5. vikr̥tivijñānīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana vikRuti vij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો વિકૃતિવિજ્ઞાનીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana riShTaM mRutyorli~ggam (1-3) · Śloka 3

અત એવાહ પુષ્પં ફલસ્ય ધૂમોઽગ્નેર્વર્ષસ્ય જલદોદયઃ| યથા ભવિષ્યતો લિઙ્ગં રિષ્ટં મૃત્યોસ્તથા ધ્રુવમ્||૧|| (આયુષ્મતિ ક્રિયાઃ સર્વાઃ સફલાઃ સમ્પ્રયોજિતાઃ| ભવન્તિ ભિષજાં ભૂત્યૈ કૃતજ્ઞ ઇવ ભૂભુજિ||૧|| ક્ષીણાયુષિ કૃતં કર્મ વ્યર્થં કૃતમિવાધમે| અયશો દેહસન્દેહં સ્વાર્થહાનિં ચ યચ્છતિ|૨| તર્હીદાનીં ગતાસૂનાં લક્ષણં સમ્પ્રચક્ષતે| વિકૃતિઃ પ્રકૃતેઃ પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રદિષ્ટા રિષ્ટસંજ્ઞયા)||૩||

Adhikarana riShTABAve maraNABAvaH , dRuShTariShTe jIvitABAvaH (2) · Śloka 2

અત એવાહ અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં દૃષ્ટરિષ્ટં ચ જીવિતમ્| |૨|

Adhikarana ABAse maraNaM na (2) · Śloka 2

નનુ, "દૃષ્ટરિષ્ટં જીવિતં નાસ્તિ" ઇત્યયુક્તમેતત્, વ્યભિચારાત્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૨૮)- "યં નરં સહસા રોગો દુર્બલં પરિમુઞ્ચતિ| સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે| " ઇત્યાહ | અરિષ્ટે રિષ્ટવિજ્ઞાનં ન ચ રિષ્ટેઽપ્યનૈપુણાત્||૨||

Adhikarana kRuShNAtreyamate riShTaBedanirdeSaH (3) · Śloka 3

કૃષ્ણાત્રેયસ્તુ દ્વિધા રિષ્ટમિચ્છતીતિ તન્મતમાવિષ્કુર્વન્નાહ કેચિત્તુ તદ્દ્વિધેત્યાહુઃ સ્થાય્યસ્થાયિવિભેદતઃ| |૩|

Adhikarana asthAyiriShTaBedanirdeSaH (3-4) · Śloka 4

તત્રાસ્થાયિરિષ્ટભેદં દર્શયન્નાહ | દોષાણામપિ બાહુલ્યાદ્ગિષ્ટાભાસઃ સમુદ્ભવેત્||૩|| સ દોષાણાં શમે શામ્યેત્સ્થાય્યવશ્યં તુ મૃત્યવે| |૪|

Adhikarana riShTa lakShaNam (4-5) · Śloka 5

કિં તદ્રિષ્ટમ્ ? ઇત્યાહ | રૂપેન્દ્રિયસ્વરચ્છાયાપ્રતિચ્છાયાક્રિયાદિષુ||૪|| અન્યેષ્વપિ ચ ભાવેષુ પ્રાકૃતેષ્વનિમિત્તતઃ| વિકૃતિર્યા સમાસેન રિષ્ટં તદિતિ લક્ષયેત્||૫||

Adhikarana keSaromNAM riShTam (6) · Śloka 6

કેશરોમ નિરભ્યઙ્ગં યસ્યાભ્યક્તમિવેક્ષ્યતે| |૬|

Adhikarana netrayoH riShTam (6-8) · Śloka 8

ઇન્દ્રિયાણામધિષ્ઠાનસ્ય વિકૃતિઃ-ઇન્દ્રિયવિકૃતિઃ, ઇત્યાહ | યસ્યાત્યર્થં ચલે નેત્રે સ્તબ્ધાન્તર્ગતનિર્ગતે||૬|| જિહ્મે વિસ્તૃતસઙ્ક્ષિપ્તે સઙ્ક્ષિપ્તવિનતભ્રુણી| ઉદ્ભ્રાન્તદર્શને હીનદર્શને નકુલોપમે||૭|| કપોતાભે અલાતાભે સ્રુતે લુલિતપક્ષ્મણી| |૮|

Adhikarana nAsikAyAH riShTam (8-9) · Śloka 9

| નાસિકાઽત્યર્થવિવૃતા સંવૃતા પિટિકાચિતા||૮|| ઉચ્છૂના સ્ફુટિતા મ્લાના| |૯|

Adhikarana oShThayoH riShTam (9) · Śloka 9

યસ્યૌષ્ઠો યાત્યધોઽધરઃ| ઊર્ધ્વં દ્વિતીયઃ સ્યાતાં વા પક્વજમ્બૂનિભાવુભૌ||૯||

Adhikarana dantAnAM riShTam (10) · Śloka 10

દન્તાઃ સશર્કરાઃ શ્યાવાસ્તામ્રાઃ પુષ્પિતપઙ્કિતાઃ| સહસૈવ પતેયુર્વા|૧૦|

Adhikarana jihvAyAH riShTam (10-11) · Śloka 11

| જિહ્વા જિહ્યા વિસર્પિણી||૧૦|| શૂના શુષ્કા ગુરુઃ શ્યાવા લિપ્તા સુપ્તા સકણ્ટકા| |૧૧|

Adhikarana SirodharAyAH riShTam, pRuShThasya riShTam, hanvoH riShTam (11-12) · Śloka 12

| શિરઃ શિરોધરા વોઢું પૃષ્ઠં વા ભારમાત્મનઃ||૧૧|| હનૂ વા પિણ્ડામાસ્યસ્થં શક્નુવન્તિ ન યસ્ય ચ| |૧૨|

Adhikarana a~ggAnAM riShTam (12) · Śloka 12

| યસ્યાનિમિત્તમઙ્ગાનિ ગુરૂણ્યતિ લઘૂનિ વા||૧૨||

Adhikarana randhrANAM riShTam (13) · Śloka 13

વિષદોષાદ્વિના યસ્ય ખેભ્યો રક્તં પ્રવર્તતે| |૧૩|

Adhikarana mehanasya riShTam, vRuShaNayoH riShTam (13-14) · Śloka 14

| ઉત્સિક્તં મેહનં યસ્ય વૃષણાવતિનિઃસૃતૌ||૧૩|| અતોઽન્યથા વા યસ્ય સ્યાત્ સર્વે તે કાલચોદિતાઃ| |૧૪|

Adhikarana lalATasya riShTam, bastiSIrShasya riShTam (14-15) · Śloka 15

| યસ્યાપૂર્વાઃ સિરાલેખા બાલેન્દ્વાકૃતયોઽપિ વા||૧૪|| લલાટે બસ્તિશીર્ષે વા ષણ્માસાન્ન સ જીવતિ| |૧૫|

Adhikarana plavamAnasya riShTam (15-16) · Śloka 16

| પદ્મિનીપત્રવત્તોયં શરીરે યસ્ય દેહિનઃ||૧૫|| પ્લવતે પ્લવમાનસ્ય ષણ્માસાસ્તસ્ય જીવિતમ્| |૧૬|

Adhikarana sirANAM riShTam, romakUpAnAM riShTam (16-17) · Śloka 17

| હરિતાભાઃ સિરા યસ્ય રોમકૂપાશ્ચ સંવૃતાઃ||૧૬|| સોઽમ્લાભિલાષી પુરુષઃ પિત્તાન્મરણમશ્નુતે| |૧૭|

Adhikarana mUrdhnaH riShTam, muKasya riShTam (17-18) · Śloka 18

| યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં ચૂર્ણં મૂર્ધ્નિ મુખેઽપિ વા||૧૭|| સસ્નેહં, મૂર્ધ્નિ ધૂમો વા, માસાન્તં તસ્ય જીવિતમ્| |૧૮|

Adhikarana mUrdhnaH BruvoSca riShTam (18-19) · Śloka 19

| મૂર્ધ્નિ ભ્રુવોર્વા કુર્વન્તિ સીમન્તાવર્તકા નવાઃ||૧૮|| મૃત્યું સ્વસ્થસ્ય ષડ્રાત્રાત્ત્રિરાત્રાદાતુરસ્ય તુ| |૧૯|

Adhikarana jihvAmuKAkShimUrdhnAM riShTam (19-20) · Śloka 20

| જિહ્વા શ્યાવા મુખં પૂતિ સવ્યમક્ષિ નિમજ્જતિ||૧૯|| ખગા વા મૂર્ધ્નિ લીયન્તે યસ્ય તં પરિવર્જયેત્| |૨૦|

Adhikarana snAtAnuliptasya riShTam (20-21) · Śloka 21

| યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય પૂર્વં શુષ્યત્યુરો ભૃશમ્||૨૦|| આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ સોઽર્ધમાસં ન જીવતિ| |૨૧|

Adhikarana SarIravarNasya riShTam, upacayAdInAM riShTam (21-22) · Śloka 22

| અકસ્માદ્યુગપદ્ગાત્રે વર્ણૌ પ્રાકૃતવૈકૃતૌ||૨૧|| તથૈવોપચયગ્લાનિરૌક્ષ્યસ્નેહાદિ મૃત્યવે| |૨૨|

Adhikarana a~ggulInAM riShTam, kShavakAsAdidhvaneH riShTam ,ucCvAsasya riShTam (22-23) · Śloka 23

| યસ્ય સ્ફુટેયુરઙ્ગુલ્યો નાકૃષ્ટા ન સ જીવતિ||૨૨|| ક્ષવકાસાદિષુ તથા યસ્યાપૂર્વો ધ્વનિર્ભવેત્| હ્રસ્વો દીર્ઘોઽતિ વોચ્છ્વાસઃ પૂતિઃ સુરભિરેવ વા||૨૩||

Adhikarana SarIragandhasya riShTam, malavastravraNAdigandhasya riShTam (24) · Śloka 24

આપ્લુતાનાપ્લુતે કાયે યસ્ય ગન્ધોઽતિમાનુષઃ| મલવસ્ત્રવ્રણાદૌ વા વર્ષાન્તં તસ્ય જીવિતમ્||૨૪||

Adhikarana a~ggAtisaurasyasya riShTam, a~ggAtivairasyasya riShTam (25) · Śloka 25

ભજન્તેઽયઙ્ગસૌરસ્યાદ્યં યૂકામક્ષિકાદયઃ| ત્યજન્તિ વાઽતિવૈરસ્યાત્સોઽપિ વર્ષં ન જીવતિ||૨૫||

Adhikarana UShmagAtrasya riShTam (26) · Śloka 26

સતતોષ્મસુ ગાત્રેષુ શૈત્યં યસ્યોપલક્ષ્યતે| શીતેષુ ભૃશમૌષ્ણ્યં વા સ્વેદઃ સ્તમ્ભોઽપ્યહેતુકઃ||૨૬||

Adhikarana SItagAtrasya riShTam, SItapiTikasya SItA~ggasya ca riShTam, SItArtasya riShTam (27) · Śloka 27

યો જાતશીતપિટિકઃ શીતાઙ્ગો વા વિદહ્યતે| ઉષ્ણદ્વેષી ચ શીતાર્તઃ સ પ્રેતાધિપગોચરઃ||૨૭||

Adhikarana urasyUShmAdi riShTam (28) · Śloka 28

ઉરસ્યૂષ્મા ભવેદ્યસ્ય જઠરે ચાતિશીતતા| ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ||૨૮||

Adhikarana mUtrapurIShAdikasya riShTam (29) · Śloka 29

મૂત્રં પુરીષં નિષ્ઠ્યૂતં શુક્રં વાઽપ્સુ નિમજ્જતિ| નિષ્ઠ્યૂતં બહુવર્ણં વા યસ્ય માસાત્સ નશ્યતિ||૨૯||

Adhikarana rUpasya riShTam (30-33) · Śloka 33

ઘનીભૂતમિવાકાશમાકાશમિવ યો ઘનમ્| અમૂર્તમિવ મૂર્તં ચ મૂર્તં ચામૂર્તવત્સ્થિતમ્||૩૦|| તેજસ્વ્યતેજસ્તદ્વચ્ચ શુક્લં કૃષ્ણમસચ્ચ સત્| અનેત્રરોગશ્ચન્દ્રં ચ બહુરૂપમલાઞ્છનમ્||૩૧|| જાગ્રદ્રક્ષાંસિ ગન્ધર્વાન્ પ્રેતનન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્| રૂપં વ્યાકૃતિ તત્તચ્ચ યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ||૩૨|| સપ્તર્ષીણાં સમીપસ્થાં યો ન પશ્યત્યરૂન્ધતીમ્| ધ્રુવમાકાશગઙ્ગાં વા સ ન પશ્યતિ તાં સમામ્||૩૩||

Adhikarana Sabdasya riShTam, gandhasya riShTam, rasasya riShTam, sparSasya riShTam, manasaH riShTam (34-38) · Śloka 38

ઇદનીમ્ શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્ય વિક્રુતિમાચિખ્યાસુરાહ મેઘતોયૌઘનિર્ઘોષવીણાપણવવેણુજાન્| શૃણોત્યન્યાંશ્ચ યઃ શબ્દાનસતો ન સતોઽપિ વા||૩૪|| નિષ્પીડ્ય કર્ણૌ શૃણુયાન્ન યો ધુકધુકાસ્વનમ્| તદ્વદ્ગન્ધરસસ્પર્શાન્ મન્યતે યો વિપર્યયાત્||૩૫|| સર્વશો વા ન યો, યશ્ચ દીપગન્ધં ન જિઘ્રતિ| વિધિના યસ્ય દોષાય સ્વાસ્થ્યાયાવિધિના રસાઃ||૩૬|| યઃ પાંસુનેવ કીર્ણાઙ્ગો યોઽઙ્ગે ઘાતં ન વેત્તિ વા| અન્તરેણ તપસ્તીવ્રં યોગં વા વિધિપૂર્વકમ્||૩૭|| જાનાત્યતીન્દ્રિયં યશ્ચ તેષાં મરણમાદિશેત્| |૩૮|

Adhikarana svarasya riShTam (38-39) · Śloka 39

અધુના ખરવિકૃતિમાહ | હીનો દીનઃ સ્વરોઽવ્યક્તો યસ્ય સ્યાદ્ગદ્ગદોઽપિ વા||૩૮|| સહસા યો વિમુહ્યોદ્વા વિવક્ષુર્ન સ જીવતિ| |૩૯|

Adhikarana svarabalavarNarogavRuddhInAM riShTam (39-40) · Śloka 40

| સ્વરસ્ય દુર્બલીભાવં હાનિં ચ બલવર્ણયોઃ||૩૯|| રોગવૃદ્ધિમયુક્ત્યા ચ દૃષ્ટ્વા મરણમાદિશેત્| |૪૦|

Adhikarana BAShamANasya riShTam, SrotuH riShTam (40-41) · Śloka 41

| અપસ્વરં ભાષમાણં પ્રાપ્તં મરણમાત્મનઃ||૪૦|| શ્રોતારં ચાસ્ય શબ્દસ્ય દૂરતઃ પરિવર્જયેત્| |૪૧|

Adhikarana CAyAyAH riShTam (41-42) · Śloka 42

સ્વરાશ્રય રિષ્ટમુક્ત્વા છાયાશ્રયં રિષ્ટમભીધિત્સુરાહ | સંસ્થાનેન પ્રમાણેન વર્ણેન પ્રભયાઽપિ વા||૪૧|| છાયા વિવર્તતે યસ્ય સ્વપ્નેઽપિ પ્રેત એવ સઃ| |૪૨|

Adhikarana CAyAyA dvairUpyam (42-43) · Śloka 43

અસ્યાશ્ચ છાયાયા દ્વૈરૂપ્યં દર્શયિતુમાહ | આતપાદર્શતોયાદૌ યા સંસ્થાનપ્રમાણતઃ||૪૨|| છાયાઽઙ્ગાત્સમ્ભવત્યુક્તા પ્રતિચ્છાયેતિ સા પુનઃ| વર્ણપ્રભાશ્રયા યા તુ સા છાયૈવ શરીરગા||૪૩||

Adhikarana praticCAyAyA riShTam (44-45) · Śloka 45

ભવેદ્યસ્ય પ્રતિચ્છાયા છિન્ના ભિન્નાઽધિકાઽઽકુલા| વિશિરા દ્વિશિરા જિહ્મા વિકૃતા યદિ વાઽન્યથા||૪૪|| તં સમાપ્તાયુષં વિદ્યાન્ન ચેલ્લક્ષ્યનિમિત્તજા| પ્રતિચ્છાયામયી યસ્ય ન ચાક્ષ્ણીક્ષ્યેત કન્યકા||૪૫||

Adhikarana KAdInAM mahABUtAnAM pa~jca CAyAH ,nABasI CAyA ,vAyavI CAyA ,AgneyI CAyA ,AmBasI CAyA, pArthivI CAyA (46-48) · Śloka 48

ઇદાનીં યસ્ય મહાભૂતસ્ય યાદૃશી છાયા સ્યાત્, તાં કથયિતુમાહ ખાદીનાં પઞ્ચ પઞ્ચાનાં છાયા વિવિધલક્ષણાઃ| નાભસી નિર્મલાઽઽનીલા સસ્નેહા સપ્રભેવ ચ||૪૬|| વાતાદ્રજોઽરુણા શ્યાવા ભસ્મરૂક્ષા હતપ્રભા| વિશુદ્ધરક્તા ત્વાગ્નેયી દીપ્તાભા દર્શનપ્રિયા||૪૭|| શુદ્ધવૈદૂર્યવિમલા સુસ્નિગ્ધા તોયજા સુખા| સ્થિરાસ્નિગ્ધા ઘના શુદ્ધા શ્યામા શ્વેતા ચ પાર્થિવી||૪૮||

Adhikarana vAyavInAmanyAsAMcaguNAH (49) · Śloka 49

ઇદાનીમાસાં છાયાનાં ગુણનિર્દેશમાહ વાયવી રોગમરણક્લેશાયાન્યાઃ સુખોદયાઃ| |૪૯|

Adhikarana praBAyAH saptavidhatvam (49-50) · Śloka 50

| પ્રભોક્તા તૈજસી સર્વા, સા તુ સપ્તવિધા સ્મૃતા||૪૯|| રક્તા પીતા સિતા શ્યાવા હરિતા પાણ્ડુરાઽસિતા| |૫૦|

Adhikarana praBANAM SuBASuBatvam (50-51) · Śloka 51

| તાસાં યાઃ સ્યુર્વિકાસિન્યઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ વિમલાશ્ચ યાઃ||૫૦|| તાઃ શુભા, મલિના રૂક્ષાઃ સઙ્ક્ષિપ્તાશ્ચાશુભોદયાઃ| |૫૧|

Adhikarana CAyApraBayorlakShaNam (51) · Śloka 51

છાયાપ્રભયોરન્યત્વં પ્રદર્શયિતું લક્ષણમાહ | વર્ણમાક્રામતિ છાયા પ્રભા વર્ણપ્રકાશિની||૫૧||

Adhikarana CAyApraBayorvyAptiH (52-53) · Śloka 53

તથેદમપિ છાયાપ્રભયોરન્યત્વે લક્ષણમાહ આસન્ને લક્ષ્યતે છાયા વિકૃષ્ટે ભા પ્રકાશતે| નાચ્છાયો નાપ્રભઃ કશ્ચિદ્વિશેષાશ્ચિહ્નયન્તિ તુ||૫૨|| નૃણાં શુભાશુભોત્પત્તિં કાલે છાયાસમાશ્રયાઃ| |૫૩|

Adhikarana ca~gkramato riShTam, hitamaSnataH riShTam, alpASinaH riShTam, bahvASinaH riShTam, kaPArtasya riShTam, SvAsocCvAsavataH riShTam, SirovikShepavataH riShTam, srutasvedasya riShTam, utthApyamAnasya riShTam, uttAnaSayAnasya riShTam, jiGRukShAvataH riShTam, ahAsyahAsinaH riShTam, uttarauShThalihataH riShTam, CAyABidravavataH riShTam, BiShagAdidveShavataH riShTam (53-61) · Śloka 61

| નિકષન્નિવ યઃ પાદૌ ચ્યુતાંસઃ પરિસર્પતિ||૫૩|| હીયતે બલતઃ શશ્વદ્યોઽન્નમશ્નન્ હિતં બહુ| યોઽલ્પાશી બહુવિણ્મૂત્રો બહ્વાશી ચાલ્પમૂત્રવિટ્||૫૪|| યો વાઽલ્પાશી કફેનાર્તો દીર્ઘં શ્વસિતિ ચેષ્ટતે| દીર્ઘમુચ્છ્વસ્ય યો હ્રસ્વં નિઃશ્વસ્ય પરિતામ્યતિ||૫૫|| હ્રસ્વં ચ યઃ પ્રશ્વસિતિ વ્યાવિદ્ધં સ્પન્દતે ભૃશમ્| શિરો વિક્ષિપતે કૃચ્છ્રાદ્યોઽઞ્ચયિત્વા પ્રપાણિકૌ||૫૬|| યો લલાટાત્સ્રુતસ્વેદઃ શ્લથસન્ધાનબન્ધનઃ| ઉત્થાપ્યમાનઃ સમ્મુહ્યેદ્યો બલી દુર્બલોઽપિ વા||૫૭|| ઉત્તાન એવ સ્વપિતિ યઃ પાદૌ વિકરોતિ ચ| શયનાસનકુડ્યાદેર્યોઽસદેવ જિઘૃક્ષતિ||૫૮|| આહાસ્યહાસી સમ્મુહ્યન્ યો લેઢિ દશનચ્છદૌ| ઉત્તરૌષ્ઠં પરિલિહન્ ફૂત્કારાંશ્ચ કરોતિ યઃ||૫૯|| યમભિદ્રવતિ ચ્છાયા કૃષ્ણા પીતાઽરુણાઽપિ વા| ભિષગ્ભેષજપાનાન્નગુરુમિત્રદ્વિષશ્ચ યે||૬૦|| વશગાઃ સર્વ એવૈતે વિજ્ઞેયાઃ સમવર્તિનઃ| |૬૧|

Adhikarana grIvAdisvedavataH riShTam (61-1) · Śloka 1

(ગ્રીવાલલાટહૃદયં યસ્ય સ્વિદ્યતિ શીતલમ્||૬૧|| ઉષ્ણોઽપરઃ પ્રદેશશ્ચ શરણં તસ્ય દેવતાઃ| ) |પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરાદિષ્વતિમાત્રયા| યં વિશંતિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ]||૧||

Adhikarana aNujyotyAdeH riShTam, medhAdiprAptavataH riShTam (62-64) · Śloka 64

| યોઽણુજ્યોતિરનેકાગ્રો દુઃચ્છાયો દુર્મનાઃસદા||૬૨|| બલિ બલિભૃતો યસ્ય પ્રણીતં નોપભુઞ્જતે| નિર્નિમિત્તં ચ યો મેધાં શોભામુપચયં શ્રિયમ્||૬૩|| પ્રાપ્નોત્યતો વા વિભ્રંશં સ પ્રાપ્નોતિ યમક્ષયમ્| |૬૪|

Adhikarana guNadoShamayaprakRuteH riShTam (64-65) · Śloka 65

| ગુણદોષમયી યસ્ય સ્વસ્થસ્ય વ્યાધિતસ્ય વા||૬૪|| યાત્યન્યથાત્વં પ્રકૃતિઃ પણ્માસાન્ન સ જીવતિ| |૬૫|

Adhikarana BaktyAdinivartanavataH riShTam (65-66) · Śloka 66

| ભક્તિઃ શીલં સ્મૃતિસ્ત્યાગો બુદ્ધિર્બલમહેતુકમ્||૬૫|| ષડેતાનિ નિવર્તન્તે ષડ્ભિર્માસૈર્મરિષ્યતઃ| |૬૬|

Adhikarana mattavadgattyAdeH riShTam (66) · Śloka 66

| મત્તવદ્ગતિવાક્કમ્પમોહા માસાન્મરિષ્યતઃ||૬૬||

Adhikarana keSotpATanapIDAj~jAnavataH riShTam, kaNThasya riShTam (67) · Śloka 67

નશ્યત્યજાનન્ ષડહાત્કેશલુઞ્ચનવેદનામ્| ન યાતિ યસ્ય ચાહારઃ કણ્ઠં કણ્ઠામયાદૃતે||૬૭||

Adhikarana preShyANAM riShTam ,pretAkRuteH riShTam nidrAyAH riShTam (68) · Śloka 68

પ્રેષ્યાઃ પ્રતીપતાં યાન્તિ પ્રેતાકૃતિરુદીર્યતે| યસ્ય નિદ્રા ભવેન્નિત્યા નૈવ વા ન સ જીવતિ||૬૮||

Adhikarana vaktracaraNacakShuShAM riShTam (69) · Śloka 69

વક્ત્રમાપૂર્યતેઽશ્રૂણાં સ્વિદ્યતશ્વરણૌ ભૃશમ્| ચક્ષુશ્ચાકુલતાં યાતિ યમરાજ્યં ગમિષ્યતઃ||૬૯||

Adhikarana BAvAnAM riShTam (70) · Śloka 70

યૈઃ પુરા રમતે ભાવૈરરતિસ્તૈર્ન જીવતિ| |૭૦|

Adhikarana sahasA vikArasya riShTam (70-71) · Śloka 71

| સહસા જાયતિ યસ્ય વિકારઃ સર્વલક્ષણઃ||૭૦|| નિવર્તતે વા સહસા, સહસા સ વિનશ્યતિ| |૭૧|

Adhikarana jvarasya riShTam (71-73) · Śloka 73

અધુના પ્રતિરોગં રિષ્ટં વક્તું સર્વવ્યાધિપ્રધાનસ્ય જ્વરસ્યૈવ તાવદ્વિકૃતિં લિલક્ષયિષુરાહ | જ્વરો નિહન્તિ બલવાન્ ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિકઃ||૭૧|| સપ્રલાપભ્રમશ્વાસઃ ક્ષીણં શૂનં હતાનલમ્| અક્ષામં સક્તવચનં રક્તાક્ષં હૃદિ શૂલિનમ્||૭૨|| સશુષ્કકાસઃ પૂર્વાહ્ણે યોઽપરાહ્ણેઽપિ વા ભવેત્| બલમાંસવિહીનસ્ય શ્લેષ્મકાસસમન્વિતઃ||૭૩||

Adhikarana raktapittasya riShTam (74-76) · Śloka 76

રક્તપિત્તવિકૃતિલક્ષણં રિષ્ટમધિકૃત્યાહ રક્તપિત્તં ભૃશં રક્તં કૃષ્ણમિન્દ્રધનુષ્પ્રભમ્| તામ્રહારિદ્રહરિતં રૂપં રક્તં પ્રદર્શયેત્||૭૪|| રોમકૂપપ્રવિસૃતં કણ્ઠાસ્યહૃદયે સજત્| વાસસોઽરઞ્જનં પૂતિ વેગવચ્ચાતિ ભૂરિ ચ||૭૫|| વૃદ્ધં પાણ્ડુજ્વરચ્ચર્દિકાસશોફાતિસારિણમ્| |૭૬|

Adhikarana kAsaSvAsayoH riShTam (76) · Śloka 76

| કાસશ્વાસૌ જ્વરચ્છર્દિતૃષ્ણાતીસારશોફિનમ્||૭૬||

Adhikarana rAjayakShmaNaH riShTam (77) · Śloka 77

યક્ષ્મા પાર્શ્વરુજાનાહરક્તચ્છર્દ્યંસતાપિનમ્| |૭૭|

Adhikarana CardeH riShTam (77-78) · Śloka 78

| છર્દિર્વેગવતી મૂત્રશકૃદ્ગન્ધિઃ સચન્દ્રિકા||૭૭|| સાસ્રવિટ્પૂયરુક્કાસશ્વાસવત્યનુષઙ્ગિણી| |૭૮|

Adhikarana tRuShNAyAH riShTam (78) · Śloka 78

| તૃષ્ણાઽન્યારોગક્ષપિતં બહિર્જિહ્વં વિચેતનમ્||૭૮||

Adhikarana madAtyayasya riShTam (79) · Śloka 79

મદાત્યયોઽતિશીતાર્તં ક્ષીણં તૈલપ્રભાનનમ્| |૭૯|

Adhikarana arSasAM riShTam (79-80) · Śloka 80

| અર્શાંસિ પાણિપન્નાભિગુદમુષ્કાસ્યશોફિનમ્||૭૯|| હૃત્પાર્શ્વાઙ્ગરુજાછર્દિપાયુપાકજ્વરાતુરમ્| |૮૦|

Adhikarana atIsArasya riShTam (80-84) · Śloka 84

અતીસારવિકૃતિમાહ | અતીસારો યકૃત્પિણ્ડમાંસધાવનમેચકૈઃ||૮૦|| તુલ્યસ્તૈલઘૃતક્ષીરદધિમજ્જવસાસવૈઃ| મસ્તુલુઙ્ગમષીપૂયવેસવારામ્બુમાક્ષિકૈઃ||૮૧|| અતિરક્તાસિતસ્નિગ્ધપૂત્યચ્છઘનવેદનઃ| કર્બુરઃ પ્રસ્રવન્ ધાતૂન્ નિષ્પુરીષોઽથવાઽતિવિટ્||૮૨|| તન્તુમાન્ મક્ષિકાક્રાન્તો રાજીમાંશ્ચન્દ્રકૈર્યુતઃ| શીર્ણપાયુવલિં મુક્તનાલં પર્વાસ્થિશૂલિનમ્||૮૩|| સ્રસ્તપાયું બલક્ષીણમન્નમેવોપવેશયન્| સતૃટ્શ્વાસજ્વરચ્ચર્દિદાહાનાહપ્રવાહિકઃ||૮૪||

Adhikarana aSmaryAH riShTam (85) · Śloka 85

અશ્મરી શૂનવૃષણં બદ્ધમૂત્રં રૂજાર્દિતમ્| |૮૫|

Adhikarana pramehasya riShTam (85) · Śloka 85

| મેહસ્તૃડ્દાહપિટિકામાંસકોથાતિસારિણમ્||૮૫||

Adhikarana piTikAyAH riShTam (86-87) · Śloka 87

પિટિકા મર્મહૃત્પૃષ્ઠસ્તનાંસગુદમૂર્દ્ધગાઃ| પર્વપાદકરસ્થા વા મન્દોત્સાહં પ્રમેહિણમ્||૮૬|| સર્વં ચ માંસસઙ્કોથદાહતૃષ્ણામદજ્વરૈઃ| વિસર્પમર્મસંરોધહિધ્માશ્વાસભ્રમક્લમૈઃ||૮૭||

Adhikarana gulmasya riShTam (88-89) · Śloka 89

ગુલ્મઃ પૃથુપરીણાહો ઘનઃ કૂર્મ ઇવોન્નતઃ| સિરાનદ્ધો જ્વરચ્છર્દિહિધ્માધ્માનરુજાન્વિતઃ||૮૮|| કાસપીનસહૃલ્લાસશ્વાસાતીસારશોફવાન્| |૮૯|

Adhikarana udarasya riShTam (89-91) · Śloka 91

ઇદાનીમુદરવ્યાધિનિમિત્તં રિષ્ટમાહ | વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહશ્વાસશોફહિધ્માજ્વરભ્રમૈઃ||૮૯|| મૂર્ચ્ચાચ્ચર્દ્યતિસારૈશ્ચ જઠરં હન્તિ દુર્બલમ્| શૂનાક્ષં કુટિલોપસ્થમુપક્લિન્નતનુત્વચમ્||૯૦|| વિરેચનહૃતાનાહમાનહ્યન્તં પુનઃ પુનઃ| |૯૧|

Adhikarana pANDurogasya riShTam (91) · Śloka 91

પાણ્ડુરોગરિષ્ટમાહ | પાણ્ડુરોગઃ શ્વયથુમાન્ પીતાક્ષિનખદર્શનમ્||૯૧||

Adhikarana SoPasya riShTam (92-93) · Śloka 93

શોફરિષ્ટં બ્રૂતે તન્દ્રાદાહારુચિચ્છર્દિમૂર્ચ્છાધ્માનાતિ સારવાન્| અનેકોપદ્રવયુતઃ પાદાભ્યાં પ્રસૃતો નરમ્||૯૨|| નારીં શોફો મુખાદ્ધન્તિ કુક્ષિગુહ્યાદુભાવપિ| રાજીચિતઃ સ્રવંશ્છર્દિ જ્વરશ્વાસાતિ સારિણમ્||૯૩||

Adhikarana jvarAtIsArayoH riShTam (94-96) · Śloka 96

જ્વરાતિસારૌ શોફાન્તે શ્વયથુર્વા તયોઃ ક્ષયે| દુર્બલસ્ય વિશેષેણ જાયન્તેઽન્તાય દેહિનઃ||૯૪|| શ્વયથુર્યસ્ય પાદસ્થઃ પરિસ્રસ્તે ચ પિણ્ડિકે| સીદતઃ સક્થિની ચૈવ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્||૯૫|| આનનં હસ્તપાદં ચ વિશેષાદ્યસ્ય શુષ્યતઃ| શૂયેતે વા વિના દેહાત્સ માસાદ્યાતિ પઞ્ચતામ્||૯૬||

Adhikarana visarpasya riShTam (97) · Śloka 97

વિસર્પઃ કાસવૈવર્ણ્યજ્વરમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગવાન્| ભ્રમાસ્યશોફહૃલ્લાસદેહસાદાતિસારવાન્||૯૭||

Adhikarana kuShTasya riShTam (98) · Śloka 98

કુષ્ટં વિશીર્યમાણાઙ્ગં રક્તનેત્રં હતસ્વરમ્| મન્દાગ્નિં જન્તુભિર્જુષ્ટં હન્તિ તૃષ્ણાતિસારિણમ્||૯૮||

Adhikarana vAtavyAdeH riShTam (99) · Śloka 99

વાયુઃ સુપ્તત્વચં ભુગ્નં કમ્પશોફરુજાતુરમ્| |૯૯|

Adhikarana vAtaraktasya riShTam (99-100) · Śloka 100

| વાતાસ્રં મોહમૂર્ચ્છાયમદાસ્વપ્નજ્વરાન્વિતમ્||૯૯|| શિરોગ્રહારુચિશ્વાસસઙ્કોચસ્ફોટકોથવત્| |૧૦૦|

Adhikarana sarvAmayAnAM riShTam (100-101) · Śloka 101

| શિરોરોગારુચિશ્વાસમોહવિડ્ભેદતૃડ્ભ્રમૈઃ||૧૦૦|| ઘ્નન્તિ સર્વામયાઃ ક્ષીણસ્વરધાતુબલાનલમ્| |૧૦૧|

Adhikarana alpasyApirogasya riShTam (101-102) · Śloka 102

| વાતવ્યાધિરપસ્મારી કુષ્ઠી રક્ત્યુદરી ક્ષયી||૧૦૧|| ગુલ્મી મેહી ચ તાન્ ક્ષીણાન્ વિકારેઽલ્પેઽપિ વર્જયેત્| |૧૦૨|

Adhikarana Aturasya riShTam (102-103) · Śloka 103

| બલમાંસક્ષયસ્તીવ્રો રોગવૃદ્ધિરરોચકઃ||૧૦૨|| યસ્યતુરસ્ય લક્ષ્યન્તે ત્રીન્ પક્ષન્ન સ જીવતિ| |૧૦૩|

Adhikarana vAtAShThIlAyAH riShTam (103-104) · Śloka 104

| વાતાષ્ઠીલાઽતિસંવૃદ્ધા તિષ્ટન્તી દારુણા હૃદિ||૧૦૩|| તૄષ્ણયા નુ પરીતસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| |૧૦૪|

Adhikarana vAyoH riShTam (104-108) · Śloka 108

| શૈથિલ્યં પિણ્ડિકે વાયુર્નીત્વા નાસાં ચ જિહ્મતામ્||૧૦૪|| ક્ષીણાત્યાયમ્ય મન્યે વા સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| નાભીગુદાન્તરં ગત્વા વઙ્ક્ષ્ણૌ વા સમાશ્રયન્||૧૦૫|| ગૃહીત્વા પાયુહૃદયે ક્ષીણદેહસ્ય વા બલી| મલાન્ બસ્તિશિરો નાભિં વિબદ્ધ્ય જનયન્ રુજમ્||૧૦૬|| કુર્વન્ વઙ્ક્ષ્ણયોઃ શૂલં તૃણાં ભિન્નપુરીષતામ્| શ્વાસં વા જનયન્ વાયુર્ગૃહીત્વા ગુદવઙ્ક્ષ્ણમ્||૧૦૭|| વિતત્ય પર્શુકાગ્રાણિ ગૃહીત્વોરશ્ચ મારુતઃ| સ્તિમિતસ્યાતતાક્ષસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૧૦૮||

Adhikarana mumUrShoH riShTam (109) · Śloka 109

સહસા જ્વરસન્તાપસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા બલક્ષયઃ| વિશ્લેષણં ચસન્ધીનાં મુમૂર્ષોરુપજાયતે||૧૦૯||

Adhikarana SleShmajvaropataptasya riShTam (110) · Śloka 110

ગોસર્ગે વદનાદ્યસ્ય સ્વેદઃ પ્રચ્યવતે ભૃશમ્| લેપજ્વરોપતપ્તસ્ય દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૧૧૦||

Adhikarana masUrikAyAH riShTam (111) · Śloka 111

પ્રવાલગુલિકાભાસા યસ્ય ગાત્રે મસૂરિકાઃ| ઉત્પદ્યાશુ વિનશ્યન્તિ ન ચિરાત્સ વિનશ્યતિ||૧૧૧||

Adhikarana visPoTAnAM riShTam (112) · Śloka 112

મસૂરવિદલપ્રખ્યાસ્તથા વિદૃમસન્નિભાઃ| અન્તર્વક્રાઃ કિણાભાશ્ચ વિસ્ફોટા દેહનાશનાઃ||૧૧૨||

Adhikarana kAmalAyAH riShTam (113) · Śloka 113

કામલાઽક્ષ્ણોર્મુખં પૂર્ણં શઙ્ખયોર્મુક્તમાંસતા| સન્ત્રાસશ્ચોષ્ણતાઽઙ્ગે ચ યસ્ય તં પરિવર્જયેત્||૧૧૩||

Adhikarana vighRuShTasya riShTam (114) · Śloka 114

અકસ્માદનુધાવચ્ચ વિઘૃષ્ટં ત્વક્સમાશ્રયમ્| ||૧૧૪||

Adhikarana vraNAnAM riShTam (1-116) · Śloka 116

(ચન્દનોશીરમદિરાકુણપધ્વાઙ્ક્ષગન્ધયઃ| શૈવાલકુક્કુટશિખાકુઙ્કુમાલમષીપ્રભાઃ||૧|| અન્તર્દાહા નિરૂષ્માણઃ પ્રાણનાશકરા વ્રણાઃ| ) યો વાતજો ન શૂલાય મર્મજશ્ચ રુજે ન યઃ| અચૂર્ણશ્ચૂર્ણકીર્ણાભો યત્રાકસ્માચ્ચ દૃશ્યતે||૧૧૫|| રૂપં શક્તિધ્વજાદીનાં સર્વાંસ્તાન્વર્જયેદ્વ્રણાન્| |૧૧૬|

Adhikarana Bagandarasya riShTam (116) · Śloka 116

| વિણ્મૂત્રમારુતવહં કૃમિણં ચ ભગન્દરમ્||૧૧૬||

Adhikarana jAnuGaTTanAdi riShTam (117) · Śloka 117

ઘટ્ટયન્ જાનુના જાનુ પાદાવુદ્યમ્ય પાતયન્| યોઽપાસ્યતિ મુહુર્વક્રમાતુરો ન સ જીવતિ||૧૧૭||

Adhikarana Aturasya lakShaNaviSeShAdi (118-120) · Śloka 120

દન્તૈશ્છિન્દન્નખાગ્રાણિ તૈશ્ચ કેશાંસ્તૃણાનિ ચ| ભૂમિં કાષ્ઠેન વિલિખન્ લોષ્ટં લોષ્ટેન તાડયન્||૧૧૮|| હૃષ્ટરોમા સાન્દ્રમૂત્રઃ શુષ્કકાસી જ્વરી ચ યઃ| મુહુર્હસન્ મુહુઃક્ષ્વેડન્ શય્યાં પાદેન હન્તિ યઃ||૧૧૯|| મુહુશ્છિદ્રાણિ વિસૃશન્નાતુરો ન સ જીવતિ| |૧૨૦|

Adhikarana muKe tilakAdi lakShaNaviSeShAdi (120-121) · Śloka 121

| મૃત્યવે સહસાઽઽર્તસ્ય તિલકવ્યઙ્ગવિપ્લવઃ||૧૨૦|| મુખે, દન્તનખે પુષ્પં, જઠરે વિવિધાઃ સિરાઃ| |૧૨૧|

Adhikarana urdhvaSvAsAdi lakShaNaviSeShAdi (121-122) · Śloka 122

| ઊર્ધ્વશ્વાસં ગતોષ્માણં શૂલોપહતવઙ્ક્ષણમ્||૧૨૧|| શર્મ ચાનધિગચ્છન્તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્| |૧૨૨|

Adhikarana vikAravardhanAdi lakShaNaviSeShAdi (122-123) · Śloka 123

| વિકારા યસ્ય વર્ધન્તે પ્રકૃતિઃ પરિહીયતે||૧૨૨|| સહસા સહસા તસ્ય મૃત્યુર્હરતિ જીવિતમ્| |૧૨૩|

Adhikarana auShadhasaMpAdanASakyatvaM (123-124) · Śloka 124

| યમુદ્દિશ્યાતુરં વૈદ્યઃ સમ્પાદયિતુમૌષધમ્||૧૨૩|| યતમાનો ન શક્નોતિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્| |૧૨૪|

Adhikarana yogyauShadhasidhyaBAve aSakyatvaM (124-125) · Śloka 125

| વિજ્ઞાતં બહુશઃ સિદ્ધં વિધિવચ્ચાવચારિતમ્||૧૨૪|| ન સિધ્યત્યૌષધં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્| |૧૨૫|

Adhikarana auShadhAdivarNAderviparyaye aSakyatvaM (125-126) · Śloka 126

| ભવેદ્યસ્યૌષધેઽન્ને વા કલ્પ્યમાને વિપર્યયઃ||૧૨૫|| અકસ્માદ્વર્ણગન્ધાદેઃ સ્વસ્થોઽપિ ન સ જીવતિ| |૧૨૬|

Adhikarana nivAte sendhanajyotyupaSamane aSakyatvaM ,atimAtraBAjanapatane aSakyatvaM (126-127) · Śloka 127

| નિવાતે સેન્ધનં યસ્ય જ્યોતિશ્ચાપ્યુપશામ્યતિ||૧૨૬|| આતુરસ્ય ગૃહે યસ્ય ભિદ્યન્તે વા પતન્તિ વા| અતિમાત્રમમત્રાણિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૧૨૭||

Adhikarana sahasA rogamuktau aSakyatvaM (128) · Śloka 128

યં નરં સહસા રોગો દુર્બલં પરિમુઞ્ચતિ| સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે||૧૨૮||

Adhikarana pRuShTe~api maraNakathananiShedhaH (129) · Śloka 129

કથયેન્ન ચ પૃષ્ટોઽપિ દુઃશ્રવં મરણં ભિષક્| ગતાસોર્બન્ધુમિત્રાણાં ન ચેચ્ચેત્તં ચિકિત્સિતુમ્||૧૨૯||

Adhikarana yamadUtAdiBirauShadhavIryanASaH (130) · Śloka 130

ચિકિત્સાનૈષ્ફલ્યાચ્ચ તં નોપક્રમેદિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ યમદૂતપિશાચાદ્યૈયત્પરાસુરુપાસ્યતે| ઘ્નદ્ભિરૌષધવીર્યાણિ તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્||૧૩૦||

Adhikarana riShTaj~jAnAvaSyakatA (131) · Śloka 131

આયુર્વેદફલં કૃત્સ્નં યદાયુર્જ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્| રિષ્ટજ્ઞાનાદૃતસ્તસ્માત્સર્વદૈવ ભવેદ્ભિષક્||૧૩૧||

Adhikarana viShamaparihAriNAM maraNam (5) · Śloka 5

મરણં પ્રાણિનાં દૃષ્ટમાયુઃપુણ્યોભક્ષયાત્| તયોરપ્યક્ષયાદ્દૃષ્ટં વિષમાપરિહારિણામ્||૧૩૨|| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્બાગ્ભાટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને વિકૃતિવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

Adhikarana athA~ggaviBAgo nAma pa~jcamo~adhyAyaH---pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽઙ્ગવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana a~gga-pratya~ggAni (2) · Śloka 2

સકલમપિ શરીરમઙ્ગમિત્યુચ્યતે| તત્ર પુનઃ ષડઙ્ગમ્| શિરેઽન્તરાધિર્દ્વૌ બાહૂ સક્થિની ચ| નેત્રનાભિપાણિપાદા- દીનિ ત્વસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ||૨||

Adhikarana mahABUteByo~a~gganirvRuttiH (3) · Śloka 3

મહાગુણમયેભ્યશ્ચ ખપવનતેજોજલભૂમ્યાખ્યેભ્યો મહાભૂતેભ્યશ્ચેતનાધિષ્ઠિતેભ્યોઽભિનિર્વૃત્તિરઙ્ગસ્ય||૩||

Adhikarana prANinAM sArupyAsArUpya- tvasya kAraNam (4) · Śloka 4

ભૂતાનામેવ ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટવિવિધકર્મવશાદનેકરૂપાત્ સન્નિવેશષદાકૃતિપ્રમાણસ્નેહદીપ્તિસ્વરાદીનાં સારુપ્યમસારૂપ્યં વા સૂક્ષ્મસ્થૂલતારતમ્યભેદભિન્નમતિબહુપ્રકારં નિષ્પદ્યતે||૪||

Adhikarana AkAshalakShaNam (5) · Śloka 5

તત્ર સત્ત્બહુલમાકશમ્||૫||

Adhikarana vAyorlakShaNam (1) · Śloka 1

રજોબહુલો વાયુઃ|૧|

Adhikarana jalalakShaNam (1) · Śloka 1

સત્ત્વતમોબહુલમમ્બુ|૧|

Adhikarana pRuthivyA lakShaNam (1) · Śloka 1

તમોબહુલા ભૂઃ||૧||

Adhikarana AkAshAdInAM li~ggAni (6) · Śloka 6

તેષામપ્રતિઘાતશ્ચલત્વમૌષ્ણ્યં દ્રવતા કાઠિન્યમિતિ ક્રમા- લ્લિઙ્ગાનિ||૬||

Adhikarana AkAshAdInAM visheShAdhiShThAnam (7) · Śloka 7

વિશેષતશ્ચ શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયેષ્વવસ્થાનમ્||૭||

Adhikarana AkAshAdInAM guNAH (8) · Śloka 8

શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધૈરેકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ||૮||

Adhikarana AkAshajA BAvAH (9) · Śloka 9

તત્રાઽઽકાશજાનિ શ્રોત્રં શબ્દઃ સર્વસ્ત્રોતાંસિ વિવિક્તતા||૯||

Adhikarana vAyavIyA BAvAH (10) · Śloka 10

વાયવીયાનિ સ્પર્શનં સ્પર્શઃ પ્રશ્વાસોચ્છ્વાસાદિપરિસ્પન્દનાનિ લાઘવં ચ||૧૦||

Adhikarana AgneyA BAvAH (11) · Śloka 11

આગ્નેયાનિ દર્શનં રૂપં પિત્તમૂષ્મા પક્તિઃ સન્તાપો મેધા વર્ણો ભાસ્તેજઃ શૌર્ય્યઞ્ચ||૧૧||

Adhikarana AmBasA BAvAH (12) · Śloka 12

આમ્ભસાનિ રસનં રસઃ સ્વેદક્લેદવસાઽસૃકશુક્રમૂત્રાદિદ્રવસમૂહઃ શૈત્યં સ્નેહશ્ચ||૧૨||

Adhikarana pArthIvA BAvAH (13) · Śloka 13

પાર્થીવાનિ ઘ્રાણં ગન્ધઃ કેશનખાસ્થ્યાદિમૂર્તસમૂહો ધૈર્ય્યસ્થૈર્ય્યઞ્ચ||૧૩||

Adhikarana mAtRujAH BAvAH (14) · Śloka 14

તેશુ માતૃજાનિ મૃદૂનિ ત્વગ્રક્તમાંસમેદોમજ્જનાભિહૃદયામાશયગર્ભાશયયકૃત્પ્લીહાક્લોમાન્ત્રગુદાદીનિ||૧૪||

Adhikarana pitRujAH BAvAH (15) · Śloka 15

પિતૃજાનિ સ્થિરાણિ કેશનખાસ્થિશુક્રસિરાસ્નાય્વાદીનિ||૧૫||

Adhikarana AtmajAH BAvAH (16) · Śloka 16

આત્મજાનિ નાનાયોનિષૂત્પિત્તિર્મનશ્ચેતનેન્દ્રિયાણિ પ્રાણાપાનૌ ધારણમાકૃતિસ્વરવર્ણવિશેષાઃ કામક્રોધલોભભયહર્ષધર્મશીલતાસ્મૃતિબુદ્ધીચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાહઙ્કારસુખદુઃખાયુરાત્મજ્ઞાનાનિ ચ||૧૬||

Adhikarana sAtmyajA BAvAH (17) · Śloka 17

સાત્મ્યજાન્યાયુરારોગ્યમનાલાસ્યલોલુપત્વમિન્દ્રિયપ્રસાદસ્વરવર્ણૌજઃ સમ્પત્પ્રશસ્તતા પ્રહર્ષભૂયસ્ત્વં મેધાબલં ચ||૧૭||

Adhikarana rasajA BAvAH (18) · Śloka 18

રસજાનિ કૃત્સ્નસ્ય દેહસ્ય સમ્ભવો વૃત્તિર્વૃદ્ધિસ્તૃપ્તિરલૌલ્યં પુષ્ટિરુત્સાહશ્ચ||૧૮||

Adhikarana shuddhasattvajA BAvAH (19) · Śloka 19

શુદ્ધસત્ત્વજાનિ શૌચમાસ્તિકત્વં, કૃતજ્ઞતા, દાક્ષિણ્યં, વ્યવસાયઃ, શૌર્ય્યં, ગામ્ભિર્યં બુદ્ધિર્મેધા, સ્મૃતિઃ શુક્લવર્ત્મરુચિર્ભક્તિરભિષઙ્ગાભાવસ્તમોગુણો વિપર્યયશ્ચ||૧૯||

Adhikarana rAjasA BAvAH (20) · Śloka 20

રાજસાનિ દુરુપચારતાઽનાર્યં શૌર્ય્યં માત્સર્યમમિત- ભાષિત્વમહઙ્કારો લોલુપત્વં દમ્ભો માનઃ ક્રોધો હર્ષઃ કામશ્ચ||૨૦||

Adhikarana tAmasA BAvAH (21) · Śloka 21

તામસાન્યજ્ઞાનં વિષાદઃ પ્રમાદો નિદ્રાઽઽલસ્યં ક્ષુત્તૃષ્ણા શોકો માત્સર્યં વિપ્રતિપત્તિઃ પરાતિસન્ધાનં સત્ત્વગુણ વૈપરીત્યં ચ||૨૧||

Adhikarana manasaH upaplavau dehasya BUtAtmakatABisandhishca (22) · Śloka 22

તત્ર સત્ત્વં મનસ્તસ્યોપપ્લવો રજસ્તમશ્ચ ઇત્યેવમ્ભૂતાત્મકં દેહમાહુઃ||૨૨||

Adhikarana dehasya praviBAgaH (23) · Śloka 23

તસ્ય પુનઃ પ્રવિભાગઃ-ત્વચઃ કલા દોષા ધાતવો મલા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તદધિષ્ઠિતાનિ કર્મેન્દ્રિયાણ્યતીન્દ્રિયમાશયાઃ પ્રાણાયતનાનિ કણ્ડરાજાલાનિ કૂર્ચારજ્જ્વસ્સીવન્યોઽસ્થિસઙ્ઘાતાઃ સીમન્તા અસ્થીન્યસ્થિસન્ધયઃ સ્નાયૂનિ પેશ્યઃ સિરા ધમન્યઃ સ્રોતાંસ્યૂષ્માણો મર્મણિ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ પ્રકૃતિવિકૃતિભેદાશ્ચ||૨૩||

Adhikarana tvacolakShaNaM sa~gKyA ca (24) · Śloka 24

તત્રાઽસૃજઃ પચ્યમાનસ્ય ક્ષીરસ્યેવ સન્તાનિકાઃ ષટ્ ત્વચો ભવન્તિ||૨૪||

Adhikarana tvakprasAdaphalam (25) · Śloka 25

ત્વક્પ્રસાદાદ્રક્તસ્ય પ્રસાદઃ| ઉદકધરા ત્વક્ તાસામુદકધરા ચાદ્યા||૨૫||

Adhikarana asRugdharA tvak (26) · Śloka 26

દ્વિતીયાઽસૃગ્ધરા||૨૬||

Adhikarana sidhmakilAsAdhiShThAnA tvak (27) · Śloka 27

તૃતીયા સિધ્મકિલાસાધિષ્ઠાના||૨૭||

Adhikarana sarvakuShThAdhiShThAnA tvak (28) · Śloka 28

પઞ્ચમી પુનરલજીવિદ્રધ્યધિષ્ઠાના| પ્રાણધરા ત્વક્ ષષ્ઠી તુ પ્રાણધર| યસ્યાં છિન્નાયાં તામ્યત્યન્ધમિવ ચ તમઃ પ્રવિશતિ યાં ચાધિષ્ઠાયારૂંષિ જાયન્તે| પર્વસુ કૃષ્ણરક્તાનિ સ્થૂલમૂલાનિ દુશ્ચિકિત્સ્યતમાનિ||૨૮||

Adhikarana matAntareNa tvacAM saptavidhatvam (29) · Śloka 29

અન્યે સપ્ત ત્વચો વદન્તિ| ભાસિની ત્વક્ તત્ર પ્રથમા ભાસિની નામ યા વર્ણાનામવભાસિની ખાદીનાં ચ પઞ્ચાનાં છાયાનાં સા વ્રીહેરષ્ટાદશભાગપ્રમાણા||૨૯||

Adhikarana lohinI tvak (1) · Śloka 1

દ્વિતીયા લોહિની નામ ષોડશભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana shvetA tvak (1) · Śloka 1

તૃતીયા શ્વેતા નામ દ્વાદશભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana tAmrA tvak (1) · Śloka 1

ચતુર્થી તામ્રા નામાઽષ્ટભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana vedinI tvak (1) · Śloka 1

પઞ્ચમી વેદિની નામ પાઞ્ચભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana rohiNI tvak (1) · Śloka 1

ષષ્ઠી રોહિણી નામ વ્રીહિપ્રમાણા|૧|

Adhikarana mAMsadharA tvak (1) · Śloka 1

સપ્તમી માંસધરા નામ વ્રીહિદ્વયપ્રમાણા||૧||

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

યસ્તુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદોઽવતિષ્ઠતે સ યથા સ્વમૂષ્મભિર્વિપક્વઃ સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુચ્છન્નઃ કાષ્ઠ ઇવ સારો ધાતુસારશેષો રસશેષોલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ|૩૦|

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

યસ્તુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદોઽવતિષ્ઠતે સ યથા સ્વમૂષ્મભિર્વિપક્વઃ સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુચ્છન્નઃ કાષ્ઠ ઇવ સારો ધાતુસારશેષો રસશેષોલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ||૩૦||

Adhikarana saptakalAH (1) · Śloka 1

તા ધાત્વાશયન્તરમર્યાદાઃ સપ્ત કલાઃ||૧||

Adhikarana mAMsadhara kalA (31) · Śloka 31

તાસાં પ્રથમા માંસધરા નામ| યસ્યાં માંસે સિરાસ્નાયુધમનીસ્રોતસાં ભૂમાવિવ પઙ્કોદકેન બિસમૃણાલાનાં પ્રતાનાનિ ભવન્તિ||૩૧||

Adhikarana raktadharA kalA (32) · Śloka 32

દ્વિતીયા રક્તધર નામ માંસસ્યાભ્યન્તરતસ્તસ્યાં શોણિતં વિશેષતશ્ચ સિરાપ્લીહયકૃત્સુ ભવતિ| માંસાચ્ચ ક્ષતાત્ ક્ષતજં વૃક્ષાદિવ ક્ષીરિણઃ ક્ષીરં પ્રવર્ત્તતે||૩૨||

Adhikarana medodharA kalA (33) · Śloka 3

તૃતીયા મેદોધરા નામ| મેદો હિ તસ્યામુદરેઽણ્વસ્થિષુ ચ સરક્તં ભવતિ| તદેવ ચ શિરસિ કપાલપ્રતિચ્છન્નં મસ્તિષ્કાખ્યં મસ્તુલુઙ્ગાખ્યં ચ સ્થૂલાસ્થિષુ ચ મજ્જા||૩||

Adhikarana shleShmadhara kalA (34) · Śloka 34

ચતુર્થી શ્લેષ્મધરા નામ| તત્સ્થેન હિ શ્લેષ્મણા શ્લેષિતાઃ સર્વસન્ધયો દૃઢા ભવન્તિ સોપાઙ્ગા સાભ્યઙ્ગા||૩૪||

Adhikarana purIShadhara kalA (35) · Śloka 35

પઞ્ચમી પુરીષધરા નામ| સા હ્યન્ત્રામપક્વાશયાશ્રિતા કોષ્ઠાન્તરુણ્ડુકસ્થં મલં વિભજતિ||૩૫||

Adhikarana pittadharA kalA (grahaNI) (36) · Śloka 36

ષષ્ઠી પિત્તધર નામ પક્વામાશમધ્યસ્થા| સા હ્યન્તરગ્નેરધિષ્ઠાનતયાઽઽમાશયાત્ પક્વાશયોન્મુખમન્નં બલેન વિધાર્ય પિત્તતેજસ શોષયતિ પચતિ પક્વઞ્ચ વિમુઞ્ચતિ| દોષાધિષ્ઠિતા તુ દૌર્બલ્યાદામમેવાતતોઽસાવન્નસ્ય ગ્રહણાત્ પુનર્ગ્રહણીસંજ્ઞા| બલં ચ તસ્યાઃ પિત્તમેવાગ્ન્યભિધાનમતઃ સાઽગ્નિસ્તબ્ધોપબૃંહિતૈકયોગક્ષેમા શરીરં વર્તયતિ||૩૬||

Adhikarana shukradhara kalA (37) · Śloka 37

સપ્તમી શુક્રધરા નામ દ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્શ્વે બસ્તિદ્વારસ્યાધો મૂત્રમાર્ગમાશ્રિતા સકલશરીરવ્યાપિની શુક્રં પ્રવર્તયતિ||૩૭||

Adhikarana doShadhAtumalAtideshaH (38) · Śloka 38

દોષા ધાતવો મલાશ્ચ પ્રાગુદિતાઃ||૩૮||

Adhikarana buddhIndriyANi (39) · Śloka 39

પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ-શ્રોત્રં સ્પર્શનં દર્શનં રસનં ઘ્રાણઞ્ચ| શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ||૩૯||

Adhikarana buddhIndriyANAM viShayAH (40) · Śloka 1

તેષાં સભાગતયા ક્રમાદ્વિષયઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ||૧||

Adhikarana buddhIndriyANAmadhiShThAnAni (41) · Śloka 41

પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ-કર્ણૌ ત્વગક્ષિણી જિહ્વા નાસિકે ચ||૪૧||

Adhikarana karmendriyANi teShAM karmANi ca (42) · Śloka 1

પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ-વાક્પાયૂપસ્થપાણિપાદસંજ્ઞકાનિ||૧||

Adhikarana karmendriyANAM karmANi (43) · Śloka 43

તાન્યપિ ચ વચનોત્સર્ગહર્ષાદાનગમનાર્થાનિ||૪૩||

Adhikarana manasaH atIndriyatvam (44) · Śloka 44

અતીન્દ્રિયન્તુ મનઃ સર્વાર્થૈરન્વયાત્ તદ્યોગેન પઞ્ચેન્દ્રિયા- ણામર્થપ્રવૃત્તેઃ| બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયોભયાત્મકત્વાચ્ચ||૪૪||

Adhikarana sapta AshayAH strINAmaShTamashca (45) · Śloka 45

સપ્તાશયાઃ ક્રમાદસૃક્કફામપિત્તપક્વવાયુમૂત્રાધારાઃ| સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયયોર્મધ્યે ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ||૪૫||

Adhikarana AshayoShvantarBUtA avayavAH (46) · Śloka 46

તેષુ સપ્તસુ પ્રતિબદ્ધાનિ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ હૃદયકૃત્પ્લીહફુપ્ફુસોણ્ડુકવૃક્કાન્ત્રાદીનિ||૪૬||

Adhikarana yakRutplIhayorupattiH (1) · Śloka 1

તત્ર સમાનેનાધ્માયમાનસ્ય દેહોષ્મણા પચ્યમામાનસ્ય શોણિતસ્યાચ્છતો જાયતે યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|

Adhikarana phupphusasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તફેનાત્ ફુપ્ફુસમ્|૧|

Adhikarana uNDukasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તકિટ્ટાદુણ્ડુકઃ|૧|

Adhikarana vRukkayorutpattiH (1) · Śloka 1

રક્તમેદઃ પ્રસાદાદ્ વૃક્કૌ|૧|

Adhikarana antrANAmutpattiH (1) · Śloka 1

રક્તમાંસપ્રસાદાદાપ્રમાણં||૧||

Adhikarana strIpuMsayorAntrapramANamatAni (2) · Śloka 2

સાર્ધત્રિવ્યામાનિ પુંસામ્| ત્રિવ્યામાનિ સ્ત્રીણામ્||૨||

Adhikarana kAlIyasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તસ્યાનિલયોગાત્ કાલીયમ્||૧||

Adhikarana hRudayasyotpattiH svarUpa~jca (47) · Śloka 47

હૃદયં પુનઃ શ્લેષ્મરક્તપ્રસાદાત્ સમ્ભવતિ પદ્મકોશસઙ્કાશં સુષિરમધોમુખમ્| તદ્વિશેષેણ ચેતનાયાઃ સ્થાનં સર્વભાવાનાં ચ ચેતનાનુગતાનામ્| તસ્ય વામપાર્શ્વે પ્લીહા ફુપ્ફુસશ્ચ્| દક્ષિણતો યકૃત્ ક્લોમ ચ||૪૭||

Adhikarana indriyasAmAnyotpattiH (48) · Śloka 48

તથા કફરક્તવાહિનાં સ્રોતસાં મહાભૂતાનાં ચ પ્રસાદાદિન્દ્રિયાણિ||૪૮||

Adhikarana netrotpattistatsvarUpa~jca (49) · Śloka 49

તેષ્વપિ ચ નેત્રે શ્લેષ્મણઃ પ્રસાદાચ્છુક્લમણ્ડલં તત્ પિતૃજમ્| અસૃજઃ કૃષ્ણમણ્ડલં તન્માતૃજમ્| મધ્યે દૃષ્ટિમણ્ડલં તદુભયાત્મકમ્||૪૯||

Adhikarana netramaNDalAni paTalAni ca (50) · Śloka 50

પક્ષ્મવર્ત્મશુક્લકૃષ્ણદૃષ્ટ્યાખ્યાનિ પઞ્ચ મણ્ડલાનિ| તત્સન્ધયશ્ચત્વારઃ| દ્વૌ ચાપાઙ્ગકનીનયોઃ ઇતિ તે ષટ્| ષટ્ ચ પટલાનિ| દ્વે વર્ત્મની| બાહ્યં ચાશ્રિતમગ્ન્યમ્ભસી| દ્વિતીયં માંસં તૃતીયં મેદશ્ચતુર્થમસ્થિ| તેશાં બહલત દૃષ્ટેઃ પઞ્ચમાંશેન||૫૦||

Adhikarana catasro bandhanarajjavaH (51) · Śloka 1

બન્ધનગુણાસ્તુ ચત્વારઃ સિરાકણ્ડરામેદઃકફાત્મકાઃ|૧|

Adhikarana shleShmaNaH sarvasandhibandhana- tvAtideshaH (1) · Śloka 1

શ્લેષ્મા તુ પરં સર્વસન્ધિબન્ધનમિત્યુક્તં પ્રાક્||૧||

Adhikarana netratejasaH karmaNyata upaGAte ca hetuH (2) · Śloka 2

નેત્રાશ્રિતં તુ તેજો બાહ્યતેજસા સ્વયોનિના યોગાચ્છસ્રમિવાશ્મના કર્મણ્યં ભવતિ| અતિયોગાદુપહન્યતે||૨||

Adhikarana amBomadhyagasyApi netratejasaH na tejastvahAniH (1) · Śloka 1

તચ્ચ વૈદ્યુતવદ્બડવામુખવચ્ચામ્ભોમધ્યગમપિ વીર્ય્યોત્કર્ષાત્તેજસ્ત્વં ન જહાતિ|૧|

Adhikarana jihvotpattiH (1) · Śloka 1

માંસાસૃક્કફપ્રસાદાત્તુ જિહ્વા જાયતે||૧||

Adhikarana vRuShaNotpattiH (52) · Śloka 52

માંસાસૃક્કફમેદઃપ્રસાદાદ્ વૃષણાવિતિ||૫૨||

Adhikarana dasha prANAyatanAni mahAmarmasaMj~jA ca (53) · Śloka 53

દશ પ્રાણાયતનાનિ મૂર્ધા જિહ્વાબન્ધનં કણ્ઠો હૃદયં નાભિર્બસ્તિર્ગુદઃ શુક્રમોજો રક્તઞ્ચ| તેષામાદ્યાનિ સપ્ત પુનર્મહામર્મસંજ્ઞાનિ||૫૩||

Adhikarana ShoDasha kaNDarAH teshAM sthAnAni ca (54) · Śloka 54

ષોડશ કણ્ડરાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે કરચરણેષુચતસ્રઃ પૃથગ્ગ્રીવાપૃષ્ઠયોઃ||૫૪||

Adhikarana ShoDasha jAlakAni teShAM sthAnAni ca (55) · Śloka 55

ષોડશ જાલાનિ, તેષાં માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિજાનિ ચત્વાર્ય્યૈકૈકત્ર ગુલ્ફે મણિબન્ધે ચ પરસ્પરગવાક્ષિતાનિ તાનિ સ્થિતાનિ||૫૫||

Adhikarana ShaT kUrcAsteShAM sthAnAni ca (56) · Śloka 56

ષટ્ કૂર્ચાઃ હસ્તપાદગ્રીવામેઢ્રેષુ||૫૬||

Adhikarana catasro mAMsarajjavaH teShAM sthAnAni ca (57) · Śloka 57

ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પેશીનિબન્ધનાર્થં તાસાં દ્વે બાહ્યે| દ્વે ચાભ્યન્તરસ્થિતે||૫૭||

Adhikarana sapta sIvanyasteShAM sthAnAni ca (58) · Śloka 58

સપ્ત સીવન્યઃ| તાઃ પઞ્ચ શિરસિ જિહ્વામેહનયોરેકૈકા| પરિહાર્યાશ્ચ શસ્ત્રેણ||૫૮||

Adhikarana caturdashAsthisa~gGAtAH (59) · Śloka 59

ચતુર્દશાસ્થિસઙ્ઘાતાઃ| તેષામેકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણમણિબન્ધકર્પૂરકક્ષ્યાસુ ત્રિકશિરસોશ્ચ||૫૯||

Adhikarana aShTAdasha sImantAH (60) · Śloka 60

તદ્વત્સીમન્તાઃ, તે તુ પઞ્ચ શિરસીત્યષ્ટાદશ||૬૦||

Adhikarana asthIni teShAM sthAnAni ca (61) · Śloka 61

ત્રીણિ ષષ્ટ્યઽધિકાન્યસ્થિશતાનિ| તેષાં ચ ચત્વારિંશચ્છતં શાખાસુ| સવિંશં શતમન્તરાધૌ| શતમુર્ધ્વમિતિ||૬૧||

Adhikarana shAKAsthIni (62) · Śloka 5

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચ પાદનખાઃ પ્રત્યેકમઙ્ગુલ્યાં ત્રીણ્યસ્થીનિ તાનિ પઞ્ચદશ| પઞ્ચ પાદશલાકાઃ| તત્પ્રતિબન્ધકમેકમ્| દ્વે દ્વે કૂર્ચગુલ્ફજઙ્ઘાસ્વેકૈકં પાર્ષ્ણજાન્રુષુ| સર્વાણિ ચ નખાસ્થ્યાદીનિ સક્થિવદ્ બાહ્વોશ્ચ||૫||

Adhikarana antarAdhyasthIni (63) · Śloka 63

ચતુર્વિંશતિઃ પરશુકાઃ| તાવન્ત્યેવ સ્થાલકાન્યર્બુદાનિ ચ| ત્રિંશત્ પૃષ્ઠે| અષ્ટાવુરસિ એકૈકં ભાગે ત્રિકે| નિતમ્બયોશ્ચ દ્વે| તદ્વદક્ષકાંસાંસફલકેષુ||૬૩||

Adhikarana mUrddhAsthIni (64) · Śloka 64

તથા ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષુ જત્રુતાલુનોશ્ચ| ત્રયોદશ ગ્રીવાયામ્| ચત્વારિ કણ્ઠનાડ્યામ્| દ્વે હનુબન્ધને| દ્વાત્રિંશદ્દન્તાઃ| તદ્વદુલૂખલાનિ ચ| ત્રીણિ નાસાયામ્| ષટ્ શિરસિ||૬૪||

Adhikarana pa~jcavidhAnyasthIni (65) · Śloka 7

તાનિ જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખવઙ્ક્ષણમધ્યશિરસ્સુ કપાલસંજ્ઞાનિ| દશનાસ્તુ રુચકાઃ| ઘ્રાણકર્ણગ્રીવાક્ષિકોશેષુ તરુણાનિ| પાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ બલયાનિ| શેષાણિ નલકાનીતિ| નામાનુગતાકૃતીનિ પઞ્ચવિધાન્યસ્થીનિ| તેષુ હિ સિરાભિઃ સ્નાયુભિશ્ચ નિબદ્ધાનિ માંસાનિ||૭||

Adhikarana sandhyastAsAM sthAnAni ca (66) · Śloka 66

દશોત્તરં શતદ્વયમસ્થિસન્ધીનામ્| તેશામષ્ટષષ્ટિઃ શાખાસુ| એકોનષષ્ટિરન્તરાધૌ| ત્ર્યશીતિરુર્ધ્વમ્||૬૬||

Adhikarana shAKAgatAH sandhayaH (67) · Śloka 67

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલૌ પ્રત્યેકં ત્રયઃ| દ્વાવઙ્ગુષ્ઠે| તે ચતુર્દશ| એકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ||૬૭||

Adhikarana antarAdhigatAH sandhayaH (68) · Śloka 68

ત્રયઃ કટિકપાલેષુ| ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠવંશે| તદ્વત્ પાર્શ્વયોઃ| અષ્ટાવુરસિ||૬૮||

Adhikarana mUrddhagatAH sandhayaH (69) · Śloka 69

અષ્ટૌ ગ્રીવાયામ્| ત્રયઃ કણ્ઠનાડ્યામ્| અષ્ટાદશ કણ્ઠનાડીનિબદ્ધા હૃદયયકૃત્ક્લોમનાડીષુ| દ્વાત્રિંશદ્દન્તમૂલેષુ| એકૈકઃ કાકલનાસામૂર્દ્ધસુ| દ્વૌ દ્વૌ ગણ્ડકર્ણશઙ્ખવર્ત્મનેત્રહનુસન્ધિષુ| દ્વાવુપરિષ્ટાત્ ભ્રુવોઃ| પઞ્ચ શિરઃકપાલેષુ||૬૯||

Adhikarana sandhInAmaShTavidhatvam (70) · Śloka 70

તેઽઙ્ગુલિગુલ્ફલજાનુમણિબન્ધકૂર્પરેષુ કોરસંજ્ઞાઃ| કક્ષાવઙ્ક્ષણદન્તમૂલેષૂલૂખસંજ્ઞાઃ| અંસપીઠગુદભગનિતમ્બેષુ સામુદ્ગાઃ| ગીવાપૃષ્ઠવંશયોઃ પ્રતરાઃ| શિરઃકટીકપાલેષુ તુન્નસેવનીસંજ્ઞાઃ| હનૂભયતો વાયસતુણ્ડાઃ| કણ્ઠનેત્રહૃદયયકૃત્પ્લીહક્લોમનાડીષુ મણ્ડલસંજ્ઞાઃ| શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકેષુ શઙ્ખાવર્તાઃ| ઇત્યસ્થિસન્ધયોઽષ્ટવિધાઃ||૭૦||

Adhikarana snAyupeshIsirAshritAH sandhayaH (71) · Śloka 71

સ્નાયુપેશીસિરાશ્રિતૈસ્તુ સહસ્રદ્વયં ન પુનઃ શસ્ત્રપ્રણિધાને તેષુ વાચ્યમસ્તીતિ પૃથઙ્નોચ્યતે||૭૧||

Adhikarana snAyavasteShAM sthAnAni ca (72) · Śloka 72

નવ સ્નાયુશતાનિ| તેષાં ષટ્ શતાનિ શાખાસુ| ત્રિંશચ્છતદ્વયમન્તરાધૌ| ઊર્ધ્વં સપ્તતિઃ||૭૨||

Adhikarana shAKAgatAH snAyavaH (73) · Śloka 73

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં ષટ્ષટ્| તાનિ ત્રિંશત્| દશ દશ પાદતલકૂર્ચગુલ્ફેષુ ત્રિંશજ્જઙ્ઘાયામ્| દશ જાનુનિ| ચત્વારિંદૂરૌ| દશ વઙ્ક્ષણે||૭૩||

Adhikarana antarAdhigatAH snAyavaH (74) · Śloka 74

ચત્વારિંશત્ કટ્યામ્| વિંશતિર્મુષ્કમેઢ્રબસ્ત્યન્ત્રેષુ| અશીતિઃ પૃષ્ઠે| ષષ્ટિઃ પાર્શ્વયોઃ| અષ્ટાદશોરસિ| ચત્વાર્યક્ષકયોઃ| અષ્ટાવંસયોઃ||૭૪||

Adhikarana mUrddhagatAH snAyavaH (75) · Śloka 75

દ્વે દ્વે મન્યાવટુનેત્રૌષ્ઠતાલુષુ| ત્રિંશદ્ ગ્રીવાયામ્| ત્રીણિ જત્રુણિ| ચત્વારિ હન્વોઃ| પઞ્ચ જિહ્વાયામ્| દ્વાદશોત્તરાધરેશુ દન્તમાંસેષુ| ષણ્મૂર્ધનિ||૭૫||

Adhikarana snAyUnAM prakAshavisheShAH (76) · Śloka 76

તત્ર શાખાસુ સન્ધિષુ ચ પ્રતાનવન્તિ| મહાસ્નાય્વાનિ તુ વૃત્તાનિ તાનિ કણ્ડરાસંજ્ઞાનિ| બસ્ત્યામપક્વાશયાન્ત્રેષુ સુષિરાણિ| પાર્શ્વપૃષ્ઠોરશિશરસ્તુ પૃથૂનિ||૭૬||

Adhikarana snAyUnAM rakShaNam (77) · Śloka 77

સ્નાયુબન્ધનૈર્હિ સન્ધિષુ સુબદ્ધા તનુર્નૌરિવ સમ્યગીહતે| તસ્માદસ્થિસિરાદિભ્યોઽપિ તાનિ યત્નતો રક્ષેત્||૭૭||

Adhikarana gUDhashalyoddharaNe snAyUnAM samya- gj~jAnasyAvanivAryatvam (78) · Śloka 78

યશ્ચ સ્નાય્વાનિ બાહ્યાન્યભ્યન્તરાણિ ચ સમ્યગ્ જાનાતિ સ ગૂઢમપિ શલ્યમાહર્તું સમર્થો ભવતિ||૭૮||

Adhikarana peshyastAsAM sthAnAni ca (79) · Śloka 79

પઞ્ચ પેશીશતાનિ| તાસાં ચત્વારિ શતાનિ શાખાસુ ષષ્ટિરન્તરાધૌ| ચત્વારિંશદૂર્ધ્વમ્||૭૯||

Adhikarana shAKAgatAH peshyaH (80) · Śloka 80

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં તિસ્રઃ| તાઃ પઞ્ચદશ| દશ દશ પ્રપદે પાદતલે ગુલ્ફે ચ, તથા પાદસ્યોપરિ કૂર્ચે સન્નિવિષ્ટાઃ| વિંશતિર્જઙ્ઘાયામ્| પઞ્ચ જાનુનિ વિંશતિરૂરૌ||૮૦||

Adhikarana antarAdhigatAH peshyaH (81) · Śloka 81

એકૈકા મેઢ્રસેવન્યોઃ| દ્વે વૃષણયોઃ| દશ સ્ફિજોઃ| તિસ્રો ગુદે, તાસ્તુ વલીસંજ્ઞાઃ| દ્વે બસ્તિશિરસિ| ચતસ્ર ઉદરે| નાભ્યામેકા| હૃદ્યામાશયે ચ| ષટ્ યકૃત્પ્લીહોણ્ડુકેષુ| પૃષ્ઠે પઞ્ચોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટાઃ| દશ દીર્ઘાઃ પા્શ્વયોઃ| દશ વક્ષસિ| તિસ્રોંઽસાક્ષકોપરિતઃ||૮૧||

Adhikarana mUrddhagatAH peshyaH (82) · Śloka 82

દશ ગ્રીવાયામ્| અષ્ટૌ ગણ્ડયોઃ| અષ્ટૌ હન્વોઃ| એકૈકા ગલકાકલજિહ્વામૂર્ધસુ| દ્વે દ્વે તાલુલલાટયોઃ| નાસૌષ્ઠકર્ણેષુ ચ||૮૨||

Adhikarana strINAmadhikAH peshyastAsAM sthAnAni ca (83) · Śloka 83

સ્ત્રીણાં તુ વિંશતિરધિક| તત્ર દશ સ્તનયોઃ| તાસાં યૌવને પરિવૃદ્ધિર્ભવતિ| દશ યોનૌ||૮૩||

Adhikarana yonigarBAshayasvarUpaM tadgatAH peshyashca (84) · Śloka 84

તાસામભ્યન્તરાશ્રિતે દ્વે| મુખાશ્રિતે વૃત્તે દ્વે| તિસ્રો ગર્ભમાર્ગાશ્રયાઃ| યસ્યાં ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ| યોનિસ્તુ શઙ્ખનાભ્યાકૃતિસ્ત્ર્યાવર્તા| તસ્યાસ્તૃતીય આવર્તે પિત્તપક્વાશયાન્તરે રોહિતમત્સ્યમુખાકારા ગર્ભશય્યા| તસ્યાં શુક્રાર્ત્તવપ્રદેશિન્યસ્તિસ્રઃ પેશ્યઃ||૮૪||

Adhikarana peshInAM svarUpaM prayojana~jca (85) · Śloka 85

તાભિર્હિ શરીરે તનુબહલસ્થૂલાણુપૃથુવૃત્તહ્રસ્વદીર્ઘસ્થિરમૃદુશ્લક્ષ્ણકર્કશાભિઃ સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાય્વનિ પ્રચ્છદિતાનિ||૮૫||

Adhikarana sirAdhamanImuKAnAM keshAdI- nA~jca saMKyAnam (86) · Śloka 86

સિરાધમનીમુખાનાં ત્વણુશે વિભજ્યમાનાનામેકોનત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ નવ ચ શતાનિ ષટ્પઞ્ચાશતાનિ ભવન્તિ| તાભિરિદં શરીરં ગવાક્ષિતં પિનદ્ધમાતતઞ્ચ| તાવન્તિ ચ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ||૮૬||

Adhikarana sirAdhamanInAM karma (87) · Śloka 87

તાસાં હિ મુખાનિ તત્પ્રતિબદ્ધાન્યતસ્તાનિ તાભિરાપ્યાય્યન્તે| તૈશ્ચ તાઃ સ્વદેમભિવહન્તિ| તથાઽભ્યઙ્ગલેપાદિવીર્ય્યં ત્વચિ વિપક્વમન્તર્નયન્તિ સ્પર્શઞ્ચ ગૃહ્ણન્તિ||૮૭||

Adhikarana srotasAM sa~gKyeyatvAdi (88) · Śloka 88

સ્રોતાંસિ પુનરસઙ્ખ્યેયાન્યેવ| તથાપિ તુ સિરાદીનિ યથાસ્થૂલં યથોપયોગં ચાન્યત્રોપદેક્ષ્યન્તે||૮૮||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (89) · Śloka 1

ઇત્યેવં પરિસઙ્ખ્યાતાઃ શરીરે મૂર્તિમન્તઃ સ્થિરા ભાવાઃ||૧||

Adhikarana sharIre udakAMshAH (90) · Śloka 90

દ્રવાસ્તુ યત્તદતિયોગેન ચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્નાતિ| તથા મૂત્રં રુધિરમન્યાંશ્ચ શરીરે ધાતૂન્| યચ્ચ સર્વશરીરગતં બાહ્યા ત્વગ્વિભર્તિ| યચ્ચ ત્વગન્તરે વ્રણગતં લસીકાશબ્દવાચ્યમ્| યચ્ચોષ્માનુબદ્ધં રોમકૂપેભ્યોઽભિનિષ્પતત્સ્વેદવાચ્યમ્| તદુદકમ્||૯૦||

Adhikarana svasthasharIre rasAdInAM mAnam (91) · Śloka 1

તસ્યાદ્યસ્ય ચાહારસારસ્ય રસાખ્યસ્ય રક્તસ્ય શકૃતઃ શ્લેષ્મણઃ પિત્તસ્ય મૂત્રસ્ય વસાયાઃ મેદસો મજ્જ્ઞશ્ચ સ્વેન સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન યથાપૂર્વમેકાદિસઙ્ખ્યાપ્રવૃદ્ધિઃ|૧|

Adhikarana shukrasya parimANamam (1) · Śloka 1

અર્દ્ધાઞ્જલિઃ શુક્રસ્ય||૧||

Adhikarana mastiShkamojasoH parimANam (92) · Śloka 92

તાવદેવ મસ્તિષ્કમોજશ્ચ||૯૨||

Adhikarana stanyayormAnaM tatsamBavashca (93) · Śloka 93

સ્ત્રીણાં રજસોઽઞ્જલયશ્ચત્વારઃ| સ્તન્યસ્ય દ્વૌ| ઉભયમપિ ચૈતદ્રસપ્રસાદાત્મકમિતિ| સમધાતોઃ પરિમાણમિદમ્| અતો વૃદ્ધિક્ષયૌ યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેદપરાંશ્ચાપરિસઙ્ખ્યાતાન્મૂર્તોમૂર્તાન્ ભાવાન્| તદ્યથા-માંસકર્ણાદિમલાન્ વાયુબુદ્ધિસ્મૃત્યાદીંશ્ચ||૯૩||

Adhikarana rasAdInAM mAnaviShaye dhAnvantarI- yANAmmatam (94) · Śloka 94

ધાન્વન્તરીયાઃ પુનઃ પઠન્તિ| વિલક્ષણાનિ હિ શરીરાણિ નિત્યમેવ ચ ચલા દોષધાતુમલાઃ| તસ્માદુદકાદીનામપિ સમત્વં માંસાદિવત્ પરિમાણતો નિર્દેષ્ટુમશક્યમ્| કેવલં સ્વાસ્થ્યમાત્રેણાનુમાનતો લક્ષયેત્ ઇતિ||૯૪||

Adhikarana sarvAvayavAnAM paramANuBede- nAsa~gKyeyatvam (95) · Śloka 95

સર્વ એવ ત્વવયવાઃ પરમાણુભેદેનાતિસૌક્ષ્મ્યાદસઙ્ખ્યેયતાં યાન્તિ||૯૫||

Adhikarana paramANUnAM saMyogaviBAge vAyuH kAraNam (96) · Śloka 96

તેષાં સંયોગવિભાગે પરમાણૂનાં કર્મપ્રેરિતો વાયુઃ કારણમ્||૯૬||

Adhikarana BedABedAByAM gRuhItena sharIreNa yathA- kramaM bandhamokShayoH prAptiH (97) · Śloka 97

તદેતદઙ્ગમભેદેન ભેદતશ્ચ ગૃહ્યમાણં બન્ધાય મોક્ષાય ચ ભવતીતિ||૯૭||

Adhikarana avayavashaH yathAvaraM sharIraj~jAnaphalam (98) · Śloka 98

ભવતિ ચાત્ર- ઇતિ સર્વાવયશો યો જાનાતિ કલેવરમ્| અહિતેષુ સ મોહેન ન કદાચિત્ પ્રવર્તતે||૯૮||

Adhikarana atha sirAviBAgo nAma ShaShTho~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સિરાવિભાગમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana dashamUlasirAH (2) · Śloka 2

દશમૂલસિરા હૃદયપ્રતિબદ્ધાઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષ્વોજો નયન્તિ| તત્પ્રતિબદ્ધા હિ શરીરચેષ્ટા||૨||

Adhikarana sirANAM sa~gKyA (3) · Śloka 3

તાસ્તુ દ્વ્યઙ્ગુલમઙ્ગુલમર્ધાઙ્ગુલં યવં યવાર્ધઞ્ચ ગત્વા દ્રુમપત્રસેવનીપ્રતાવનદ્ભિદ્યમાનાઃ સપ્તશતાનિ ભવન્તિ||૩||

Adhikarana shAKAgatAH sirAstatra vedhya- sirANAM sa~gKyA ca (4) · Śloka 4

તાસાં ચતુઃશતી શાકાસુ| તત્ર ષોડશાબ્યધનીયાઃ||૪||

Adhikarana antarAdhigatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (5) · Śloka 5

ષટ્ત્રિંશં શતમન્તરાધૌ| તત્ર દ્વાત્રિંશત્||૫||

Adhikarana mUrddhagatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (2) · Śloka 2

ચતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમુર્ધ્વમ્| તત્રાપિ પઞ્ચાશત્||૨||

Adhikarana shAKAsirAvivaraNam (6) · Śloka 6

તાસામેકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ શતમ્| તત્ર ન વિધ્યેજ્જાલન્ધરામ્| તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરગતાઃ||૬||

Adhikarana tatrAntarAdhigatasirAvivaraNam (2) · Śloka 2

દ્વાત્રિંશચ્છ્રોણ્યા ગુદમેઢ્રાશ્રયાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે વઙ્ક્ષણયોઃ કટીકતરુણયોશ્ચેત્યષ્ટૌ શસ્ત્રતો રક્ષેત્|૨|

Adhikarana pRuShThagatAH sirAH (2) · Śloka 2

ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠે| તાસાં પૃષ્ઠવંશમુભયતો દ્વે દ્વે ઊર્ધ્વ- ગામિન્યૌ તાશ્ચતસ્રઃ|૨|

Adhikarana udaragatAH sirAH (2) · Śloka 2

ચતુર્વિંશતિરુદરે| તાંસાં મેઢ્રસ્યોપરિ રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે તા અપિ ચતસ્રઃ||૨||

Adhikarana vakShogatAH sirAH (7) · Śloka 7

ચત્વારિંશદ્વક્ષસિ| તાસાં દ્વે હૃદયે| દ્વે ચ સ્તનમૂલસ્તનરોહિતેષુ| એકૈકાપસ્તમ્ભાપાલેષ્વિતિ| તાશ્ચતુર્દશ||૭||

Adhikarana mUrdhajatrUrdhvasirAvivaraNam (4) · Śloka 4

ચતુર્વિંશતિર્ગ્રીવાયામ્| તાસાં ચતસ્રોઽષ્ટૌ ચ મર્મસંજ્ઞાઃ| દ્વે કૃકાટિકયોઃ| દ્વે વિધુરયોરિતિ ષોડશ શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્||૪||

Adhikarana hanugatAH sirAH (1) · Śloka 1

હન્વોઃ ષોડશ તાસાં સન્ધિસમ્બન્ધિન્યૌ દ્વે||૧||

Adhikarana jihvAgatAH sirAH (4) · Śloka 4

ષોડશ જિહ્વાયામ્| તાસામધો દ્વે રસવેદિન્યૌ| દ્વે વાવાક્પ્રવર્ત્તિન્યૌ| તાશ્ચતસ્રઃ||૪||

Adhikarana nAsAgatAH sirAH (7) · Śloka 7

ષટ્પઞ્ચાશન્નેત્રયોઃ| તયોરુન્મેષનિમેષક્રિયે દ્વે-દ્વે| દ્વે ચાપાઙ્ગયોરિતિ ષટ્| નાસાનેત્રગતાસ્તુ લલાટે ષષ્ટિઃ| તાસાં કેશાન્તાનુગતાશ્ચતસ્રઃ| દ્વે ચાઽઽવર્તયોઃ| એકા ચ સ્થપન્યામિતિ સપ્ત||૭||

Adhikarana karNagatAH sirAH (3) · Śloka 3

કર્ણયોઃ ષોડશ| તાસાં શબ્દવાહિન્યૌ દ્વે| ત એવ ચ શઙ્ખયોસ્તાસાં શઙ્ખસન્ધિગતે દ્વે||૩||

Adhikarana shirogatAH sirAH (8) · Śloka 4

દ્વાદશ મૂર્ધનિ| તાસામુત્ક્ષેપયોર્દ્વે| સીમન્તેષ્વેકૈકામેકામધિપતાવિત્યષ્ટૌ શસ્ત્રેણ પરિહરેત્| તથાક્ષુદ્રિકાઃ કુટિલાઃ સઙ્કીર્ણાઃ ગ્રન્થિતાઃ સન્ધિષુ ચાશસ્ત્રકૃત્યાઃ||૪||

Adhikarana vAtAdiBishca shuddharaktavaha sirAsa~gKyAvivaraNam (9) · Śloka 9

તાસાં યથાસ્વં તુર્યાંશવિભાગેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતમનિલરક્તં વહતિ| એષ વિભાગઃ પિત્તશ્લેષ્મશુદ્ધરક્તેષ્વપિ| સ્થિતા હ્યેવં દેહમનુગૃહ્ણન્તિ દોષાઃ| વ્યત્યયેન તુ પીડયન્તિ||૯||

Adhikarana vAtaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

તત્ર શ્યાવારુણાઃ પ્રસ્પન્દિન્યઃ સૂક્ષ્માઃ ક્ષણપૂર્ણરિક્તા વાતરક્તં વહન્તિ|૧|

Adhikarana pittaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

નીલપીતાસિતાઃ સ્પર્શોષ્ણાઃ ક્ષિપ્રસ્રાવિણ્યઃ પિત્તરક્તમ્|૧|

Adhikarana kaParaktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

ગૌર્ય્યઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ શીતઃ કણ્ડૂમત્યઃ કફરક્તમ્|૧|

Adhikarana saMsargasannipAtavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

લક્ષણસઙ્કરે સંસર્ગસન્નિપાતરક્તમ્||૧||

Adhikarana shuddharaktavahasirAlakShaNam (10) · Śloka 10

સમાગૂઢાઃ સ્નિગ્ધાઃ રોહિણ્યઃ શુદ્ધરક્તમિતિ||૧૦||

Adhikarana dhamanIsa~gKyA (11) · Śloka 11

ધમન્યસ્તુ ચતુર્વિંશતિઃ||૧૧||

Adhikarana dhamanInAmupayogaH (1) · Śloka 1

તાભિઃ કાયોઽયમારામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ કુલ્યાભિરુપસ્નિહ્યતિ||૧||

Adhikarana dhamanInAmadhiShThAnam (12) · Śloka 12

તાભિશ્ચ નાભિશ્ચક્રનાભિરારકૈરિવાવૃતા||૧૨||

Adhikarana nAByAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

તસ્યાં નાભ્યાં વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ| યતશ્ચ સાઽન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્|૧૩|

Adhikarana nAByAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

તસ્યાં નાભ્યાં વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ| યતશ્ચ સાઽન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્||૧૩||

Adhikarana nABigatAnAM dhamanInAM prasaraNam (14) · Śloka 14

તાસાં ખલુ ધમનીનાં દશોર્ધ્વં પ્રસૃતા દશાધશ્ચતસ્રસ્તિર્ય્યક્| તતસ્તાભિર્યથાસ્વમઙ્ગાવયવા ધાર્ય્યન્તે આપયાય્યન્તે ચ||૧૪||

Adhikarana UrdhvadhamanInAM punarviBAgastatkAryya~jca (15) · Śloka 15

તાસામૂર્ધ્વગા હૃદયમભિપ્રપન્નાઃ પ્રત્યેકં ત્રિધા જાયન્તે| તતસ્ત્રિંશતો મધ્યે દ્વે દ્વે વાતપિત્તકફરક્તરસાન્ વહતઃ| અષ્ટાભિઃ શબ્દરૂપરસગન્ધા ગૃહ્યન્તે| દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ભાષતે ઘોષં કરોતિ સ્વપિતિ પ્રતિબુધ્યતે ચ| દ્વે ચાશ્રુ વહતઃ| દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે| નાર્યાઃ સ્તન્યં નરસ્ય શુક્રમ્||૧૫||

Adhikarana adhogAdhamanInAM punarviBAgastatkAryya~jca (16) · Śloka 16

અધોગમાઃ પક્વાશયસ્થા એવં ત્રિધા જાયન્તે| તત્ર દશાદ્યાઃ પૂર્વવત્| દ્વે વહતોઽન્નં માત્રાશ્રયેણ| દ્વે તોયમ્| દ્વે મૂત્રમ્| દ્વે શુક્રમ્ વહતો દ્વે ચ મુઞ્ચતઃ| ત એવ નારીણામાર્ત્તવમ્| દ્વે વર્ચોનિરસિન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે| એવં દ્વાદશ| શેષા- સ્ત્વષ્ટૌ ધમન્યસ્તિરશ્ચીનાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ||૧૬||

Adhikarana tiryyaggA dhamanInAM vivaraNam (17) · Śloka 17

તિર્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો ભિદ્યમાનાઃ સુબહુધા ભવન્તીત્યુક્તં પ્રાક્||૧૭||

Adhikarana nava bAhyAni srotAMsi (18) · Śloka 18

સ્રોતાંસિ પુંસાં નવ કર્ણૌ નેત્રે નાસાપુટૌ મુખં પાયુર્મૂત્રપથઃ||૧૮||

Adhikarana strINAmadhikAni srotAMsi (19) · Śloka 19

અન્યાનિ ચ ત્રીણિ સ્ત્રીણાં સ્તનૌ રક્તપથશ્ચ||૧૯||

Adhikarana jIvitAyatanAni srotAMsi (20) · Śloka 20

તથાઽપરાણ્યન્તસ્સ્રોતાંસિ જીવિતાયતનાનિ ત્રયોદશ પ્રાણોદકાન્નધાતુમલાનામયનાનિ||૨૦||

Adhikarana prANavAhisrotasAM mUlam (21) · Śloka 21

તત્ર પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ||૨૧||

Adhikarana prANavAhisrotasAM dUShaNAni (22) · Śloka 22

તાનિ ધાતુક્ષયરૌક્ષ્યપિપાસાક્ષુદ્વ્યાયામવેગધારણાદિભિર્દુષ્યન્તિ||૨૨||

Adhikarana dUShitAnAM prANavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23

તતોઽતિસૃષ્ટં પ્રતિબદ્ધમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણં વા સશબ્દશૂલમુચ્છ્વસનમ્| તત્ર શ્વાસવત્સાધનમ્||૨૩||

Adhikarana udakavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

ઉદકવાહિનાં તાલુ મૂલં ક્લોમ ચ|૧|

Adhikarana udakavAhisrotasAM dUShaNAni (1) · Śloka 1

તાન્યામભયાતિપાનોષ્ણશુષ્કાન્નકષાયતૃણનિગ્રહાદિભિર્દુષ્યન્તિ||૧||

Adhikarana dUShitAnAmudakavAhisrotasAM lakShaNAni (2) · Śloka 2

તતોઽતિતૃષ્ણા મુખશોષઃ કર્ણક્ષ્વેડનં તમોદર્શનઞ્ચ| દુષ્ટોદકવહસ્રોતસ્સુ ચિકિત્સા||૨||

Adhikarana duShTodakavahasrotassu cikitsA (24) · Śloka 24

તત્ર તૃષ્ણોક્તમૌષધમ્||૨૪||

Adhikarana annavahasrotasAM mUlam (1) · Śloka 1

અન્નવાહિનામામાશયો મૂલં વામપાર્શ્વઞ્ચ||૧||

Adhikarana annavahasrotoduShTyAdi (25) · Śloka 25

તેષાં દુષ્ટૌ સર્વં માત્રાશિતીયોક્તમવગચ્છેત્||૨૫||

Adhikarana rasavAhinAM srotasAM mUlAni (1) · Śloka 1

રસવાહિનાં હૃદયં મૂલં દશ ધમન્યશ્ચ|૧|

Adhikarana raktavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

રક્તવાહિનાં યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|

Adhikarana mAMsavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

માંસવાહિનાં સ્નાયૂનિ ત્વક્ ચ|૧|

Adhikarana medovAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મેદોવાહિનાં વૃક્કૌ માંસં ચ|૧|

Adhikarana asthivAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

અસ્થિવાહિનાં જઘનં મેદશ્ચ|૧|

Adhikarana majjavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મજ્જવાહિનાં પર્વાણ્યસ્થીનિ ચ|૧|

Adhikarana shukravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

શુક્રવાહિનાં સ્તનૌ મુષ્કૌ મજ્જા ચ|૧|

Adhikarana mUtravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

મૂત્રવાહિનાં બસ્તિર્વઙ્ક્ષૈણા ચ|૧|

Adhikarana shakRudvAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

શકૃદ્વાહિનાં પક્વાશયઃ સ્થૂલાન્ત્રં ચ|૧|

Adhikarana svedavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

સ્વેદવાહિનાં મેદો રોમકૂપાશ્ચ||૧||

Adhikarana rasavahAdisrotasAM dUShaNAdIni (26) · Śloka 26

તેષાં દૂષણં વિવિધમહિતાહારવિહારમુપદ્રવાન્ પૃથક્પૃથક્ સાધનં દોષાદિવિજ્ઞાનીયાદ્યથાસ્વં વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્||૨૬||

Adhikarana srotasAM viddhalakShaNam (27) · Śloka 27

વ્યધે તુ સ્રોતસાં ભ્રમમોહકમ્પપ્રલાપાધ્માનશૂલાઽરુચિતૃટ્છર્દિજ્વરાતિરુધિરસ્રુતિમૂત્રપુરીષરોધા મરણઞ્ચ||૨૭||

Adhikarana srotoviddhaM pratyAKyAya -- cikitset (28) · Śloka 28

તસ્માત્સ્રોતોવિદ્ધં પ્રત્યાખ્યાયોપચરેત્||૨૮||

Adhikarana uddhRutashalyasya cikitsAnirdeshaH (29) · Śloka 29

ઉદ્ધૃતશલ્યં ચ સદ્યોવ્રણવિધાનેન||૨૯||

Adhikarana sirAdhamanI srotasAmaBedaH (30) · Śloka 30

તત્ર સ્રોતસામેવ વિશેષાઃ સિરાધમન્યઃ||૩૦||

Adhikarana anyamatena sirAdInAM Binnatvam (31) · Śloka 31

અન્યે ત્વન્યત્વમિચ્છન્તિ સિરાધમનીસ્રોતસામ્| કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદૃશકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્તકર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે||૩૧||

Adhikarana aparamatena dhAtvavakAshAH -- srotashshabdAdinAmAH (32) · Śloka 32

અપરે પુનરાહુઃ-સ્રોતાંસિ સિરાધમન્યો રસવાહિન્યો નાડ્યઃ પન્થાનોઽયનાનિ માર્ગાઃ શરીરચ્છિદ્રાણિ સંવૃ તાસંવૃતાનિ સ્થાનાન્યાશયાઃ ક્ષયા નિકેતાશ્ચેતિ શરીરે ધાત્વવકાશાનાં લક્ષ્યાલક્ષ્યાણાં નામાનીતિ||૩૨||

Adhikarana srotoduShTyA dhAtuduShTyAdi (3) · Śloka 3

તે ચાવકાશાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્થાનસ્થાન્ માર્ગસ્થાંશ્ચ ધાતૂન્ પ્રકોપયન્તિ| તેઽપિ કુપિતાસ્તાનિ સ્રોતાંસિ સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસિ| ધાતવશ્ચ ધાતૂન્||૩||

Adhikarana sarveShAmeva dUShayitAro doShAH (1) · Śloka 1

તેષાં સર્વેષામેવ દૂષયિતારો દુષ્ટા દોષાઃ|૧|

Adhikarana agnidoShAddoShaduShTiH (1) · Śloka 1

તે ચ પ્રાયશો દુષ્યન્ત્યગ્નિદોષાત્|૧|

Adhikarana agninimittAnyAyurArogyAdIni (1) · Śloka 1

તસ્માત્તન્નિમિત્તાન્યાયુરારોગ્યબલોપચયવર્ણૌજાંસિ|૧|

Adhikarana dhAtvagniBUtAgnipraBRutI- nyagnipratibaddhAnyeva (1) · Śloka 1

તત્પ્રતિબદ્ધાન્યેવ ચ રઞ્જકાદીનિ ભૂતાગ્નયો ધાત્વગ્નયશ્ચ||૧||

Adhikarana pakvamannamamRutaM viShaM cApakvam (33) · Śloka 33

તથાઽન્નમપિ પિત્તેનૈવ પક્વમમૃતતાં યાત્યપક્વં ચ વિષતામ્||૩૩||

Adhikarana pAcakAgniH (34) · Śloka 1

તત્ર પિત્તવિશેષઃ પાચકસંજ્ઞોઽગ્નિરિતિ પ્રાગભિહિતઃ||૧||

Adhikarana matAntareNAgnisvarUpam (35) · Śloka 35

અન્યે પુનરાચક્ષતે-દોષધાતુમલસન્નિપાતજનિતોઽન્તરુષ્મા યથાનિર્દિષ્ટાધિષ્ઠાનકર્માગ્નિરિતિ||૩૫||

Adhikarana annasya sthUlapAkakramaH (36) · Śloka 36

સ ખલુ વિધિવદભ્યવહૃતમન્નજાતં પ્રાણેન વાયુના કોષ્ઠમાકૃષ્ટં દ્રવૈર્વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન મૃદૂકૃતમભિસન્ધુક્ષિતઃ સમાનેનામાશયસ્થં સ્થાલીસ્થમિવામ્બુતણ્ડુલમગ્નિરન્તરગ્નિઃ પચતિ||૩૬||

Adhikarana annasyANupAkakramaH (37) · Śloka 37

તત્તુ સર્વરસમપિ પચ્યમાનમાદૌ મધુરીભૂતં કફં ફેનીભૂતમુદીરયતિ| તતો વિદગ્ધમમ્લીભૂતમામાશયાત્ ચ્યવમાનમચ્છં પિત્તમ્| પ્રાપ્ય ચ પક્વાશયં કટુકીભૂતમનિલમ્||૩૭||

Adhikarana BaurikAgnipAkaH (38) · Śloka 38

તતશ્ચૈવં વિક્લિન્નં આહારે પઞ્ચ પઞ્ચાત્મકા મહાભૂતાગ્નયો વાયુના વ્યસ્તાન્ યથાસ્વં પઞ્ચૈવ ભૂતગુણાનાહારસ્થાન્ પચન્તિ| તે પક્વાઃ પુનર્યથાસ્વમેવ દેહાશ્રિતાંશ્ચ સ્વવિકારભૂતાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાયયન્તિ||૩૮||

Adhikarana sArakiTTaviBajanam (39) · Śloka 39

એવઞ્ચ પક્વાદાહારાદ્વિવિધૌષધગર્ભાદિવ સ્નેહાદચ્છઃ સારભૂતો રસાખ્યઃ કિટ્ટાખ્યશ્ચ મલોઽભિનિર્વર્તતે||૩૯||

Adhikarana sArakiTTAByAM srotaHpUraNam (40) · Śloka 40

તાભ્યાઞ્ચ સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનામેવ શરીરગુણાનાં ધાત્વાખ્યાનાં યથાસ્વં સ્રોતાંસિ પારમ્પર્ય્યેણાવિચ્છિન્નસન્તાનમાપૂર્ય્યન્તે||૪૦||

Adhikarana dhAtupoShaNakramaH (41) · Śloka 1

સ્રોતોભ્યશ્ચ યથાવિભાગં યથાયથમેવ ધાતવઃ પુષ્યન્તિ||૧||

Adhikarana dhAtUnAM mithaH poShyapoShaka- tve~api na pUrveShAmapacayaH (42) · Śloka 42

ઉત્તરોત્તરાનુપ્રવેશેઽપિ ચ પુર્વેષાં સ્રોતસાં યથાકાલં સમ્યગાહારોપયોગેન પરિણામવતાપ્યાય્યમાનાનાં નાપચયો ભવતિ| તતશ્ચ ધાત્વાખ્યાઃ પ્રસાદમલાઃ સ્વં સ્વમેવ માનમનુવર્તન્તે યથાવયઃશરીરમ્||૪૨||

Adhikarana kramadhAtupariNAmAdinirdeshaH (43) · Śloka 43

તત્રાઽઽહારરસો વ્યાનવિક્ષિપ્તો યથાસ્વં સપ્તસુ ધાત્વગ્નિષુ ક્રમાત્ પચ્યમાનઃ સ્વાત્મભાવપ્રચ્યુતિસમનન્તરમેવ પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞકઃ કાલવદસ્ખલિતબલપ્રમાણો દેહમૂર્જયિત્વા ધાતૂન્ ધાતુમલાંશ્ચ પુષ્ણાતિ||૪૩||

Adhikarana mUtrapurIShotpattiH (44) · Śloka 44

અથાન્નકિટ્ટમચ્છં મૂત્રં ઘનં શકૃત્||૪૪||

Adhikarana rasasya sArakiTTe (1) · Śloka 1

રસસ્ય સારો રક્તં મલઃ કફો લસીકા ચ||૧||

Adhikarana raktasya sArakiTTe (2) · Śloka 2

રક્તસ્ય સારો માંસં કણ્ડરાઃ સિરાશ્ચ| મલઃ પિત્તમ્|૨|

Adhikarana mAMsasya sArakiTTe (2) · Śloka 2

માંસસ્ય સારો મેદસ્ત્વચો વસા ચ| કિટ્ટં કર્ણાક્ષિનાસિકાસ્યરોમકૂપપ્રજનનમલાઃ|૨|

Adhikarana medasaH sArakiTTe (2) · Śloka 2

મેદસઃ સારોઽસ્થિસ્નાયુસન્ધયઃ| કિટ્ટં સ્વેદઃ|૨|

Adhikarana asthnaH sArakiTTe (2) · Śloka 2

અસ્થ્નઃ સારો મજ્જા| કિટ્ટં કેશરોમનખાઃ||૨||

Adhikarana majj~jaH sArakiTTe (45) · Śloka 45

મજ્જ્ઞસ્તુ સારઃ શુક્રં મલોઽક્ષિવિટ્ત્વચાં સ્નેહઃ||૪૫||

Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46

શુક્રસ્ય સારમોજઃ| અત્યન્તશુદ્ધતયાઽસ્ય મલાભાવઃ| અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્| અપરે પુનઃ શુક્રસારં ગર્ભમેવામનન્તિ||૪૬||

Adhikarana pa~jcAtmakasya vAyorutpattiH (47) · Śloka 47

વાયુઃ પુનરગ્નેરાહારસ્ય ચ બહ્વલ્પતયા તસ્માત્તસ્માન્મૂર્ચ્છનાવિશેષાદમૂર્ત્તઃ શબ્દવાનીષચ્છબ્દઃ પ્રચુરોઽલ્પો વા પઞ્ચાત્મા કોષ્ઠે પ્રાદુર્ભવતિ||૪૭||

Adhikarana 'sarve~annamayA BAvAH' kramadhAtuvAda- siddhAntopasaMhAraH (48) · Śloka 48

એવં ચ કૃત્વાઽન્નમયા એવ દેહે સર્વે ભાવાઃ| તેનૈવ ચેદમેવં ચિરેણ વ્યાપ્તમન્તર્બહિઃ શરીરયન્ત્રમનવરતપ્રવાહેણ સ્વાસ્થ્યબલોપચયયુક્તં યાવત્ કર્મોપાદાનં યાપ્યતે| અન્યથા ત્વન્નરસોક્ષેપણાદ્વિબદ્ધસ્રોતસા વા યથાવદન- ભિસન્ધીયમાનધાતુપ્રવાહમન્તરા વ્યવચ્છિદ્યતે| વ્યાધિ ભાજનં વા ભવતિ||૪૮||

Adhikarana anyamatena rasAdidhAtusamBavakramaH (49) · Śloka 49

અન્યે તુ વર્ણયન્તિ-અભ્યવહૃતમાત્રસ્યાહાઽઽરસ્ય કણ્ઠનાડીપ્રલુઠિતસ્ય મહાનિમ્નમવતીર્ણસ્ય યો ય એવાંશઃ કાયાગ્નિનાઽવલીઢઃ પાકમુપનીયતે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રસાદાખ્યો રસલેશોઽભિનિર્વૃત્તિસમનન્તરં સમં સમસ્તધાતુષુ સંવૃતાસંવૃતૈઃ પ્રવિસૃતો વિવૃતમુખેષ્વાસન્નેષુ સ્રોતસ્સુ ભૂયાન્ પ્રથમતરં ચાન્વેતિ| પર્ય્યાયેણેતરેષ્વપિ| એવમન્નરસ એવ સાક્ષાત્સર્વધાતૂન્ કેનચિદેવ કાલભેદેન પુષ્ણાતિ ન પુનર્ધાતવો ધાત્વન્તરતાં સ્વરૂપોપમર્દેન પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ||૪૯||

Adhikarana balaBedenAgneshcAturvidhyam (2) · Śloka 2

અગ્નિસ્તુ બલભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ| સમો વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચ||૨||

Adhikarana samAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

તત્ર સમો યઃ સમ્યગેવોપયુક્તમન્નં સમ્યક્ પચતિ|૧|

Adhikarana viShamAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

વિષમોઽસમ્યગપ્યપયુક્તં પચતિ સમ્યગપિ ચ ન પચતિ||૧||

Adhikarana tIkShNAgnilakShaNam (2) · Śloka 2

તીક્ષ્ણોઽસમ્યગપ્યુપયુક્તમાશુ પચતિ| સ એવ વર્ધમાનો ઽત્યગ્નિર્ભવતિ||૨||

Adhikarana mandAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

મન્દસ્તુ સમ્યગપ્યુપયુક્તમુદરગૌરવાધ્માનવિબન્ધાટોપાન્ત્રકૂજનમુખશોષવાયુસ્તમ્ભાદીન્યામલિઙ્ગાનિ દર્શયિત્વા ચિરાત્ પચતિ||૧||

Adhikarana jATharAgneH rakShaNIyatvaM tatra kramashca (50) · Śloka 50

બાહ્યેનાપિ ચ જ્વાલાઙ્ગારાત્મકેનાગ્નિના નૈકાકારઃ સર્વદા પાકો ભવતિ| કિમુતાન્તરાશ્રયેણોષ્ણાત્મના સમેનાપિ| તસ્માત્ તં પ્રયત્નતો રક્ષેત્||૫૦||

Adhikarana agnInAM rakShaNaM vaiShamye cikitsA ca (51) · Śloka 51

તત્ર પ્રવરેણ સાત્મ્યેન સમં યથાસ્વમપરેણેતરાન્ ક્રમશઃ સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણ પરિપાલયેદ્દોષોપક્રમણિયોક્તેન ચ વાતાદિસાધનેન ગ્રહણીરોગવિહિતૈશ્ચૌષધવ્યાયામમયોગૈરિતિ||૫૧||

Adhikarana srotasAM lakShaNam (52) · Śloka 52

ભવતિ ચાત્ર- સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદૃશાનિ ચ| સ્રોતોદૂષકઃ આહારઃ વિહારશ્ચ આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ| ધાતુભિર્વિગુણો યશ્ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ| સ્રોતોદુષ્ટિલક્ષણમ્ અતિપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયોઽપિ વા| વિમાર્ગતો વા ગમનં સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્||૫૨||

Adhikarana srotodvArANAM svarUpam (53) · Śloka 53

બિસાનામિવ સૂક્ષ્માણિ દૂરં વિપ્રસૃતાનિ ચ| દ્વારાણિ સ્રોતસાં દેહે રસો યૈરુપચીયતે||૫૩||

Adhikarana annasya shukratvaprAptikAle mataBedAH (54) · Śloka 54

કેચિદાહુરહોરાત્રાત્ ષડહાદપરે પરે| માસાત્ પ્રયાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિભિઃ| વૃવ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે| પ્રાયઃ કરોત્યહોરાત્રાત્ કર્માન્યદપિ ભેષજમ્||૫૪||

Adhikarana dhAtumalasaMgrahashlokaH (55) · Śloka 55

કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ||૫૫||

Adhikarana agnimUle maraNajIvane (57) · Śloka 57

શાન્તેઽગ્નૌ મ્રિયતે યુક્તે ચિરં જીવત્યનામયઃ| રોગી સ્યાદ્વિકૃતે તસ્માત્તં પ્રયત્નેન પાલયેત્||૫૭||