ્વે મન્યયોઃ| અવટૌ દ્વે| નેત્રયોર્દ્વે| તાલુનિ દ્વે-ઇતિ દશ| ત્રિંશત્ત્રીણિ ચત્વારિ પઞ્ચ દ્વાદશ ષડિતિ મૂર્ધનિ| અક્ષકસન્ધિર્જત્રુઃ હન્વોર્દ્વે દ્વે| ઉત્તરાધરેષુ દન્તમાંસેષુ ષટ્ષડિતિ સ્નાય્વાનાં નવશતાનિ| અવટુઃ કૃકાટિકા|| ૭૫||

Adhikarana snAyUnAM prakAshavisheShAH (76) · Śloka 76

તત્ર શાખાસુ સન્ધિષુ ચ પ્રતાનવન્તિ| મહાસ્નાય્વાનિ તુ વૃત્તાનિ તાનિ કણ્ડરાસંજ્ઞાનિ| બસ્ત્યામપક્વાશયાન્ત્રેષુ સુષિરાણિ| પાર્શ્વપૃષ્ઠોરશિશરસ્તુ પૃથૂનિ||૭૬||

તત્રેત્યાદિના તેષાં દેશવિશેષેણાકારવિશેષા ઉચ્યન્તે| પ્રતાનવન્ત્યનેકપ્રકારાણિ| તેષામેવ સ્નાય્વાનાં વૃત્તાનાં મહતાં ચ કણ્ડરાસંજ્ઞા| સુબોધમ્|| ૭૬||

Adhikarana snAyUnAM rakShaNam (77) · Śloka 77

સ્નાયુબન્ધનૈર્હિ સન્ધિષુ સુબદ્ધા તનુર્નૌરિવ સમ્યગીહતે| તસ્માદસ્થિસિરાદિભ્યોઽપિ તાનિ યત્નતો રક્ષેત્||૭૭||

એતૈર્હિ સ્નાયુનિબન્ધનૈસ્તનુઃ સન્ધિપ્રદેશેષ્વવબદ્ધા સતી સમ્યગીહતે સાધુ કૃત્વા ચેષ્ટતે| યથા નૌઃ સન્ધિષુ પ્રતિબદ્ધા સતી સમ્યગીહતે| તતો હેતોસ્તાનિ સ્નાય્વાનિ યત્નતો રક્ષેદસ્થ્યાદિભ્યોઽપિ|| ૭૭||

Adhikarana gUDhashalyoddharaNe snAyUnAM samya- gj~jAnasyAvanivAryatvam (78) · Śloka 78

યશ્ચ સ્નાય્વાનિ બાહ્યાન્યભ્યન્તરાણિ ચ સમ્યગ્ જાનાતિ સ ગૂઢમપિ શલ્યમાહર્તું સમર્થો ભવતિ||૭૮||

સુબોધમ્| સ્નાય્વજ્ઞાને ચાત્રૈવોપયોગો વક્ષ્યતે|| ૭૮||

Adhikarana peshyastAsAM sthAnAni ca (79) · Śloka 79

પઞ્ચ પેશીશતાનિ| તાસાં ચત્વારિ શતાનિ શાખાસુ ષષ્ટિરન્તરાધૌ| ચત્વારિંશદૂર્ધ્વમ્||૭૯||

અથ પેશ્યઃ|| ૭૯||

Adhikarana shAKAgatAH peshyaH (80) · Śloka 80

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં તિસ્રઃ| તાઃ પઞ્ચદશ| દશ દશ પ્રપદે પાદતલે ગુલ્ફે ચ, તથા પાદસ્યોપરિ કૂર્ચે સન્નિવિષ્ટાઃ| વિંશતિર્જઙ્ઘાયામ્| પઞ્ચ જાનુનિ વિંશતિરૂરૌ||૮૦||

અઙ્ગુલીષુ પઞ્ચદશ| પ્રપદે પાદતલસ્યાગ્રભાગે દશ| તથા પાદતલે દશ| ગુલ્ફે દશ| પાદસ્યોપરિ દશ| તાશ્ચ કૂર્ચનામ્નિ મર્મણિ સન્નિવિષ્ટાઃ| વિંશતિર્જઙ્ઘાયામ્| જાનુનિ પઞ્ચ| ઊરૌ વિંશતિરિતિ શતં સક્થ્નિ| તદ્વત્તિસૃષુ શેષાસુ શાખાસુ|| ૮૦||

Adhikarana antarAdhigatAH peshyaH (81) · Śloka 81

એકૈકા મેઢ્રસેવન્યોઃ| દ્વે વૃષણયોઃ| દશ સ્ફિજોઃ| તિસ્રો ગુદે, તાસ્તુ વલીસંજ્ઞાઃ| દ્વે બસ્તિશિરસિ| ચતસ્ર ઉદરે| નાભ્યામેકા| હૃદ્યામાશયે ચ| ષટ્ યકૃત્પ્લીહોણ્ડુકેષુ| પૃષ્ઠે પઞ્ચોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટાઃ| દશ દીર્ઘાઃ પા્શ્વયોઃ| દશ વક્ષસિ| તિસ્રોંઽસાક્ષકોપરિતઃ||૮૧||

અન્તરાધૌ તુ એકા મેઢ્રે| એકા સેવન્યામ્| દ્વે| દશ| ગુદે તિસ્રો વલીસંજ્ઞાઃ| દ્વે| ચતસ્રઃ| એકા| દ્વે હૃદ્યામાશયે ચ સાધારણમ્| યકૃદાદિષુ ત્રિષુ ષટ્| પૃષ્ઠે પઞ્ચ| તાસ્તુ ઊર્ધ્વં શિરસઃ સન્નિવિષ્ટાઃ| દશ| દશ| અંસાક્ષકોપરિતસ્તિસ્ર ઇત્યન્તરાધૌ ષષ્ટિઃ| પૂર્વૈઃ સહ ષષ્ટ્યધિકાનિ ચત્વારિ શતાનિ ભવન્તિ|

Adhikarana mUrddhagatAH peshyaH (82) · Śloka 82

દશ ગ્રીવાયામ્| અષ્ટૌ ગણ્ડયોઃ| અષ્ટૌ હન્વોઃ| એકૈકા ગલકાકલજિહ્વામૂર્ધસુ| દ્વે દ્વે તાલુલલાટયોઃ| નાસૌષ્ઠકર્ણેષુ ચ||૮૨||

ઊર્ધ્વાઙ્ગ ઉચ્યતે-દશાષ્ટવષ્ટાવેકૈકૈકૈકા દ્વે-દ્વે-દ્વે-દ્વે-દ્વે ઇતિ ચત્વારિંશત્| કાકલં કણ્ઠમધ્યમ્| કાકલસ્યાધો નાલમ્| મૂર્ધા શિરઃ| નાસાયાં દ્વે| ઓષ્ઠયોઃ કર્ણયોશ્ચ પ્રત્યેકમેકા| ઇતિ પું<સમ્< દિવ્=""><સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૫">புஂ&લ્ત્;ஸம்&લ્ત્; திவ்=""&ગ્ત્;&લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௫"&ગ્ત્;പും&અમ્પ્;ல்த்;സമ്&અમ્પ્;ல்த்; ദിവ്=""&અમ્પ્;க்த்;&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൫"&અમ્પ્;க்த்;పుం&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;సం&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; దివ్=""&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൫"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पुं&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;सम्&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; दिव्=""&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पुं&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;सम्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్; दिव्=""&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पुṁ&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;सम्&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; दिव्=""&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पñचप्ēśīśअत्āनि||&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;८२|| &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;దివ్ ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൬" చ్లస్స్="హిద్దేన్"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;పంచపేశీశతాని||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&અમ્પ્;க்த்;൮൨||&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: ൦൦൯; బచ్క్గ్రౌంద్: యేల్లౌ; తేక్ష్త్-అలిగ్న్:చేంతేర్;" ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൭"&અમ્પ્;க்த்;८२|| &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;బ్ర్&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;బ్ర్&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;హ్ర్ చ్లస్స్="దౌబ్లేళినే"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&અમ્પ્;க்த்;പഞ്ചപേശീശതാനി||&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&અમ્પ્;க்த்;పంచపేశీశతాని|| &અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&અમ્પ્;க்த்;൮൨||&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭"&અમ્પ્;க்த்;൮൨|| &અમ્પ્;ல்த்;ബ്ര്&અમ્પ્;க்த்;&અમ્પ્;ல்த்;ബ്ര്&અમ્પ્;க்த்; &અમ્પ્;ல்த்;ഹ്ര് ച്ലസ്സ്="ദോഉബ്ലേളിനേ"&અમ્પ્;க்த்; &લ્ત્;திவ் இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௬" ச்லஸ்ஸ்="ஹித்தேந்"&ગ્ત્;பஞ்சபேஶீஶதாநி||&લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௬"&ગ્ત્;പഞ്ചപേശീശതാനി|| &લ્ત્;திவ் இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௭" ச்லஸ்ஸ்="ஹித்தேந்"&ગ્ત્;௮௨||&લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௭"&ગ્ત્;൮൨|| &લ્ત્;ப்ர்&ગ્ત્;&લ્ત્;ப்ர்&ગ્ત્; &લ્ત્;ஹ்ர் ச்லஸ்ஸ்="தோஉப்லேளிநே"&ગ્ત્; <દિવ્ ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૬" ચ્લસ્સ્="હિદ્દેન્">પઞ્ચપેશીશતાનિ||<સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૬">பஞ்சபேஶீஶதாநி|| <દિવ્ ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૭" ચ્લસ્સ્="હિદ્દેન્">૮૨||<સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૭">௮௨|| <બ્ર્><બ્ર્> <હ્ર્ ચ્લસ્સ્="દોઉબ્લેળિને"> પઞ્ચપેશીશતાનિ|| ૮૨||

Adhikarana strINAmadhikAH peshyastAsAM sthAnAni ca (83) · Śloka 83

સ્ત્રીણાં તુ વિંશતિરધિક| તત્ર દશ સ્તનયોઃ| તાસાં યૌવને પરિવૃદ્ધિર્ભવતિ| દશ યોનૌ||૮૩||

સ્ત્રીણાં વિંશતિઃ પેશ્યોઽધિકાઃ| તાસાં મધ્યાદ્દશ સ્તનયોઃ| તાસાં બાલભાવે સદ્ભાવમાત્રમ્| યૌવને વૃદ્ધિઃ| યોનૌ દશ|| ૮૩||

Adhikarana yonigarBAshayasvarUpaM tadgatAH peshyashca (84) · Śloka 84

તાસામભ્યન્તરાશ્રિતે દ્વે| મુખાશ્રિતે વૃત્તે દ્વે| તિસ્રો ગર્ભમાર્ગાશ્રયાઃ| યસ્યાં ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ| યોનિસ્તુ શઙ્ખનાભ્યાકૃતિસ્ત્ર્યાવર્તા| તસ્યાસ્તૃતીય આવર્તે પિત્તપક્વાશયાન્તરે રોહિતમત્સ્યમુખાકારા ગર્ભશય્યા| તસ્યાં શુક્રાર્ત્તવપ્રદેશિન્યસ્તિસ્રઃ પેશ્યઃ||૮૪||

તાસાં વિભાગઃ| દ્વે અભ્યન્તરે મહાસ્રોતસિ પ્રવૃત્તે| દ્વે યોનિમુખાશ્રયે વૃત્તાકારે| તિસ્રો ગર્ભમાર્ગમાશ્રિતાઃ| તિસ્રશ્ચ ગર્ભાશયેશુક્રાર્ત્તવપ્રવેશિન્યો ગર્ભશય્યાયાં પ્રતિબદ્ધાઃ| સા ચ યોનૌ શઙ્ખનાભ્યાકૃત્યા તૃતીય આવર્તે નિબદ્ધા| રોહિતમત્સ્યમુખાકારા ગર્ભશય્યા|| ૮૪||

Adhikarana peshInAM svarUpaM prayojana~jca (85) · Śloka 85

તાભિર્હિ શરીરે તનુબહલસ્થૂલાણુપૃથુવૃત્તહ્રસ્વદીર્ઘસ્થિરમૃદુશ્લક્ષ્ણકર્કશાભિઃ સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાય્વનિ પ્રચ્છદિતાનિ||૮૫||

ઇત્યનન્તરોક્તાભિઃ પેશીભિસ્તનુત્વાદિગુણયુક્તાભિઃ શરીરે સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાય્વનિ પ્રચ્છાદિતાનિ|| ૮૫||

Adhikarana sirAdhamanImuKAnAM keshAdI- nA~jca saMKyAnam (86) · Śloka 86

સિરાધમનીમુખાનાં ત્વણુશે વિભજ્યમાનાનામેકોનત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ નવ ચ શતાનિ ષટ્પઞ્ચાશતાનિ ભવન્તિ| તાભિરિદં શરીરં ગવાક્ષિતં પિનદ્ધમાતતઞ્ચ| તાવન્તિ ચ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ||૮૬||

સિરાઃ નાતિસ્થૂલા રજ્જ્વાકાર અન્તસ્સુષિરા વાતાદિવહાઃ| ધમન્યસ્તદ્વિશેષા એવ વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ| તાભિઃ શરીરં ગવાક્ષિતં જાલવત્ પિનદ્ધં બદ્ધં યન્ત્રરજ્જુવદાતતં વિસ્તારિતં પટતન્તુવત્| કેશાદીનિ ચ તાવન્ત્યેવ|| ૮૬||

Adhikarana sirAdhamanInAM karma (87) · Śloka 87

તાસાં હિ મુખાનિ તત્પ્રતિબદ્ધાન્યતસ્તાનિ તાભિરાપ્યાય્યન્તે| તૈશ્ચ તાઃ સ્વદેમભિવહન્તિ| તથાઽભ્યઙ્ગલેપાદિવીર્ય્યં ત્વચિ વિપક્વમન્તર્નયન્તિ સ્પર્શઞ્ચ ગૃહ્ણન્તિ||૮૭||

અણુશો વિભજ્યમાનાનાં સૂક્ષ્મૈર્ભાગૈઃ ક્રમેણ વિભાગં ગચ્છન્તીનાં તાસાં સિરાધમનીનાં મુખાનિ સર્વત્ર પ્રસૃતાનિ તત્પ્રતિબદ્ધાનિ કેશાદ્યનુબદ્ધાદિ| અતો હેતોસ્તાનિ કેશાદીનિ તાભિઃ સિરાધમનીભિરાપ્યાય્યન્તે| તૈશ્ચ કેશાદ્યનુબદ્ધૈર્મુખૈરેતાઃ સ્વેદમભિવહન્ત્યભ્યઙ્ગાદિ વીર્યં ત્વચિ વિપક્વં સદન્તર્નયન્તિ| સ્પર્શં ગૃહ્ણન્તિ||૮૭||

Adhikarana srotasAM sa~gKyeyatvAdi (88) · Śloka 88

સ્રોતાંસિ પુનરસઙ્ખ્યેયાન્યેવ| તથાપિ તુ સિરાદીનિ યથાસ્થૂલં યથોપયોગં ચાન્યત્રોપદેક્ષ્યન્તે||૮૮||

સ્રોતાંસિ માર્ગાઃ યૈરન્નસારો ધાતુતાં યાતિ| સૌક્ષ્મ્યાત્ પ્રતાનવત્ત્વાચ્ચાપરિસઙ્ખ્યેયાનિ સિરાદીનિ| સિરાધમનીસ્રોતાંસ્યસઙ્ખ્યાન્યપિ યથાપ્રધાનં યથોપયોગં ચ યાનિ પ્રધાનાનિ, યાનિ ચિકિત્સાર્થમુપયુજ્યન્તે તાન્યન્યત્ર સિરાવિભાગાદાવુપદેક્ષ્યન્તે|| ૮૮||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (89) · Śloka 1

ઇત્યેવં પરિસઙ્ખ્યાતાઃ શરીરે મૂર્તિમન્તઃ સ્થિરા ભાવાઃ||૧||

ઇતિ શરીરે મૂર્ત્તાઃ કઠિનાઃ સ્પર્શનેન્દ્રિયાધિગમ્યા ભાવાસ્ત્વગાદયઃ પરિસઙ્ખ્યાતા યથોક્તેન ભેદેન|| ૮૯||

Adhikarana sharIre udakAMshAH (90) · Śloka 90

દ્રવાસ્તુ યત્તદતિયોગેન ચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્નાતિ| તથા મૂત્રં રુધિરમન્યાંશ્ચ શરીરે ધાતૂન્| યચ્ચ સર્વશરીરગતં બાહ્યા ત્વગ્વિભર્તિ| યચ્ચ ત્વગન્તરે વ્રણગતં લસીકાશબ્દવાચ્યમ્| યચ્ચોષ્માનુબદ્ધં રોમકૂપેભ્યોઽભિનિષ્પતત્સ્વેદવાચ્યમ્| તદુદકમ્||૯૦||

દ્રવાસ્તુ ભવન્તીતિ શેષઃ| તે ચોદકમૂત્રાદયઃ| તત્રોદકં દેહે યત્ કર્ત્તૃકર્મભૂતમતિયોગેન ચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્નાતિ| તત્પ્રસાદાદ્ધ્યતીસારે વેગાનાં ગતસઙ્ખ્યત્વમ્| તથાતિયોગેન ચ્યવમાનં મૂત્રપ્રમેહે| રક્તપિત્તે ચ રુધિરમિતિ| અન્યાંશ્ચ શરીરે ધાતૂન્ પિત્તશ્લેષ્માદીનતિયોગેન પ્રવર્તમાનાનનુબધ્નાતિ| તદુદકમિતિ સમ્બન્ધઃ| સુબોધમ્|| ૯૦||

Adhikarana svasthasharIre rasAdInAM mAnam (91) · Śloka 1

તસ્યાદ્યસ્ય ચાહારસારસ્ય રસાખ્યસ્ય રક્તસ્ય શકૃતઃ શ્લેષ્મણઃ પિત્તસ્ય મૂત્રસ્ય વસાયાઃ મેદસો મજ્જ્ઞશ્ચ સ્વેન સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન યથાપૂર્વમેકાદિસઙ્ખ્યાપ્રવૃદ્ધિઃ|૧|

તસ્યેત્યુદકસ્ય રસાખ્યસ્યાદ્યાહારસારસ્ય ચ રક્તાદીનાં ચ મજ્જાન્તાનામષ્ટાનાં સ્વેનસ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન યથાપૂર્વમેકાદિસઙ્ખ્યાપ્રવૃદ્ધિર્વિજ્ઞેયા| સ્વેનસ્વેનેત્યઞ્જલિપ્રમાણેકાન્ત્યસ્યૈનાઞ્જલિત્વમ્| તત્પૂર્વાણાં ક્રમેણૈકૈકાઞ્જલિવૃદ્ધિઃ| મજ્જા એકોઽઞ્જલિઃ દ્વ્યઞ્જલિર્મેદઃ| વસા ત્ર્યઞ્જલિ| યાવદુદકસ્ય દશાઞ્જલયો દેહે|| ૯૧||

Adhikarana shukrasya parimANamam (1) · Śloka 1

અર્દ્ધાઞ્જલિઃ શુક્રસ્ય||૧||

Adhikarana mastiShkamojasoH parimANam (92) · Śloka 92

તાવદેવ મસ્તિષ્કમોજશ્ચ||૯૨||

ઓજશ્શુક્રમસ્તિષ્કાણિ પ્રત્યેકં સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેનાર્ધાઞ્જલાનિ| સુબોધમ્|| ૯૨||

Adhikarana stanyayormAnaM tatsamBavashca (93) · Śloka 93

સ્ત્રીણાં રજસોઽઞ્જલયશ્ચત્વારઃ| સ્તન્યસ્ય દ્વૌ| ઉભયમપિ ચૈતદ્રસપ્રસાદાત્મકમિતિ| સમધાતોઃ પરિમાણમિદમ્| અતો વૃદ્ધિક્ષયૌ યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેદપરાંશ્ચાપરિસઙ્ખ્યાતાન્મૂર્તોમૂર્તાન્ ભાવાન્| તદ્યથા-માંસકર્ણાદિમલાન્ વાયુબુદ્ધિસ્મૃત્યાદીંશ્ચ||૯૩||

ઉભયં રજઃ સ્તન્યલક્ષણં રસસ્ય ધાતોઃ પ્રસાદાત્ સમ્ભવતિ| ઇદં યથોક્તં પરિમાણં સમધાતોર્નીરુજો વિજ્ઞેયમ્| અન્યસ્ય ત્વેતેષાં વૃદ્ધિક્ષયૌ દોષભેદીયપ્રદર્શિતૈર્યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેત્| અપરાંશ્ચ મૂર્ત્તાન્ માંસકર્ણમલાદીન્ અમૂર્ત્તાંશ્ચ વાયુબુદ્ધિસ્મૃત્યાદીન્ ભાવાન્યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેદિતિ સમ્બન્ધઃ|| ૯૩||

Adhikarana rasAdInAM mAnaviShaye dhAnvantarI- yANAmmatam (94) · Śloka 94

ધાન્વન્તરીયાઃ પુનઃ પઠન્તિ| વિલક્ષણાનિ હિ શરીરાણિ નિત્યમેવ ચ ચલા દોષધાતુમલાઃ| તસ્માદુદકાદીનામપિ સમત્વં માંસાદિવત્ પરિમાણતો નિર્દેષ્ટુમશક્યમ્| કેવલં સ્વાસ્થ્યમાત્રેણાનુમાનતો લક્ષયેત્ ઇતિ||૯૪||

ધાન્વન્તરીયાઃ સૌશ્રુતાઃ| સુબોધમ્| દોષાદીનામવ્યવસ્થિતરૂપત્વાદ્ દુર્જ્ઞાનં પ્રમાણમ્| કેવલં સ્વાસ્થ્યમાત્રેણાનુમાનાત્ લક્ષયેદિતિ|| ૯૪||

Adhikarana sarvAvayavAnAM paramANuBede- nAsa~gKyeyatvam (95) · Śloka 95

સર્વ એવ ત્વવયવાઃ પરમાણુભેદેનાતિસૌક્ષ્મ્યાદસઙ્ખ્યેયતાં યાન્તિ||૯૫||

ઇદં ચ વિજ્ઞેયમ્| સ્થૂલયા દૃષ્ટ્યા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનાં સઙ્ખ્યાદિકમુક્તમ્| સર્વ એવાવયવાઃ પરમાણુભેદેન ત્વતિસૌક્ષ્મ્યાદ્ધેતોરસઙ્ખ્યેયતાં યાન્તિ| તે ચ પરમાણવઃ પ્રતિક્ષણં સજાતીયવિજાતીયસંયોગવિભાગાભ્યાં શરીરભાવેન વર્ત્તતે| અન્યથા યો વ બાલ આસીત્ સ એવ યુક્ત્વં પ્રતિપન્ન ઇત્યેકસ્યાપિ નાનાત્વાયોગાત્|| ૯૫||

Adhikarana paramANUnAM saMyogaviBAge vAyuH kAraNam (96) · Śloka 96

તેષાં સંયોગવિભાગે પરમાણૂનાં કર્મપ્રેરિતો વાયુઃ કારણમ્||૯૬||

તેષાં પરમાણૂનાં સંયોગવિભાગે દૈવપૌરુષકર્મપ્રેરિતો વાયુઃ તત્ક્રિયત્વાત્ કારણમ્| ગ્રન્થવિસ્તરભયાદ્વાતસ્યોત્પત્તિર્ન દર્શ્યતે| કેવલમેતાવદ્વિજ્ઞેયમ્| કર્મચોદિતવાયુવશાત્ સંયુક્તાઃ પરમાણવઃ કાર્ય્યદ્રવ્યમારભન્તે દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ| વાયુકારણાદેવ ચ પરમાણૂનાં વિભાગાત્ સંયોગવિનાશેન કાર્યદ્રવ્યવિશેષઃ|| ૯૬||

Adhikarana BedABedAByAM gRuhItena sharIreNa yathA- kramaM bandhamokShayoH prAptiH (97) · Śloka 97

તદેતદઙ્ગમભેદેન ભેદતશ્ચ ગૃહ્યમાણં બન્ધાય મોક્ષાય ચ ભવતીતિ||૯૭||

અત ઉપસંહરતિ-તદેતદનુક્રાન્તરૂપમઙ્ગં શરીરમભેદેનૈકત્વેન ગ્રાહ્યમાણં રામણીયકાદુપાદેયત્વેન બન્ધાય જન્મમરણપ્રવૃત્તિપરમ્પરાપ્રવૃત્તયે ભવતિ| તદેવાનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ ભેદેન ગ્રાહ્યામાણં નિસ્સારં જુગુપ્સિતવાસ્તુસમારબ્ધત્વેન હેતુના મોક્ષાય રાગાદિનિમિત્તક્રિયાકલાપપરિહારાદ્ભવતિ|| ૯૭||

Adhikarana avayavashaH yathAvaraM sharIraj~jAnaphalam (98) · Śloka 98

ભવતિ ચાત્ર- ઇતિ સર્વાવયશો યો જાનાતિ કલેવરમ્| અહિતેષુ સ મોહેન ન કદાચિત્ પ્રવર્તતે||૯૮||

ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાનેઽઙ્ગ- વિભાગો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ભવતિ ચાત્રેતિ શ્લોકેનોપસંહારે તન્ત્રરીતિઃ| ઇત્યનેન પ્રકારેણ સર્વાવયવશઃ સર્વમવયવં યઃ પુરુષઃ કલેવરં શરીરે જાનાતિ સોઽહિતેષુ ઉભયલોકવિરુદ્ધેષુ મોહાન્ન પ્રવર્ત્તતે| ગૃહીતવસ્તુતત્ત્વઃ- સન્નિહિતાનિ પરિત્યજ્ય હિતેષ્વેવ પ્રવર્ત્તતે ઇત્યર્થઃ|| ૯૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

Adhikarana atha sirAviBAgo nAma ShaShTho~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સિરાવિભાગમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પૂર્વાધ્યાયે શરીરાવયવભેદે સ્વલ્પવ્યક્તત્વાત્ સિરાદિર્નિર્ણીતશેષસ્તત્રાપિ સિરાણાં પ્રાધાન્યાન્નિર્ણયાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana dashamUlasirAH (2) · Śloka 2

દશમૂલસિરા હૃદયપ્રતિબદ્ધાઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષ્વોજો નયન્તિ| તત્પ્રતિબદ્ધા હિ શરીરચેષ્ટા||૨||

દશમૂલસિરા ઇત્યાદિ| મૂલસિરાઃ પ્રધાનસિરાઃ| તતો હિ સર્વાઃ સિરાઃ ભવન્તિ| તા અઙ્ગેષુ પ્રત્યઙ્ગેષુ ચૌજો નયન્તિ|| ૨||

Adhikarana sirANAM sa~gKyA (3) · Śloka 3

તાસ્તુ દ્વ્યઙ્ગુલમઙ્ગુલમર્ધાઙ્ગુલં યવં યવાર્ધઞ્ચ ગત્વા દ્રુમપત્રસેવનીપ્રતાવનદ્ભિદ્યમાનાઃ સપ્તશતાનિ ભવન્તિ||૩||

તાઃ પ્રભિદ્યમાનાઃ દ્રુમપત્રરેખાપ્રતાનવત્ સપ્તશતાનિ સિરાણાં ભવન્તિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-તા હૃદયપ્રતિબદ્ધા દશ સિરા હૃદયાદ્વ્યઙ્ગુલં ગત્વા પ્રથમં પ્રતાનં મુઞ્ચન્તિ| તત અઙ્ગુલં ગત્વા દ્વિતીયમ્| તત અર્ધમઙ્ગુલં ગત્વા તૃતીયમ્| તતો યવં ગત્વા ચતુર્થમ્| તતોઽપિ યવાર્ધં ગત્વા પઞ્ચમમિતિ| તતો ન ભિદ્યન્તે| સર્વેષુ ચૈવં ભિદ્યમાના ઇતિ યોજ્યં યાવદ્ભેદોઽસ્તિ| સપ્તશતાનિ પ્રતાનાનાં દીર્ઘાણાં ભવન્તિ|| ૩||

Adhikarana shAKAgatAH sirAstatra vedhya- sirANAM sa~gKyA ca (4) · Śloka 4

તાસાં ચતુઃશતી શાકાસુ| તત્ર ષોડશાબ્યધનીયાઃ||૪||

તાભ્યશ્ચત્વારિ શતાનિ ચતસૃષુ શાકાસુ| તત્રેતિ ચતુશ્શત્યાં ષોડશા વ્યધનીયાઃ|| ૪||

Adhikarana antarAdhigatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (5) · Śloka 5

ષટ્ત્રિંશં શતમન્તરાધૌ| તત્ર દ્વાત્રિંશત્||૫||

અન્તરાધૌ તુ ષટ્ત્રિંશત્ શતમ્| તત્ર દ્વાત્રિંશદવ્યધનીયા ઇતિ સમ્બન્ધઃ|| ૫||

Adhikarana mUrddhagatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (2) · Śloka 2

ચતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમુર્ધ્વમ્| તત્રાપિ પઞ્ચાશત્||૨||

Adhikarana shAKAsirAvivaraNam (6) · Śloka 6

તાસામેકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ શતમ્| તત્ર ન વિધ્યેજ્જાલન્ધરામ્| તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરગતાઃ||૬||

તત્ર ષોડશ શાખાસુ ચતસૃષ્વવધનીયા ઉક્તાસ્તત્રૈકા પૂર્વોક્તજાલન્ધરા તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરસમાશ્રયા અવેધ્યાઃ|| ૬||

Adhikarana tatrAntarAdhigatasirAvivaraNam (2) · Śloka 2

દ્વાત્રિંશચ્છ્રોણ્યા ગુદમેઢ્રાશ્રયાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે વઙ્ક્ષણયોઃ કટીકતરુણયોશ્ચેત્યષ્ટૌ શસ્ત્રતો રક્ષેત્|૨|

Adhikarana pRuShThagatAH sirAH (2) · Śloka 2

ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠે| તાસાં પૃષ્ઠવંશમુભયતો દ્વે દ્વે ઊર્ધ્વ- ગામિન્યૌ તાશ્ચતસ્રઃ|૨|

Adhikarana udaragatAH sirAH (2) · Śloka 2

ચતુર્વિંશતિરુદરે| તાંસાં મેઢ્રસ્યોપરિ રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે તા અપિ ચતસ્રઃ||૨||

Adhikarana vakShogatAH sirAH (7) · Śloka 7

ચત્વારિંશદ્વક્ષસિ| તાસાં દ્વે હૃદયે| દ્વે ચ સ્તનમૂલસ્તનરોહિતેષુ| એકૈકાપસ્તમ્ભાપાલેષ્વિતિ| તાશ્ચતુર્દશ||૭||

આગ્રીવામુલાદાઽઽચોરુસન્ધેરન્તરાધિઃ| તત્ર ષટ્ત્રિંશચ્છતં સિરાણામ્| તદ્યથા-દ્વાત્રિંશત્ શ્રોણ્યામ્| પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ ષોડશ| પૃષ્ઠે ચતુર્વિંશતિઃ| ઉરસિ ચત્વારિંશત્| ઇતિ ષટ્ત્રિંશચ્છતમન્તરાધૌ સિરાણામ્| 'તત્ર દ્વાત્રિંશદવ્યધનીયાઃ' ઇતિ યદુક્તં તત્પ્રદર્શ્યતે-અષ્ટૌ શ્રોણ્યામ્| વઙ્ક્ષણ ઉભયત્ર ચતસ્રઃ| કટીકતરુણાખ્યયોર્મર્મણોશ્ચતસ્ર ઇત્યષ્ટૌ| પાર્શ્વયોર્દ્વૌ| દ્વયોઃ પાર્શ્વયોરેકૈકામૂર્ધ્વગામ્| પૃષ્ઠે ચતસ્રઃ| પૃષ્ઠવંશસ્યૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે ઊર્ધ્વગામિન્યૌ દ્વે| અપરસ્મિંશ્ચ દ્વે ઇતિ| જઠરે ચતસ્રઃ રોમરાજ્યાઃ પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્દ્વે-દ્વે ઇતિ| ઉરસિ ચતુર્દશ| તત્ર દ્વે હૃદયે| દ્વે-દ્વે દ્વયોઃ સ્તનમૂલયોઃ| ઇતિ ચતસ્રઃ| સ્તનરોહિતયોશ્ચતસ્રઃ| અપસ્તમ્ભયોરેકૈકા| તથાઽઽપાલાપયોરપિ| એવં દ્વાત્રિંશદન્તરાધાવવ્યધનીયાઃ|| ૭||

Adhikarana mUrdhajatrUrdhvasirAvivaraNam (4) · Śloka 4

ચતુર્વિંશતિર્ગ્રીવાયામ્| તાસાં ચતસ્રોઽષ્ટૌ ચ મર્મસંજ્ઞાઃ| દ્વે કૃકાટિકયોઃ| દ્વે વિધુરયોરિતિ ષોડશ શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્||૪||

Adhikarana hanugatAH sirAH (1) · Śloka 1

હન્વોઃ ષોડશ તાસાં સન્ધિસમ્બન્ધિન્યૌ દ્વે||૧||

Adhikarana jihvAgatAH sirAH (4) · Śloka 4

ષોડશ જિહ્વાયામ્| તાસામધો દ્વે રસવેદિન્યૌ| દ્વે વાવાક્પ્રવર્ત્તિન્યૌ| તાશ્ચતસ્રઃ||૪||

Adhikarana nAsAgatAH sirAH (7) · Śloka 7

ષટ્પઞ્ચાશન્નેત્રયોઃ| તયોરુન્મેષનિમેષક્રિયે દ્વે-દ્વે| દ્વે ચાપાઙ્ગયોરિતિ ષટ્| નાસાનેત્રગતાસ્તુ લલાટે ષષ્ટિઃ| તાસાં કેશાન્તાનુગતાશ્ચતસ્રઃ| દ્વે ચાઽઽવર્તયોઃ| એકા ચ સ્થપન્યામિતિ સપ્ત||૭||

Adhikarana karNagatAH sirAH (3) · Śloka 3

કર્ણયોઃ ષોડશ| તાસાં શબ્દવાહિન્યૌ દ્વે| ત એવ ચ શઙ્ખયોસ્તાસાં શઙ્ખસન્ધિગતે દ્વે||૩||

Adhikarana shirogatAH sirAH (8) · Śloka 4

દ્વાદશ મૂર્ધનિ| તાસામુત્ક્ષેપયોર્દ્વે| સીમન્તેષ્વેકૈકામેકામધિપતાવિત્યષ્ટૌ શસ્ત્રેણ પરિહરેત્| તથાક્ષુદ્રિકાઃ કુટિલાઃ સઙ્કીર્ણાઃ ગ્રન્થિતાઃ સન્ધિષુ ચાશસ્ત્રકૃત્યાઃ||૪||

ચતુષ્ષટ્યધિકં શતમુર્ધ્વં શિરસિ સિરાણામિતિ યદુક્તં તદ્વિભજતે-ગ્રીવાયાં ચતુર્વિંશતિઃ હન્વોર્દ્વયોઃ ષોડશ| ષોડશ જિહ્વાયામ્| નાસાયાં ચતુર્વિંશતિઃ નેત્રયોઃ ષટ્પઞ્ચાશત્| લલાટે ષષ્ટિર્નાસાનેત્રાશ્રિતાસ્તાભ્યોઽનન્યા અતો ન ગણ્યન્તે| કર્ણયોર્દ્વયોઃ ષોડશ સિરાસ્તા એવ શઙ્ખાશ્રિતા અતસ્તત્રસ્થા ન ગણ્યન્તે| મૂર્ધ્નિ દ્વાદશેતિ ચતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમ્| અત્ર 'પઞ્ચાશદવ્યધનીયાઃ' ઇતિ યદુક્તં તદુચ્યતે-ગ્રીવાયાં ષોડશ| ચતસ્રો મર્મસંજ્ઞાઃ| દ્વે નીલે દ્વે મન્યે ઇતિ ચતસ્રઃ| અષ્ટૌ મર્મસંજ્ઞાઃ માતૃકા ઇતિ વક્ષ્યમાણાઃ| દ્વે દ્વયોઃ કૃકાટિકયોઃ| દ્વે ચ વિધુરયોરિતિ ષોડશ| હન્વોર્દ્વયોઃ| દ્વે હનુસન્ધિબન્ધનકર્મણી| જિહ્વાયાં ચતસ્રઃ| દ્વે રસબોધને જિહ્વાયા અધસ્તયા દ્વે વાક્પ્રવર્ત્તિન્યૌ ઇતિ ચતસ્રઃ નાસાયાં તિસ્રો યત્ર દ્વે ગન્ધવેદિન્યાવેકા ચ તાલુનીતિ તિસ્રઃ| નેત્રયોઃ ષટ્| નિમેષે દ્વે| ઉન્મેષે દ્વે| અપાઙ્ગયોર્દ્વે ઇતિ ષટ્| લલાટે સપ્ત| કેશાન્તગાશ્ચતસ્રઃ| આવર્ત્તકાખ્યયોર્મર્મણોર્દ્વે| એકા ચ ભ્રૂમધ્યભવે સ્થપન્યાખ્યમર્મણિ ઇતિ સપ્ત| કર્ણયોશ્ચતસ્રઃ| દ્વે શબ્દવાહિન્યૌ| શઙ્ખયોસ્તત્સન્ધિગતે દ્વે ઇતિ ચતસ્રઃ| કેશાન્તેઽષ્ટૌ | દ્વયો રુત્ક્ષેપયોર્દ્વે| સીમન્તેષુ પઞ્ચ| અધિપતૌ રોમાવર્ત્તમર્મણ્યેકા ઇત્યષ્ટૌ| એવં શિરસિ પઞ્ચાશદવેધ્યાઃ| કેવલમેતા એવાવેધ્યાઃ| યાવત્ ક્ષુદ્રિકાઃ અતિસૂક્ષ્માઃ| કુટિલા અનૃજુગામિન્યઃ| સઙ્કીર્ણાઃ બહુભિરનભિવ્યક્તાઃ ગ્રથિતાઃ સઙ્કોચેન ગ્રન્થિરૂપાઃ| તથા સન્ધિષુ કૂર્પરાદિષ્વાશ્રિતાઃ|| ૮||

Adhikarana vAtAdiBishca shuddharaktavaha sirAsa~gKyAvivaraNam (9) · Śloka 9

તાસાં યથાસ્વં તુર્યાંશવિભાગેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતમનિલરક્તં વહતિ| એષ વિભાગઃ પિત્તશ્લેષ્મશુદ્ધરક્તેષ્વપિ| સ્થિતા હ્યેવં દેહમનુગૃહ્ણન્તિ દોષાઃ| વ્યત્યયેન તુ પીડયન્તિ||૯||

તાસાં ચ સપ્તાનાં શતાનાં યથાસ્વં શઙ્ખાદિગતસિરાણાં ચતુર્થેન વિભાગેન પ્રત્યેકં પઞ્ચસપ્તત્યધિકં વાતાદિમિશ્રં રક્તં શુદ્ધં ચ વહતિ| તેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતં સિરાણાં વાતરક્તં વહતિ| તદ્વત્ પિત્તરક્તમ્, શ્લેષ્મરક્તમ્, શુદ્ધરક્તઞ્ચ| એવમનેન સિરાવહનનિયમેન વ્યવસ્થિતા દોષાઃ શરીરમનુગૃહ્ણન્તિ| એતદ્વિપર્ય્યયે પીડયન્તિ|| ૯||

Adhikarana vAtaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

તત્ર શ્યાવારુણાઃ પ્રસ્પન્દિન્યઃ સૂક્ષ્માઃ ક્ષણપૂર્ણરિક્તા વાતરક્તં વહન્તિ|૧|

Adhikarana pittaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

નીલપીતાસિતાઃ સ્પર્શોષ્ણાઃ ક્ષિપ્રસ્રાવિણ્યઃ પિત્તરક્તમ્|૧|

Adhikarana kaParaktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

ગૌર્ય્યઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ શીતઃ કણ્ડૂમત્યઃ કફરક્તમ્|૧|

Adhikarana saMsargasannipAtavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

લક્ષણસઙ્કરે સંસર્ગસન્નિપાતરક્તમ્||૧||

Adhikarana shuddharaktavahasirAlakShaNam (10) · Śloka 10

સમાગૂઢાઃ સ્નિગ્ધાઃ રોહિણ્યઃ શુદ્ધરક્તમિતિ||૧૦||

નનુ કથમેતદ્ જ્ઞાયત ઇમાઃ સિરા ઇદં વહન્તીત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| સુબોધમ્| ક્ષણેન પૂર્ણાઃ આધ્માતાઃ ક્ષણેન ચ રિક્તાઃ ક્ષિપ્રં શીઘ્રમેવ વહન્તિ સ્રવન્તિ| સંસર્ગે કિં લક્ષણમિત્યાહ-અત્ર તુ યદિ દોષાન્તરેણ સંસૃષ્ટો ભવતિ તદા યથાસ્વં લક્ષણાનાં સઙ્કરો વિજ્ઞેયઃ| રોહિણ્યો લોહિતાઃ| ઇતિ સિરા ઉક્તાઃ|| ૧૦||

Adhikarana dhamanIsa~gKyA (11) · Śloka 11

ધમન્યસ્તુ ચતુર્વિંશતિઃ||૧૧||

ક્રમપ્રાપ્તા ધમન્યઃ ઉચ્યન્તે-ધમન્યો વિશિષ્ટાઃ સિરા એવ| તાશ્ચ સઙ્ખ્યયા ચતુર્વિંશતિઃ|

Adhikarana dhamanInAmupayogaH (1) · Śloka 1

તાભિઃ કાયોઽયમારામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ કુલ્યાભિરુપસ્નિહ્યતિ||૧||

Adhikarana dhamanInAmadhiShThAnam (12) · Śloka 12

તાભિશ્ચ નાભિશ્ચક્રનાભિરારકૈરિવાવૃતા||૧૨||

યથા આરામો જલહારિણીભિઃ કેદારઃ કુલ્યાભિરાપ્યાય્યતે તદ્વત્તાભિર્નાભિપ્રતિબદ્ધાભિઃ કાય આપ્યાય્યતે| ચક્રસ્ય નાભિરક્ષઃ| આરાસ્તન્નિબદ્ધાનિ કાષ્ઠાનિ સુબોધમ્|| ૧૨||

Adhikarana nAByAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

તસ્યાં નાભ્યાં વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ| યતશ્ચ સાઽન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્|૧૩|

યતશ્ચ સા નાભિરન્તરગ્નેરધિષ્ઠાનમતોઽપિ તસ્યા વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ|| ૧૩||

Adhikarana nAByAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

તસ્યાં નાભ્યાં વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ| યતશ્ચ સાઽન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્||૧૩||

યતશ્ચ સા નાભિરન્તરગ્નેરધિષ્ઠાનમતોઽપિ તસ્યા વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ|| ૧૩||

Adhikarana nABigatAnAM dhamanInAM prasaraNam (14) · Śloka 14

તાસાં ખલુ ધમનીનાં દશોર્ધ્વં પ્રસૃતા દશાધશ્ચતસ્રસ્તિર્ય્યક્| તતસ્તાભિર્યથાસ્વમઙ્ગાવયવા ધાર્ય્યન્તે આપયાય્યન્તે ચ||૧૪||

તાસાં ચ નાભિપ્રતિબદ્ધાનાં મધ્યાદ્દશ ધમન્યઃ ઊર્ધ્વમુપરિ કાયં ગતાઃ| દશાધઃ પ્રસૂતાઃ| તિર્ય્યક્ ચતસ્રઃ|

Adhikarana UrdhvadhamanInAM punarviBAgastatkAryya~jca (15) · Śloka 15

તાસામૂર્ધ્વગા હૃદયમભિપ્રપન્નાઃ પ્રત્યેકં ત્રિધા જાયન્તે| તતસ્ત્રિંશતો મધ્યે દ્વે દ્વે વાતપિત્તકફરક્તરસાન્ વહતઃ| અષ્ટાભિઃ શબ્દરૂપરસગન્ધા ગૃહ્યન્તે| દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ભાષતે ઘોષં કરોતિ સ્વપિતિ પ્રતિબુધ્યતે ચ| દ્વે ચાશ્રુ વહતઃ| દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે| નાર્યાઃ સ્તન્યં નરસ્ય શુક્રમ્||૧૫||

તાશ્ચ દશ હૃદયં પ્રાપ્ય પ્રત્યેકં ત્રિધા ભિન્નાઃ ત્રિંશત્ સમ્પન્નાઃ| તસ્યાશ્ચ ત્રિંશતો દ્વે-દ્વે વાતાદીન્ પઞ્ચ વહતઃ| એવં તા દશ| શબ્દાદીંશ્ચતુરઃ| અષ્ટાભિઃ પુરુષો ગૃહ્ણીતે| તાભિર્હિ ચિત્તસ્થાનં શબ્દાદીનિ યાન્તિ| ભાષણાદિક્રિયાચતુષ્ટયં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં કરોતિ| એવં તા અષ્ટૌ| ઘોષઃ શબ્દો વ્યક્તઃ| દ્વે અશ્રુવહતઃ| દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે નાર્ય્યાઃ સ્તન્યં વહતઃ| નરસ્ય તુ ત એવ શુક્રમ્| એવં ત્રિંશત્|| ૧૫||

Adhikarana adhogAdhamanInAM punarviBAgastatkAryya~jca (16) · Śloka 16

અધોગમાઃ પક્વાશયસ્થા એવં ત્રિધા જાયન્તે| તત્ર દશાદ્યાઃ પૂર્વવત્| દ્વે વહતોઽન્નં માત્રાશ્રયેણ| દ્વે તોયમ્| દ્વે મૂત્રમ્| દ્વે શુક્રમ્ વહતો દ્વે ચ મુઞ્ચતઃ| ત એવ નારીણામાર્ત્તવમ્| દ્વે વર્ચોનિરસિન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે| એવં દ્વાદશ| શેષા- સ્ત્વષ્ટૌ ધમન્યસ્તિરશ્ચીનાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ||૧૬||

યાસ્તુ નાભેરધોગમા દશ ધમન્યસ્તાઃ પક્વાશય એવં ત્રિંશદ્ભવન્તિ| તસ્યાશ્ચ ત્રિંશતો દશ પુર્વવત્| દ્વે-દ્વે પઞ્ચ વાતાદીન્ વહત ઇત્યર્થઃ| દ્વે માત્રાશ્રયેણાન્નં વહતઃ| માત્રાગ્રહણમાધિક્યપ્રતિષેધપ્રદર્શનાર્થમ્| દ્વે તોયં દ્વે મૂત્રં વહતઃ| દ્વે પુરુષસ્ય શુક્રં દેહે વહતઃ| દ્વે ચ શુક્રં બહિર્મુઞ્ચતઃ| ય એવ પુરુષસ્ય શુક્રં ત એવ સ્ત્રિયા રક્તમ્| ઇતિ ચતસ્રઃ| દ્વે ચ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે વર્ચોનિરસનકર્મણી| અષ્ટૌ શેષા યા અધોગમા અપિ મનાક્ તિર્ય્યગ્ગતાસ્તાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ| એવં નાભેરધસ્ત્રિંશત્|| ૧૬||

Adhikarana tiryyaggA dhamanInAM vivaraNam (17) · Śloka 17

તિર્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો ભિદ્યમાનાઃ સુબહુધા ભવન્તીત્યુક્તં પ્રાક્||૧૭||

તિર્ય્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો યા નાભેઃ પાર્શ્વાભ્યાં દ્વે-દ્વે વર્ત્તન્તે| તા ભિદ્યમાનાઃ સત્યો બહુધા ભવન્તિ| એતચ્ચોક્તં પ્રાગઙ્ગવિભાગે| તાભિરિદં પ્રકરણમ્| ઇતિ ધમન્ય ઉક્તાઃ|| ૧૭||

Adhikarana nava bAhyAni srotAMsi (18) · Śloka 18

સ્રોતાંસિ પુંસાં નવ કર્ણૌ નેત્રે નાસાપુટૌ મુખં પાયુર્મૂત્રપથઃ||૧૮||

ક્રમપ્રાપ્તાનિ સ્રોતાંસ્યુચ્યન્તે| સ્રોતાંસિ છિદ્રાણિ પુંસાં નવ-દ્વે દ્વે દ્વે, એકમેકમેકમિતિ ચ| ઇતિ સ્ત્રી-પુંસયોઃ સાધારણાનિ|| ૧૮||

Adhikarana strINAmadhikAni srotAMsi (19) · Śloka 19

અન્યાનિ ચ ત્રીણિ સ્ત્રીણાં સ્તનૌ રક્તપથશ્ચ||૧૯||

સ્ત્રીણાં તુ ત્રીણ્યધિકાનિ દ્વે સ્તનસ્રોતસી એકં ચ રજઃપથ ઇતિ બાહ્યાનિ સ્રોતાંસિ|| ૧૯||

Adhikarana jIvitAyatanAni srotAMsi (20) · Śloka 20

તથાઽપરાણ્યન્તસ્સ્રોતાંસિ જીવિતાયતનાનિ ત્રયોદશ પ્રાણોદકાન્નધાતુમલાનામયનાનિ||૨૦||

આન્તરાણિ ત્રયોદશ જીવિગસ્યાયતનાનિ સ્થાનાનિ| પ્રાણાદીનાં પઞ્ચાનામાયતનાનિ માર્ગાઃ|| ૨૦||

Adhikarana prANavAhisrotasAM mUlam (21) · Śloka 21

તત્ર પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ||૨૧||

તત્રેતિ નિર્ધારણે| પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ|| ૨૧||

Adhikarana prANavAhisrotasAM dUShaNAni (22) · Śloka 22

તાનિ ધાતુક્ષયરૌક્ષ્યપિપાસાક્ષુદ્વ્યાયામવેગધારણાદિભિર્દુષ્યન્તિ||૨૨||

તાનિ ચ ધાતુક્ષયાદિભિર્દુષ્યન્તિ|| ૨૨||

Adhikarana dUShitAnAM prANavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23

તતોઽતિસૃષ્ટં પ્રતિબદ્ધમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણં વા સશબ્દશૂલમુચ્છ્વસનમ્| તત્ર શ્વાસવત્સાધનમ્||૨૩||

તતઃ કારણાદતિસૃષ્ટં વાતિ બદ્ધં વોચ્છ્વસનં ભવતિ| શ્વાસસ્યૈકત્વાદ્વિસર્ગે દીર્ઘશ્ચ ભવતિ| અલ્પાલ્પં સ્તોકમુચ્છ્વસનમ્| અભીક્ષ્ણં વાઽત્યર્થમ્| તત્ર દુષ્ટેષુ પ્રાણવાહિષુ સ્રોતસ્સુ શ્વાસોક્તં ચિકિત્સિતમ્|| ૨૩||

Adhikarana udakavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

ઉદકવાહિનાં તાલુ મૂલં ક્લોમ ચ|૧|

Adhikarana udakavAhisrotasAM dUShaNAni (1) · Śloka 1

તાન્યામભયાતિપાનોષ્ણશુષ્કાન્નકષાયતૃણનિગ્રહાદિભિર્દુષ્યન્તિ||૧||

Adhikarana dUShitAnAmudakavAhisrotasAM lakShaNAni (2) · Śloka 2

તતોઽતિતૃષ્ણા મુખશોષઃ કર્ણક્ષ્વેડનં તમોદર્શનઞ્ચ| દુષ્ટોદકવહસ્રોતસ્સુ ચિકિત્સા||૨||

Adhikarana duShTodakavahasrotassu cikitsA (24) · Śloka 24

તત્ર તૃષ્ણોક્તમૌષધમ્||૨૪||

ઉદકવાહિનાં સ્રોતસાં તાલુક્લોમની મૂલમ્| તેષામામેન ભયાદિભિર્દૂષણમ્| દુષ્સ્ટત્વાચ્ચાતિતૃષ્ણાદિ ઉત્પત્તિઃ| તત્ર તૃષ્ણોક્તા ચિકિત્સા| અતિપાનં મદ્યસ્ય| ઉષ્ણશુષ્કાભ્યામન્નસ્ય સમ્બન્ધઃ| તૃણ્નિગ્રહસ્તૃષ્ણાવેગનિરોધઃ| આદિગ્રહણેનૈવં પ્રકારણામન્યેષામપ્યાચારકોપશોષકરાણામાહારવિહારાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્ષ્વેલનં નાદઃ| તમસ ઇવ દર્શનં તમોદર્શનમપ્રતિપત્તિઃ|| ૨૪||

Adhikarana annavahasrotasAM mUlam (1) · Śloka 1

અન્નવાહિનામામાશયો મૂલં વામપાર્શ્વઞ્ચ||૧||

Adhikarana annavahasrotoduShTyAdi (25) · Śloka 25

તેષાં દુષ્ટૌ સર્વં માત્રાશિતીયોક્તમવગચ્છેત્||૨૫||

અન્નવાહિનાં સ્રોતસાં દુષ્ટત્વે હેતું કાર્ય્યં પ્રતીકારં ચ સર્વં જ્ઞાતું માત્રાશિતીયમધ્યાયમવગચ્છેત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-અન્નવાહિનામતિમાત્રસમશનાદીનિ દૂષણાનિ| દુષ્ટત્વે વિષૂચિકાદ્યુત્પત્તિ| વમનાદિકા ચિકિત્સા| શેષં સુબોધમ્| મૂલમાશ્રયઃ| ઉપકારાપકારદ્વારમિત્યર્થઃ| એવં પ્રાણોદકાન્નસપ્તધાતુમૂત્રશકૃત્ સ્વેદભેદેન ત્રયોદશવિધાનિ સ્રોતાંસિ| તત્ર પ્રાણોદકાન્નવાહિનાં દુષ્ટૌ હેતુલક્ષણૌષધાન્યુક્તાનિ|| ૨૫||

Adhikarana rasavAhinAM srotasAM mUlAni (1) · Śloka 1

રસવાહિનાં હૃદયં મૂલં દશ ધમન્યશ્ચ|૧|

Adhikarana raktavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

રક્તવાહિનાં યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|

Adhikarana mAMsavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

માંસવાહિનાં સ્નાયૂનિ ત્વક્ ચ|૧|

Adhikarana medovAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મેદોવાહિનાં વૃક્કૌ માંસં ચ|૧|

Adhikarana asthivAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

અસ્થિવાહિનાં જઘનં મેદશ્ચ|૧|

Adhikarana majjavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મજ્જવાહિનાં પર્વાણ્યસ્થીનિ ચ|૧|

Adhikarana shukravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

શુક્રવાહિનાં સ્તનૌ મુષ્કૌ મજ્જા ચ|૧|

Adhikarana mUtravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મૂત્રવાહિનાં બસ્તિર્વઙ્ક્ષૈણા ચ|૧|

Adhikarana shakRudvAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

શકૃદ્વાહિનાં પક્વાશયઃ સ્થૂલાન્ત્રં ચ|૧|

Adhikarana svedavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

સ્વેદવાહિનાં મેદો રોમકૂપાશ્ચ||૧||

Adhikarana rasavahAdisrotasAM dUShaNAdIni (26) · Śloka 26

તેષાં દૂષણં વિવિધમહિતાહારવિહારમુપદ્રવાન્ પૃથક્પૃથક્ સાધનં દોષાદિવિજ્ઞાનીયાદ્યથાસ્વં વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્||૨૬||

તેષાં રસવાહ્યાદીનાં સ્રોતસાં નાનાપ્રકારમહિતાહારવિહારં દૂષણમ્| તચ્ચ તીક્ષ્ણમતિના પરિકલ્પનીયમ્| દુષ્ટાનામુપદ્રવા વ્યાધયઃ તચ્ચિકિત્સા ચ દોષાદિવિજ્ઞાનીયોક્તેન 'રસોઽપિ શ્લેષ્મવત્' ઇત્યાદિના વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-આહારાદિ વિશેષવશાદ્રસવાહિષુ દુષ્ટેષુ કદાચિદ્રસવૃદ્ધિજા રોગાસ્તત્ર યથાસ્વં ચિકિત્સેતિ| એવં સર્વત્રાપિ વાચ્યમ્|| ૨૬||

Adhikarana srotasAM viddhalakShaNam (27) · Śloka 27

વ્યધે તુ સ્રોતસાં ભ્રમમોહકમ્પપ્રલાપાધ્માનશૂલાઽરુચિતૃટ્છર્દિજ્વરાતિરુધિરસ્રુતિમૂત્રપુરીષરોધા મરણઞ્ચ||૨૭||

અનન્તરોક્તાનાં ચ સ્રોતસાં વ્યધે શસ્ત્રાદિતાડને જન્તોર્ભ્રમાદ્યુદ્ભવઃ|| ૨૭||

Adhikarana srotoviddhaM pratyAKyAya -- cikitset (28) · Śloka 28

તસ્માત્સ્રોતોવિદ્ધં પ્રત્યાખ્યાયોપચરેત્||૨૮||

તસ્માદ્વૈદ્યઃ સ્રોતોવિદ્ધં ચિકિત્સાયાં પ્રત્યાખ્યાનં કૃત્વા અસાધ્યતામુક્ત્વા દૈવાત્કિઞ્ચિદ્ભવેદિતિ શાસ્ત્રાનુગમનેનોપાચરેત્|| ૨૮||

Adhikarana uddhRutashalyasya cikitsAnirdeshaH (29) · Śloka 29

ઉદ્ધૃતશલ્યં ચ સદ્યોવ્રણવિધાનેન||૨૯||

અન્તઃશલ્યં ચ સ્રોતોવિદ્ધં શલ્યમુદ્ધૃત્યોપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કેનેત્યાહ-વક્ષ્યમાણેન સદ્યોવ્રણવિધાનેન|| ૨૯||

Adhikarana sirAdhamanI srotasAmaBedaH (30) · Śloka 30

તત્ર સ્રોતસામેવ વિશેષાઃ સિરાધમન્યઃ||૩૦||

Adhikarana anyamatena sirAdInAM Binnatvam (31) · Śloka 31

અન્યે ત્વન્યત્વમિચ્છન્તિ સિરાધમનીસ્રોતસામ્| કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદૃશકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્તકર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે||૩૧||

અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ સિરાદીનાં પૃથક્ત્વમિચ્છન્ત્યેવં ચ બ્રુવતે યત્ સિરાદીનાં પરસ્પરવિલક્ષણાનામવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે| તત્ કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્ષાદિના હેતુત્રિતયેન| સદૃશં કર્મ વાહકત્વં યેષાં તે તથોક્તાઃ| સૌક્ષ્મ્યં સૂક્ષ્મતા|| ૩૧||

Adhikarana aparamatena dhAtvavakAshAH -- srotashshabdAdinAmAH (32) · Śloka 32

અપરે પુનરાહુઃ-સ્રોતાંસિ સિરાધમન્યો રસવાહિન્યો નાડ્યઃ પન્થાનોઽયનાનિ માર્ગાઃ શરીરચ્છિદ્રાણિ સંવૃ તાસંવૃતાનિ સ્થાનાન્યાશયાઃ ક્ષયા નિકેતાશ્ચેતિ શરીરે ધાત્વવકાશાનાં લક્ષ્યાલક્ષ્યાણાં નામાનીતિ||૩૨||

Adhikarana srotoduShTyA dhAtuduShTyAdi (3) · Śloka 3

તે ચાવકાશાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્થાનસ્થાન્ માર્ગસ્થાંશ્ચ ધાતૂન્ પ્રકોપયન્તિ| તેઽપિ કુપિતાસ્તાનિ સ્રોતાંસિ સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસિ| ધાતવશ્ચ ધાતૂન્||૩||

Adhikarana sarveShAmeva dUShayitAro doShAH (1) · Śloka 1

તેષાં સર્વેષામેવ દૂષયિતારો દુષ્ટા દોષાઃ|૧|

Adhikarana agnidoShAddoShaduShTiH (1) · Śloka 1

તે ચ પ્રાયશો દુષ્યન્ત્યગ્નિદોષાત્|૧|

Adhikarana agninimittAnyAyurArogyAdIni (1) · Śloka 1

તસ્માત્તન્નિમિત્તાન્યાયુરારોગ્યબલોપચયવર્ણૌજાંસિ|૧|

Adhikarana dhAtvagniBUtAgnipraBRutI- nyagnipratibaddhAnyeva (1) · Śloka 1

તત્પ્રતિબદ્ધાન્યેવ ચ રઞ્જકાદીનિ ભૂતાગ્નયો ધાત્વગ્નયશ્ચ||૧||

Adhikarana pakvamannamamRutaM viShaM cApakvam (33) · Śloka 33

તથાઽન્નમપિ પિત્તેનૈવ પક્વમમૃતતાં યાત્યપક્વં ચ વિષતામ્||૩૩||

સ્રોતોદુષ્ટ્યા ધાતુદૂષણં ધાતુદુષ્ટ્યા સ્રોતોદૂષણં ચાહ-ત ઇત્યાદિના| પ્રકુપિતા દુષ્ટાઃ સ્થાનમાશયસ્તત્ર તિષ્ઠન્તીતિ સ્થાનસ્થાઃ| સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસીતિ યાનિ સ્રોતાંસિ દુષ્ટાનિ ભવન્તિ તાન્યન્યાન્યપિ દૂષયન્તિ| એવં ધાતૂનામપિ વાચ્યમ્| તેષાં સર્વેષાં ધાતૂનાં ધાત્વાશયાનાં ચ દુષ્ટાન્ વાતાદીનન્તરેણ નાન્યદ્ દુષ્ટૌ કારણમ્ | દોષાણાં દુષ્ટિરપિ પ્રાયોઽગ્નિદોષાત્| અન્યત્ સુબોધમ્|| ૩૩||

Adhikarana pAcakAgniH (34) · Śloka 1

તત્ર પિત્તવિશેષઃ પાચકસંજ્ઞોઽગ્નિરિતિ પ્રાગભિહિતઃ||૧||

તત્રેત્યાદિના પાચકસંજ્ઞમગ્નિં પ્રસ્તૌતિ| પ્રાગ્દોષભેદીયે પાચકસંજ્ઞઃ પિત્તભેદોઽન્નસ્ય પક્તાગ્નિરિત્યુક્તવાનસાવાચાર્ય્યઃ|| ૩૪||

Adhikarana matAntareNAgnisvarUpam (35) · Śloka 35

અન્યે પુનરાચક્ષતે-દોષધાતુમલસન્નિપાતજનિતોઽન્તરુષ્મા યથાનિર્દિષ્ટાધિષ્ઠાનકર્માગ્નિરિતિ||૩૫||

અન્યે પુનરાચાર્ય્યાઃ પિત્તમગ્નિરિતિ નેચ્છન્તિ| દોષાદિસંયોગવિશેષજનિતોઽન્તશ્શરીર ઉષ્માગ્રહાણ્યધિષ્ઠાનઃ પાકરાગાદિકર્માગ્નિરિત્યાહુઃ| અથાનન્તરમસ્ય ગ્રન્થસ્ય તાત્પર્ય્યાર્થ ઉચ્યતે- ઇહાયુર્વેદે ઉભયેષામાચાર્ય્યાણાં ભિન્નદર્શનમ્| એકેષામન્તરાગ્નિ પક્વાન્નસારાત્ ક્રમેણ ધાતુપરિપોષોઽન્યેષાં યૌગપદ્યેનેતિ|| ૩૫||

Adhikarana annasya sthUlapAkakramaH (36) · Śloka 36

સ ખલુ વિધિવદભ્યવહૃતમન્નજાતં પ્રાણેન વાયુના કોષ્ઠમાકૃષ્ટં દ્રવૈર્વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન મૃદૂકૃતમભિસન્ધુક્ષિતઃ સમાનેનામાશયસ્થં સ્થાલીસ્થમિવામ્બુતણ્ડુલમગ્નિરન્તરગ્નિઃ પચતિ||૩૬||

અત્ર ક્રમવાદિનઃ આહુઃ-પુરુષેણ ભુજ્યમાનમન્નં કઠિનતરદશનાભિઘાતજર્જરિતં પ્રયત્નેનોદીરિતેન પ્રાણાખ્યેનાનિલેન કણ્ઠનાડ્યા મહાસ્રોતસિ નિક્ષિપ્તં નાભિદેશચારિણા સમાનેન નાભિપાર્શ્વગ્રહેત્યાખ્યપિત્તધરાકલામર્ય્યાદે આમાશયે વિધૃતં દ્રવેણ જલાદિના વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન ચ માર્દવમાપાદિતં પાચકેનેવ સમાનેન સન્ધુક્ષિતઃ પ્રદીપિતઃ સન્નન્તરગ્નિઃ પચતિ| યથાઽગ્નિઃ બાહ્યસ્તોયતણ્ડુલં સ્થાલીસ્થં પચતિ|| ૩૬||

Adhikarana annasyANupAkakramaH (37) · Śloka 37

તત્તુ સર્વરસમપિ પચ્યમાનમાદૌ મધુરીભૂતં કફં ફેનીભૂતમુદીરયતિ| તતો વિદગ્ધમમ્લીભૂતમામાશયાત્ ચ્યવમાનમચ્છં પિત્તમ્| પ્રાપ્ય ચ પક્વાશયં કટુકીભૂતમનિલમ્||૩૭||

તત્ર ચામાશયે તદન્નં સર્વરસમપિ પચ્યમાનં સત્ પ્રથમ વિક્લેદમાત્રાવસ્થાયાં માધુર્યમિવ પ્રાપ્તં સત્ કફમુદીરયેત્| તચ્ચ ફેનભૂતં યથા દધ્યાદિતઃ ક્ષુભિતાત્ પ્રથમં ફેનસમ્ભવઃ| તતશ્ચામાશયાત્ પાકેન ચ્યવમાનમમ્લીભૂતં સત્સ્વચ્છં પિત્તમુદીરયેત્| તતોઽપ્યામાશયાત્ ચ્યુતં પક્વાશયેઽગ્નિના શોષિતકટુકીભૂતં સત્તદન્નં મારુતમુદીરયેત્|| ૩૭||

Adhikarana BaurikAgnipAkaH (38) · Śloka 38

તતશ્ચૈવં વિક્લિન્નં આહારે પઞ્ચ પઞ્ચાત્મકા મહાભૂતાગ્નયો વાયુના વ્યસ્તાન્ યથાસ્વં પઞ્ચૈવ ભૂતગુણાનાહારસ્થાન્ પચન્તિ| તે પક્વાઃ પુનર્યથાસ્વમેવ દેહાશ્રિતાંશ્ચ સ્વવિકારભૂતાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાયયન્તિ||૩૮||

જઠરાગ્નિના કિઞ્ચિત્પક્વવિક્લિન્નાહારે પઞ્ચ મહાભૂતાગ્નયઃ પાર્થિવાદયઃ પઞ્ચાહારસ્થાન્ યથાસ્વં મહાભૂતગુણાન્ પાર્થિવાદીન આહારભાગાન્ પચન્તિ| પાર્થિવોઽગ્નિસાદૃશ્યાત્ પાર્થિવમેવાહારભાગં પચતિ| આપ્ય આપ્યમેવ| સર્વત્ર ગુણશબ્દોઽવયવવાચી| તે ચ પાર્થિવાદયઃ પઞ્ચ ગુણા પાર્થિવાદિભિઃ પઞ્ચભિરગ્નિભિઃ પક્વાઃ પાર્થિવાદીનેકદેહસ્થાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાયયન્તિ| યથાસ્વમાત્મીયજાત્યનતિક્રમેણ સ્વવિકારભૂતાનિત્યન્નવિકારા એવદેહે મહાભૂતગુણાઃ|| ૩૮||

Adhikarana sArakiTTaviBajanam (39) · Śloka 39

એવઞ્ચ પક્વાદાહારાદ્વિવિધૌષધગર્ભાદિવ સ્નેહાદચ્છઃ સારભૂતો રસાખ્યઃ કિટ્ટાખ્યશ્ચ મલોઽભિનિર્વર્તતે||૩૯||

એવમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ પક્વાદન્નાત્ દ્વૌ રાશી ભવતઃ- કિટ્ટં સારશ્ચ| યથા નાનાપ્રકારૌષધગર્ભાદ્ ઘૃતાત્ સ્નેહઃ કલ્કશ્ચ|

Adhikarana sArakiTTAByAM srotaHpUraNam (40) · Śloka 40

તાભ્યાઞ્ચ સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનામેવ શરીરગુણાનાં ધાત્વાખ્યાનાં યથાસ્વં સ્રોતાંસિ પારમ્પર્ય્યેણાવિચ્છિન્નસન્તાનમાપૂર્ય્યન્તે||૪૦||

તાભ્યાં સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનાં સારમલસ્વભાવાનાં ધાત્વાખ્યાનાં શરીરગુણાનાં રક્તાદીનાં મૂત્રદીનાં ચ પારમ્પર્ય્યેણ ક્રમપ્રાપ્ત્યાવિચ્છિન્નપ્રવાહં કૃત્વા સ્રોતાંસ્યાઽઽપૂર્ય્યન્તે|| ૪૦||

Adhikarana dhAtupoShaNakramaH (41) · Śloka 1

સ્રોતોભ્યશ્ચ યથાવિભાગં યથાયથમેવ ધાતવઃ પુષ્યન્તિ||૧||

તેભ્યો યથાસ્વં ધાતવઃ પુષ્યન્તિ|| ૪૧||

Adhikarana dhAtUnAM mithaH poShyapoShaka- tve~api na pUrveShAmapacayaH (42) · Śloka 42

ઉત્તરોત્તરાનુપ્રવેશેઽપિ ચ પુર્વેષાં સ્રોતસાં યથાકાલં સમ્યગાહારોપયોગેન પરિણામવતાપ્યાય્યમાનાનાં નાપચયો ભવતિ| તતશ્ચ ધાત્વાખ્યાઃ પ્રસાદમલાઃ સ્વં સ્વમેવ માનમનુવર્તન્તે યથાવયઃશરીરમ્||૪૨||

પૂર્વસ્ય રક્તાદેર્ધાતોરુત્તરાનુપ્રવેશેઽપિ માંસાદિભાવગમનેઽપિ ન પૂર્વેષાં રક્તાદિસ્રોતસામપચયો ભવતિ| કિમ્ભૂતાનાં પૂર્વધાતુસ્રોતસામ્ ? યથાકાલં કાલવિચ્છેદેન સમ્યગાહારોપયોગેનાપ્યાય્યમાનાનામ્| કિમ્ભૂતેનાહારોપયોગેનાહ-પરિણામવતા| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સદૈવાવિચ્છેદેન સ્રોતાંસિ પરિણતોઽન્નસારો યાતિ| પૂર્વેભ્યશ્ચ પૂર્વાણ્યાપૂર્ય્યન્તે| અતસ્તેષામનપચયઃ| તથા પરિણામેન ચ ધાત્વાખ્યા દેહધારણાઃ પ્રસાદાશ્ચ મલાશ્ચ વયશ્શરીરાનતિક્રમેણ સ્વં-સ્વં પ્રમાણમઞ્જલ્યાદિવિશેષેણોક્તં નાતિવર્ત્તન્તે| પ્રસાદાઃ સારા રક્તમાંસકણ્ડરાદીનિ| મલાઃ કિટ્ટં કફલસીકાપિત્તાદિ| વયોઽનતિક્રમેણેતિ બાલસ્ય પ્રવૃદ્ધસ્ય ચોક્તાત્ પરિમાણાદ્ધીનત્વં નેતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| યથાશરીરમિતિ મહાશરીરેષુ પ્રસાદમલાઃ પ્રભૂતા ભવન્તિ| લઘુદેહેષ્વલ્પતા ઇતિ જ્ઞાપયતિ||

Adhikarana kramadhAtupariNAmAdinirdeshaH (43) · Śloka 43

તત્રાઽઽહારરસો વ્યાનવિક્ષિપ્તો યથાસ્વં સપ્તસુ ધાત્વગ્નિષુ ક્રમાત્ પચ્યમાનઃ સ્વાત્મભાવપ્રચ્યુતિસમનન્તરમેવ પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞકઃ કાલવદસ્ખલિતબલપ્રમાણો દેહમૂર્જયિત્વા ધાતૂન્ ધાતુમલાંશ્ચ પુષ્ણાતિ||૪૩||

તત્રેત્યાદિનાઽસ્મિન્ ક્રમધાતુપાકવાદે ક્રમં દર્શયતિ| આહારસ્ય પ્રધાનાગ્નિના પક્વસ્ય સતઃ યો રસો ભવતિ સ વ્યાનેન હૃદયમૂલભવેન વાયુના વિક્ષિપ્તઃ પ્રેરિતઃ સ્રોતસ્સુ વિનિયુક્તાઃ સન્ ધાત્વગ્નિષુ પચ્યમાનઃ વિશિષ્ટતત્કાલવ્યપદેશયોગ્યસ્વરૂપપ્રચ્યુત્યેકકાલં પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞઃ કાલવદવિચ્છિન્નવાહી ધાતૂન્ રક્તાદીન્ ધાતુમલાંશ્ચ કફાદીન્ પુષ્ણાતિ| રક્તં રક્તાગ્નેરેવ પાકેન ભવતિ| માંસં માંસાગ્નિરેવેત્યેવમાદિ યથાસ્વશબ્દર્થઃ દેહમૂર્જયન્ શરીરં પ્રાણયન્|| ૪૩||

Adhikarana mUtrapurIShotpattiH (44) · Śloka 44

અથાન્નકિટ્ટમચ્છં મૂત્રં ઘનં શકૃત્||૪૪||

અથેત્યાદિના પ્રસાદમલયોર્વિભાગં દર્શયતિ| યો યસ્ય પાકાત્ પ્રસાદઃ સ તસ્ય સારો, યો મલઃ સ કિટ્ટઃ| સુબોધમ્|| ૪૪||

Adhikarana rasasya sArakiTTe (1) · Śloka 1

રસસ્ય સારો રક્તં મલઃ કફો લસીકા ચ||૧||

Adhikarana raktasya sArakiTTe (2) · Śloka 2

રક્તસ્ય સારો માંસં કણ્ડરાઃ સિરાશ્ચ| મલઃ પિત્તમ્|૨|

Adhikarana mAMsasya sArakiTTe (2) · Śloka 2

માંસસ્ય સારો મેદસ્ત્વચો વસા ચ| કિટ્ટં કર્ણાક્ષિનાસિકાસ્યરોમકૂપપ્રજનનમલાઃ|૨|

Adhikarana medasaH sArakiTTe (2) · Śloka 2

મેદસઃ સારોઽસ્થિસ્નાયુસન્ધયઃ| કિટ્ટં સ્વેદઃ|૨|

Adhikarana asthnaH sArakiTTe (2) · Śloka 2

અસ્થ્નઃ સારો મજ્જા| કિટ્ટં કેશરોમનખાઃ||૨||

Adhikarana majj~jaH sArakiTTe (45) · Śloka 45

મજ્જ્ઞસ્તુ સારઃ શુક્રં મલોઽક્ષિવિટ્ત્વચાં સ્નેહઃ||૪૫||

અન્નમલસ્ય ઘનાચ્છભેદેન દ્વૈવિધ્યમ્| લસીકા જલસદૃશી| વસા સ્વચ્છસ્નેહઃ| કર્ણાદિષટ્કસ્ય મલશબ્દેન સમ્બન્ધઃ| કર્ણાદિષુ મલો દૃશ્યત એવ| પ્રજનનં મેહનમ્| સન્ધયોઽસ્થિભાગાઃ પૂર્વમુક્તાઃ| અક્ષ્યાદેઃ સ્નેહો મલઃ|| ૪૫||

Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46

શુક્રસ્ય સારમોજઃ| અત્યન્તશુદ્ધતયાઽસ્ય મલાભાવઃ| અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્| અપરે પુનઃ શુક્રસારં ગર્ભમેવામનન્તિ||૪૬||

શુક્રસ્ય તુ ક્રમેણ સારસારત્વાચ્છુદ્ધતયા મલાભાવઃ| અપરે આચાર્ય્યાઃ| અતઃ સારાદપિ સારતરત્વાદ્ધેતોઃ શુક્રસ્ય પાકં નેચ્છન્તિ| અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ શુક્રસ્ય સારો ગર્ભ ઇત્યામનન્તીતિ|

Adhikarana pa~jcAtmakasya vAyorutpattiH (47) · Śloka 47

વાયુઃ પુનરગ્નેરાહારસ્ય ચ બહ્વલ્પતયા તસ્માત્તસ્માન્મૂર્ચ્છનાવિશેષાદમૂર્ત્તઃ શબ્દવાનીષચ્છબ્દઃ પ્રચુરોઽલ્પો વા પઞ્ચાત્મા કોષ્ઠે પ્રાદુર્ભવતિ||૪૭||

આધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનાં સમ્ભવોક્તિપ્રસઙ્ગે વાયોર્દ્વિતયેન પ્રકારેણ સમ્ભવ ઉચ્યતે| વાયુઃ કોષ્ઠે પ્રાણાદિભેદેન પઞ્ચાત્મા પ્રાદુર્ભવતિ| કુતો હેતોઃ ? આભ્યાં મૂર્ચ્છનાવિશેષાત્| કથમાહ-અગ્નેર્બહુતયા કદાચિદગ્નેઃ સમત્વેઽપ્યાહારસ્યાલ્પતયા ચ| વાયુઃ કુતશ્ચિન્મૂર્ચ્છનાવિશેષાદમૂર્ત્તોઽપિ સઞ્છબ્દવાન્ ભવતિ| કુતોઽપીષચ્છબ્દઃ કુતોઽપિ પ્રચુરઃ| કુતોઽપ્યલ્પ ઇતિ| અમૂર્ત્તોઽકઠિનઃ|| ૪૭||

Adhikarana 'sarve~annamayA BAvAH' kramadhAtuvAda- siddhAntopasaMhAraH (48) · Śloka 48

એવં ચ કૃત્વાઽન્નમયા એવ દેહે સર્વે ભાવાઃ| તેનૈવ ચેદમેવં ચિરેણ વ્યાપ્તમન્તર્બહિઃ શરીરયન્ત્રમનવરતપ્રવાહેણ સ્વાસ્થ્યબલોપચયયુક્તં યાવત્ કર્મોપાદાનં યાપ્યતે| અન્યથા ત્વન્નરસોક્ષેપણાદ્વિબદ્ધસ્રોતસા વા યથાવદન- ભિસન્ધીયમાનધાતુપ્રવાહમન્તરા વ્યવચ્છિદ્યતે| વ્યાધિ ભાજનં વા ભવતિ||૪૮||

તસ્માત્ સર્વે શારીરા ભાવા અન્નમયાઃ| તેનૈવ ચાન્નેનાવિચ્છિન્નપ્રવાહેણ ઇદમનન્તરોક્તેન ક્રમેણ શરીરં વિપરિણમતિ| અધ્યાત્મેત્યાત્મનિ બહિર્વહિર્ભાગે| શરીરયન્ત્રકં યાપ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતમિત્યાહ-સ્વાસ્થ્યેન બલોપચયેન ચ યુક્તમ્| એતચ્ચ યાવત્કર્મોપાદાનમાહ| તદ્ધેતુકકર્મપરિક્ષયાત્| અન્યથેત્યાદિ સુબોધમ્| ઇતિ ક્રમધાતુવાદઃ|| ૪૮||

Adhikarana anyamatena rasAdidhAtusamBavakramaH (49) · Śloka 49

અન્યે તુ વર્ણયન્તિ-અભ્યવહૃતમાત્રસ્યાહાઽઽરસ્ય કણ્ઠનાડીપ્રલુઠિતસ્ય મહાનિમ્નમવતીર્ણસ્ય યો ય એવાંશઃ કાયાગ્નિનાઽવલીઢઃ પાકમુપનીયતે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રસાદાખ્યો રસલેશોઽભિનિર્વૃત્તિસમનન્તરં સમં સમસ્તધાતુષુ સંવૃતાસંવૃતૈઃ પ્રવિસૃતો વિવૃતમુખેષ્વાસન્નેષુ સ્રોતસ્સુ ભૂયાન્ પ્રથમતરં ચાન્વેતિ| પર્ય્યાયેણેતરેષ્વપિ| એવમન્નરસ એવ સાક્ષાત્સર્વધાતૂન્ કેનચિદેવ કાલભેદેન પુષ્ણાતિ ન પુનર્ધાતવો ધાત્વન્તરતાં સ્વરૂપોપમર્દેન પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ||૪૯||

અન્યે પુનરાચાર્ય્યાઃ અન્નરસાદેવ સકલધાતુસમ્ભવં વર્ણયન્તિ| ન ચ ધાતોર્ધાત્વન્તરાદુત્પત્તિમિચ્છન્તિ| કથમિત્યાહ-અભ્યવહૃતમાત્રસ્યેત્યાદિ| ય એવાહારભાગઃ કોષ્ઠપ્રાપ્તિસમનન્તરમગ્નિના સમ્બધ્યતે તસ્યૈવ તેન પક્વસ્યયોઽન્નસારઃ સ તદૈવ સર્વધાતુસ્રોતસ્સ્વનુગચ્છતિ| કેવલં ત્વયં વિશેષઃ| વિવૃતમુખેષુ અસંવૃતેષુ સ્રોતસ્સુ સારસમ્ભવદેશાસન્નેષુ ચ પ્રથમમન્વેતિ ભૂયાંશ્ચાન્વેતિ| ઇતરેષુ સંવૃત્તમુખેષુ દૂરેષુ ચ વિપર્ય્યયેણ| સ્વલ્પશ્ચિરેણ ચેત્યર્થઃ| એવમસ્મિન્ પક્ષે કેવલ- મધિકૃતસ્યાન્નસારસ્ય સકલધાતુપરિપાકત્વમુક્તમ્| યથોત્તરં તુ ધાતુસ્રોતસાં સંવૃતમુખત્વાદ્ દૂરદૂરતરત્વાચ્ચ કાલભેદ અઙ્ગીકૃત એવ| તેન દ્વયોરપિ પક્ષયોરન્યતયા ન યુગપદ્ધાતુસમ્ભવઃ| એકત્ર ધાતોર્ધાત્વન્તરોત્પાદાદન્યત્ર સંવૃતત્વદૂરત્વાભ્યામિતિ| સુબોધમ્|| ૪૯||

Adhikarana balaBedenAgneshcAturvidhyam (2) · Śloka 2

અગ્નિસ્તુ બલભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ| સમો વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચ||૨||

Adhikarana samAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

તત્ર સમો યઃ સમ્યગેવોપયુક્તમન્નં સમ્યક્ પચતિ|૧|

Adhikarana viShamAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

વિષમોઽસમ્યગપ્યપયુક્તં પચતિ સમ્યગપિ ચ ન પચતિ||૧||

Adhikarana tIkShNAgnilakShaNam (2) · Śloka 2

તીક્ષ્ણોઽસમ્યગપ્યુપયુક્તમાશુ પચતિ| સ એવ વર્ધમાનો ઽત્યગ્નિર્ભવતિ||૨||

Adhikarana mandAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

મન્દસ્તુ સમ્યગપ્યુપયુક્તમુદરગૌરવાધ્માનવિબન્ધાટોપાન્ત્રકૂજનમુખશોષવાયુસ્તમ્ભાદીન્યામલિઙ્ગાનિ દર્શયિત્વા ચિરાત્ પચતિ||૧||

Adhikarana jATharAgneH rakShaNIyatvaM tatra kramashca (50) · Śloka 50

બાહ્યેનાપિ ચ જ્વાલાઙ્ગારાત્મકેનાગ્નિના નૈકાકારઃ સર્વદા પાકો ભવતિ| કિમુતાન્તરાશ્રયેણોષ્ણાત્મના સમેનાપિ| તસ્માત્ તં પ્રયત્નતો રક્ષેત્||૫૦||

અગ્નિસ્ત્વિતિ| બલભેદેનેતિ અગ્નિચાત્રુવિધ્યકારણમ્| તત્રેત્યાદિનાઽસ્યાગ્નિચતુષ્ટયસ્ય લક્ષણમુચ્યતે| સમો નિત્યધર્મા ઇતિ ચ સર્વત્રાન્નરક્ષામાત્રાશીત્યાદ્યુક્તપ્રકારેણ| ઉદરગૌરવાદીન્યામલિઙ્ગાન્યાદિગ્રહણેનાન્યાનિ ચ| બાહ્યોનાપીત્યાદિના જાઠરસ્યાગ્નેઃ પ્રયત્નપરિરક્ષણીયત્વં દર્શયતિ|| ૫૦||

Adhikarana agnInAM rakShaNaM vaiShamye cikitsA ca (51) · Śloka 51

તત્ર પ્રવરેણ સાત્મ્યેન સમં યથાસ્વમપરેણેતરાન્ ક્રમશઃ સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણ પરિપાલયેદ્દોષોપક્રમણિયોક્તેન ચ વાતાદિસાધનેન ગ્રહણીરોગવિહિતૈશ્ચૌષધવ્યાયામમયોગૈરિતિ||૫૧||

તત્રેતિ નિર્ધારણે| સમમુત્કૃષ્ટમગ્નિમુત્કૃષ્ટેન સાત્મ્યેન સર્વરસાખ્યેન રક્ષેદિતરાન્ વિષમાદીનગ્નીનિતરેણ પ્રવરેણ સાત્મ્યેનાસર્વરસાખ્યેન| યથાદોષં સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણૈવ પરિપાલયેત્| દોષોપક્રમણીયોક્તયા વાતચિકિત્સયા વિષમમ્| પિત્તચિકિત્સયા તીક્ષ્ણમ્| કફચિકિત્સયા ચ મન્દં ચિકિત્સેત્| વાતાદિગ્રહણીદોષોક્તેન વિધાનેન ક્રમેણ વિષમાદીનૌષધયોગૈર્વ્યાયામયોગૈશ્ચ|| ૫૧||

Adhikarana srotasAM lakShaNam (52) · Śloka 52

ભવતિ ચાત્ર- સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદૃશાનિ ચ| સ્રોતોદૂષકઃ આહારઃ વિહારશ્ચ આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ| ધાતુભિર્વિગુણો યશ્ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ| સ્રોતોદુષ્ટિલક્ષણમ્ અતિપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયોઽપિ વા| વિમાર્ગતો વા ગમનં સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્||૫૨||

ભવતિ ચાત્રેતિ પદ્યારમ્ભે રીતિઃ| સ્રોતાંસિ સ્વસ્ય ધાતોર્વર્ણેન સમાનિ| રક્તસ્રોતાંસિ રક્તવર્ણાનિ| માંસસ્રોતાંસિ માંસવર્ણાન્યેવં સર્વત્ર વાચ્યમ્| કાનિચિત્ સ્થૂલાનિ| કાનિચિદણૂનિ સૂક્ષ્માણિ| પ્રતાનસદૃશાનિ વલ્લીવદનેકભઙ્ગીપ્રવાહયુક્તાનિ| તેષાઞ્ચ સ્રૌતસામાહારો વિહારશ્ચ પ્રદૂષકઃ| કિમ્ભૂત આહ-દોષસ્ય વાતાદીનામન્યતમસ્ય ગુણૈઃ સમઃ તથાપિ યો વાતાદીનામન્યતમસ્ય સમગુણોઽપિ ધાતુર્ભિર્વિગુણઃ| યસ્ય ધાતોર્ય એવાહારો વિહારશ્ચ ગુણૈર્વિપરીતઃ સ એવ તસ્ય સ્રોતસાં દૂષકઃ|| ૫૨||

Adhikarana srotodvArANAM svarUpam (53) · Śloka 53

બિસાનામિવ સૂક્ષ્માણિ દૂરં વિપ્રસૃતાનિ ચ| દ્વારાણિ સ્રોતસાં દેહે રસો યૈરુપચીયતે||૫૩||

સુબોધમ્|| ૫૩||

Adhikarana annasya shukratvaprAptikAle mataBedAH (54) · Śloka 54

કેચિદાહુરહોરાત્રાત્ ષડહાદપરે પરે| માસાત્ પ્રયાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિભિઃ| વૃવ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે| પ્રાયઃ કરોત્યહોરાત્રાત્ કર્માન્યદપિ ભેષજમ્||૫૪||

અથાન્નસ્ય સારઃ કિયતા કાલેન સપ્તધાતૂન્ અભિવ્યાપ્નોતીત્યાઽઽહ-કિચિદિત્યાદિના| મતત્રયમેતત્| પાકક્રમાદિભિર્ધાતુપરિણતેઃ| સ્વલ્પૈર્દિનૈરસમ્ભવં પ્રદર્શયતિ| નનુ ચૈકસ્મન્નેવાહ્નિ વૃષ્યાદીનાં શુક્રાદિકર્ત્તૃત્વં દૃષ્ટં તત્ કથમિત્યાહ-વૃષ્યાદીનીત્યાદિ| પ્રભાવઃ સર્વાતિશાયિની શક્તિઃ| એકેનાદિશબ્દેન ગ્રહણમ્| એકાહઃ ષડ્રાત્રમાસભેદેન મતત્રયે સ્થિતે પ્રભાવાદેવ વાગ્ભટઃ સર્વશાસ્ત્રસિદ્ધાન્તં દર્શયતિ-પ્રાય ઇત્યાદિના| ન કેવલં વૃષ્યાદિ, યાવદન્યદપિ ભેષજં પ્રાયઃ અહોરાત્રાદેવ કર્મ કરોતિ| અહોરાત્રમતિક્રમ્ય ઘૃતલેહાદીનાં યદ્યપિ માત્રાભ્યાસેન રોગોપશમાખ્યકાર્ય્યનિર્વૃત્તિસ્તથાપિ તેષાં દિનાનુદિનં કાર્ય્યકર્ત્તૃત્વં વિદ્યત એવેતિ પ્રદર્શનાર્થં પ્રાયોગ્રહણમ્|| ૫૪||

Adhikarana dhAtumalasaMgrahashlokaH (55) · Śloka 55

કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ||૫૫||

પુર્વોક્તમેવ સંગ્રહશ્લોકેનાહ-કફ ઇત્યાદિ| કફાદીનિ રસાદીનાં ક્રમેણ મલાઃ| રસસ્ય કફોરક્તસ્ય પિત્તમ્| માંસસ્ય કર્ણનાસિકાદિસ્રોતોમલાઃ| મેદસઃ પ્રસ્વેદઃ અસ્થ્નો નખરોમ| મજ્જો નેત્રાદિસ્નેહઃ| પૂર્વસ્યૈવ સંગ્રહાદપુનરુક્તમ્|| ૫૫||

Adhikarana agnimUle maraNajIvane (57) · Śloka 57

શાન્તેઽગ્નૌ મ્રિયતે યુક્તે ચિરં જીવત્યનામયઃ| રોગી સ્યાદ્વિકૃતે તસ્માત્તં પ્રયત્નેન પાલયેત્||૫૭||

ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં શારીરસ્થાને સિરાવિભાગોનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સુબોધમન્યત્|| ૫૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુર્વિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ