5. vikr̥tivijñānīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

മര്മവിഭാഗാദനന്തരം വികൃതിവിജ്ഞാനീയം ശാരീരമാരഭ്യതേ| യതോ മര്മവിഭാഗേ മര്മശബ്ദ ഉപാത്തഃ, മരണകാരിത്വാന്മര്മേത്യുച്യതേ, വികൃതേരനന്തരം ച മരണം ദൃശ്യതേ, ഇത്യയമുച്യതേ-

Adhikarana vikRuti vij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ വികൃതിവിജ്ഞാനീയം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

പ്രകൃതിഃ-സ്വഭാവഃ, പ്രകൃതേഃ-സ്വഭാവാത്, പ്രച്യുതിഃ-വികൃതിഃ, തസ്യാ വിജ്ഞാനം-അവബോധഃ, സ വിദ്യതേ യസ്മിന്നിതി "മതോഉ ഛഃ സൂക്തസാമ്നോഃ" ഇതി ഛഃ, "അധ്യായാനുവാകയോര്ലുക്" ഇതി തസ്യ പാക്ഷികത്വാന്ന ലുക്, വികൃതിവിജ്ഞാനീയഃ, തം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ശേഷം പൂര്വവത്| വികൃതിഃ പുനരത്ര രിഷ്ടമേവ വിജ്ഞേയമ്|

Adhikarana riShTaM mRutyorli~ggam (1-3) · Śloka 3

അത ഏവാഹ പുഷ്പം ഫലസ്യ ധൂമോऽഗ്നേര്വര്ഷസ്യ ജലദോദയഃ| യഥാ ഭവിഷ്യതോ ലിങ്ഗം രിഷ്ടം മൃത്യോസ്തഥാ ധ്രുവമ്||൧|| (ആയുഷ്മതി ക്രിയാഃ സര്വാഃ സഫലാഃ സമ്പ്രയോജിതാഃ| ഭവന്തി ഭിഷജാം ഭൂത്യൈ കൃതജ്ഞ ഇവ ഭൂഭുജി||൧|| ക്ഷീണായുഷി കൃതം കര്മ വ്യര്ഥം കൃതമിവാധമേ| അയശോ ദേഹസന്ദേഹം സ്വാര്ഥഹാനിം ച യച്ഛതി|൨| തര്ഹീദാനീം ഗതാസൂനാം ലക്ഷണം സമ്പ്രചക്ഷതേ| വികൃതിഃ പ്രകൃതേഃ പ്രാജ്ഞൈഃ പ്രദിഷ്ടാ രിഷ്ടസംജ്ഞയാ)||൩||

യഥാ ഫലസ്യ ഭാവിനോ-ഭവിഷ്യതഃ പുഷ്പമ്, അഗ്നേര്ഭാവിനോ ധൂമഃ, വര്ഷസ്യ ഭാവിനോ ജലദോദയഃ, തഥാ-തേനൈവ ദൃഷ്ടാന്തേന, മൃത്യോര്ഭവിഷ്യതോ രിഷ്ടം ലിങ്ഗം-ഗമകം, ധ്രുവം-നിശ്ചിതമ്| ദ്രുവശബ്ദനിര്ദേശാദിദം ദ്യോതയതി,-രിഷ്ടച്ഛായാനുകാരി തദാഭാസരൂപം മൃത്യോര്ന ലിങ്ഗമിതി|

Adhikarana riShTABAve maraNABAvaH , dRuShTariShTe jIvitABAvaH (2) · Śloka 2

അത ഏവാഹ അരിഷ്ടം നാസ്തി മരണം ദൃഷ്ടരിഷ്ടം ച ജീവിതമ്| |൨|

ന വിദ്യതേ പൂര്വം രിഷ്ടം യസ്യ മരണസ്യ തദരിഷ്ടം തഥാവിധം മരണം നാസ്തി| തഥാ, ദൃഷ്ടം രിഷ്ടം യസ്യ ജീവിതസ്യ തദേവംഭൂതം ജീവിതമപി നാസ്തി| യത്തു പുഷ്പാദര്ശനേऽപി വടവൃക്ഷാദൌ ഫലസദ്ഭാവോ ദൃശ്യതേ, തത്തു ക്വഛിദേവ ന സര്വത്ര, ഇതി നായം ദോഷോऽത്ര ചിന്ത്യഃ|

Adhikarana ABAse maraNaM na (2) · Śloka 2

നനു, "ദൃഷ്ടരിഷ്ടം ജീവിതം നാസ്തി" ഇത്യയുക്തമേതത്, വ്യഭിചാരാത്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൧൨൮)- "യം നരം സഹസാ രോഗോ ദുര്ബലം പരിമുഞ്ചതി| സംശയപ്രാപ്തമാത്രേയോ ജീവിതം തസ്യ മന്യതേ| " ഇത്യാഹ | അരിഷ്ടേ രിഷ്ടവിജ്ഞാനം ന ച രിഷ്ടേऽപ്യനൈപുണാത്||൨||

പരമാര്ഥേന യദ്രിഷ്ടത്വേന ന ച നിശ്ചയീകൃതം, തസ്മിന്നരിഷ്ടേ രിഷ്ടവിജ്ഞാനം-രിഷ്ടത്വാവഗമഃ| ന ച രിഷ്ടേऽപി രിഷ്ടവിജ്ഞാനം കേഷാഞ്ചിദ്ഭവതി| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-അനൈപുണാത്| നിപുണസ്യ ഭാവോ നൈപുണമ്| "ഹായനാന്തയുവാദിഭ്യോऽണ്" ഇത്യണ്| ന നൈപുണമനൈപുണം തസ്മാത്-മിഥ്യാജ്ഞാനാദിത്യര്ഥഃ| തദേവം യദഭ്രാന്തരിഷ്ടം തദവ്യഭിചാരിത്വാന്മരണം നിശ്ചിതം സൂചയതി| യദന്യദ്രിഷ്ടച്ഛായാനുകാരി "യം നരം സഹസാ രോഗോ" ഇത്യാദിലക്ഷണം തദ്ഭ്രാന്തമേവ| യഥാ-അധൂമേ ബാഷ്പാദൌ ധൂമ ഇതി ജ്ഞാനമ്| ന ച തസ്മാന്മിഥ്യാജ്ഞാനാദഗ്ന്യുപലബ്ധിര്നിശ്ചിതാ ഭവതി| തസ്മാദ്യുക്തമുക്തം "അരിഷ്ടം നാസ്തി മരണം" ഇത്യാദി| മുനിരപ്യാഹ (?) (സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ്, ശാ. അ.൧൦)_"അരിഷ്ടം നാസ്തി മരണം ദൃഷ്ടരിഷ്ടം ച ജീവിതമ്| അരിഷ്ടേരിഷ്ടവിജ്ഞാനം ന ച രിഷ്ടേऽപ്യനൈപുണാത്|| ഇതി| സുശ്രുതസ്തു പഠതി (സൂ. അ. ൨൮/൫)-"ധ്രുവം ഹി രിഷ്ടേ മരണം ബ്രാഹ്മണൈസ്തത്കിലാമലൈഃ| രസായനതപോദാനതത്പരൈര്വാ നിവാര്യതേ|| ഇതി|

Adhikarana kRuShNAtreyamate riShTaBedanirdeSaH (3) · Śloka 3

കൃഷ്ണാത്രേയസ്തു ദ്വിധാ രിഷ്ടമിച്ഛതീതി തന്മതമാവിഷ്കുര്വന്നാഹ കേചിത്തു തദ്ദ്വിധേത്യാഹുഃ സ്ഥായ്യസ്ഥായിവിഭേദതഃ| |൩|

കേചിദാചാര്യാസ്തത്-രിഷ്ടം, ദ്വിധാ വദന്തി| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-സ്ഥായീത്യാദി| തൃതീയാര്ഥേ തസിഃ| സ്ഥായ്യസ്ഥായിഭേദേന ദ്വിപ്രകാരമ്|

Adhikarana asthAyiriShTaBedanirdeSaH (3-4) · Śloka 4

തത്രാസ്ഥായിരിഷ്ടഭേദം ദര്ശയന്നാഹ | ദോഷാണാമപി ബാഹുല്യാദ്ഗിഷ്ടാഭാസഃ സമുദ്ഭവേത്||൩|| സ ദോഷാണാം ശമേ ശാമ്യേത്സ്ഥായ്യവശ്യം തു മൃത്യവേ| |൪|

അപിശബ്ദഃ സമുച്ചയേ ഭിന്നക്രമഃ| രിഷ്ടാഭാസശ്ച ദോഷാണാം ബാഹുല്യാത്സമുദ്ഭവേത്| ദോഷാണാം ശമേ-ദോഷാണാം ശാന്തൌ സത്യാം, സഃ-രിഷ്ടാഭാസഃ, ശാമ്യേത്-ന തു മരണായ സമ്പദ്യതേ| സ്ഥായി തു രിഷ്ടമവശ്യം മൃത്യവേ-മരണായ, ജായതേ| നനു, "അരിഷ്ടം നാസ്തി മരണം' ഇത്യയുക്തമിവാഭാതി| രിഷ്ടമന്തരേണാപ്യകാലമൃത്യോ രാജചൌരാഗ്ന്യുദകാദിഭിര്ദര്ശനാത്| അത്ര സഞ്ചക്ഷ്മഹേ| കാലമൃത്യോരേവ രിഷ്ടപൂര്വകത്വാത്| തഥാ ഛ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൧൪)-സര്വേ തേ കാലഛോദിതാഃ|" തഥാ ച (ശ്ലോ.൬൧)-വശഗാഃ സമവര്തിനഃ|" ഇതി| സമവര്തീ ഹി കാലമൃത്യുരേവ|

Adhikarana riShTa lakShaNam (4-5) · Śloka 5

കിം തദ്രിഷ്ടമ് ? ഇത്യാഹ | രൂപേന്ദ്രിയസ്വരച്ഛായാപ്രതിച്ഛായാക്രിയാദിഷു||൪|| അന്യേഷ്വപി ച ഭാവേഷു പ്രാകൃതേഷ്വനിമിത്തതഃ| വികൃതിര്യാ സമാസേന രിഷ്ടം തദിതി ലക്ഷയേത്||൫||

രൂപം-ഗൌരാദിവര്ണവിശേഷഃ, ഗൌരഃ ശ്യാമഃ കൃഷ്ണോ ഗൌരശ്യാമഃ കൃഷ്ണശ്യാമ ഇതി ദേഹപ്രകൃതിവര്ണാഃ| തദ്ഭേദാസ്തു പദ്മഗൌരാദയഃ| "നീലശ്യാമതാമ്രഹാരിദ്രശുക്ലാദയസ്തു വികൃതയഃ" (സം.ശാ. അ.൯)- തഥാ, ചക്ഷുഷാ യദ്ഗ്രാഹ്യം വസ്തുജാതം സംസ്ഥാനാദി തദപി രൂപമ്| ഇന്ദ്രിയാണി-ചക്ഷുരാദീനി| സ്വരഃ-ശബ്ദഃ, പ്രതിപുരുഷം വിശിഷ്ടോ രവഃ| ഛായാ-വര്ണപ്രഭാശ്രയാ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാ| പ്രതിച്ഛായാ പ്രതിബിമ്ബമ്| ക്രിയാ-ദേഹവാങ്മാനോവ്യാപാരഃ| തത്ര ധാവനപ്ലവനാദ്യനേകരൂപോ വ്യായാമോ നൃത്യസ്ഥാനകാദിഃ-കായികോ വ്യാപാരഃ| ഗീതാധ്യയനാദിഃ-വാചികോ വ്യാപാരഃ| രാഗദ്വേഷഭയേര്ഷ്യാദിഃ-മാനസഃ| ആദിശബ്ദോऽന്യേഷാമപി ശരീരഗതാനാം ഭാവാനാം ഗ്രഹണാര്ഥമ്| രൂപം ചേന്ദ്രിയാണി ച സ്വരശ്ച ച്ഛായാ ച പ്രതിച്ഛായാ ച ക്രിയാദയശ്ച, തേഷു രുപാദിഷു ഭാവേഷു, തഥാऽന്യേഷ്വപി പ്രാകൃതേഷു ഭാവേഷു, അനിമിത്തതഃ-അകസ്മാന്നിമിത്തമന്തരേണൈവ, യാ വികൃതിഃ സാ (തത്) സമാസേന രിഷ്ടമിതി ലക്ഷ്യേത്-ജാനീയാത്| പ്രകൃതൌ ഭവാഃ_-പ്രാകൃതാഃ| യഥാ വാതപ്രകൃതൌ ചലധൃതിസ്മൃത്യാദയഃ| തദേവം രൂപാദിഷു ഭാവേഷു ക്രിയാദിപര്യന്തേഷ്വന്യേഷു ച പ്രാകൃതേഷു ഭാവേഷു യാ വികൃതിഃ-സ്വഭാവപ്രച്യുതിഃ, സാ (തത്) സങ്ക്ഷേപേണ രിഷ്ടമ്| വിസ്തരതസ്ത്വനേകധാ വക്ഷ്യമാണമ്|

Adhikarana keSaromNAM riShTam (6) · Śloka 6

കേശരോമ നിരഭ്യങ്ഗം യസ്യാഭ്യക്തമിവേക്ഷ്യതേ| |൬|

കേശാശ്ച രോമാണി ച തത് കേശരോമ, യസ്യ നിരഭ്യങ്ഗം-അഭ്യങ്ഗരഹിതം, അഭ്യക്തമിവേക്ഷ്യതേ-ദൃശ്യതേ, സ കാലചോദിത ഇതി വഛനവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ| ഏവമുത്തരത്രാപി| ഏതദ്രൂപവികൃതേരുദാഹരണമ്|

Adhikarana netrayoH riShTam (6-8) · Śloka 8

ഇന്ദ്രിയാണാമധിഷ്ഠാനസ്യ വികൃതിഃ-ഇന്ദ്രിയവികൃതിഃ, ഇത്യാഹ | യസ്യാത്യര്ഥം ചലേ നേത്രേ സ്തബ്ധാന്തര്ഗതനിര്ഗതേ||൬|| ജിഹ്മേ വിസ്തൃതസങ്ക്ഷിപ്തേ സങ്ക്ഷിപ്തവിനതഭ്രുണീ| ഉദ്ഭ്രാന്തദര്ശനേ ഹീനദര്ശനേ നകുലോപമേ||൭|| കപോതാഭേ അലാതാഭേ സ്രുതേ ലുലിതപക്ഷ്മണീ| |൮|

നേത്രശബ്ദേന നേത്രാധിഷ്ഠാനമിഷ്ടമ്, നേന്ദ്രിയമ്| യസ്യ ചലേ ലോചനേऽത്യര്ഥം-അതിശയേനേതശ്ചേതശ്ച പരിഭ്രമതഃ| തഥാ, യസ്യ നേത്രേ സ്തബ്ധേ-നിശ്ച്ലേ| തഥാ, യസ്യാന്തര്ഗതേ-അന്തഃപ്രവിഷ്ടേ| തഥാ, യസ്യ നിര്ഗതേ-ബഹിര്യാതേ| തഥാ, യസ്യ ജിഹ്മേ-കുടിലേ| തഥാ, യസ്യ വിസ്തൃതേ-വിസ്താരം ഗതേ| തഥാ, യസ്യ നേത്രേ സങ്ക്ഷിപ്തേ-സങ്കുചിതേ| തഥാ, സങ്ക്ഷിപ്തേ വിശേഷേണ നതേ ഭ്രുവൌ യയോസ്തേ സങ്ക്ഷിപ്തവിനതഭ്രുണീ| തഥാ, ഉദ്ഭ്രാന്തദര്ശനേ-വിഭ്രാന്തദൃഷ്ടിനീ| തഥാ, ഹീനദര്ശനേ-അല്പദര്ശനേ നഷ്ടദൃഷ്ടിനീ വാ| തഥാ, നകുലോപമേ-നകുലലോചനാഭേ| സമുദായേഷു ഹി പ്രവൃത്താഃ ശബ്ദാ അവയവേഷ്വപി വര്തന്ത ഇതി നകുലശബ്ദോऽത്ര നകുലലോചനവിഷയോ വേദ്യഃ| യഥാ ച നാഗാനന്ദനാടകേ (അം.൧/൧൭)-"ചക്ഷുസ്താമരസാനുകാരി ഹരിണാ വക്ഷഃസ്ഥലം സ്പര്ധതേ" ഇതി| അത്ര ഹി ഹരിവക്ഷസാ വക്ഷഃ സ്പര്ധതേ ഇത്യയമര്ഥോ വേദ്യഃ| അഥവാ നകുലലോചനേ ഉപമാ യയോസ്തേ നകുലോപമേ, ഇത്യത്ര ഉത്തരപദലോപീ സമാസഃ| ഏവം കപോതാഭേ| തഥാ, അലാതാഭേ-ഉല്മുകസദൃശേ| തഥാ,സ്രുതേ-നിര്നിമിത്തമശ്രു പരിസ്രവതഃ| തഥാ, ലുലിതേ-വാതോദ്ധത ഇവ പക്ഷ്മണീ യയോസ്തേ ലുലിതപക്ഷ്മണീ|

Adhikarana nAsikAyAH riShTam (8-9) · Śloka 9

| നാസികാऽത്യര്ഥവിവൃതാ സംവൃതാ പിടികാചിതാ||൮|| ഉച്ഛൂനാ സ്ഫുടിതാ മ്ലാനാ| |൯|

തഥാ, യസ്യ നാസികാ നിര്നിമിത്തമത്യര്ഥം-അതിശയേന, വിവൃതാ| അഥവാ, സംവൃതാ-സങ്കുചിതാ| തഥാ, പിടികാചിതാ-പിടികാഭിര്വ്യാപ്താ| തഥാ, ഉച്ഛൂനാ-ഊര്ധ്വം ശ്വയഥുനാऽऽക്രാന്താ| തഥാ, സ്ഫുടിതാ മ്ലാനാ ച|

Adhikarana oShThayoH riShTam (9) · Śloka 9

യസ്യൌഷ്ഠോ യാത്യധോऽധരഃ| ഊര്ധ്വം ദ്വിതീയഃ സ്യാതാം വാ പക്വജമ്ബൂനിഭാവുഭൌ||൯||

യസ്യൌഷ്ഠോ-ദന്തച്ഛദഃ, അധരഃ-അനുത്തരഃ, അധോ യാതി| ദ്വിതീയഃ-ഉപരിഷ്ടാദ്ഭവോ യോ ദന്തച്ഛദഃ, സ ഊര്ധ്വം യാതി| തഥാ, യസ്യ ച പക്വജമ്ബൂഫലനീലൌ ദ്വാവോഷ്ഠൌ ഭവതഃ|

Adhikarana dantAnAM riShTam (10) · Śloka 10

ദന്താഃ സശര്കരാഃ ശ്യാവാസ്താമ്രാഃ പുഷ്പിതപങ്കിതാഃ| സഹസൈവ പതേയുര്വാ|൧൦|

തഥാ, യസ്യ ദന്താഃ സശര്കരാഃ-ശര്കരാഭിരാചിതാഃ, തഥാ ശ്യാവാസ്തഥാ താമ്രാശ്ച വര്ണതഃ, തഥാ പുഷ്പിതാഃ-സഞ്ജാതപുഷ്പാഃ, തഥാ പങ്കിതാഃ-സഞ്ജാതപങ്കാഃ കര്ദമോപലിപ്താ ഇവ, തഥാ സഹസൈവഝഗിത്യേവ, യസ്യ വാ ദ്വിജാഃ പതേയുഃ-ഭ്രംശേയുഃ|

Adhikarana jihvAyAH riShTam (10-11) · Śloka 11

| ജിഹ്വാ ജിഹ്യാ വിസര്പിണീ||൧൦|| ശൂനാ ശുഷ്കാ ഗുരുഃ ശ്യാവാ ലിപ്താ സുപ്താ സകണ്ടകാ| |൧൧|

തഥാ, യസ്യ ജിഹ്വാ-ജിഹ്വേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനം, ജിഹ്മാ-കുടിലാ, തഥാ വിസര്പിണീ-കാരണം വിനാ വിശേഷേണ സര്പതി തച്ഛിലാ, തഥാ ശൂനാ-നിമിത്തം വിനാऽപി [ശ്വയഥുയുക്താ], തഥാ ശുഷ്കാ ഗുരുശ്ച, തഥാ ശ്യാവാ, തഥാലിപ്താ, തഥാ സുപ്താ-സുപ്തവത്സുപ്താ രസാജ്ഞാനാദ്വിചേതനേത്യര്ഥഃ, തഥാ സകണ്ടകാ-കണ്ടകാചിതേവ|

Adhikarana SirodharAyAH riShTam, pRuShThasya riShTam, hanvoH riShTam (11-12) · Śloka 12

| ശിരഃ ശിരോധരാ വോഢും പൃഷ്ഠം വാ ഭാരമാത്മനഃ||൧൧|| ഹനൂ വാ പിണ്ഡാമാസ്യസ്ഥം ശക്നുവന്തി ന യസ്യ ച| |൧൨|

യസ്യ പുംസഃ ശിരോധരാ-ഗ്രീവാ, ശിരോ വോഢും ന ശക്നോതി| തഥാ, യസ്യ പൃഷ്ഠം വാ ആത്മനോ ഭാരം-പൃഷ്ഠസ്യ വോഢൃത്വേനോപര്യാരൂഢം ഗ്രീവാദികം ധാരയിതും, ന ശക്നോതി| യസ്യ വാ പുംസോ ഹനൂ ഭക്തപിണ്ഡം-കവലം, ആസ്യസ്ഥം വോഢും ന ശക്നുതഃ| ഏവം ശിരോധരാദീനി ത്രീണ്യങ്ഗാനി സ്വമാത്മീയം കായം യസ്യ വോഡും ന ശക്നുവന്തി, സ കാലചോദിത ഇതി യോജ്യമ്|

Adhikarana a~ggAnAM riShTam (12) · Śloka 12

| യസ്യാനിമിത്തമങ്ഗാനി ഗുരൂണ്യതി ലഘൂനി വാ||൧൨||

യസ്യാനിമിത്തം-കാരണം വിനാ, അങ്ഗാന്യതിഗുരൂണി കദാചിദതിലഘൂനി വാ ഭവന്തി|

Adhikarana randhrANAM riShTam (13) · Śloka 13

വിഷദോഷാദ്വിനാ യസ്യ ഖേഭ്യോ രക്തം പ്രവര്തതേ| |൧൩|

തഥാ, യസ്യ വിഷദോഷമന്തരേണ ഖേഭ്യഃ-ഛിദ്രേഭ്യോ, രക്തം പ്രവര്തതേ-ആയാതി|

Adhikarana mehanasya riShTam, vRuShaNayoH riShTam (13-14) · Śloka 14

| ഉത്സിക്തം മേഹനം യസ്യ വൃഷണാവതിനിഃസൃതൌ||൧൩|| അതോऽന്യഥാ വാ യസ്യ സ്യാത് സര്വേ തേ കാലചോദിതാഃ| |൧൪|

യസ്യ മേഹനം-ലിങ്ഗം, ഉത്സിക്തം-ഊര്ധ്വം ഗതമ്| തഥാ, വൃഷണാവതിനിഃസൃതൌ-പ്രലമ്ബൌ| അതോऽന്യഥാ വാ-ഉക്തപ്രകാരാദ്വിപരീതഃ പ്രകാരോ യഃ സോऽന്യഥാ, യഥാ-വൃഷണാവുത്സിക്താവതിനിഃസൃതം മേഹനമിതി| "കേശരോമ നിരഭ്യങ്ഗം" (ശ്ലോ.൬) ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "അതോऽന്യഥാ വാ" ഇത്യേതത്പര്യന്തഗ്രന്ഥോക്തം ലക്ഷണം യേഷാം ജാതം തേ പുരുഷാഃ സര്വേ കാലേന-മൃത്യുനാ, ചോദിതാഃ-അന്തകേനാത്മസാകൃതാ ഇത്യര്ഥഃ| നനു, അത്ര കാലനിയമോ ന കൃതഃ കിയതാ കാലേന മൃത്യുര്ഭവതി മാസേനാര്ധമാസേന വാ ? ഇതി സന്ദേഹാന്ന യുക്തമേതത്| അത്ര ബ്രൂമഃ| അനിര്ദിഷ്ടകാലാനാം സംവത്സരോऽവധിരിതി വ്യവസ്ഥാ വേദ്യാ| തഥാ ചാഹ (ശ്ലോ.൨൪)-"വര്ഷാന്തം തസ്യ ജീവിതമ്" തഥാ (ശ്ലോ.൨൫)-"സോऽപി വര്ഷം ന ജീവതി" ഇത്യാദിവചനാന്നാസ്തി വര്ഷാദൂര്ധ്വം ജാതരിഷ്ടസ്യ ജീവിതമിതി നിശ്ചയഃ|

Adhikarana lalATasya riShTam, bastiSIrShasya riShTam (14-15) · Śloka 15

| യസ്യാപൂര്വാഃ സിരാലേഖാ ബാലേന്ദ്വാകൃതയോऽപി വാ||൧൪|| ലലാടേ ബസ്തിശീര്ഷേ വാ ഷണ്മാസാന്ന സ ജീവതി| |൧൫|

യസ്യ-പുംസഃ സ്വസ്ഥസ്യ നിര്നിമിത്തമേവ, ലലാടേ ബസ്തേര്വാ ശിരസി, അപൂര്വാഃ-അഭിനവാ ന തു പ്രാഗവസ്ഥിതാഃ, സിരാലേഖാഃ-സിരാരാജയോ, ദൃശ്യന്തേ| അഥവാ ബാലേന്ദ്വാകൃതയോ-വക്രാഃ, സ പുമാന് ഷണ്മാസാന്ന ജീവതി|

Adhikarana plavamAnasya riShTam (15-16) · Śloka 16

| പദ്മിനീപത്രവത്തോയം ശരീരേ യസ്യ ദേഹിനഃ||൧൫|| പ്ലവതേ പ്ലവമാനസ്യ ഷണ്മാസാസ്തസ്യ ജീവിതമ്| |൧൬|

തഥാ, യസ്യ പുംസഃ പ്ലവമാനസ്യ-ജലേ സ്നാനം കുര്വതഃ, ശരീരേ പദ്മിനീപത്രവത്-പദ്മിനീപത്രസ്ഥിതതോയവത്, തോയം പ്ലവതേ-അനവസ്ഥിതസ്ഥിതി ഭവതി, തസ്യാപി ഷണ്മാസാ ന ജീവിതമ്| പദ്മിനീപത്രവദിതി സപ്തമ്യര്ഥേ വതിര്ന ഷഷ്ഠ്യര്ഥേ, ശരീര ഇതി സപ്തമ്യാ നിര്ദിഷ്ടത്വാത്| തഥാ ചോക്തം ഭാഷ്യകൃതാ-"ഉപമാനേ യഃ സംശയഃ സ ഉപമേയാദ്വ്യാവര്തതേ|" ഇതി|

Adhikarana sirANAM riShTam, romakUpAnAM riShTam (16-17) · Śloka 17

| ഹരിതാഭാഃ സിരാ യസ്യ രോമകൂപാശ്ച സംവൃതാഃ||൧൬|| സോऽമ്ലാഭിലാഷീ പുരുഷഃ പിത്താന്മരണമശ്നുതേ| |൧൭|

യസ്യ സിരാ ഹരിതാഭാ രോമകൂപാശ്ച സംവൃതാഃ സ്യുഃ, സ നരോऽമ്ലാഭിലാഷീ സന് പിത്തേന മൃത്യും പ്രാപ്നോതി|

Adhikarana mUrdhnaH riShTam, muKasya riShTam (17-18) · Śloka 18

| യസ്യ ഗോമയചൂര്ണാഭം ചൂര്ണം മൂര്ധ്നി മുഖേऽപി വാ||൧൭|| സസ്നേഹം, മൂര്ധ്നി ധൂമോ വാ, മാസാന്തം തസ്യ ജീവിതമ്| |൧൮|

യസ്യ പുരുഷസ്യ ഗോമയചൂര്ണസദൃശം ചൂര്ണം സസ്നേഹം മൂര്ധ്നി മുഖേ വാ ഭവേത്, തഥാ മൂര്ധ്നി ധൂമോ യസ്യ വാ ഭവതി, തസ്യ മാസാന്തം ജീവിതം സ്യാത്|

Adhikarana mUrdhnaH BruvoSca riShTam (18-19) · Śloka 19

| മൂര്ധ്നി ഭ്രുവോര്വാ കുര്വന്തി സീമന്താവര്തകാ നവാഃ||൧൮|| മൃത്യും സ്വസ്ഥസ്യ ഷഡ്രാത്രാത്ത്രിരാത്രാദാതുരസ്യ തു| |൧൯|

സീമന്താനാമാവര്തകാഃ-മണ്ഡലാനി,-സീമന്താവര്തകാഃ, ശിരസി ഭ്രുവോര്വാ നവാഃ-അപൂര്വാഃ, സ്വസ്ഥസ്യ ഷഡ്രാത്രാന്മൃത്യും കുര്വന്തി| ആതുരസ്യ പുനസ്ത്രിരാത്രാത് കുര്വന്തി| അനേകാര്ഥത്വാദ്ധാതൂനാം സൂചയന്തീത്യര്ഥഃ, ന തു വിഷവന്മാരണേ തേഷാം കര്തൃത്വമ്| തര്ഹി സൂചയന്തീത്യേതദേവ കസ്മാന്ന കൃതമ് ? ബ്രൂമഃ| യദോത്പദ്യന്തേ സീമന്താവര്തകാസ്തദാ നിശ്ചിതം സ്ഥായി രിഷ്ടം സമുത്പന്നമിത്യവഗന്തവ്യമിതി പ്രതിപാദനാര്ഥം കുര്വന്തീത്യുക്തമ്|

Adhikarana jihvAmuKAkShimUrdhnAM riShTam (19-20) · Śloka 20

| ജിഹ്വാ ശ്യാവാ മുഖം പൂതി സവ്യമക്ഷി നിമജ്ജതി||൧൯|| ഖഗാ വാ മൂര്ധ്നി ലീയന്തേ യസ്യ തം പരിവര്ജയേത്| |൨൦|

തഥാ, യസ്യ ജിഹ്വാ ശ്യാവാ ഭവതി, തഥാ മുഖം പൂതി-ദുര്ഗന്ധി, തഥാ സവ്യം-വാമമക്ഷി, നിമജ്ജതി-അന്തഃപ്രവിശതി, തഥാ യസ്യ ഖഗാഃ-പക്ഷിണശ്ച, മൂര്ധ്നി ലീയന്തേ-ശ്ലിഷ്യന്തി, തം പരിവര്ജയേത്| വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana snAtAnuliptasya riShTam (20-21) · Śloka 21

| യസ്യ സ്നാതാനുലിപ്തസ്യ പൂര്വം ശുഷ്യത്യുരോ ഭൃശമ്||൨൦|| ആര്ദ്രേഷു സര്വഗാത്രേഷു സോऽര്ധമാസം ന ജീവതി| |൨൧|

യസ്യ സ്നാതാനുലിപ്തസ്യ-പൂര്വം സ്നാതഃ പശ്ചാദനുലിപ്തസ്തസ്യ, ആര്ദ്രേഷു സര്വഗാത്രേഷു പൂര്വം-ആദൌ, ഭൃശമുരഃ ശുഷ്യതി-അതിശയേന വക്ഷഃശോഷമായാതി, സോऽര്ധമാസം-പക്ഷം, ന ജീവതി| നനു,, "ആര്ദ്രേഷു സര്വഗാത്രേഷു" ഇതി ന വക്തവ്യമ്, പുനരുക്തത്വാത്| തഥാ ഹി-"പൂര്വംശുഷ്യത്യുരോ ഭൃശമ്" ഇത്യുക്തേ "ആര്ദ്രേഷു സര്വഗാത്രേഷു" ഇത്യര്ഥാദ്ഗമ്യത ഏവ| അന്യഥാ പൂര്വഗ്രഹണമനര്ഥകം സ്യാത്| മൈവമ്| അത്ര ഹി ഭൃശഗ്രഹണാത് പൂര്വമുരോ ഭൃശം ശുഷ്യതി, ന പുനരന്യാന്യപി ഗാത്രാണി ന ശുഷ്യന്തീത്യായാതി| ന ചൈതദിഷ്ടം ശാസ്ത്രകൃതഃ| അത ഏവ "ആര്ദ്രേഷു" ഇത്യാഹ| തദയമര്ഥോऽത്രാഭിപ്രേതഃ-യഥൈവോരസോ ഭൃശംശോഷഃ, തഥൈവ ശേഷാണാമങ്ഗാനാം ഭൃശാര്ദ്രതാ സ്യാദിതി, ഏതച്ച പ്രതിപാദയിതും "ആര്ദ്രേഷു" ഇത്യുക്തമ്| സര്വഗാത്രേഷ്വാദ്രേഷു സത്സു പൂര്വമുരോ ഭൃശം ശുഷ്യതീത്യൈതദാശ്ചര്യമ്| ആശ്ചര്യത്വാദ്രിഷ്ടമ്|

Adhikarana SarIravarNasya riShTam, upacayAdInAM riShTam (21-22) · Śloka 22

| അകസ്മാദ്യുഗപദ്ഗാത്രേ വര്ണൌ പ്രാകൃതവൈകൃതൌ||൨൧|| തഥൈവോപചയഗ്ലാനിരൌക്ഷ്യസ്നേഹാദി മൃത്യവേ| |൨൨|

തത്ര പ്രാകൃതോ വര്ണോ-ഗൌരാദിഃ, പ്രാഗുക്തഃ, വൈകുതസ്തു വര്ണോ-നീലാദിഃ, തൌ പ്രാകൃതവൈകൃതൌ വര്ണൌ യസ്യ നിമിത്തമന്തരേണാപി തുല്യകാലം ദേഹേ ഭവതഃ, തൌ മൃത്യവേ| തഥൈവോപചയഗ്ലാന്യാദയഃ പരസ്പരം പ്രതിപക്ഷഭൂതാ യുഗപദ്യസ്യോത്പദ്യന്തേ തസ്യ മൃത്യവേ| ആദിശബ്ദേന ശൈത്യൌഷ്ണ്യാദീനി ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana a~ggulInAM riShTam, kShavakAsAdidhvaneH riShTam ,ucCvAsasya riShTam (22-23) · Śloka 23

| യസ്യ സ്ഫുടേയുരങ്ഗുല്യോ നാകൃഷ്ടാ ന സ ജീവതി||൨൨|| ക്ഷവകാസാദിഷു തഥാ യസ്യാപൂര്വോ ധ്വനിര്ഭവേത്| ഹ്രസ്വോ ദീര്ഘോऽതി വോച്ഛ്വാസഃ പൂതിഃ സുരഭിരേവ വാ||൨൩||

യസ്യ ആകൃഷ്ടാ അങ്ഗുല്യോ ന സ്ഫുടേയുഃ-ന ത്രുടേയുഃ, സ ന ജീവതി| യസ്യ ക്ഷവാദിഷ്വപൂര്വോ ധ്വനിഃ-അലൌകികഃ ശബ്ദഃ, സ്യാത് സ ന ജീവതി| യസ്യോച്ഛ്വാസോऽതിഹ്രസ്വോऽതിദീര്ഘോ വാ ഭവേത്, അഥവോച്ഛ്വാസഃ പൂതിഗന്ധിഃ സുരഭിര്വാ യസ്യ, സ ന ജീവതി|

Adhikarana SarIragandhasya riShTam, malavastravraNAdigandhasya riShTam (24) · Śloka 24

ആപ്ലുതാനാപ്ലുതേ കായേ യസ്യ ഗന്ധോऽതിമാനുഷഃ| മലവസ്ത്രവ്രണാദൌ വാ വര്ഷാന്തം തസ്യ ജീവിതമ്||൨൪||

തഥാ, ആപ്ലുതാനാപ്ലതേ-സ്നാതാസ്നാതേ, കായേ യസ്യ മാനുഷമതിക്രാന്തഃ-അതിമാനുഷഃ, ഗന്ധഃ-സുരഭിരസുരഭിര്വാ, ഭവതി| യസ്യ മലവസ്ത്രവ്രണാദൌ വാऽതിമാനുഷോ ഗന്ധഃ സ്യാത്, വര്ഷാന്തം തസ്യ ജീവിതം-തത്ക്ഷണാദാരഭ്യ താവദസാവവസ്ഥിതജീവിതോ യാവദ്വര്ഷമ്| തദന്തേ-വത്സരാന്തേ, മൃത്യുഭാക് ജായത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana a~ggAtisaurasyasya riShTam, a~ggAtivairasyasya riShTam (25) · Śloka 25

ഭജന്തേऽയങ്ഗസൌരസ്യാദ്യം യൂകാമക്ഷികാദയഃ| ത്യജന്തി വാऽതിവൈരസ്യാത്സോऽപി വര്ഷം ന ജീവതി||൨൫||

ശോഭനസ്യ രസസ്യ ഭാവഃ സൌരസ്യമ്, അങ്ഗസ്യ സൌരസ്യമങ്ഗസൌരസ്യമ്, അതിശയേനാങ്ഗസൌരസ്യാദ്ധേതോര്യൂകാമക്ഷികാദയോ യം ഭജന്തേ, അഥവാ യമതിരൈരസ്യത്ത്യജന്തി, സോऽപി വര്ഷം ന ജീവതി|

Adhikarana UShmagAtrasya riShTam (26) · Śloka 26

സതതോഷ്മസു ഗാത്രേഷു ശൈത്യം യസ്യോപലക്ഷ്യതേ| ശീതേഷു ഭൃശമൌഷ്ണ്യം വാ സ്വേദഃ സ്തമ്ഭോऽപ്യഹേതുകഃ||൨൬||

തഥാ, യസ്യ സതതോഷ്മസു-സദോഷ്ണേഷു, ഗാത്രേഷു-അവയവേഷു, ഭൃശം ശൈത്യമുപലക്ഷയതേ-ഉപലഭ്യതേ, ശീതേഷു വാ ഗാത്രേഷു ഭൃശമൌഷ്ണ്യം യസ്യോപലഭ്യതേ, ഭൃശശബ്ദസ്യാത്ര ഹി വിഷയദ്വയേऽപി സമ്ബന്ധഃ| യസ്യാഹേതുകഃ-നിര്നിമിത്തഃ, അങ്ഗേഷ്വതിസ്വേദഃ, തഥാ സ്വേദവിഷയോ യഃ സ്തമ്ഭഃ, സോऽപി യസ്യ സ്യാത്, സോऽപി വര്ഷം ന ജീവതീതി യോജ്യമ്|

Adhikarana SItagAtrasya riShTam, SItapiTikasya SItA~ggasya ca riShTam, SItArtasya riShTam (27) · Śloka 27

യോ ജാതശീതപിടികഃ ശീതാങ്ഗോ വാ വിദഹ്യതേ| ഉഷ്ണദ്വേഷീ ച ശീതാര്തഃ സ പ്രേതാധിപഗോചരഃ||൨൭||

ജാതാഃ ശീതാഃ പിടികാ യസ്യ സ ജാതശീതപിടികഃ,-കഫോദ്ഭൂതപിടികാക്രാന്തദേഹോ, യോ വിദഹ്യതേ-വിദാഹമനുഭവതി, ശീതാങ്ഗഃ സന് യോ വാ വിദഹ്യതേ, തഥോഷ്ണം ദ്വേഷ്ടി യഃ പുരുഷഃ ശീതാര്തഃ സന്, സ പ്രേതാധിപഗോചരഃ-സ മൃത്യുനാऽऽത്മസാത്ക്രിയത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana urasyUShmAdi riShTam (28) · Śloka 28

ഉരസ്യൂഷ്മാ ഭവേദ്യസ്യ ജഠരേ ചാതിശീതതാ| ഭിന്നം പുരീഷം തൃഷ്ണാ ച യഥാ പ്രേതസ്തഥൈവ സഃ||൨൮||

ഉരസി-യസ്യോഷ്മാ-ഔഷ്ണ്യം, ഭവേത്, ജഠരേ--ഉദരേ ചാതിശൈത്യമ്, പുരീഷം ഭിന്നം തൃഷ്ണാ ച ഭവതി, സ പ്രേതതുല്യഃ, പ്രാപ്തമരണത്വാദിതി ഭാവഃ|

Adhikarana mUtrapurIShAdikasya riShTam (29) · Śloka 29

മൂത്രം പുരീഷം നിഷ്ഠ്യൂതം ശുക്രം വാऽപ്സു നിമജ്ജതി| നിഷ്ഠ്യൂതം ബഹുവര്ണം വാ യസ്യ മാസാത്സ നശ്യതി||൨൯||

യസ്യ മൂത്രം പുരീഷം നിഷ്ഠ്യൂതം ശുക്രം വാ അപ്സു നിമജ്ജതി-ബ്രുഡതി, യസ്യ വാ നിഷ്ഠ്യൂതം-നിഷ്ഠീവനം, അനേകവര്ണം ഭവതി, അസൌ മാസേന നശ്യതി|

Adhikarana rUpasya riShTam (30-33) · Śloka 33

ഘനീഭൂതമിവാകാശമാകാശമിവ യോ ഘനമ്| അമൂര്തമിവ മൂര്തം ച മൂര്തം ചാമൂര്തവത്സ്ഥിതമ്||൩൦|| തേജസ്വ്യതേജസ്തദ്വച്ച ശുക്ലം കൃഷ്ണമസച്ച സത്| അനേത്രരോഗശ്ചന്ദ്രം ച ബഹുരൂപമലാഞ്ഛനമ്||൩൧|| ജാഗ്രദ്രക്ഷാംസി ഗന്ധര്വാന് പ്രേതനന്യാംശ്ച തദ്വിധാന്| രൂപം വ്യാകൃതി തത്തച്ച യഃ പശ്യതി സ നശ്യതി||൩൨|| സപ്തര്ഷീണാം സമീപസ്ഥാം യോ ന പശ്യത്യരൂന്ധതീമ്| ധ്രുവമാകാശഗങ്ഗാം വാ സ ന പശ്യതി താം സമാമ്||൩൩||

മരണാഭിമുഖഃ പുരുഷോ വിപര്യാസകാരിഭിര്ദോഷൈരഘനാദി ഘനാദിരൂപം മന്യതേ, ഘനാദി വാऽഘനാദി മന്യതേ, തദ്വിപര്യയേണ| അത ഏവോപമാര്ഥമിവശബ്ദം പ്രായുങ്ക്ത| അഘനോ ഘനഃ സമ്പന്നോ ഘനീഭൂതഃ| ച്വിപ്രത്യയാന്തസ്യാസ്യ "ച്വൌ" ഇതീത്വമ്| ഘനീഭൂതമിവാന്തരിക്ഷമന്തരിക്ഷമിവ ഘനം മേദിനീധര്മമന്തരിക്ഷമൂര്ധ്വസ്ഥം യത്തദധഃസ്ഥം പാതാലസ്ഥമിവ പശ്യതി, സ നശ്യതീതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| ചശബ്ദോ ഭിന്നക്രമ ഇവശബ്ദശ്ച| അമൂര്തം ച വാതാദികം മൂര്തമിവ-രൂപവന്തമിവ, പശ്യതി| മൂര്തം ച വഹ്ന്യാദികമമൂര്തമിവ സ്ഥിതം യഃ പശ്യതി സ നശ്യതി| ഭേഡോऽപ്യധീതേ (ഇം.അ.൭)- "യസ്യ ദര്ശനമായാതി വായുരമ്ബരഗോചരഃ| വഹ്നിര്നായാതി ദീപ്തോऽപി തസ്യാ യുഃക്ഷയമാദിശേത്||" ഇതി| തഥാ, തേജസ്വി-യദ്വസ്ത്വഗ്ന്യാദികം ഭാസ്വരം, തദതേജോ-നിസ്തേജോ, യഃ പശ്യതി| തേജസ്വീതി "അസ്മായാമേധാ" ഇത്യാദിനാവിനിഃ| തദ്വച്ചേതി തേജസ്വ്യതേജോദര്ശനേന തുല്യം-തദ്വത്, ശുക്ലം കൃഷ്ണം യഃ പശ്യതി, അസച്ച യദ്വസ്തു തത്സത് യഃ പശ്യതി സ നശ്യതി| നേത്രേഷു രോഗോ നേത്രരോഗഃ സ വിദ്യതേ യസ്യ നൈവ സോऽനേത്രരോഗീ, തിമിരാദികമന്തരേണ ബഹുരൂപം ചന്ദ്രം പശ്യതി-ബഹൂന് ശശാങ്കാനാ- ലോകയത ഇത്യര്ഥഃ| യോ വാ അലാഞ്ഛനം-അകലങ്കം, ചന്ദ്രം പശ്യതി സ നശ്യതി| ഏഷു ച ഘനീഭൂതമിത്യാദിഷു വിശിഷ്ടേഷു വസ്തുവിപര്യാസദര്ശനമാത്രലക്ഷണസ്യൈകസ്മിന്നേവോദാഹരണത്വേന രിഷ്ടേ ദര്ശയിതും യുക്തേ യദനേകരിഷ്ടപ്രദര്ശനം തത്പ്രപഞ്ചാര്ഥം വേദ്യമ്| ആസന്നമരണോ നരോ ജാഗ്രദേവ യഥാസ്വരൂപാണി രക്ഷഃപിശാചാദീനി യഃ പശ്യതി, ന വിപര്യയവസ്തുരൂപാണി| യതസ്തദാനീം തൈരേവ സ ഉപാസ്യതേ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൧൩൦)-"യമദൂതപിശാചാദ്യൈര്യത്പരാസുരുപാസ്യതേ|" ഇതി| രക്ഷാംസീതി ബഹുവചനനിര്ദേശോ ബഹുരാക്ഷസദര്ശനേ സുതരാമസ്യ രിഷ്ടസ്യ പരിപൂര്ണത്വമിതി ദ്യോതയിതുമ്| ഏകസ്മിന്നപി ഹി രാക്ഷസേ ദൃഷ്ടേ രിഷ്ടം ഭവത്യേവ| ജാതൌ വാ ബഹുവചനമ്| അന്യാംശ്ച തദ്വിധാന്-രാക്ഷസാദിപ്രകാരാന്, യഃ പശ്യതി| തഥാ, വികൃതാ-ദ്രഷ്ടും ദുഃശക്യാ, ആകൃതിര്യസ്യ-രൂപസ്യ, തദ്രൂപം വ്യാകൃതി, രക്ഷഃപിശാചാദിവ്യതിരിക്തം തത്തത്-അനേകം, യഃ പശ്യതി സ നശ്യതി| യോ നരോऽരുന്ധതീം സപ്തര്ഷീണാം സമീപസ്ഥാം ന പശ്യതി, സ താം സമാം ന പശ്യതി-സ തസ്യ സംവത്സരസ്യാന്തരേ മ്രിയത ഇത്യര്ഥഃ| സപ്തര്ഷീണാം സമീപസ്ഥാമിത്യരുന്ധത്യാ വിശേഷണം സപ്തര്ഷിസമീപേऽരുന്ധത്യാഃ സ്ഥിതിര്ഭവതീതി വേദയതി| തഥാ ചാന്യൈഃ സാമാന്യേനൈവോക്തമ്| യഥാ "അരുന്ധതീം ധ്രുവം ചൈവ സോമച്ഛായാം മഹാപഥമ്| യോ ന പശ്യേന്ന പശ്യേത്സ നരഃ സംവത്സരാത്പരമ്||" ഇതി| തഥാ, യോ ധ്രുവം ന പശ്യതി, തഥാ ആകാശഗങ്ഗാം യോ ന പശ്യതി, സ താം സമാം ന പശ്യതി|

Adhikarana Sabdasya riShTam, gandhasya riShTam, rasasya riShTam, sparSasya riShTam, manasaH riShTam (34-38) · Śloka 38

ഇദനീമ് ശ്രോത്രേന്ദ്രിയസ്യ വിക്രുതിമാചിഖ്യാസുരാഹ മേഘതോയൌഘനിര്ഘോഷവീണാപണവവേണുജാന്| ശൃണോത്യന്യാംശ്ച യഃ ശബ്ദാനസതോ ന സതോऽപി വാ||൩൪|| നിഷ്പീഡ്യ കര്ണൌ ശൃണുയാന്ന യോ ധുകധുകാസ്വനമ്| തദ്വദ്ഗന്ധരസസ്പര്ശാന് മന്യതേ യോ വിപര്യയാത്||൩൫|| സര്വശോ വാ ന യോ, യശ്ച ദീപഗന്ധം ന ജിഘ്രതി| വിധിനാ യസ്യ ദോഷായ സ്വാസ്ഥ്യായാവിധിനാ രസാഃ||൩൬|| യഃ പാംസുനേവ കീര്ണാങ്ഗോ യോऽങ്ഗേ ഘാതം ന വേത്തി വാ| അന്തരേണ തപസ്തീവ്രം യോഗം വാ വിധിപൂര്വകമ്||൩൭|| ജാനാത്യതീന്ദ്രിയം യശ്ച തേഷാം മരണമാദിശേത്| |൩൮|

മേഘാദിജാന് വേണുപര്യന്താന് ശബ്ദാംസ്തഥാऽന്യാംശ്ച ശബ്ദാംസ്തഥാ രൂപാന്മഹതോ യഃ പുരുഷോऽസതഃ-പരൈരനുപലഭ്യമാനാന്, ശൃണോതി, തഥാ മേഘാദിജാംസ്തഥാऽന്യാംശ്ച യഃ ശബ്ദാന് സതോ-വിദ്യമാനാന്, ന ശൃണോതി, തേഷാം മരണമാദിശേദിതി വക്ഷ്യമാണസ്യ വചനവിപരിണാമേനാത്ര സമ്ബന്ധഃ കാര്യഃ| യോ ധുകധുകാശബ്ദം കര്ണാവങ്ഗുലീഭിര്നിഷ്പീഡ്യ ന ശൃണുയാത്| തൈര്മേഘാദിജൈഃ ശബ്ദൈസ്തുല്യം-തദ്വത്| യഥാ-മേഘാദിജാന് ശബ്ദാന്യോऽസതഃ ശൃണോതി സതശ്ച ന ശൃണോതി, തദ്വദ്യോ ഗന്ധരസസ്പര്ശാന് വിപര്യയാത്-വൈപരീത്യേന മന്യതേ, ന യഥാവസ്തു- ബലി| തത്ര ഗന്ധവിപര്യയോ യഥാ-സുഗന്ധി ദുര്ഗന്ധം മന്യതേ| രസവിപര്യയോ യഥാ-മധുരമമ്ലമമ്ലം മധുരമിത്യാദി| സ്പര്ശവിപര്യയോ യഥാ മൃദുസ്പര്ശം ഖരസ്പര്ശം മന്യതേ| സര്വസര്വികയാ ഗന്ധാദീന് വാ യോऽപി ന മന്യതേ, സോऽപി നശ്യതി| തത്കാലനിര്വാണസ്യ ദീപസ്യ യോ ഗന്ധം ന ജിഘ്രതി-ഘ്രാണേന്ദ്രിയേണ നാനുഭവതി| വിധിനാ-ശാസ്ത്രപ്രയുക്തേന, പ്രയുക്താ രസാ യസ്യ ദോഷായ-രോഗായ, അവിധിനാ-ശാസ്ത്രവിശിവ്യതിക്രമേണ, പ്രയുക്താഃ സ്വാസ്ഥ്യായ സ്യുഃ| തഥാ, യഃ പാംസുനാ-രജസേവ, കീര്ണാങ്ഗോ-ധൂലിധൂസരിതശരീരഃ| യശ്ചാങ്ഗേ ഘാതം-ഹതിം, ന വേത്തി| തപസ്തീവ്രമന്തരേണ-ഉഗ്രം തപോ വിനാ, യഃ പുരുഷോऽതീന്ദ്രിയം-ഇന്ദ്രിയേഭ്യോऽതിക്രാന്തം വേത്തി, ഇന്ദ്രിയാണാമഗോചരം സ്വര്ഗാദി വേത്തി, തഥാ യോഗം വാ വിധിപൂര്വകമന്തരേണ യോऽതീന്ദ്രിയം ജാനാതി| തേഷാം-പൂര്വോക്താനാം സര്വേഷാം, മരണമാദിശേത്| യോഗഃ-ചിത്തവൃത്തിനിരോധഃ, വിധിപൂര്വകോ യഥാശാസ്ത്രം സമ്യഗുപദേശഃ| തഥാ, അന്യോऽപി യോഗോ-രസായനാദിഃ| യുജ്യത ഇതി യോഗോ-വിധിവിശേഷഃ| ശാസ്ത്രോദ്ദിഷ്ടരസായനാഞ്ജനാദിനാऽപി ഹ്യതീന്ദ്രിയം ദൃഷ്യതേ ദൂരവ്യവഹിതാദി|

Adhikarana svarasya riShTam (38-39) · Śloka 39

അധുനാ ഖരവികൃതിമാഹ | ഹീനോ ദീനഃ സ്വരോऽവ്യക്തോ യസ്യ സ്യാദ്ഗദ്ഗദോऽപി വാ||൩൮|| സഹസാ യോ വിമുഹ്യോദ്വാ വിവക്ഷുര്ന സ ജീവതി| |൩൯|

യസ്യ പുരുഷസ്യ സ്വരഃ-ശബ്ദോ, നിമിത്തമന്തരേണ ഹിനോऽഥവാ ദീനോ-ദൈന്യയുക്തോ, ഭവതി| അവ്യക്തഃ-അസ്ഫുടോ, യസ്യ സ്യാത്| ഗദ്ഗദോ-ഘര്ഘരോ, വാ യസ്യ ഭവതി| യോ വാ വിവക്ഷുഃ-വക്തുമിച്ഛന്, കാരണമന്തരേണ വിമുഹ്യേത്-വക്തും ന ശക്നോതി, സ ന ജീവതി|

Adhikarana svarabalavarNarogavRuddhInAM riShTam (39-40) · Śloka 40

| സ്വരസ്യ ദുര്ബലീഭാവം ഹാനിം ച ബലവര്ണയോഃ||൩൯|| രോഗവൃദ്ധിമയുക്ത്യാ ച ദൃഷ്ട്വാ മരണമാദിശേത്| |൪൦|

സ്വരസ്യ-ശബ്ദസ്യ, ദൌര്ബല്യം ദൃഷ്ട്വാ ബലവര്ണയോശ്ച ഹാനിമയുക്ത്യാ ദൃഷ്ട്വാ മരണമാദിശേത്| ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| രോഗവൃദ്ധിമയുക്ത്യാ ച ദൃഷ്ട്വാ നരസ്യ മരണമാദിശേത്| അയുക്ത്യാ-നിര്നിമിത്തമേവേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana BAShamANasya riShTam, SrotuH riShTam (40-41) · Śloka 41

| അപസ്വരം ഭാഷമാണം പ്രാപ്തം മരണമാത്മനഃ||൪൦|| ശ്രോതാരം ചാസ്യ ശബ്ദസ്യ ദൂരതഃ പരിവര്ജയേത്| |൪൧|

സ്വഭാവസ്വരാദപഗതം ഭ്രഷ്ടം-അപസ്വരം,-ഹീനസ്വരം കൃത്വാ, യോ നരോऽഹം മരിഷ്യാമി മരിഷ്യാമീത്യേവമാത്മനോ മരണം ഭാഷതേ പരസ്യ, തം തഥാഭൂതം ദൂരാദേവ വര്ജയേത്-വൈദ്യോ ന ചികിത്സേത്| തഥാ, അസ്യ ശബ്ദസ്യ-അഹം മരിഷ്യാമീത്യേവംഭൂതസ്യ യോനരഃ ശ്രോതാ, തമപി വൈദ്യോ ദൂരതോ വര്ജയേത്|

Adhikarana CAyAyAH riShTam (41-42) · Śloka 42

സ്വരാശ്രയ രിഷ്ടമുക്ത്വാ ഛായാശ്രയം രിഷ്ടമഭീധിത്സുരാഹ | സംസ്ഥാനേന പ്രമാണേന വര്ണേന പ്രഭയാऽപി വാ||൪൧|| ഛായാ വിവര്തതേ യസ്യ സ്വപ്നേऽപി പ്രേത ഏവ സഃ| |൪൨|

സംസ്ഥാനം-പ്രതിപുരുഷം വിലക്ഷണം സമവിഷമം രൂപമ്, ആകൃതിരിത്യര്ഥഃ| തത്ര യദി ശരീരസ്യ സമം സംസ്ഥാനം ഭവതി, ഛായാ ത്വസ്യ വിഷമാ ദൃശ്യതേ, തദാ രിഷ്ടമ്| തഥാ, യദി ശരീരസ്യ വിഷമം സംസ്ഥാനം ഛായാ തു സമാ ഭവതി, തദാ രിഷ്ടമ്| തഥാ, യദി ദീര്ഘപ്രമാണസ്യ സതോ ഹ്രസ്വാ ഛായാ ഭവതി ഹ്രസ്വപ്രമാണസ്യ വാ ദീര്ഘാ ഭവതി, തദപി രിഷ്ടമ്| ഏവം സംസ്ഥാനേന പ്രമാണേന ച ഛായാവിവൃത്തിര്വേദ്യാ| തഥാ, യസ്യ നാഭസീ ഛായാ ആഗ്നേയ്യാ ഛായാ യാ വര്ണതോ ദൃശ്യതേ സാ വര്ണവിവൃത്തിഃ| ഏവം പൃഥിവ്യാദിമയീഷു ഛായാസു വര്ണവിവൃത്തിര്യോജ്യാ| തഥാ, യസ്യ യഥാഭൂതാ പ്രഭാ സാऽന്യഥാഭൂതാ ഭവതി സാ പ്രഭാവിവൃത്തിഃ| ഏവം സംസ്ഥാനാദ്യന്യതമേന യസ്യ ഛായാ വിവര്തതേ-അന്യഥാഭൂതാऽന്യഥാ| സമ്പദ്യതേ, സ്വപ്നേऽപി സ പുമാന് പ്രേത ഏവ, കിം പുനര്ജാഗ്രദവസ്ഥായാം ന പ്രേതഃ ? ഇതി ഏവകാരേണ രിഷ്ടസ്യാസ്യാവ്യഭിചാരിത്വം സൂചയതി| ഉത്പന്നശ്ചേന്നരസ്യ ഛായായാ അന്യഥാഭാവഃ, തദാനീം പുരുഷോ യമസാത്സമ്പന്നോ മന്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana CAyAyA dvairUpyam (42-43) · Śloka 43

അസ്യാശ്ച ഛായായാ ദ്വൈരൂപ്യം ദര്ശയിതുമാഹ | ആതപാദര്ശതോയാദൌ യാ സംസ്ഥാനപ്രമാണതഃ||൪൨|| ഛായാऽങ്ഗാത്സമ്ഭവത്യുക്താ പ്രതിച്ഛായേതി സാ പുനഃ| വര്ണപ്രഭാശ്രയാ യാ തു സാ ഛായൈവ ശരീരഗാ||൪൩||

യാ ശരീരാദാതപാദര്ശതോയഘൃതാദൌ ശരീരസംസ്ഥാനപ്രമാണാനുരൂപാ സമ്ഭവതി പ്രതിബിമ്ബകരൂപാ, സാ പ്രതിച്ഛായേത്യുച്യതേ| തസ്യാ ഹി ന വര്ണപ്രഭേ ആശ്രയഃ| യസ്യാഃ പുനര്വര്ണപ്രഭേ ആശ്രയശ്ച്ഛായായാഃ, സാ ശരീരഗൈവ-ശരീരസ്ഥൈവ, ഛായാ| ന പ്രതിച്ഛായാവച്ഛരീരാദന്യത്രാതപാദര്ശതോയാദൌ കുത്രചിദപയാതി പ്രതിബിമ്ബകരൂപതയാ|

Adhikarana praticCAyAyA riShTam (44-45) · Śloka 45

ഭവേദ്യസ്യ പ്രതിച്ഛായാ ഛിന്നാ ഭിന്നാऽധികാऽऽകുലാ| വിശിരാ ദ്വിശിരാ ജിഹ്മാ വികൃതാ യദി വാऽന്യഥാ||൪൪|| തം സമാപ്തായുഷം വിദ്യാന്ന ചേല്ലക്ഷ്യനിമിത്തജാ| പ്രതിച്ഛായാമയീ യസ്യ ന ചാക്ഷ്ണീക്ഷ്യേത കന്യകാ||൪൫||

യസ്യ പുംസഃ പ്രതിച്ഛായാ ഛിന്നാ-ദ്വിധാ, ദൃശ്യതേ| അഥവാ ഭിന്നാകിഞ്ചിത്സച്ചിദ്രേവ യസ്യ ദൃശ്യതേ| തഥാ, യസ്യാധികാ ദൃശ്യതേ-ന യഥാ പ്രമാണാ| യസ്യ വാ ആകുലാ-ചലസ്വരൂപാ അനിശ്ചിതപ്രതിബിമ്ബാ, ഭവതി| തഥാ, യസ്യ വിശിരാ-ശിരോരഹിതാ| തഥാ, യസ്യ ദ്വിശിരാ| തഥാ, യസ്യ ജിഹ്മാ-കുടിലാ| വികൃതേതി ഉക്തപ്രകാരാദന്യഥാ അന്യേന പ്രകാരേണ, യസ്യ വികൃതാ ദൃശ്യതേ ആതാപാദര്ശതോയാദൌ, തം പൂര്വോക്തം ച സര്വമേവ, സമാപ്തായുഷം-ക്ഷീണജീവിതം, വിദ്യാത്| ന ചേദിത്യാദി| ലക്ഷയിതും പ്രത്യക്ഷാദിഭിഃ പ്രമാണൈഃ ശക്യം-ലക്ഷ്യമ്| ശക്യാര്ഥേ കൃത്യഃ| ലക്ഷ്യം ച തന്നിമിത്തം ച, തസ്മാത്തഥാവിധാന്നിമിത്താദ്വികൃതാജ്ജാതാ [പ്രതി] ച്ഛായാ യദി ന ഭവതി തദാ രിഷ്ടമ്, നാന്യഥാ| പ്രതിച്ഛായാമയീ കന്യകാ-പ്രതിബിമ്ബകുമാരികേതി യാ ലോകേ പ്രസിദ്ധാ, സാऽക്ഷ്ണി-നേത്രേ, യസ്യ നേക്ഷ്യേത-നോപലഭ്യേത, തം സമാപ്തായുഷം വിദ്യാത്|

Adhikarana KAdInAM mahABUtAnAM pa~jca CAyAH ,nABasI CAyA ,vAyavI CAyA ,AgneyI CAyA ,AmBasI CAyA, pArthivI CAyA (46-48) · Śloka 48

ഇദാനീം യസ്യ മഹാഭൂതസ്യ യാദൃശീ ഛായാ സ്യാത്, താം കഥയിതുമാഹ ഖാദീനാം പഞ്ച പഞ്ചാനാം ഛായാ വിവിധലക്ഷണാഃ| നാഭസീ നിര്മലാऽऽനീലാ സസ്നേഹാ സപ്രഭേവ ച||൪൬|| വാതാദ്രജോऽരുണാ ശ്യാവാ ഭസ്മരൂക്ഷാ ഹതപ്രഭാ| വിശുദ്ധരക്താ ത്വാഗ്നേയീ ദീപ്താഭാ ദര്ശനപ്രിയാ||൪൭|| ശുദ്ധവൈദൂര്യവിമലാ സുസ്നിഗ്ധാ തോയജാ സുഖാ| സ്ഥിരാസ്നിഗ്ധാ ഘനാ ശുദ്ധാ ശ്യാമാ ശ്വേതാ ച പാര്ഥിവീ||൪൮||

ഖാദീനാം മഹാഭൂതാനാം പഞ്ചാനാം പഞ്ച ഛായാ ഭവന്തി| നനു, ഖാദീനാം പഞ്ചത്വാച്ഛായാനാം പഞ്ചത്വമര്ഥാല്ലബ്ധമേവ| തത്കിം പഞ്ചഗ്രഹണേന ? അസ്ത്വേവൈതത്| കിന്തു യഥാ ഖാദിഭ്യഃ പഞ്ചഭ്യോ ദ്രവ്യമേകം ഭൂതോത്കര്ഷാപകര്ഷഭേദാച്ചാസങ്ഖ്യേയം ദ്രവ്യമ്, തഥാ ഛായാനാമപ്യേകത്വം ഭൂതോത്കര്ഷാപകര്ഷഭേദാച്ചാസങ്ഖ്യേയത്വമാശങ്ക്യേത, തദാശങ്കാനിവൃത്ത്യര്ഥം പഞ്ചഗ്രഹണമ്| പഞ്ചൈവ ഛായാ ഭവന്തി, നോനാധികാ ഇതി| കിമ്ഭൂതാശ്ച്ഛായാഃ ? വിവിധലക്ഷണാഃ,-വിവിധം ലക്ഷണം വക്ഷ്യമാണം യാസാം താ ഏവമ്| ആകാശജാ ഛായാ നിര്മലാ-ശുദ്ധാ| തഥാ, ആനീലാ-ഈഷന്നീലാ, ഇത്യാകാരപ്രശ്ലേഷോऽത്ര വേദ്യഃ| "ശുദ്ധവൈദൂര്യവിമലാ" ഹി "തോയജാ" (ശ്ലോ.൪൮) ഇതി വക്ഷ്യതി| തഥാ, കിഞ്ചിത്സ്നിഗ്ധാ| സപ്രഭേത്യനേന ശോഭനത്വമുക്തമ്| ഏതദേവ സ്ഫുടയിതുമിവശബ്ദം തന്ത്രകൃത്പ്രായുങ്ക്ത| അന്യഥാ ഛായാപ്രഭയോര്ഭിന്നവിഷയത്വാദനുപപന്നമേതദ്വാക്യം സ്യാത്| ഭേദശ്ചാനയോരധുനൈവ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൫൧)|വാതാദ്രജോരുണാദിയുക്താ ഛായാ ഭവതി| ആഗ്നേയീ വിശുദ്ധരക്തവര്ണാ, ദീപ്താഭാ, തഥാ ദര്ശനം പ്രിയം യസ്യാഃ സൈവംവിധാ, ഭവതി| തോയജാ ഛായാ നിര്മലവൈദൂര്യവിമലാ, സുഷ്ഠു സ്നിഗ്ധാ, സുഖാ-സുഖാവഹാ| പാര്ഥിവീ ഛായാ സ്ഥിരാദിഗുണയുക്താ| നനു, ച, അഗ്നിജലഭുവാം സ്വയം വര്ണാദിയോഗാദാഗ്നേയ്യാദികാനാം തദ്വര്ണകത്വമുപപന്നമ്| നഭോമാരുതയോസ്തു സ്വയം വര്ണാദ്യയോഗാത്കഥം തച്ഛായാനാം വര്ണാദിയോഗോ യുജ്യേത ? ഇതി കേചിത്| താന് ബ്രൂമഹേ| അചിന്ത്യത്വാദ്ധേതുഫലസ്യാദോഷഃ| തഥാ ഹി,-മധുരാദയോ രസാഃ കാലാദമൂര്താദ്ഭവന്തോ ദൃശ്യന്തേ യഥാ, തഥാ തച്ഛായേ അപ്യേതേ ഭവിഷ്യതഃ| തത്ര യസ്യ നരസ്യ കര്മാദിസഹായം നഭശ്ച്ഛായാമുത്പാദയതി തസ്യ നാഭസീതി യുജ്യത ഏവ| ഏവം വായവ്യാമപി വാച്യമ്|

Adhikarana vAyavInAmanyAsAMcaguNAH (49) · Śloka 49

ഇദാനീമാസാം ഛായാനാം ഗുണനിര്ദേശമാഹ വായവീ രോഗമരണക്ലേശായാന്യാഃ സുഖോദയാഃ| |൪൯|

വായവീ ഛായാ രോഗാദ്യര്ഥം ജായതേ| അന്യാഃ-ശേഷാശ്ചതസ്രഃ, ഛായാഃ സുഖോദയാഃ-സുഖാവഹാഃ|

Adhikarana praBAyAH saptavidhatvam (49-50) · Śloka 50

| പ്രഭോക്താ തൈജസീ സര്വാ, സാ തു സപ്തവിധാ സ്മൃതാ||൪൯|| രക്താ പീതാ സിതാ ശ്യാവാ ഹരിതാ പാണ്ഡുരാऽസിതാ| |൫൦|

പ്രഭാ സര്വാ-സപ്തപ്രകാരാऽപി, തൈജസീ-ആഗ്നേയീ, ഉക്താ-തന്ത്രകൃദ്ഭിഃ സ്മൃതാ| തദേവ സപ്തവിധത്വമാഹ-രക്തേത്യാദി|

Adhikarana praBANAM SuBASuBatvam (50-51) · Śloka 51

| താസാം യാഃ സ്യുര്വികാസിന്യഃ സ്നിഗ്ധാശ്ച വിമലാശ്ച യാഃ||൫൦|| താഃ ശുഭാ, മലിനാ രൂക്ഷാഃ സങ്ക്ഷിപ്താശ്ചാശുഭോദയാഃ| |൫൧|

താസാം-പൂര്വോക്താനാം പ്രഭാണാം മധ്യാത്, യാഃ പ്രഭാ വികാസിന്യഃ-പ്രസൃതാ ഇവ, തഥാ സ്നിഗ്ധാ വിമലാശ്ച സ്യുഃ, താഃ ശുഭാഃ-കല്യാണകാരിണ്യഃ| യാശ്ച മലിനാദിഗുണയുക്താസ്താ അശുഭോദയാഃ-അമാങ്ഗല്യകാരിണ്യഃ|

Adhikarana CAyApraBayorlakShaNam (51) · Śloka 51

ഛായാപ്രഭയോരന്യത്വം പ്രദര്ശയിതും ലക്ഷണമാഹ | വര്ണമാക്രാമതി ഛായാ പ്രഭാ വര്ണപ്രകാശിനീ||൫൧||

ഛായാ രക്താദിവര്ണമാക്രാമതി-പരിഭൂയാവതിഷ്ഠതേ| പ്രഭാ തു വര്ണപ്രകാശിനീ-വര്ണം പ്രകാശയിതും ശീലമസ്യാഃ സാ വര്ണപ്രകാശിനീ|

Adhikarana CAyApraBayorvyAptiH (52-53) · Śloka 53

തഥേദമപി ഛായാപ്രഭയോരന്യത്വേ ലക്ഷണമാഹ ആസന്നേ ലക്ഷ്യതേ ഛായാ വികൃഷ്ടേ ഭാ പ്രകാശതേ| നാച്ഛായോ നാപ്രഭഃ കശ്ചിദ്വിശേഷാശ്ചിഹ്നയന്തി തു||൫൨|| നൃണാം ശുഭാശുഭോത്പത്തിം കാലേ ഛായാസമാശ്രയാഃ| |൫൩|

നികടേ ഛായാ ലക്ഷ്യതേ| പ്രഭാ പുനര്വികൃഷ്ടേ-ദൂരപ്രദേശേ, പ്രകാശതേ-ദൂരാദവഭാസത ഇത്യര്ഥഃ| യഥാ-പാഷാണാദിപരിപൂര്ണാനാമപി പര്വതാദിപ്രദേശാനാം ദൂരാദ്വിലക്ഷണൈവ കാന്തിഃ പ്രകാശതേ| ഏവം ഛായാപ്രഭയോരന്യത്വം പ്രദര്ശ്യ തയോരേവ വ്യാപ്തി പ്രദര്ശയതി- കശ്ചിദപി പുരുഷശ്ച്ഛായാരഹിതഃ പ്രഭാഹീനശ്ച നാസ്തി| വിശേഷാസ്തു നൃണാം ശുഭാശുഭോത്പത്തിം കാലേ വിശിഷ്ടേ ചിഹ്നയന്തി-വ്യഞ്ജയന്തീത്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതാ വിശേഷാഃ ? ഛായാസമാശ്രയാഃ-ഛായാശ്രിതാഃ|

Adhikarana ca~gkramato riShTam, hitamaSnataH riShTam, alpASinaH riShTam, bahvASinaH riShTam, kaPArtasya riShTam, SvAsocCvAsavataH riShTam, SirovikShepavataH riShTam, srutasvedasya riShTam, utthApyamAnasya riShTam, uttAnaSayAnasya riShTam, jiGRukShAvataH riShTam, ahAsyahAsinaH riShTam, uttarauShThalihataH riShTam, CAyABidravavataH riShTam, BiShagAdidveShavataH riShTam (53-61) · Śloka 61

| നികഷന്നിവ യഃ പാദൌ ച്യുതാംസഃ പരിസര്പതി||൫൩|| ഹീയതേ ബലതഃ ശശ്വദ്യോऽന്നമശ്നന് ഹിതം ബഹു| യോऽല്പാശീ ബഹുവിണ്മൂത്രോ ബഹ്വാശീ ചാല്പമൂത്രവിട്||൫൪|| യോ വാऽല്പാശീ കഫേനാര്തോ ദീര്ഘം ശ്വസിതി ചേഷ്ടതേ| ദീര്ഘമുച്ഛ്വസ്യ യോ ഹ്രസ്വം നിഃശ്വസ്യ പരിതാമ്യതി||൫൫|| ഹ്രസ്വം ച യഃ പ്രശ്വസിതി വ്യാവിദ്ധം സ്പന്ദതേ ഭൃശമ്| ശിരോ വിക്ഷിപതേ കൃച്ഛ്രാദ്യോऽഞ്ചയിത്വാ പ്രപാണികൌ||൫൬|| യോ ലലാടാത്സ്രുതസ്വേദഃ ശ്ലഥസന്ധാനബന്ധനഃ| ഉത്ഥാപ്യമാനഃ സമ്മുഹ്യേദ്യോ ബലീ ദുര്ബലോऽപി വാ||൫൭|| ഉത്താന ഏവ സ്വപിതി യഃ പാദൌ വികരോതി ച| ശയനാസനകുഡ്യാദേര്യോऽസദേവ ജിഘൃക്ഷതി||൫൮|| ആഹാസ്യഹാസീ സമ്മുഹ്യന് യോ ലേഢി ദശനച്ഛദൌ| ഉത്തരൌഷ്ഠം പരിലിഹന് ഫൂത്കാരാംശ്ച കരോതി യഃ||൫൯|| യമഭിദ്രവതി ച്ഛായാ കൃഷ്ണാ പീതാऽരുണാऽപി വാ| ഭിഷഗ്ഭേഷജപാനാന്നഗുരുമിത്രദ്വിഷശ്ച യേ||൬൦|| വശഗാഃ സര്വ ഏവൈതേ വിജ്ഞേയാഃ സമവര്തിനഃ| |൬൧|

നികഷന്-ഘര്ഷയന്നിവ, യഃ പാദൌ ച്യുതാംസഃ-സ്രസ്താംസഃ സന്, ഭൂമൌ പരിസര്പതി| തഥാ, യേ വക്ഷ്യമാണാശ്ച തേ സര്വേ സമവര്തിനോ വശഗാ ഇതി യോജ്യമ്; അന്തദീപകാലങ്കാരത്വാദസ്യ| തഥാ, യോऽന്നമശ്നന്-ഭക്തം ഭക്ഷയന്, ബലാന്നിത്യം ഹീയതേ| കിമ്ഭൂതമന്നമ് ? ഹിതം-പഥ്യമ്| ബഹു-ഭൂരി| യോऽല്പാശീ ബഹുവിണ്മൂത്രോ യശ്ച ബഹ്വാശീ-ബഹ്വശ്നാതി, നിത്യമല്പവിണ്മൂത്രശ്ച| യശ്ചാ(യോ വാऽ)ല്പാശീ കഫേനാര്തഃ-പീഡിതോ, ദീര്ഘം ശ്വസിതി-ബഹുശ്വാസം മുഞ്ചതി| തഥാ, ചേഷ്ടതേ-പരിലുഠതി| തഥാ, യോ ദീര്ഘമുച്ഛ്വസ്യ-ബഹൂര്ധ്വം ശ്വാസം മുക്ത്വാ, അനന്തരം ഹ്രസ്വം നിഃശ്വസ്യ-അല്പം ശ്വാസം പ്രത്യാവൃത്യാന്തഃകൃത്വാ, പരിതാമ്യതി-ദുഃഖായതേ| യശ്ച ഹ്രസ്വം പ്രശ്വസിതി| വ്യാവിദ്ധം-വിഷമം കൃത്വാ, നാഡീഭിഃ സ്പന്ദതേ ഭൃശം-അതിശയേന സ്ഫുരതി| യഃ പ്രപാണികൌ-പാണ്യോഃ പശ്ചാദ്ഭാഗസ്ഥിതാവവ യവവിശേഷൌ, അഞ്ചയിത്വാ-സങ്കോച്യ, കൃച്ഛ്രേണ ശിരോ-മൂര്ധാനം വിക്ഷിപതേ| യോ ലലാടാത്-അലികാത്, സ്രുതസ്വേദഃ സന് ശിഥിലസന്ധിബന്ധോ ഭവതി| യ ഉത്ഥാപ്യമാനോ ബലീ ദുര്ബലോ വാ സമ്മുഹ്യേത്-മോഹമുപൈതി| യ ഉത്താന ഏവ-ജാതുചിത്പാര്ശ്വേ ന, സ്വപിതി| യശ്ച പാദൌ വികരോതി-വികൃതി നയതി| യഃ ശയനാദേരസത്-അവിദ്യമാനമേവ വസ്തു, ഗ്രഹീതുമിച്ഛതി| യഃ അഹാസ്യേ-ഹാസ്യവിഷയാഭാവേऽപി, അഭീക്ഷ്ണം ഹസന് സമ്മുഹ്യന് ദശനച്ഛദൌ ലേഢിജിഹ്വയാ പരിമൃശതി| യശ്ചോത്തരൌഷ്ഠം പരിലിഹന് ഫൂത്കാരാന്-നാനാവിധാന് ശബ്ദാന്, കരോതി| യം-നരം, ഛായാऽഭിദ്രവതി-അഭിഭവതി| കീദൃശീ ? കൃഷ്ണാ പീതാऽരുണാऽപി വാ| യേ ച ഭിഷഗാദിദ്വിഷഃ| ഏതേ സര്വേ സമവര്തിനോ വശഗാ വിജ്ഞേയാഃ| സമംവര്തതേ രാഗദ്വേഷൌ ഹിത്വാ സമവര്തീ,-യമഃ| സര്വ ഏവേത്യേതത് "നികഷന്നിവ യഃ പാദൌ" ഇത്യത ആരഭ്യ യാവത് "ഭിഷഗ്ഭേഷജപാനാന്നഗുരുമിത്രദ്വിഷശ്ച യേ|" ഇത്യേതത്പര്യന്തസ്യ ഗ്രന്ഥസ്യ സമ്ബന്ധാര്ഥമ്|

Adhikarana grIvAdisvedavataH riShTam (61-1) · Śloka 1

(ഗ്രീവാലലാടഹൃദയം യസ്യ സ്വിദ്യതി ശീതലമ്||൬൧|| ഉഷ്ണോऽപരഃ പ്രദേശശ്ച ശരണം തസ്യ ദേവതാഃ| ) |പൂര്വരൂപാണി സര്വാണി ജ്വരാദിഷ്വതിമാത്രയാ| യം വിശംതി വിശത്യേനം മൃത്യുര്ജ്വരപുരഃസരഃ]||൧||

(യസ്യ ഗ്രീവാദികം ശീതലം സത് സ്വിദ്യതി-സ്വേദയുക്തം ഭവതി, അപരഃ പ്രദേശശ്ചോഷ്ണഃ, തസ്യ ശരണം-രക്ഷണം, ദേവതാ നാന്യത്|)

Adhikarana aNujyotyAdeH riShTam, medhAdiprAptavataH riShTam (62-64) · Śloka 64

| യോऽണുജ്യോതിരനേകാഗ്രോ ദുഃച്ഛായോ ദുര്മനാഃസദാ||൬൨|| ബലി ബലിഭൃതോ യസ്യ പ്രണീതം നോപഭുഞ്ജതേ| നിര്നിമിത്തം ച യോ മേധാം ശോഭാമുപചയം ശ്രിയമ്||൬൩|| പ്രാപ്നോത്യതോ വാ വിഭ്രംശം സ പ്രാപ്നോതി യമക്ഷയമ്| |൬൪|

യഃ പുമാനണുജ്യോതിഃ-സ്തോകദൃക്, കേചിത്ത്വല്പതേജാ ഇത്യാഹുഃ| തഥാ, അനേകാഗ്രോ-വ്യാകുലചേതാഃ| ദുഃച്ഛായോ-വിവര്ണച്ഛായോ നിന്ദിതകാന്തിര്വാ| ദുര്മനാഃ സദാ-സതതമേവ ശോകാക്രാന്തമാനസഃ| തഥാ, യസ്യ പുംസോ ബലിം പ്രണീതം-തന്നാമോദ്ദിശ്യ പ്രദത്തം, ബലിഭൃതോ-ബലിഭുജോ വായസാദയോ, നോപഭുഞ്ജതേ-ന ഖാദന്തി, സ യമക്ഷയം പ്രാപ്നോതീതി സമ്ബന്ധഃ| ബലിഭൃത ഇത്യതിശയാര്ഥമ്| കിലകാകാ അപി നാദന്തി കിം പുനരന്യേ ? ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, യോ നരോ നിര്നിമിത്തം മേധാദിജനനരസായനാദികാരണമന്തരേണ മേധാദീന് പ്രാപ്നോതി| അതോ വാ-മേധാദിഭ്യോ, ഭ്രശം പ്രാപ്നോതി| സോऽന്തകഗൃഹം പ്രാപ്നോതി| ശ്രീരത്ര ഘനം രാജ്യം വാ| ഉപചയഃ-ശരീരപുഷ്ടിഃ|

Adhikarana guNadoShamayaprakRuteH riShTam (64-65) · Śloka 65

| ഗുണദോഷമയീ യസ്യ സ്വസ്ഥസ്യ വ്യാധിതസ്യ വാ||൬൪|| യാത്യന്യഥാത്വം പ്രകൃതിഃ പണ്മാസാന്ന സ ജീവതി| |൬൫|

യസ്യ നരസ്യ ഗുണമയീ-സത്വാദിമയീ, പ്രകൃതിര്ദോഷമയീ-വാതാദിമയീ, സ്വസ്ഥസ്യാതുരസ്യ വാऽന്യഥാത്വം യാതി-സ്വഭാവം ഹിത്വാ, സഷണ്മാസാന്ന ജീവതി|

Adhikarana BaktyAdinivartanavataH riShTam (65-66) · Śloka 66

| ഭക്തിഃ ശീലം സ്മൃതിസ്ത്യാഗോ ബുദ്ധിര്ബലമഹേതുകമ്||൬൫|| ഷഡേതാനി നിവര്തന്തേ ഷഡ്ഭിര്മാസൈര്മരിഷ്യതഃ| |൬൬|

ഷഡ്ഭിര്മാസൈര്മരിഷ്യതോ നരസ്യ ഭക്ത്യാദീനി ഷട് അഹേതുകം-കാരണമന്തരേണ, നിര്വര്തന്തേ| അഹേതുകമിതി നിവര്തനക്രിയാവിശേഷണമ്| ഷഡിതി നിയമാര്ഥമ്| യദാ ഷഡപി നിവര്തന്തേ നൈകൈകം, തദാ രിഷ്ടമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana mattavadgattyAdeH riShTam (66) · Śloka 66

| മത്തവദ്ഗതിവാക്കമ്പമോഹാ മാസാന്മരിഷ്യതഃ||൬൬||

മാസേന മരിഷ്യതോ മത്തവത്-മത്തസ്യേവ, ഗതിവാക്കമ്പമോഹാ ഭവന്തി|

Adhikarana keSotpATanapIDAj~jAnavataH riShTam, kaNThasya riShTam (67) · Śloka 67

നശ്യത്യജാനന് ഷഡഹാത്കേശലുഞ്ചനവേദനാമ്| ന യാതി യസ്യ ചാഹാരഃ കണ്ഠം കണ്ഠാമയാദൃതേ||൬൭||

കചോത്പാടനപീഡാമവിന്ദന് ഷഡഹാന്നശ്യതി| യസ്യാഹാരഃ കണ്ഠാമയം വിനാ കണ്ഠം ന യാതി, സ ച ഷഡഹാന്തരേ മ്രിയതേ|

Adhikarana preShyANAM riShTam ,pretAkRuteH riShTam nidrAyAH riShTam (68) · Śloka 68

പ്രേഷ്യാഃ പ്രതീപതാം യാന്തി പ്രേതാകൃതിരുദീര്യതേ| യസ്യ നിദ്രാ ഭവേന്നിത്യാ നൈവ വാ ന സ ജീവതി||൬൮||

പ്രേഷ്യാഃ-ഭൃത്യാഃ, യസ്യ പ്രതീപതാം-വൈപരീത്യം, യാന്തി, സ നശ്യതി| യശ്ച പ്രേതാകാര ഉപലക്ഷ്യതേ സോऽപി ന ജീവതി| യസ്യ നരസ്യ നിത്യം-സതതം, നിദ്രാ ഭവതി, യസ്യ നൈവ വാ-ന കദാചിന്നിദ്രാ ഭവതി, സോऽപി ന ജീവതി|

Adhikarana vaktracaraNacakShuShAM riShTam (69) · Śloka 69

വക്ത്രമാപൂര്യതേऽശ്രൂണാം സ്വിദ്യതശ്വരണൌ ഭൃശമ്| ചക്ഷുശ്ചാകുലതാം യാതി യമരാജ്യം ഗമിഷ്യതഃ||൬൯||

യസ്യ നരസ്യാശ്രൂണാം-അശ്രുസ്രോതസാം, മുഖം (വക്രം)- ദ്വാരം, ആപൂര്യതേ സ ന ജീവതി| യസ്യ ചരണൌ-ഭൃശം-അത്യര്ഥം, നിര്ന്നിമിത്തം സ്വിദ്യതഃ സ ന ജീവതി| ചക്ഷുരിത്യാദി| യമരാജ്യം യാസ്യതോ നയനമാകുലത്വം യാതി|

Adhikarana BAvAnAM riShTam (70) · Śloka 70

യൈഃ പുരാ രമതേ ഭാവൈരരതിസ്തൈര്ന ജീവതി| |൭൦|

യൈര്ഭാവൈഃ-പദാര്ഥൈഃ, പുരാ-പൂര്വം, രമതേ-സുഖായതേ, തൈഃ പദാര്ഥൈര്ന രതിര്ഭവതി യസ്യ, സ ന ജീവതി|

Adhikarana sahasA vikArasya riShTam (70-71) · Śloka 71

| സഹസാ ജായതി യസ്യ വികാരഃ സര്വലക്ഷണഃ||൭൦|| നിവര്തതേ വാ സഹസാ, സഹസാ സ വിനശ്യതി| |൭൧|

യസ്യ പുംസോ വികാരോ-ജ്വരാദിഃ, സഹസാ-കാരണം വിനാ, സര്വലക്ഷണഃ-സകലലിങ്ഗോപേതോ, ജായതേ| അഥവാ താദൃശോ വികാരഃ സഹസാ-ശീഘ്രമേവ, നിവര്തതേ-നശ്യതി| സഃ-പുരുഷഃ, സഹസാ അചിരാദേവ, വിനശ്യതി|

Adhikarana jvarasya riShTam (71-73) · Śloka 73

അധുനാ പ്രതിരോഗം രിഷ്ടം വക്തും സര്വവ്യാധിപ്രധാനസ്യ ജ്വരസ്യൈവ താവദ്വികൃതിം ലിലക്ഷയിഷുരാഹ | ജ്വരോ നിഹന്തി ബലവാന് ഗമ്ഭീരോ ദൈര്ഘരാത്രികഃ||൭൧|| സപ്രലാപഭ്രമശ്വാസഃ ക്ഷീണം ശൂനം ഹതാനലമ്| അക്ഷാമം സക്തവചനം രക്താക്ഷം ഹൃദി ശൂലിനമ്||൭൨|| സശുഷ്കകാസഃ പൂര്വാഹ്ണേ യോऽപരാഹ്ണേऽപി വാ ഭവേത്| ബലമാംസവിഹീനസ്യ ശ്ലേഷ്മകാസസമന്വിതഃ||൭൩||

ജ്വരോ ബലവാനിത്യാദിലക്ഷണഃ ക്ഷീണാദിലക്ഷണം പുരുഷം ഹന്തി| ബലവാന്-ഹേത്വാദിഭിര്ബലവദ്ഭിര്യുതഃ| ഗമ്ഭീരഃ-അശേഷധാത്വന്തര്ഗതഃ| ദൈര്ഘരാത്രികോ-ദീര്ഘകാലാനുബന്ധീ, അന്യേ തു രാത്രിജാഗരകാരീത്യാഹുഃ| ദീര്ഘാ ഹി ജാഗ്രതോ രാത്രിഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"ദീര്ഘശ്രാന്തസ്യ യോജനമ്|" ഇതി| തഥാ, പ്രലാപാദിയുക്തഃ| കീദൃശമാതുരമ് ? ക്ഷീണം-ധാതുക്ഷയയുക്തമ്| തഥാ, അക്ഷാമം-സബലമ്, ഗ്ലാനോ ന ഭവത്യഥ ച സക്തവചനഃ, തമക്ഷാമം സക്തവചനമ്| തഥാ, രക്തനേത്രം ഹൃദയശൂലാന്വിതമ് ഹന്തീതി യോജ്യമ്| യശ്ച ജ്വരഃ സശൂഷ്കകാസഃ പൂര്വാഹ്ണേऽഥവാऽപരാഹ്ണേ ഭവേത്സ ദ്വിവിധോऽപി ഹന്തി| തഥാ യഃ ശ്ലേഷ്മകാസസമന്വിതോ ജ്വരോ ബലമാംസവിഹീനസ്യ പുംസഃ സ്യാത്, സ തം നിഹന്തി| ഇതി രിഷ്ടത്രയമേതത്| നനു ച, "ഹേതുഭിര്ബലിഭിര്യുക്തോ ബഹുഭിര്ബഹുലക്ഷണഃ| ജ്വരഃ പ്രാണാന്തകൃദ്യശ്ച ശീഘ്രമിന്ദ്രിയനാശനഃ||" (ച. ചി. അ. ൩/൪൯) ഇത്യേഷ ജ്വരസ്യ രിഷ്ടപ്രകാരഃ കസ്മാന്നോക്തഃ ? ഉച്യതേ| ഉക്തപ്രായ ഏവായം ബലവാനിതി വചനാത്|

Adhikarana raktapittasya riShTam (74-76) · Śloka 76

രക്തപിത്തവികൃതിലക്ഷണം രിഷ്ടമധികൃത്യാഹ രക്തപിത്തം ഭൃശം രക്തം കൃഷ്ണമിന്ദ്രധനുഷ്പ്രഭമ്| താമ്രഹാരിദ്രഹരിതം രൂപം രക്തം പ്രദര്ശയേത്||൭൪|| രോമകൂപപ്രവിസൃതം കണ്ഠാസ്യഹൃദയേ സജത്| വാസസോऽരഞ്ജനം പൂതി വേഗവച്ചാതി ഭൂരി ച||൭൫|| വൃദ്ധം പാണ്ഡുജ്വരച്ചര്ദികാസശോഫാതിസാരിണമ്| |൭൬|

രക്തപിത്തമീദൃഗ്രൂപം കര്തൃഭൂതം നരം ഹന്തി| കീദൃക് ? ഭൃശം-അത്യര്ഥം, രക്തം-ലോഹിതമ്| തഥാ, അതികൃഷ്ണമ്| ഭൃശശബ്ദോ ഹി ദ്വയോരപി യുജ്യതേ| തഥാ, ഇന്ദ്രധനുഷപ്രഭം-നാനാവര്ണമിത്യര്ഥഃ| കിലേദൃശേ രക്തപിത്തേ രസമേദോമജ്ജാദിമിശ്രസ്യ രക്തസ്യ സ്രവണാന്നാനാവര്ണത്വം സമ്പദ്യതേ| യച്ച രക്തപിത്തം കര്തൃഭൂതം താമ്രഹാരിദ്രഹരിതം രക്തം ച രൂപം ദൃശ്യമാകാശം വാ പ്രദര്ശയേത്, തന്നിഹന്തി| യച്ച രക്തപിത്തം വിനാऽപി വര്ണൈ രോമകൂപേഭ്യഃ സമസ്തേഭ്യഃ പ്രകര്ഷേണ വിസൃതം-യാതം പ്രവൃത്തമ്, തച്ച നിഹന്തി| തഥാ, കണ്ഠേ മുഖേ ഹൃദയേ ച തുല്യകാലം സജത്-സംശ്ലിഷ്യത് സാനുഷങ്ഗമ്, തച്ച ഹന്തി| വാസസോऽരഞ്ജനമിതി വാസസഃ അരഞ്ജനമിത്യകാരപ്രശ്ലേഷോऽത്ര ബോധ്യഃ| വസ്ത്രസ്യ ഹി ജീവശോണിതം ശുദ്ധശോണിതരൂപത്വാന്ന രഞ്ജകമ്| അതസ്തേന രക്തം വസ്ത്രം സമനന്തരം പ്രക്ഷാലിതം ശുദ്ധം സമ്പദ്യതേ, ന രാഗയുക്തമ്| തഥാ ഹ്യസ്മിന് വ്യാധൌ രക്തപിതാഭ്യാം പരസ്പരമവിഭാഗാപന്നത്വാദ്വസ്ത്രസ്യ രഞ്ജനം പ്രാപ്തമ്| രക്തേന ഹി പിത്തസഹിതേന വസ്ത്രം രജ്യതേ, ന ച തദ്ധൌതം ശുദ്ധം സമ്പദ്യതേ| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. ക. അ. ൩/൩൪)- "ശുക്ലംവാ ഭാവിതം വസ്ത്രമാവാനം കോഷ്ണവാരിണാ| പ്രക്ഷാലിതം വിവര്ണ സ്യാത്പിത്തേ, ശുദ്ധം തു ശോണിതേ||" ഇതി| തഥാ, പൂതി-ദുര്ഗന്ധി, തദ്ധി ധാതൂനുപക്ലേദയതി, ഉപക്ലിന്നാനാം ധാതൂനാമത്യര്ഥം ദുഷ്ടതാ, ഇതി നിഹന്ത്യേവ| തഥാ, [അതി] വേഗവത്-വേഗേന നിര്ഗത്യ രുദ്ധം പുനര്വേഗേന പ്രവര്തത ഇതി| തഥാ, ഭൂരി-പ്രഭൂതമ്| ഏവംവിധം ച രക്തപിത്തം നിഹന്തി| വൃദ്ധം-ഉദ്രിക്തം രക്തപിത്തം സത്, പാണ്ഡ്വാദിയുതം നരം ഹന്തി|

Adhikarana kAsaSvAsayoH riShTam (76) · Śloka 76

| കാസശ്വാസൌ ജ്വരച്ഛര്ദിതൃഷ്ണാതീസാരശോഫിനമ്||൭൬||

കാസശ്വാസൌ ജ്വരാദിപഞ്ചവിധോപദ്രവോപേതം നിഹത ഇതി വചനവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ|

Adhikarana rAjayakShmaNaH riShTam (77) · Śloka 77

യക്ഷ്മാ പാര്ശ്വരുജാനാഹരക്തച്ഛര്ദ്യംസതാപിനമ്| |൭൭|

യക്ഷ്മാ-രാജയക്ഷ്മാ, പാര്ശ്വരുജാദിയുതം നരം ഹന്തി|

Adhikarana CardeH riShTam (77-78) · Śloka 78

| ഛര്ദിര്വേഗവതീ മൂത്രശകൃദ്ഗന്ധിഃ സചന്ദ്രികാ||൭൭|| സാസ്രവിട്പൂയരുക്കാസശ്വാസവത്യനുഷങ്ഗിണീ| |൭൮|

ഛര്ദിര്ഹന്തി,| കീദൃക് ? വേഗവതീ,-മഹതാ വേഗേന പ്രവര്തമാനാ| തഥാ, മൂത്രശകൃതോരിവ ഗന്ധോ യസ്യാഃ സാ, "ഉപമാനാച്ച" ഇതി ഗന്ധസ്യേദാദേശഃ| തഥാ, സചന്ദ്രികാ-ജലതൈലബിന്ദുസംസ്ഥാനാ ചന്ദ്രികോച്യതേ| തഥാ, സഹാസ്രേണ വര്തതേ വിട് സാസ്രവിട്| സാസ്രവിട് ച പൂയശ്ച രുക് ച കാസശ്ച ശ്വാസശ്ച, തേ വിദ്യന്തേ യസ്യാം സൈവമ്| തഥാ, ആനുഷങ്ഗിണീ-ദീര്ഘകാലാനുവര്തിനീ|

Adhikarana tRuShNAyAH riShTam (78) · Śloka 78

| തൃഷ്ണാऽന്യാരോഗക്ഷപിതം ബഹിര്ജിഹ്വം വിചേതനമ്||൭൮||

തൃഷ്ണേദൃശം നരം ഹന്തി| കീദൃശമ് ? അപരരോഗേണ ക്ഷപിതം-കര്ഷിതമ്| ബഹിര്ജിഹ്വം-ബാഹ്യതോ ജിഹ്വാം നിഃസാരയന്തമ്| തഥാ, വിചേതനമ്| ഏതത്സമുദിതം രിഷ്ടലക്ഷണമ്|

Adhikarana madAtyayasya riShTam (79) · Śloka 79

മദാത്യയോऽതിശീതാര്തം ക്ഷീണം തൈലപ്രഭാനനമ്| |൭൯|

മദാത്യയോऽതിശയേന ശീതപീഡിതം ക്ഷീണം തൈലപ്രഭമുഖം ച നരം ഹന്തി|

Adhikarana arSasAM riShTam (79-80) · Śloka 80

| അര്ശാംസി പാണിപന്നാഭിഗുദമുഷ്കാസ്യശോഫിനമ്||൭൯|| ഹൃത്പാര്ശ്വാങ്ഗരുജാഛര്ദിപായുപാകജ്വരാതുരമ്| |൮൦|

അര്ശാംസി പാണ്യാദിശോഫയുതം ഹൃദ്രുജാദ്യാതുരം നരം ഘ്നന്തി, ഇതി വചനവിപിരിണാമേവ സമ്ബന്ധഃ| ഹൃദാദീനാം രുജാ സമ്ബന്ധഃ| ഹൃത്പാര്ശ്വാങ്ഗരുജാ ച ഛര്ദിശ്ച പായുപാകശ്ച ജ്വരശ്ച തൈരാതുരം-പീഡിതമ്|

Adhikarana atIsArasya riShTam (80-84) · Śloka 84

അതീസാരവികൃതിമാഹ | അതീസാരോ യകൃത്പിണ്ഡമാംസധാവനമേചകൈഃ||൮൦|| തുല്യസ്തൈലഘൃതക്ഷീരദധിമജ്ജവസാസവൈഃ| മസ്തുലുങ്ഗമഷീപൂയവേസവാരാമ്ബുമാക്ഷികൈഃ||൮൧|| അതിരക്താസിതസ്നിഗ്ധപൂത്യച്ഛഘനവേദനഃ| കര്ബുരഃ പ്രസ്രവന് ധാതൂന് നിഷ്പുരീഷോऽഥവാऽതിവിട്||൮൨|| തന്തുമാന് മക്ഷികാക്രാന്തോ രാജീമാംശ്ചന്ദ്രകൈര്യുതഃ| ശീര്ണപായുവലിം മുക്തനാലം പര്വാസ്ഥിശൂലിനമ്||൮൩|| സ്രസ്തപായും ബലക്ഷീണമന്നമേവോപവേശയന്| സതൃട്ശ്വാസജ്വരച്ചര്ദിദാഹാനാഹപ്രവാഹികഃ||൮൪||

അതീസാരോ യകൃത്പിണ്ഡാദിഭിര്മാക്ഷികാന്തൈസ്തുല്യോ ഹന്തി| മേചകോ-നീലവര്ണഃ| അതിരക്താസിതസ്നിഗ്ധപൂത്യച്ഛശ്ചാസൌ ഘനവേദനശ്ച, ഇതി കര്മധാരയഃ| കര്ബുരോ-നാനാവര്ണഃ| കസ്മാത്പുനരനേകവര്ണഃ ? യസ്മാദ്ധാതൂന്-രക്തമാംസാദീന് സ്രവതി, അത ഏവാഹ-ധാതുന് പ്രസ്രവന്| ലക്ഷണേऽത്ര ശതൃപ്രത്യയഃ, ധാതുപ്രസ്രവണേന ഹി ഹേതുനാ നാനാവര്ണത്വം ലക്ഷ്യതേ| തഥാ, നിഷ്പുരീഷഃ-പുരീഷരഹിതഃ| അഥവാ, അതിവിട്-ബഹുപുരീഷഃ| തഥാ, തന്തുമാന് മക്ഷികാക്രാന്തോ രാജീമാംശ്ചന്ദ്രകൈര്യുതശ്ച| ഈദൃശോऽതീസാരോ വക്ഷ്യമാണം നരം ഹന്തി| ശീര്ണാ ഗുദവലയോ യസ്യ തമ്| [തഥാ,] മുക്തോ നാലോ-നാലക ഇവ, യസ്യ തം മുക്തനാലം,-മുക്തബന്ധനമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, പര്വാസ്ഥിശൂലോ വിദ്യതേ യസ്യ തമ്| തഥാ, സ്രസ്തപായും-സ്ഥാനാച്ച്യുതഗുദമ്| തഥാ, ബലേന ക്ഷീണമ്| പുനഃ പ്രകൃതത്വാദതീസാരോ വിശിഷ്യതേ| അന്നമേവാപക്വമുപവേശ്യന് സഹ തൃഡാദിഭിഃ സപ്തഭിരുപദ്രവൈര്യുക്തഃ പൂര്വോക്തവിശേഷണമാതുരം ഹന്തി|

Adhikarana aSmaryAH riShTam (85) · Śloka 85

അശ്മരീ ശൂനവൃഷണം ബദ്ധമൂത്രം രൂജാര്ദിതമ്| |൮൫|

അശ്മരീ ശൂനവൃഷണാദിയുക്തം നരം ഹന്തി|

Adhikarana pramehasya riShTam (85) · Śloka 85

| മേഹസ്തൃഡ്ദാഹപിടികാമാംസകോഥാതിസാരിണമ്||൮൫||

മേഹഃ-പ്രമേഹഃ, തൃഡാദ്യുപദ്രവയുക്തം നരം ഹന്തി|

Adhikarana piTikAyAH riShTam (86-87) · Śloka 87

പിടികാ മര്മഹൃത്പൃഷ്ഠസ്തനാംസഗുദമൂര്ദ്ധഗാഃ| പര്വപാദകരസ്ഥാ വാ മന്ദോത്സാഹം പ്രമേഹിണമ്||൮൬|| സര്വം ച മാംസസങ്കോഥദാഹതൃഷ്ണാമദജ്വരൈഃ| വിസര്പമര്മസംരോധഹിധ്മാശ്വാസഭ്രമക്ലമൈഃ||൮൭||

പിടികാ മര്മാദിഗാ അഥവാ പര്വാദിസ്ഥാ മന്ദോത്സാഹം പ്രമേഹാതുരം ഘ്നന്തി| സര്വം ച നരം മാംസസങ്കോഥാദിഭിഃ ക്ലമാന്തൈര്യുക്തം പിടികാ ഘ്നന്തി|

Adhikarana gulmasya riShTam (88-89) · Śloka 89

ഗുല്മഃ പൃഥുപരീണാഹോ ഘനഃ കൂര്മ ഇവോന്നതഃ| സിരാനദ്ധോ ജ്വരച്ഛര്ദിഹിധ്മാധ്മാനരുജാന്വിതഃ||൮൮|| കാസപീനസഹൃല്ലാസശ്വാസാതീസാരശോഫവാന്| |൮൯|

ഗുല്മഃ പൃഥുപരീണാഹോ യാവച്ഛോഫവാന് ഹന്തി നരമ്|

Adhikarana udarasya riShTam (89-91) · Śloka 91

ഇദാനീമുദരവ്യാധിനിമിത്തം രിഷ്ടമാഹ | വിണ്മൂത്രസങ്ഗ്രഹശ്വാസശോഫഹിധ്മാജ്വരഭ്രമൈഃ||൮൯|| മൂര്ച്ചാച്ചര്ദ്യതിസാരൈശ്ച ജഠരം ഹന്തി ദുര്ബലമ്| ശൂനാക്ഷം കുടിലോപസ്ഥമുപക്ലിന്നതനുത്വചമ്||൯൦|| വിരേചനഹൃതാനാഹമാനഹ്യന്തം പുനഃ പുനഃ| |൯൧|

വിണ്മൂത്രാദിഭിരതീസാരാന്തൈരുപദ്രവൈര്ഹേതുഭൂതൈര്ജഠരം ച കര്തൃഭൂതമാതുരം ഹന്തി| കീദൃശമ് ? ദുര്ബലം-ഹീനബലമ്| തഥാ, ശൂനേ അക്ഷിണീ യസ്യ തമ്| "ബഹുവ്രീഹൌ സക്ഥ്യക്ഷ്ണോഃ" ഇതി ഷച്| [ തഥാ ] കുടില ഉപസ്ഥോ-ബസ്തിമേഢ്രവൃഷണാദിരൂപോ, യസ്യ തമ്| തഥാ, ഉപക്ലിന്നേ ദേഹത്വചൌ യസ്യ തമ്| [ തഥാ, ] വിരേചനേന ഹൃത ആനാഹോ യസ്യ തമപി മുഹുര്മുഹുരാനഹ്യന്തമ്|

Adhikarana pANDurogasya riShTam (91) · Śloka 91

പാണ്ഡുരോഗരിഷ്ടമാഹ | പാണ്ഡുരോഗഃ ശ്വയഥുമാന് പീതാക്ഷിനഖദര്ശനമ്||൯൧||

പാണ്ഡുരോഗഃ ശ്വയഥുയുതഃ പീതാക്ഷിനഖദര്ശനമാതുരം ഹന്തി|

Adhikarana SoPasya riShTam (92-93) · Śloka 93

ശോഫരിഷ്ടം ബ്രൂതേ തന്ദ്രാദാഹാരുചിച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാധ്മാനാതി സാരവാന്| അനേകോപദ്രവയുതഃ പാദാഭ്യാം പ്രസൃതോ നരമ്||൯൨|| നാരീം ശോഫോ മുഖാദ്ധന്തി കുക്ഷിഗുഹ്യാദുഭാവപി| രാജീചിതഃ സ്രവംശ്ഛര്ദി ജ്വരശ്വാസാതി സാരിണമ്||൯൩||

തന്ദ്രാദിയുക്തഃ ശോഫോऽനേകൈരുപദ്രവൈഃ- ജ്വരശ്വാസാദിഭിഃ യുതഃ പാദതഃ പ്രസൃതോ നരം ഹന്തി| മുഖാത്പസൃതഃ ശോഫഃ പൂര്വോക്തവിശേഷണയുക്തോ നാരീം ഹന്തി| കുക്ഷിഗുഹ്യാത്പ്രസൃത ഉഭവപി സ്ത്രീപുംസൌ, ഹന്തി| തഥാ രാജീചിതോ-യഥാസ്വം ദോഷവര്ണാഭീ രേഖാഭിര്വ്യാപ്തഃ, തഥാ സ്രവന്- യഥാദോഷം സ്രുതിം കുര്വന് , ഛര്ദ്യാദിയുതം പുരുഷം ഹന്തി|

Adhikarana jvarAtIsArayoH riShTam (94-96) · Śloka 96

ജ്വരാതിസാരൌ ശോഫാന്തേ ശ്വയഥുര്വാ തയോഃ ക്ഷയേ| ദുര്ബലസ്യ വിശേഷേണ ജായന്തേऽന്തായ ദേഹിനഃ||൯൪|| ശ്വയഥുര്യസ്യ പാദസ്ഥഃ പരിസ്രസ്തേ ച പിണ്ഡികേ| സീദതഃ സക്ഥിനീ ചൈവ തം ഭിഷക് പരിവര്ജയേത്||൯൫|| ആനനം ഹസ്തപാദം ച വിശേഷാദ്യസ്യ ശുഷ്യതഃ| ശൂയേതേ വാ വിനാ ദേഹാത്സ മാസാദ്യാതി പഞ്ചതാമ്||൯൬||

ജ്വരാതിസാരൌ സ്വതന്ത്രസ്യ ശോഫസ്യാന്തേ- അവസാനേ, ജായേതേ| അഥവാ ശ്വയഥുസ്തയോഃ- ജ്വരാതിസാരയോഃ , ക്ഷയേ ജായതേ| ഏവം ജ്വരാതിസാരശോഫാ യസ്യ ശരീരിണോ ജായന്തേ തസ്യ തേऽന്തായ- മൃത്യവേ, ജായന്തേ| ദുര്ബലസ്യ വിശേഷേണന്തായ, ശീഘ്രകാരിത്വാത്| ശ്വയഥുഃ പാദസ്ഥോ യസ്യ പിണ്ഡികേ ച പരിസ്രസ്തേ- സ്ഥാനാച്ച്യുതേ ,സക്ഥിനീ ച സീദതഃ- സാദം ഗച്ഛതഃ , തം- താദൃശം നരം , വൈദ്യോ വര്ജയേത്| മുഖം ഹസ്തചരണം ച യസ്യൈതേ വിശേഷേണ ശുഷ്യതഃ , ദേഹം വിനാ വാ യസ്യ ശൂയേതേ, സ ആതുരോ മാസേന പഞ്ചതാം- പഞ്ചമഹാഭൂതസമത്വം , യാതി|

Adhikarana visarpasya riShTam (97) · Śloka 97

വിസര്പഃ കാസവൈവര്ണ്യജ്വരമൂര്ഛാങ്ഗഭങ്ഗവാന്| ഭ്രമാസ്യശോഫഹൃല്ലാസദേഹസാദാതിസാരവാന്||൯൭||

വിസര്പഃ കാസാദിമാന് ഹന്തി|

Adhikarana kuShTasya riShTam (98) · Śloka 98

കുഷ്ടം വിശീര്യമാണാങ്ഗം രക്തനേത്രം ഹതസ്വരമ്| മന്ദാഗ്നിം ജന്തുഭിര്ജുഷ്ടം ഹന്തി തൃഷ്ണാതിസാരിണമ്||൯൮||

കുഷ്ടം ച കര്തൃ വിശീര്യമാണാങ്ഗാദിയുക്തം നരം ഹന്തി| വിശീര്യമാണാങ്ഗം- കോഥവച്ഛരീരമ്|

Adhikarana vAtavyAdeH riShTam (99) · Śloka 99

വായുഃ സുപ്തത്വചം ഭുഗ്നം കമ്പശോഫരുജാതുരമ്| |൯൯|

വായുഃ സുപ്തത്വഗാദിയുക്തം നരം ഹന്തി|

Adhikarana vAtaraktasya riShTam (99-100) · Śloka 100

| വാതാസ്രം മോഹമൂര്ച്ഛായമദാസ്വപ്നജ്വരാന്വിതമ്||൯൯|| ശിരോഗ്രഹാരുചിശ്വാസസങ്കോചസ്ഫോടകോഥവത്| |൧൦൦|

വാതാസ്രം- വാതരക്തം മോഹാദിയുതം ഹന്തി|

Adhikarana sarvAmayAnAM riShTam (100-101) · Śloka 101

| ശിരോരോഗാരുചിശ്വാസമോഹവിഡ്ഭേദതൃഡ്ഭ്രമൈഃ||൧൦൦|| ഘ്നന്തി സര്വാമയാഃ ക്ഷീണസ്വരധാതുബലാനലമ്| |൧൦൧|

ശിരോരോഗേതി| സര്വേ ച തേ ആമയാശ്ച തേ (ശീരോരോഗദിഭിഃ) ക്ഷീണസ്വരാദികം നരം ഘ്നന്തി|

Adhikarana alpasyApirogasya riShTam (101-102) · Śloka 102

| വാതവ്യാധിരപസ്മാരീ കുഷ്ഠീ രക്ത്യുദരീ ക്ഷയീ||൧൦൧|| ഗുല്മീ മേഹീ ച താന് ക്ഷീണാന് വികാരേऽല്പേऽപി വര്ജയേത്| |൧൦൨|

വാതാഖ്യോ വ്യാദിര്യസ്യ സ നരഃ തഥാऽപസ്മാരവാന് കുഷ്ഠവാന് രക്തപിത്തീ ജഠരീ ക്ഷയവാന് ഗുല്മവാന് പ്രമേഹീ ച, താന്- ഏതാന് പുരുഷാന് , ക്ഷീണാന് സതോऽല്പേऽപി വികാരേ സതി വര്ജയേത്||

Adhikarana Aturasya riShTam (102-103) · Śloka 103

| ബലമാംസക്ഷയസ്തീവ്രോ രോഗവൃദ്ധിരരോചകഃ||൧൦൨|| യസ്യതുരസ്യ ലക്ഷ്യന്തേ ത്രീന് പക്ഷന്ന സ ജീവതി| |൧൦൩|

ബലമാംസയോരത്യന്തം ക്ഷയഃ രോഗസ്യ വൃദ്ധിഃ തഥാऽരോചകഃ ഏതേ യസ്യാതുരസ്യ ലക്ഷ്യന്തേ- ഉപലഭ്യന്തേ, സ ത്രീന് പക്ഷാന്- സാര്ധം മാസം , ന ജീവതി|

Adhikarana vAtAShThIlAyAH riShTam (103-104) · Śloka 104

| വാതാഷ്ഠീലാऽതിസംവൃദ്ധാ തിഷ്ടന്തീ ദാരുണാ ഹൃദി||൧൦൩|| തൃൗഷ്ണയാ നു പരീതസ്യ സദ്യോ മുഷ്ണാതി ജീവിതമ്| |൧൦൪|

വാതാഷ്ഠീലാऽത്യന്തം പ്രവൃദ്ധാ ഹൃദി തിഷ്ഠന്തീ ദാരുണാ- അതിരുക്വരീ , തൃഷായുക്തസ്യ പുംസഃ ശീഘ്രമേവ ജീവിതഹാരിണീ ഭവതി|

Adhikarana vAyoH riShTam (104-108) · Śloka 108

| ശൈഥില്യം പിണ്ഡികേ വായുര്നീത്വാ നാസാം ച ജിഹ്മതാമ്||൧൦൪|| ക്ഷീണാത്യായമ്യ മന്യേ വാ സദ്യോ മുഷ്ണാതി ജീവിതമ്| നാഭീഗുദാന്തരം ഗത്വാ വങ്ക്ഷ്ണൌ വാ സമാശ്രയന്||൧൦൫|| ഗൃഹീത്വാ പായുഹൃദയേ ക്ഷീണദേഹസ്യ വാ ബലീ| മലാന് ബസ്തിശിരോ നാഭിം വിബദ്ധ്യ ജനയന് രുജമ്||൧൦൬|| കുര്വന് വങ്ക്ഷ്ണയോഃ ശൂലം തൃണാം ഭിന്നപുരീഷതാമ്| ശ്വാസം വാ ജനയന് വായുര്ഗൃഹീത്വാ ഗുദവങ്ക്ഷ്ണമ്||൧൦൭|| വിതത്യ പര്ശുകാഗ്രാണി ഗൃഹീത്വോരശ്ച മാരുതഃ| സ്തിമിതസ്യാതതാക്ഷസ്യ സദ്യോ മുഷ്ണാതി ജീവിതമ്||൧൦൮||

വായുഹ് പിണ്ഡികേ ശൈഥില്യം നീത്വാ തഥാ നാസാം ജിഹ്മതാം- കുടിലതാം നീത്വാ തഥാ ക്ഷീണസ്യ നരസ്യ മന്യേ വാ ആയമ്യ ആയാമയിത്വാ ദ്രാഗ് ജീവിതം മുഷ്ണാതി||വായുര്നാഭീഗുദയോരനന്തരം- മധ്യം ഗത്വാ വങ്ക്ഷ്ണൌ വാ സമാശ്രയന് ജീവിതം മുഷ്ണാതി| ബലീ വാ പവനഃ പായും ഹൃദയം ച ഗൃഹീത്വാ അവഷ്ടഭ്യഃ , ക്ഷീണദേഹസ്യ പുംസഃ സദ്യോ മുഷ്ണാതി ജീവിതമ്| വായുര്മലാന് വിബധ്ദ്യ- സന്നിരുധ്ദ്യ , ബസ്തിശിരോനാഭിം ച വിബധ്ദ്യ രുജം ജനയന് സദ്യോ മുഷ്ണാതി ജീവിതമ്| വായുര്വങ്ക്ഷണയോഃ ശൂലം തഥാ തൃഷ്ണാം കുര്വന് ഭിന്നപുറ്രീഷതാം ച വിദധഥവാ ശ്വാസം ജനയന് ഗുദം വങ്ക്ഷണൌ ച ഗൃഹീത്വാ സദ്യോ മുഷ്ണാതി ജീവിതമ്| മാരുതഃ പര്ശുകാനാം- പാര്ശ്വസ്ഥ്നാം , അഗ്രാണി- പ്രാന്താനി , വിതത്യപ്രസ്താര്യ , തഥോരഃ- വക്ഷോ , ഗൃഹീത്വാ സ്തിമിതസ്യ- ആര്ദ്രതാം ഗതസ്യ സഖേദസ്യ നിശ്ചലസ്യ വാ , തഥാ ആതതാക്ഷസ്യ- പ്രസാരിതനേത്രസ്യ , സദ്യോ മുഷ്ണാതി ജീവിതമ്|

Adhikarana mumUrShoH riShTam (109) · Śloka 109

സഹസാ ജ്വരസന്താപസ്തൃഷ്ണാ മൂര്ച്ഛാ ബലക്ഷയഃ| വിശ്ലേഷണം ചസന്ധീനാം മുമൂര്ഷോരുപജായതേ||൧൦൯||

സഹസാ- ഝടിത്യേവ , ജ്വരസന്താപഃ , തഥാ തൃഷ്ണാ മൂര്ച്ഛാ ബലക്ഷയഃ സന്ധിവിശ്ലേഷശ്ച , ഇത്യേതന്മുമൂര്ഷോഃ- സദ്യോ മരിഷ്യതോ ജായതേ|

Adhikarana SleShmajvaropataptasya riShTam (110) · Śloka 110

ഗോസര്ഗേ വദനാദ്യസ്യ സ്വേദഃ പ്രച്യവതേ ഭൃശമ്| ലേപജ്വരോപതപ്തസ്യ ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ്||൧൧൦||

ഗോസര്ഗേ- ഗവാം മോക്ഷകാലേ പ്രത്യൂഷസി , ലേപജ്വരേണ- ശ്ലേഷ്മജ്വരേണോപതപ്തസ്യ യസ്യവദനാത് സ്വേദഃ പ്രച്യവതേ , തസ്യ ദുര്ലഭം ജീവിതമ്| ദുര്ലഭമിതി '' ഈഷദ്ദുഃസുഷു" ഇത്യാദിനാ ഖല്| " ന സുന്ദുര്ഭ്യാം '' ഇതി നുമ്നിഷേധഃ| നനു ,രിഷ്ടാനാം നിശ്ചിതാനാമിഹാഭിധാനപ്രസ്താവാത് കിമിദമനിശ്ചിതമുക്തം ദുര്ലഭമിതി? മൈവമ്| ഏകാന്തിക ഏവാര്ഥോऽയം ഹി ദുര്ലഭശബ്ദഃ| തഥാ ച വാല്മീകിനാ ജഗദേ- " പുത്ര വീക്ഷസ്വ പിതരം സുഹൃഷ്ടം ച കുരു പ്രിയം| ദിര്ലഭം ജീവിതം ഹ്യസ്യ പുനഃ പുത്രോ ഭവിഷ്യതി||" ഇതി| തസ്മാദ്ദുര്ലഭശബ്ദസ്യ നാസ്തി ജീവിതമിത്യേഷ നിശ്ചിത ഏവാര്ഥഃ പ്രസിധ്ദഃ|

Adhikarana masUrikAyAH riShTam (111) · Śloka 111

പ്രവാലഗുലികാഭാസാ യസ്യ ഗാത്രേ മസൂരികാഃ| ഉത്പദ്യാശു വിനശ്യന്തി ന ചിരാത്സ വിനശ്യതി||൧൧൧||

മസൂരികാഃ- മസൂരസംസ്ഥാനാഃ പിടികാഃ പ്രവാലഗുടികാസദൃശാ യസ്യ ശരീര ഉത്പദ്യ ശീഘ്രം വിനശ്യന്തി , സ നരോ ദ്രാഗേവ വിനശ്യതി|

Adhikarana visPoTAnAM riShTam (112) · Śloka 112

മസൂരവിദലപ്രഖ്യാസ്തഥാ വിദൃമസന്നിഭാഃ| അന്തര്വക്രാഃ കിണാഭാശ്ച വിസ്ഫോടാ ദേഹനാശനാഃ||൧൧൨||

മസൂരവിദലാകാരാഃ , തഥാ പ്രവാലസദ്റൃശാഃ , തഥാऽന്തഃ- മധ്യേ , വക്രം- മുഖം , യേഷാം തേ , തഥാ കിണാഭാഃ , ഏതേ ചതുഷ്പ്രകാരാ അപി വിസ്ഫോടാ ദേഹസ്യ നാശനാഃ|

Adhikarana kAmalAyAH riShTam (113) · Śloka 113

കാമലാऽക്ഷ്ണോര്മുഖം പൂര്ണം ശങ്ഖയോര്മുക്തമാംസതാ| സന്ത്രാസശ്ചോഷ്ണതാऽങ്ഗേ ച യസ്യ തം പരിവര്ജയേത്||൧൧൩||

യസ്യാക്ഷ്ണോഃ കാമലാ- പീതാഭാസത്വം ഭവതി , മുഖം പൂര്ണം- സ്വാഭാവികമ്, ശങ്ഖയോര്മുക്തമാംസത്വമ് , സന്ത്രാസഃ , ഉഷ്ണതാ ചാങ്ഗേ ഭവതി , തമാതുരം വര്ജയേത്- അയശഃ പരിഹൃതയേ ന ചികിത്സേത്|

Adhikarana vighRuShTasya riShTam (114) · Śloka 114

അകസ്മാദനുധാവച്ച വിഘൃഷ്ടം ത്വക്സമാശ്രയമ്| ||൧൧൪||

അകസ്മാത്- കാരണം വിനാ , ത്വക്സമാശ്രയം വിഘൃഷ്ടം യസ്യാനുധാവച്ച ലക്ഷ്യതേന് തമപി വൈദ്യോ വര്ജയേത്|

Adhikarana vraNAnAM riShTam (1-116) · Śloka 116

(ചന്ദനോശീരമദിരാകുണപധ്വാങ്ക്ഷഗന്ധയഃ| ശൈവാലകുക്കുടശിഖാകുങ്കുമാലമഷീപ്രഭാഃ||൧|| അന്തര്ദാഹാ നിരൂഷ്മാണഃ പ്രാണനാശകരാ വ്രണാഃ| ) യോ വാതജോ ന ശൂലായ മര്മജശ്ച രുജേ ന യഃ| അചൂര്ണശ്ചൂര്ണകീര്ണാഭോ യത്രാകസ്മാച്ച ദൃശ്യതേ||൧൧൫|| രൂപം ശക്തിധ്വജാദീനാം സര്വാംസ്താന്വര്ജയേദ്വ്രണാന്| |൧൧൬|

യോ വ്രണോ വാതജോ ലിങ്ഗാനുമിതഃ ശൂലായ ന ഭവതി , പിത്തജോ ന ദാഹായ , കഫജശ്ച ന പൂയായ , മര്മജശ്ച ന പീഡായൈ| തഥാ , യസ്മിന് വ്രണേऽചൂര്ണശ്ചൂര്ണേനാകീര്ണാഭഃ- ചൂര്ണവ്യാപ്ത ഇവ ദൃശ്യതേ| തഥാ യസ്മിന് വ്രണേ കാരണം വിനാ- അകസ്മാത് , രൂപം ശക്തിധ്വജാദീനാം ദൃശ്യതേ| ആദിശബ്ദേന ശല്യതോമരാദിപരിഗ്രഃ| താന് സര്വാന് വ്രണാന് വര്ജയേത്|

Adhikarana Bagandarasya riShTam (116) · Śloka 116

| വിണ്മൂത്രമാരുതവഹം കൃമിണം ച ഭഗന്ദരമ്||൧൧൬||

വിണ്മൂത്രമാരുതാ യേന നിഃസരന്തി കൃമിജുഷ്ടശ്ച യഃ തം ച ഭഗന്ദരം വര്ജയേത്| കൃമിണമിതി "പമദിത്വാത്"(`ലോമാദിപാമാദിപിച്ഛാദിഭ്യഃ ശനേലചഃ|') നപ്രത്യയഃ|

Adhikarana jAnuGaTTanAdi riShTam (117) · Śloka 117

ഘട്ടയന് ജാനുനാ ജാനു പാദാവുദ്യമ്യ പാതയന്| യോऽപാസ്യതി മുഹുര്വക്രമാതുരോ ന സ ജീവതി||൧൧൭||

യശ്ചാതുരോ ജാനുനാ ജാനു ഘട്ടയന് തഥാ പാദാവുദ്യമ്യ-ഉത്ക്ഷിപ്യ, പാതയന്- സങ്ക്ഷിപന് , മുഹുര്മുഹുരാത്മീയം വക്രം- മുഖം, അപാസ്യതി-കാരണം വിനാऽന്യത്ര നയതി, സ ന ജീവതി|

Adhikarana Aturasya lakShaNaviSeShAdi (118-120) · Śloka 120

ദന്തൈശ്ഛിന്ദന്നഖാഗ്രാണി തൈശ്ച കേശാംസ്തൃണാനി ച| ഭൂമിം കാഷ്ഠേന വിലിഖന് ലോഷ്ടം ലോഷ്ടേന താഡയന്||൧൧൮|| ഹൃഷ്ടരോമാ സാന്ദ്രമൂത്രഃ ശുഷ്കകാസീ ജ്വരീ ച യഃ| മുഹുര്ഹസന് മുഹുഃക്ഷ്വേഡന് ശയ്യാം പാദേന ഹന്തി യഃ||൧൧൯|| മുഹുശ്ഛിദ്രാണി വിസൃശന്നാതുരോ ന സ ജീവതി| |൧൨൦|

യശ്ചാതുരോ ഹൃഷ്ടരോമാ സാന്ദ്രമൂത്രഃ തഥാ ശുഷ്കകാസീ തഥാ ജ്വരീ , സ ഇദമിദം കുര്വന്ന ജീവതി| കിം തത് ? ഇത്യാഹ- ദന്തൈശ്ഛിന്ദനഖാഗ്രാണി, തഥാ തൈരേവ- ദന്തൈഃ , കേശാംശ്ഛിന്ദന്, തഥാ- തൃണാനി ഛിന്ദന് , തഥാ ഭുവം കാഷ്ഠേന വിലിഖന് , ലോഷ്ടമപരലോഷ്ടേന തഡയന്, മുഹുഃ പുനഃപുനര്ഹസന് ,തഥാ മുഹുഃ ക്ഷ്വേഡന്- ശബ്ദം കുര്വന് , മുഹുഃ ശയ്യാം പാദേന യോ ഹന്തി , തഥാ ഛിദ്രാണി- അപരാധാന് വിമൃശന്- ഘോഷയന്| കേചിദ്വ്യാചക്ഷതേ,- ഛിദ്രാണി-നാസികാദീനി, വിമൃശന്- സംസ്പൃശന്, ഇതി|

Adhikarana muKe tilakAdi lakShaNaviSeShAdi (120-121) · Śloka 121

| മൃത്യവേ സഹസാऽऽര്തസ്യ തിലകവ്യങ്ഗവിപ്ലവഃ||൧൨൦|| മുഖേ, ദന്തനഖേ പുഷ്പം, ജഠരേ വിവിധാഃ സിരാഃ| |൧൨൧|

അര്തസ്യ-ആതുരസ്യ, സഹസാ ജാതോ മുഖേ-വദനേ, തിലകവ്യങ്ഗവിപ്ലവോ മൃത്യവേ-മരണായ| തഥാ, ദന്താശ്ച നഖാശ്ച ദന്തനഖം, തസ്മിന് ദന്തനഖേ, സഹസാ പുഷ്പം ജാതമാതുരസ്യ മൃത്യവേ| തഥാ, ജഠരേ സഹസാ വിവിധാഃ-നാനാവിധാ വര്ണേന സംസ്ഥാനേന ച, സിരാ ജാതാ ആര്തസ്യ മൃത്യവേ-മരണം സൂചയന്തീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana urdhvaSvAsAdi lakShaNaviSeShAdi (121-122) · Śloka 122

| ഊര്ധ്വശ്വാസം ഗതോഷ്മാണം ശൂലോപഹതവങ്ക്ഷണമ്||൧൨൧|| ശര്മ ചാനധിഗച്ഛന്തം ബുദ്ധിമാന് പരിവര്ജയേത്| |൧൨൨|

ഊര്ധ്വശ്വാസാദിമന്തമാതുരം സുമതിവര്ജയേത്-ന ചികിത്സേത്|

Adhikarana vikAravardhanAdi lakShaNaviSeShAdi (122-123) · Śloka 123

| വികാരാ യസ്യ വര്ധന്തേ പ്രകൃതിഃ പരിഹീയതേ||൧൨൨|| സഹസാ സഹസാ തസ്യ മൃത്യുര്ഹരതി ജീവിതമ്| |൧൨൩|

വികാരാഃ-ജ്വരാദയഃ, യസ്യാതുരസ്യാകസ്മാദ്വര്ധന്തേ| പ്രകൃതിഃ-സ്വഭാവഃ, പരിഹീയതേ| യഥാ, ശൂരഃ കാതരഃ സ്യാത്, ദാതാ വാ തൃഷ്ണാവാന്, ഇത്യാദി| അഥവാ, പ്രകൃതിഃ-വാതാദിഃ, തേന വാതപ്രകൃതിഃ പിത്തപ്രകൃതിര്ഭവേത്, ഇത്യാദി| തസ്യ സഹസാ-ശീഘ്രമേവ, ജീവിതം മൃത്യുര്ഹരതി|

Adhikarana auShadhasaMpAdanASakyatvaM (123-124) · Śloka 124

| യമുദ്ദിശ്യാതുരം വൈദ്യഃ സമ്പാദയിതുമൌഷധമ്||൧൨൩|| യതമാനോ ന ശക്നോതി ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ്| |൧൨൪|

യമാതുരമുദ്ദിശ്യ ഭിഷഗ്യതമാന ഔഷധം സമ്പാദയിതും ന ശക്നോതി, തസ്യ ദുര്ലഭം ജീവിതമ്|

Adhikarana yogyauShadhasidhyaBAve aSakyatvaM (124-125) · Śloka 125

| വിജ്ഞാതം ബഹുശഃ സിദ്ധം വിധിവച്ചാവചാരിതമ്||൧൨൪|| ന സിധ്യത്യൌഷധം യസ്യ നാസ്തി തസ്യ ചികിത്സിതമ്| |൧൨൫|

യസ്യാതുരസ്യൌഷധം വിജ്ഞാതം ബഹുശഃ സിദ്ധം വിധാനേന ചോപയുക്തം ന സിധ്യതി, തസ്യ ചികിത്സിതം നാസ്തി|

Adhikarana auShadhAdivarNAderviparyaye aSakyatvaM (125-126) · Śloka 126

| ഭവേദ്യസ്യൌഷധേऽന്നേ വാ കല്പ്യമാനേ വിപര്യയഃ||൧൨൫|| അകസ്മാദ്വര്ണഗന്ധാദേഃ സ്വസ്ഥോऽപി ന സ ജീവതി| |൧൨൬|

യസ്യൌഷധേ-കഷായഘൃതലേഹാദൌ, തഥാऽന്നേ-ഭക്തസൂപാദികേ, വാ കല്പ്യമാനേ വിപര്യയഃ-അന്യഥാസമ്പത്തിര്വര്ണഗന്ധരൂപാദേഃ, അകസ്മാത്-നിമിത്തം വിനാऽപി ഭവേത്, സ സ്വസ്ഥോऽപി ന ജീവതി|

Adhikarana nivAte sendhanajyotyupaSamane aSakyatvaM ,atimAtraBAjanapatane aSakyatvaM (126-127) · Śloka 127

| നിവാതേ സേന്ധനം യസ്യ ജ്യോതിശ്ചാപ്യുപശാമ്യതി||൧൨൬|| ആതുരസ്യ ഗൃഹേ യസ്യ ഭിദ്യന്തേ വാ പതന്തി വാ| അതിമാത്രമമത്രാണി ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ്||൧൨൭||

യസ്യ ചാതുരസ്യ ഗൃഹേ നിവാത ഇന്ധനസഹിതം ജ്യോതിഃ-അഗ്ന്യാദിരൂപം ശാമ്യതി, തസ്യ ദുര്ലഭം ജീവിതമ്| യസ്യ ചാതുരസ്യ ഗൃഹേऽമത്രാണി-ഭാജനാനി, അതിമാത്രം-അത്യന്തം ഭിദ്യന്തേ, അഥവാ പതന്തി, തസ്യ ദുര്ലഭം ജീവിതമ്|

Adhikarana sahasA rogamuktau aSakyatvaM (128) · Śloka 128

യം നരം സഹസാ രോഗോ ദുര്ബലം പരിമുഞ്ചതി| സംശയപ്രാപ്തമാത്രേയോ ജീവിതം തസ്യ മന്യതേ||൧൨൮||

യം നരം ദുര്ബലം സംശയപ്രാപ്തം സന്തം സഹസാ-ഝടിത്യേവ, രോഗോ മുഞ്ചതി തസ്യ നരസ്യാത്രേയോ ജീവിതം സംശയപ്രാപ്തം മന്യതേ-പ്രതിപദ്യതേ|

Adhikarana pRuShTe~api maraNakathananiShedhaH (129) · Śloka 129

കഥയേന്ന ച പൃഷ്ടോऽപി ദുഃശ്രവം മരണം ഭിഷക്| ഗതാസോര്ബന്ധുമിത്രാണാം ന ചേച്ചേത്തം ചികിത്സിതുമ്||൧൨൯||

ഗതാസോര്ബന്ധുമിത്രാണി തേഷാമ്, പ്രകൃതത്വാദ്ഗതാസുസമ്ബന്ധി മരണം ദുഃശ്രവം പൃഷ്ടോऽപി വൈദ്യോ ന കഥയേത്, കിമുതാപൃഷ്ടഃ ? തഥാ ഹി വൈദ്യോക്താദ്ദുഃശ്രവമരണശബ്ദശ്രവണാത് സന്താപ ഉത്പദ്യതേ തത്സുഹൃദാമ്| ഏവം ച ഭിഷജഃ പരോപതാപകരണാത് പാപേന യോഗഃ സ്യാത്| ന ച തം-ഗതാസും, ചികിത്സിതും വൈദ്യ ഇച്ചേത്| തഥാവിധാതുരചികിത്സനാദ്ധി വൈദ്യസ്യായശഃസംയോഗഃ സ്യാത്| ഗതാസോരിതി ഭാവിനിഭൂതവദുപചാരാദ്ഭവിഷ്യതി ക്തോ വൈദ്യഃ| യഥാ-"വൃഷ്ടോ ദേവഃ സമ്പന്നാഃ ശാലയഃ" ഇതി|

Adhikarana yamadUtAdiBirauShadhavIryanASaH (130) · Śloka 130

ചികിത്സാനൈഷ്ഫല്യാച്ച തം നോപക്രമേദിതി പ്രതിപാദയന്നാഹ യമദൂതപിശാചാദ്യൈയത്പരാസുരുപാസ്യതേ| ഘ്നദ്ഭിരൌഷധവീര്യാണി തസ്മാത്തം പരിവര്ജയേത്||൧൩൦||

യമദൂതപിശാചരക്ഷഃപ്രഭൃതിഭിഃ, യത്-യസ്മാത്, പരാസുഃ ഗതാസുഃ, ഉപാസ്യതേ-സേവ്യതേ| കിമ്ഭൂതൈഃ ? ഔഷധാനാം-രസായനാദീനാം, വീര്യാണി-ശക്തിഃ, ഘ്നദ്ഭിഃ-യഥായഥം വ്യാധിപ്രശമനസാമര്ഥ്യമന്യഥാ കുര്വദ്ഭിഃ| തസ്മാത്തം പരിവര്ജയേത്|

Adhikarana riShTaj~jAnAvaSyakatA (131) · Śloka 131

ആയുര്വേദഫലം കൃത്സ്നം യദായുര്ജ്ഞേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്| രിഷ്ടജ്ഞാനാദൃതസ്തസ്മാത്സര്വദൈവ ഭവേദ്ഭിഷക്||൧൩൧||

യത്-യസ്മാത്, ആയുര്ജ്ഞേ-ആയുര്വേദവിദി വൈദ്യേ, ആയുര്വേദഫലം സകലം പ്രതിഷ്ഠിതമ്| തസ്മാദ്രിഷ്ടാജ്ഞാനാദൃതോ ഭിഷഗ്ഭവേത്| ആയുര്വേദസ്യ ഹ്യേതത്ഫലമ്,-യദായുഷഃ പരിജ്ഞാനം പരിപാലനം ച| തച്ചോഭയം രിഷ്ടജ്ഞാനാജ്ജായതേ, തസ്മാദത്രാദരഃ കാര്യഃ|

Adhikarana viShamaparihAriNAM maraNam (5) · Śloka 5

മരണം പ്രാണിനാം ദൃഷ്ടമായുഃപുണ്യോഭക്ഷയാത്| തയോരപ്യക്ഷയാദ്ദൃഷ്ടം വിഷമാപരിഹാരിണാമ്||൧൩൨|| ഇതി ശ്രീ വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്ബാഗ്ഭാടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേ വികൃതിവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||

ആയുശ്ച പുണ്യം ചോഭയം ച, പ്രകൃതത്വാദായുഃപുണ്യയോരുഭയോസ്തേഷാമായുഃപുണ്യോഭയാനാം ക്ഷയ ആയുഃപുണ്യോഭയക്ഷയഃ, തസ്മാദായുഃപുണ്യോഭക്ഷയാത് മരണം പ്രാണിനാം-ശരീരിണാം, ദൃഷ്ടം-ഉപലബ്ധം, മുനീന്ദ്രൈഃ| തത്ര സര്വോപകരണസമ്പന്നാമപി സമ്യഗ്വാഹ്യമാനരഥവദുപഭോഗവശേന യഥോചിതപ്രമാണായുഃക്ഷയാദ്യന്മരണം ജായതേ, തദായുഃകക്ഷയാദിതി ബോധ്യമ്| ജ്യോതിഃശാസ്ത്രവിദ്ഭിര്ജാതകപരികല്പിതനിയതായുഷാമന്യേഷാം ച യദാഹാരാദ്യഭാവേന മരണം, തത്പുണ്യക്ഷയാദ്ബോധ്യമ്| യത്രായുഃക്ഷയോ യഥാവല്ലക്ഷിതോ ദൃശ്യതേ, തഥൈവ ച പുണ്യക്ഷയഃ, തദുഭയക്ഷയാന്മരണം ബോധ്യമ്| ന ചൈതദേവ ഹേതുത്രയമായുഃപുണ്യോഭയക്ഷയലക്ഷണം ശരീരിണാം മരണേ കാരണമ്| കിന്തര്ഹി ? അന്യദപി വിദ്യത ഇത്യാഹ-തയോരിത്യാദി| നനു, ആയുഃപുണ്യോഭയക്ഷയാത്മകം ലക്ഷണത്രിതയം പ്രകൃതമ്| തതശ്ച തേഷാമിതി നിര്ദേശഃ പ്രാപ്തഃ| നൈതദേവമ്| ഇഹ ഹ്യായുഃപുണ്യയോരേവ പരാമര്ശഃ സര്വനാമ്നായുക്തോ ന തു തൃതീയസ്യ ഹേതോഃ, തദാത്മകത്വാദുഭയസ്യ| അതഃ 'തയോരപ്യക്ഷയാത്' ഇതി യുക്തോ ദ്വയോര്നിദേശഃ| തയോഃ-ആയുഃപുണ്യയോഃ, അഹാനിതോऽപി മരണം ദൃഷ്ടമ്| യസ്മാദ്ദീര്ഘായുഷോപേതാനാം തഥാ പുണ്യവത്ത്വലക്ഷണം യത്സര്വോപകരണത്വം തത്സമ്പന്നാനാമസേവ്യോദ്ഭൂതമ്| വിഷമംചണ്ഡമാതങ്ഗുതുരങ്ഗഗോമഹിഷദുര്ഗന്ധവേഗശ്വഭ്രപ്രപാതകേസരീസരീസൃപാദിസേവനം, ന തത്പരിഹരന്ത്യേവം ശീലം യേഷാം തേ വിഷമാപരിഹാരിണഃ, തേഷാം യന്മരണം തദ്വിഷമാപരിഹരണാദ്ഭവതി| യദ്യപ്യായുഃക്ഷയാദേവ സര്വം മരണമ്, തഥാऽപി പുണ്യക്ഷയവിഷമാപരിഹരണാഭ്യാമായുഃക്ഷയസ്യൈവ കാരണഭൂതത്വാദേവമുക്തമ്| തദേവം വിദ്യമാനായുഷ്ട്വേ തഥാ സര്വോപകരണസമ്പന്നത്വേ വിഷമമപരിഹരതാം യന്മരണം തദ്വിഷമാപരിഹാരിണാം ബോധ്യമ്| ബാഹ്യവാഹകദോഷാദികാരണരഥവിനാശസദൃശമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേ വികൃതിവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൫||

Adhikarana athA~ggaviBAgo nAma pa~jcamo~adhyAyaH---pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോऽങ്ഗവിഭാഗം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

സമ്പ്രസൂതേ ഗര്ഭേऽങ്ഗാസ്ഥിസിരാമര്മപരിജ്ഞാനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ| തത്രാശ്രയത്വാദങ്ഗവിഭാഗഃ പ്രഥമമുച്യതേ കാരണോപചാരാദധ്യായസ്യ നാമ|| ൧||

Adhikarana a~gga-pratya~ggAni (2) · Śloka 2

സകലമപി ശരീരമങ്ഗമിത്യുച്യതേ| തത്ര പുനഃ ഷഡങ്ഗമ്| ശിരേऽന്തരാധിര്ദ്വൌ ബാഹൂ സക്ഥിനീ ച| നേത്രനാഭിപാണിപാദാ- ദീനി ത്വസ്യ പ്രത്യങ്ഗാനി||൨||

അങ്ഗം ശരീരമ്| തസ്യ ഷട് ശിരഃപ്രഭൃതീന്യങ്ഗാന്യവയവാഃ| അന്തരാധിഃ ആജത്രോരാകടേഃ| പ്രത്യങ്ഗമവയവസ്യാപ്യവയവഃ| നേത്രകര്ണാദീനി ശിരസഃ| നാഭിഹൃദയാദീന്യന്തരാധേഃ| പ്രാണിസ്കന്ധാദീനി ബാഹ്വോഃ| പാദജങ്ഘാദീനി സക്ഥ്നോഃ|| ൨||

Adhikarana mahABUteByo~a~gganirvRuttiH (3) · Śloka 3

മഹാഗുണമയേഭ്യശ്ച ഖപവനതേജോജലഭൂമ്യാഖ്യേഭ്യോ മഹാഭൂതേഭ്യശ്ചേതനാധിഷ്ഠിതേഭ്യോऽഭിനിര്വൃത്തിരങ്ഗസ്യ||൩||

തസ്യ ചാങ്ഗസ്യ ഖാദിഭ്യോ മഹാഭൂതേഭ്യോऽഭിനിര്വൃത്തിഃ| കിമ്ഭൂതേഭ്യശ്ചേതനേനാത്മനാऽധിഷ്ഠിതേഭ്യഃ| താനി ച കിമ്ഭൂതാനി? മഹാഗുണമയാനി| സത്ത്വാദയ ഏവ ഭൂതഭാവേന പരിണതാ ആത്മാധിഷ്ഠിതാശ്ച|| ൩|| തസ്യ ചാങ്ഗസ്യ ഖാദിഭ്യോ മഹാഭൂതേഭ്യോऽഭിനിര്വൃത്തിഃ| കിമ്ഭൂതേഭ്യശ്ചേതനേനാത്മനാऽധിഷ്ഠിതേഭ്യഃ| താനി ച കിമ്ഭൂതാനി? മഹാഗുണമയാനി| സത്ത്വാദയ ഏവ ഭൂതഭാവേന പരിണതാ ആത്മാധിഷ്ഠിതാശ്ച|| ൩||

Adhikarana prANinAM sArupyAsArUpya- tvasya kAraNam (4) · Śloka 4

ഭൂതാനാമേവ ച ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടവിവിധകര്മവശാദനേകരൂപാത് സന്നിവേശഷദാകൃതിപ്രമാണസ്നേഹദീപ്തിസ്വരാദീനാം സാരുപ്യമസാരൂപ്യം വാ സൂക്ഷ്മസ്ഥൂലതാരതമ്യഭേദഭിന്നമതിബഹുപ്രകാരം നിഷ്പദ്യതേ||൪||

തത്ര ശരീരേ തഥാ തേഷാമേവ മഹാഭൂതാനാം സന്നിവേശവിശേഷാത് പ്രകൃതിപ്രമാണാദീനാം സാദ്രുശ്യമസാദൃശ്യം ച ബഹുപ്രകാരം നിഷ്പദ്യതേ| കിമ്ഭൂതാത് സന്നിവേശവിശേഷാത് ? ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടനാനാവിധകര്മവശേനാനേകരൂപാത്| ദൃഷ്ടം കര്മ മാതൃപിതൃഭ്യാം സ്നേഹകൃതമാഹാരാദി| അദൃഷ്ടമന്യജന്മകൃതമ്| ശരീരാണാം കിമ്ഭൂതം സാരൂപ്യമസാരൂപ്യഞ്ചാഹ-സൂക്ഷ്മാദിതാരതമ്യഭേദഭിന്നമത ഏവ ച ബഹുപ്രകാരമ്|| ൪||

Adhikarana AkAshalakShaNam (5) · Śloka 5

തത്ര സത്ത്ബഹുലമാകശമ്||൫||

തത്രേത്യാദിനാ പ്രത്യേകമപി മഹാഭൂതസ്യ ത്രിഗുണത്വേ വിശേഷകഥനമ്|

Adhikarana vAyorlakShaNam (1) · Śloka 1

രജോബഹുലോ വായുഃ|൧|

അഗ്നിലക്ഷണമ്

Adhikarana jalalakShaNam (1) · Śloka 1

സത്ത്വതമോബഹുലമമ്ബു|൧|

പൃഥിവ്യാ ലക്ഷണമ്

Adhikarana pRuthivyA lakShaNam (1) · Śloka 1

തമോബഹുലാ ഭൂഃ||൧||

Adhikarana AkAshAdInAM li~ggAni (6) · Śloka 6

തേഷാമപ്രതിഘാതശ്ചലത്വമൌഷ്ണ്യം ദ്രവതാ കാഠിന്യമിതി ക്രമാ- ല്ലിങ്ഗാനി||൬||

തേഷാം മഹാഭൂതാനാം പഞ്ചാനാം സദ്ഭാവേ അപ്രതിഘാതാദിക്രമേണ ലിങ്ഗമ്|

Adhikarana AkAshAdInAM visheShAdhiShThAnam (7) · Śloka 7

വിശേഷതശ്ച ശ്രോത്രാദിഷ്വിന്ദ്രിയേഷ്വവസ്ഥാനമ്||൭||

തേഷാം ച മഹാഭൂതാനാം ശബ്ദാദിഭിര്ഗുണൈഃ ക്രമേണൈവ ഏകൈകപ്രവൃദ്ധൈരന്വയഃ| തേന ശബ്ദഗുണമാകാശമ്| ശബ്ദസ്പര്ശഗുണഃ പവനഃ| ശബ്ദസ്പര്ശരുപഗുണം തേജഃ| ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗുണം ജലമ്| ശബ്ദാദിപഞ്ചഗുണാ പൃഥിവീ|| ൭||

Adhikarana AkAshAdInAM guNAH (8) · Śloka 8

ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധൈരേകൈകപ്രവൃദ്ധൈരന്വയഃ||൮||

തേഷാം ച മഹാഭൂതാനാം ശബ്ദാദിഭിര്ഗുണൈഃ ക്രമേണൈവ ഏകൈകപ്രവൃദ്ധൈരന്വയഃ| തേന ശബ്ദഗുണമാകാശമ്| ശബ്ദസ്പര്ശഗുണഃ പവനഃ| ശബ്ദസ്പര്ശരൂപഗുണം തേജഃ| ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗുണം ജലമ്| ശബ്ദാദിപഞ്ചഗുണാ പൃഥിവീ|| ൮|

Adhikarana AkAshajA BAvAH (9) · Śloka 9

തത്രാऽऽകാശജാനി ശ്രോത്രം ശബ്ദഃ സര്വസ്ത്രോതാംസി വിവിക്തതാ||൯||

തത്ര ശരീര ആകാശജാനി ശ്രോത്രാദീനി| ശ്രോത്രമിന്ദ്രിയമ്| തഥാ ശബ്ദഃ| ആകാശഭാവാച്ഛബ്ദഭാവഃ| വിവിക്തതാ ശാരീരാണാം ഭാവാനാം വിഭാഗഃ|| ൯||

Adhikarana vAyavIyA BAvAH (10) · Śloka 10

വായവീയാനി സ്പര്ശനം സ്പര്ശഃ പ്രശ്വാസോച്ഛ്വാസാദിപരിസ്പന്ദനാനി ലാഘവം ച||൧൦||

വായവീയാനി സ്പര്ശനാദീനി| സ്പര്ശനമിന്ദ്രിയമ്| സ്പര്ശോऽന്യസ്പര്ശനവിഷയഃ| ഏവം രൂപാദീനാമപി വാച്യമ്|| ൧൦||

Adhikarana AgneyA BAvAH (11) · Śloka 11

ആഗ്നേയാനി ദര്ശനം രൂപം പിത്തമൂഷ്മാ പക്തിഃ സന്താപോ മേധാ വര്ണോ ഭാസ്തേജഃ ശൌര്യ്യഞ്ച||൧൧||

ആഗ്നേയാനി ദര്ശനാദീനി| ദര്ശനം ചക്ഷുരിന്ദ്രിയമ്| പിത്തം ദോഷഃ| ഉഷ്മാ അഗ്നിഃ| പക്തിസ്തത്ക്രിയാ| ഭാ കാന്തിഃ| തേജഃ പ്രസിദ്ധമ്|

Adhikarana AmBasA BAvAH (12) · Śloka 12

ആമ്ഭസാനി രസനം രസഃ സ്വേദക്ലേദവസാऽസൃകശുക്രമൂത്രാദിദ്രവസമൂഹഃ ശൈത്യം സ്നേഹശ്ച||൧൨||

ആമ്ഭസാനി ദേഹേ രസനാദയഃ| ഏകോ രസശബ്ദോ രസവിഷയത്വജ്ഞാപനാര്ഥഃ| ദ്വിതീയോ ധാതുവിശേഷഗ്രഹണാര്ഥഃ|| ൧൨||

Adhikarana pArthIvA BAvAH (13) · Śloka 13

പാര്ഥീവാനി ഘ്രാണം ഗന്ധഃ കേശനഖാസ്ഥ്യാദിമൂര്തസമൂഹോ ധൈര്യ്യസ്ഥൈര്യ്യഞ്ച||൧൩||

പാര്ഥിവാനി ഘ്രാണാദീനി| ഇതി ദേഹേ പഞ്ചമഹാഭൂതകാര്യേ ചേതനശ്ചാപ്യായാത്യവഹിതമനസാപി പരീക്ഷ്യമാണോ ന കിഞ്ചില്ലഭ്യതേ|| ൧൩||

Adhikarana mAtRujAH BAvAH (14) · Śloka 14

തേശു മാതൃജാനി മൃദൂനി ത്വഗ്രക്തമാംസമേദോമജ്ജനാഭിഹൃദയാമാശയഗര്ഭാശയയകൃത്പ്ലീഹാക്ലോമാന്ത്രഗുദാദീനി||൧൪||

മാതൃജാനീതി തേഷു ച മഹാഭൂതകാര്യേഷു മധ്യേ കിഞ്ചിദ്ഗര്ഭസ്യ മാതൃജമ്| കിഞ്ചിത് പിതൃജമ്| കിഞ്ചിച്ചേതനജമ്| ചേതന ആത്മാ| തതഃ സംക്രാന്തമിത്യര്ഥഃ| ത്വഗാദീന്യന്യാനി മൃദൂനി ഗര്ഭസ്യ മാതൃജാനി വിദ്യാത്| ഗര്ഭാശയഃ സ്ത്രീഗര്ഭസ്യൈവ|| ൧൪||

Adhikarana pitRujAH BAvAH (15) · Śloka 15

പിതൃജാനി സ്ഥിരാണി കേശനഖാസ്ഥിശുക്രസിരാസ്നായ്വാദീനി||൧൫||

കേശാദീന്യന്യാനി ച സ്ഥിരാണി പിതൃജാനി|| ൧൫||

Adhikarana AtmajAH BAvAH (16) · Śloka 16

ആത്മജാനി നാനായോനിഷൂത്പിത്തിര്മനശ്ചേതനേന്ദ്രിയാണി പ്രാണാപാനൌ ധാരണമാകൃതിസ്വരവര്ണവിശേഷാഃ കാമക്രോധലോഭഭയഹര്ഷധര്മശീലതാസ്മൃതിബുദ്ധീച്ഛാദ്വേഷപ്രയത്നാഹങ്കാരസുഖദുഃഖായുരാത്മജ്ഞാനാനി ച||൧൬||

ആത്മജാനി പുനര്നാനാവിധയോന്യുത്പത്യാദീനി| ആത്മനാ ഹ്യവദാതാനവദാതകര്മകാരണഭൂതേന യോനിഷു മൃഗസരീസൃപാദിഷൂത്പദ്യതേ; അതഃ സംസ്കാരേണ നിഃശ്രേയസായ| തഥാ മനഃ ആത്മജമ്| തദ്ധി ന കുതശ്ചിദാഗച്ഛത്യാത്മനാ നിത്യസമ്ബന്ധിത്വാത്| ഇന്ദ്രിയാണി ത്വാത്മകൃതാന്യേവ| ചേതനേന്ദ്രിയാണി പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ശ്രോത്രാദീനി| പ്രാണാപാനൌ ചാത്മജൌ| താഭ്യാമേവ ഹ്യാത്മകാരണാഭ്യാം ജീവ്യതേ| സാധാരണമവയവാനാം ധാരണമുത്സാഹേന ദേഹാവഷ്ടമ്ഭഃ| ആകൃത്യാദീനാം നാനാവിധാ വിശേഷാഃ ആകൃതിഃ സംസ്ഥാനമ്| തസ്യാം ഹി ഭൂതാനി സമവായികാരണമ്| ആത്മാ ത്വസമവായികാരണമ്| കാമാദയഃ സര്വ ഏവ വിജ്ഞാനധര്മാ ആത്മഭവാഃ| തഥാ സുഖാദയോऽപ്യാത്മനഃ കര്മഫലത്വാത്|| ൧൬||

Adhikarana sAtmyajA BAvAH (17) · Śloka 17

സാത്മ്യജാന്യായുരാരോഗ്യമനാലാസ്യലോലുപത്വമിന്ദ്രിയപ്രസാദസ്വരവര്ണൌജഃ സമ്പത്പ്രശസ്തതാ പ്രഹര്ഷഭൂയസ്ത്വം മേധാബലം ച||൧൭||

സാത്മ്യജാനി യാനി ദേഹിനോ ഗര്ഭാത് പ്രഭൃതി സാത്മ്യസേവിന ഏവ ഭവന്തി| സ്വരാദീനാം സമ്പത്പരിപൂര്ണത്വമ്| പ്രശസ്തതാ പ്രശസ്യത്വമ്|| ൧൭||

Adhikarana rasajA BAvAH (18) · Śloka 18

രസജാനി കൃത്സ്നസ്യ ദേഹസ്യ സമ്ഭവോ വൃത്തിര്വൃദ്ധിസ്തൃപ്തിരലൌല്യം പുഷ്ടിരുത്സാഹശ്ച||൧൮||

രസജാനി യാനി രസേഭ്യഃ പരിണതേഭ്യഃ സമ്പദ്യന്തേ| ദേഹസ്യ സമ്ഭവോ മാതൃജഠരേ| വൃത്തിര്വൃദ്ധിസ്തത്രൈവ| ജാതസ്യ ച|| ൧൮||

Adhikarana shuddhasattvajA BAvAH (19) · Śloka 19

ശുദ്ധസത്ത്വജാനി ശൌചമാസ്തികത്വം, കൃതജ്ഞതാ, ദാക്ഷിണ്യം, വ്യവസായഃ, ശൌര്യ്യം, ഗാമ്ഭിര്യം ബുദ്ധിര്മേധാ, സ്മൃതിഃ ശുക്ലവര്ത്മരുചിര്ഭക്തിരഭിഷങ്ഗാഭാവസ്തമോഗുണോ വിപര്യയശ്ച||൧൯||

ശുദ്ധസത്ത്വജാനി യാനി ച വസ്തൂനി രജസ്തമോഭ്യാമനപഹതേന ശുദ്ധേന സത്ത്വേന ഭവന്തി| അസ്തി പരലോക ഇതി വിജ്ഞാനം യസ്യാऽസാവാസ്തികസ്തസ്യ ഭാവഃ ആസ്തികത്വമ്| ബുദ്ധിര്ഗ്രഹണശക്തിഃ| മേധാ പ്രജ്ഞാ| ഭക്തിര്ദേവതാദി വിഷയേ| അഭിഷങ്ഗഃ സമ്പരിത്യാഗാശക്തതാ തസ്യാऽഭാവഃ ക്രോധാദ്യനഭിഭവ ഇതി യാവത്| തമോഗുണാനാം വക്ഷ്യമാണാനാമജ്ഞാനവിഷാദാദീനാം വൈപരീത്യമിതി സത്ത്വജാനി|| ൧൯||

Adhikarana rAjasA BAvAH (20) · Śloka 20

രാജസാനി ദുരുപചാരതാऽനാര്യം ശൌര്യ്യം മാത്സര്യമമിത- ഭാഷിത്വമഹങ്കാരോ ലോലുപത്വം ദമ്ഭോ മാനഃ ക്രോധോ ഹര്ഷഃ കാമശ്ച||൨൦||

രാജസാനി താമസാനി ച രജസ്തമോഭ്യാമുപഹതേന സത്ത്വേനൈവ ഭവന്തി| ദുരുപചാരഃ യസ്യ പരിചാരകാദിഭിര്ദുഃഖേന ചിത്തം ഗ്രഹീതും പാര്യ്യതേ തസ്യ ഭാവഃ| അനാര്യം ശൌര്യം വിഷയകാലാദിനാ അനുചിതമ്| ഉചിതം ശൌര്യ്യം സാത്ത്വികത്വമേവ| ലോലുപോ വിഷയകൌതുകീ തസ്യ ഭാവഃ|

Adhikarana tAmasA BAvAH (21) · Śloka 21

താമസാന്യജ്ഞാനം വിഷാദഃ പ്രമാദോ നിദ്രാऽऽലസ്യം ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ ശോകോ മാത്സര്യം വിപ്രതിപത്തിഃ പരാതിസന്ധാനം സത്ത്വഗുണ വൈപരീത്യം ച||൨൧||

അജ്ഞാനാദീനി താമസാനി| അജ്ഞാനം മിഥ്യാജ്ഞാനമ്| വിപ്രതിപത്തിര്വിരോധോऽന്യേന| പരാതിസന്ധാനം പരപക്ഷപ്രതിബന്ധഃ| സത്ത്വജാനാം ശൌചാസ്തികത്വാദീനാം വൈപരീത്യമ്|| ൨൧||

Adhikarana manasaH upaplavau dehasya BUtAtmakatABisandhishca (22) · Śloka 22

തത്ര സത്ത്വം മനസ്തസ്യോപപ്ലവോ രജസ്തമശ്ച ഇത്യേവമ്ഭൂതാത്മകം ദേഹമാഹുഃ||൨൨||

സത്ത്വം കിമുച്യത ഇത്യാഹ-തത്രേത്യാദി| സത്ത്വം മനഃ ഇതി പര്യ്യായൌ| തസ്യ സത്ത്വസ്യ രജസ്തമശ്ചോപപ്ലവൌ| ഇത്യനേന പ്രകാരേണ പൃഥിവ്യാദിവികാരസമുദായാത്മകം ദേഹമാഹുരാചാര്യ്യാഃ| തേനൈതത് സ്ഥിതമസ്മിന് ദര്ശനേ-ആത്മാ നിത്യഃ അവികാരഃ ന ജായതേ ന ച വിനശ്യതി| സത്ത്വാദിസംയോഗാത്തു ജാതാദിവ്യപദേശം ലഭതേ| സംയോഗശ്ച തസ്യാവിദ്യാസ്വഭാവകൃതഃ| അവിദ്യാക്ഷയാധ്യവലീനേ സംയോഗേ ശുദ്ധഃ സന് മുക്ത ഇത്യുച്യതേ| ഏകേന ഹ്യന്വയിനാ കര്ത്രാ വിനാ ബാലത്വാദീനാം സ്മൃത്യാദിനാ ഫലാഭിസന്ധാനേന കാര്യ്യാऽപ്രവൃത്തേര്ദേഹാദികാര്യ്യസ്യ ച സമ്ഭവഃ| സ ച സ്വതന്ത്രോऽപ്യാത്മനൈവ തത്കര്മ കരോതി| യസ്യ ബന്ധോ വാ മോക്ഷോ വാ ഫലമശ്നുതേ, തസ്യ ച സ്വകര്മണ ഏവ കരണാത് കാരണാത് സംയോഗസ്തദ്വിനാശൌ ബന്ധമോക്ഷൌ| ന ഹ്യാത്മനാ കര്ത്രാ വിനാ ശരീരസ്യ സമ്ഭവഃ| തഥാ ച ഭഗവാന് ചരകഃ:- മൃദ്ദണ്ഡചക്രൈശ്ച കൃതം കുമ്ഭകാരാദൃതേ ഘടമ്| കൃതം മൃത്തൃണകാഷ്ഠൈശ്ച ഗൃഹകാരാദ്വിനാ ഗൃഹമ്| യോ വദേത്സ വദേദ്ദേഹം സമ്ഭൂയകരണൈഃ കൃതമ്| ഇതി| തസ്മാദാത്മാ ചേതനഃ കാരണം നിത്യഃ| അചേതനാനി തു മഹാഭൂതാനി അനിത്യാനി പ്രതിക്ഷണപ്രധ്വംസീനി| തേഷാം ഹി നിത്യത്വേ ഭാവാനാം വൃദ്ധ്യാദ്യസമ്ഭവഃ| ന ഹി തദേകം വസ്തു തഥാ ചാന്യഥാ ച ഭവിതുമര്ഹതി| ദൃശ്യതേ ച| തസ്മാദനിത്യാനി ഭൂതാനി| തദധിഷ്ഠിതാനി പുരുഷാഖ്യാം ലഭന്തേ| ഏവമാത്മനോऽനാദിഃ സംയോഗഃ പുരുഷസംയോഗിഭിരന്യോന്യസാപേക്ഷൈര്ഭവതി| തസ്മാത് സ്ഥിതമേവമ്ഭൂതാത്മകം ദേഹമാഹുരിതി|

Adhikarana dehasya praviBAgaH (23) · Śloka 23

തസ്യ പുനഃ പ്രവിഭാഗഃ-ത്വചഃ കലാ ദോഷാ ധാതവോ മലാ ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി തദധിഷ്ഠിതാനി കര്മേന്ദ്രിയാണ്യതീന്ദ്രിയമാശയാഃ പ്രാണായതനാനി കണ്ഡരാജാലാനി കൂര്ചാരജ്ജ്വസ്സീവന്യോऽസ്ഥിസങ്ഘാതാഃ സീമന്താ അസ്ഥീന്യസ്ഥിസന്ധയഃ സ്നായൂനി പേശ്യഃ സിരാ ധമന്യഃ സ്രോതാംസ്യൂഷ്മാണോ മര്മണി കേശശ്മശ്രുലോമാനി പ്രകൃതിവികൃതിഭേദാശ്ച||൨൩||

സ ച ദേഹസ്ത്വഗാദിഭിരപോദ്ധാരേണ പ്രവിഭജ്യതേ| സുബോധമ്|| ൨൩||

Adhikarana tvacolakShaNaM sa~gKyA ca (24) · Śloka 24

തത്രാऽസൃജഃ പച്യമാനസ്യ ക്ഷീരസ്യേവ സന്താനികാഃ ഷട് ത്വചോ ഭവന്തി||൨൪||

തത്ര ദേഹേ ഷട് ത്വചോ രക്താത് സ്വോഷ്മണാ പച്യമാനാത്ക്ഷീരജാലികാവത് ഭവന്തി| താസ്തു കദലീദലവദന്തരേ ക്രമേണ വര്തന്തേ| താസാം ത്വചാം പ്രസാദാദ്രക്തസ്യ പ്രസാദഃ| ത്വചോ ഹി രക്തസ്യ പ്രസന്നതാം ജനയന്തി| ഘനീഭാവസ്യാല്പീഭാവാപാദനാച്ച|| ൨൪||

Adhikarana tvakprasAdaphalam (25) · Śloka 25

ത്വക്പ്രസാദാദ്രക്തസ്യ പ്രസാദഃ| ഉദകധരാ ത്വക് താസാമുദകധരാ ചാദ്യാ||൨൫||

താസാം പ്രഥമാ ദേഹ ഉദകം വിഭര്തി യേന ബഹിരാര്ദ്രത്വാഭാവഃ|| ൨൫||

Adhikarana asRugdharA tvak (26) · Śloka 26

ദ്വിതീയാऽസൃഗ്ധരാ||൨൬||

ദ്വിതീയയാ രുദ്ധന്ത്വസ്രമ്| തേന രക്തം ന ബഹിഃ സ്യന്ദതേ| സാऽസൃഗ്ധരാ നാമ ഇത്യാദി സുബോധമ്|| ൨൬||

Adhikarana sidhmakilAsAdhiShThAnA tvak (27) · Śloka 27

തൃതീയാ സിധ്മകിലാസാധിഷ്ഠാനാ||൨൭||

യദാശ്രിത്യ യസ്യ ഭാവസ്തസ്യ തദധിഷ്ഠാനമ്| സിധ്മ കുഷ്ഠവിശേഷഃ| കിലാസം ശ്വിത്രമ്|| ൨൭||

Adhikarana sarvakuShThAdhiShThAnA tvak (28) · Śloka 28

പഞ്ചമീ പുനരലജീവിദ്രധ്യധിഷ്ഠാനാ| പ്രാണധരാ ത്വക് ഷഷ്ഠീ തു പ്രാണധര| യസ്യാം ഛിന്നായാം താമ്യത്യന്ധമിവ ച തമഃ പ്രവിശതി യാം ചാധിഷ്ഠായാരൂംഷി ജായന്തേ| പര്വസു കൃഷ്ണരക്താനി സ്ഥൂലമൂലാനി ദുശ്ചികിത്സ്യതമാനി||൨൮||

ഷഷ്ഠീ സര്വസാമന്തര്മാംസലഗ്നാ| സാ പ്രാണാനന്തരവരുദ്ധ്യാऽവതത്യാവതിഷ്ഠതി| തദധിഷ്ഠാനാനി ഹി വിശേഷേണ കൃഷ്ണരക്താന്യരൂംഷി|

Adhikarana matAntareNa tvacAM saptavidhatvam (29) · Śloka 29

അന്യേ സപ്ത ത്വചോ വദന്തി| ഭാസിനീ ത്വക് തത്ര പ്രഥമാ ഭാസിനീ നാമ യാ വര്ണാനാമവഭാസിനീ ഖാദീനാം ച പഞ്ചാനാം ഛായാനാം സാ വ്രീഹേരഷ്ടാദശഭാഗപ്രമാണാ||൨൯||

അന്യേ ത്വാചാര്യ്യാ ഭാസിന്യാദിഭേദേന സപ്തസംജ്ഞാസ്ത്വചോ വദന്തി| സുബോധമ്| പഞ്ച ഛായാ വക്ഷ്യമാണാഃ|| ൨൯||

Adhikarana lohinI tvak (1) · Śloka 1

ദ്വിതീയാ ലോഹിനീ നാമ ഷോഡശഭാഗപ്രമാണാ|൧|

Adhikarana shvetA tvak (1) · Śloka 1

തൃതീയാ ശ്വേതാ നാമ ദ്വാദശഭാഗപ്രമാണാ|൧|

Adhikarana tAmrA tvak (1) · Śloka 1

ചതുര്ഥീ താമ്രാ നാമാऽഷ്ടഭാഗപ്രമാണാ|൧|

Adhikarana vedinI tvak (1) · Śloka 1

പഞ്ചമീ വേദിനീ നാമ പാഞ്ചഭാഗപ്രമാണാ|൧|

Adhikarana rohiNI tvak (1) · Śloka 1

ഷഷ്ഠീ രോഹിണീ നാമ വ്രീഹിപ്രമാണാ|൧|

Adhikarana mAMsadharA tvak (1) · Śloka 1

സപ്തമീ മാംസധരാ നാമ വ്രീഹിദ്വയപ്രമാണാ||൧||

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

യസ്തു ധാത്വാശയാന്തരേഷു ക്ലേദോऽവതിഷ്ഠതേ സ യഥാ സ്വമൂഷ്മഭിര്വിപക്വഃ സ്നായുശ്ലേഷ്മജരായുച്ഛന്നഃ കാഷ്ഠ ഇവ സാരോ ധാതുസാരശേഷോ രസശേഷോല്പത്വാത് കലാസംജ്ഞഃ|൩൦|

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

യസ്തു ധാത്വാശയാന്തരേഷു ക്ലേദോऽവതിഷ്ഠതേ സ യഥാ സ്വമൂഷ്മഭിര്വിപക്വഃ സ്നായുശ്ലേഷ്മജരായുച്ഛന്നഃ കാഷ്ഠ ഇവ സാരോ ധാതുസാരശേഷോ രസശേഷോല്പത്വാത് കലാസംജ്ഞഃ||൩൦||

ഉക്താസ്ത്വചഃ കലാ ഉച്യന്തേ-യസ്ത്വിത്യാദി| ധാതൂനാം രക്താദീനാമാശയാ യാനി സ്രോതാംസി തേശാം ദ്വയോര്ധാത്വാശയയോര്മധ്യേ യഃ ക്ലേദഃ സ സ്വേന-സ്വേന ധാതൂഷ്മണാ പക്വഃ ശ്ലേഷ്മാദിഛന്നഃ സന് കലാഖ്യാ ലഭതേ| കാഷ്ഠസാരവത് യഥാ കാഷ്ഠേऽന്തഃസാരോ വിഭജ്യതേ, തഥാ ശരീരേ കലാഃ| താശ്ച സ്വസ്ഥാനമജഹത്യഃ ശരീരം വ്യാപ്നുവന്തി| സ തു ക്ലേദോ ധാതുസാരശേഷോ ന പൂര്വധാതുതാം നാപ്യുത്തരധാതുതാം പ്രാപ്നോത്യതഃ സ്വല്പത്വാത് കലാസംജ്ഞഃ, ആസാം തു ക്രമോ ധാതുക്രമസമ്ഭവവിശേഷാത്| വിശിഷ്ടകാര്യതാ തു സ്വഭാവാത്|| ൩൦||

Adhikarana saptakalAH (1) · Śloka 1

താ ധാത്വാശയന്തരമര്യാദാഃ സപ്ത കലാഃ||൧||

Adhikarana mAMsadhara kalA (31) · Śloka 31

താസാം പ്രഥമാ മാംസധരാ നാമ| യസ്യാം മാംസേ സിരാസ്നായുധമനീസ്രോതസാം ഭൂമാവിവ പങ്കോദകേന ബിസമൃണാലാനാം പ്രതാനാനി ഭവന്തി||൩൧||

തഥാഹി-പ്രഥമാ രസവിശേഷജാऽപി മാംസധര| യസ്യാം ഭൂമ്യാമിവാധിഷ്ഠായ മാംസേ കര്ദമസദൃശേ സിരാദീനാം പ്രതാനാനി മൃണാലപ്രഖ്യാനി ഭവന്തി|| ൩൧||

Adhikarana raktadharA kalA (32) · Śloka 32

ദ്വിതീയാ രക്തധര നാമ മാംസസ്യാഭ്യന്തരതസ്തസ്യാം ശോണിതം വിശേഷതശ്ച സിരാപ്ലീഹയകൃത്സു ഭവതി| മാംസാച്ച ക്ഷതാത് ക്ഷതജം വൃക്ഷാദിവ ക്ഷീരിണഃ ക്ഷീരം പ്രവര്ത്തതേ||൩൨||

ദ്വിതീയായാം ശോണിതം ഭവതി| വിശേഷതോ യകൃദാദിഷ്വേവ തസ്യാം കലായാം ശോണിതം ഭവതി പ്രഭാവാച്ച മാംസാത് ക്ഷതാത് ബഹിഃ ശോണിതം പ്രവര്ത്തതേ| ന ഹി തയാ വിനാ മാംസേ രക്തം ഭവതി| ദൃഷ്ടാന്തഃ സ്ഫുടപ്രതിപത്ത്യര്ഥഃ|| ൩൨||

Adhikarana medodharA kalA (33) · Śloka 3

തൃതീയാ മേദോധരാ നാമ| മേദോ ഹി തസ്യാമുദരേऽണ്വസ്ഥിഷു ച സരക്തം ഭവതി| തദേവ ച ശിരസി കപാലപ്രതിച്ഛന്നം മസ്തിഷ്കാഖ്യം മസ്തുലുങ്ഗാഖ്യം ച സ്ഥൂലാസ്ഥിഷു ച മജ്ജാ||൩||

തൃതീയായാം മേദഃകര്തൃ സരക്തം ഭവത്യുദരേऽണ്വസ്ഥിഷു| താമേവാ ऽऽശ്രിത്യ മേദോ മസ്തുലുങ്ഗത്വം യാതി മജ്ജത്വം ച യാതി|| ൩൩||

Adhikarana shleShmadhara kalA (34) · Śloka 34

ചതുര്ഥീ ശ്ലേഷ്മധരാ നാമ| തത്സ്ഥേന ഹി ശ്ലേഷ്മണാ ശ്ലേഷിതാഃ സര്വസന്ധയോ ദൃഢാ ഭവന്തി സോപാങ്ഗാ സാഭ്യങ്ഗാ||൩൪||

സുബോധമ്| അക്ഷാശ്ചക്രനാഭയഃ| സോപാങ്ഗഃ സാഭ്യങ്ഗാഃ|| ൩൪||

Adhikarana purIShadhara kalA (35) · Śloka 35

പഞ്ചമീ പുരീഷധരാ നാമ| സാ ഹ്യന്ത്രാമപക്വാശയാശ്രിതാ കോഷ്ഠാന്തരുണ്ഡുകസ്ഥം മലം വിഭജതി||൩൫||

ഉണ്ഡുകം പുരീഷാധാരഃ|| ൩൫||

Adhikarana pittadharA kalA (grahaNI) (36) · Śloka 36

ഷഷ്ഠീ പിത്തധര നാമ പക്വാമാശമധ്യസ്ഥാ| സാ ഹ്യന്തരഗ്നേരധിഷ്ഠാനതയാऽऽമാശയാത് പക്വാശയോന്മുഖമന്നം ബലേന വിധാര്യ പിത്തതേജസ ശോഷയതി പചതി പക്വഞ്ച വിമുഞ്ചതി| ദോഷാധിഷ്ഠിതാ തു ദൌര്ബല്യാദാമമേവാതതോऽസാവന്നസ്യ ഗ്രഹണാത് പുനര്ഗ്രഹണീസംജ്ഞാ| ബലം ച തസ്യാഃ പിത്തമേവാഗ്ന്യഭിധാനമതഃ സാऽഗ്നിസ്തബ്ധോപബൃംഹിതൈകയോഗക്ഷേമാ ശരീരം വര്തയതി||൩൬||

ഷഷ്ഠീ പക്വാമാശയയോര്മധ്യേ സ്ഥിതാ ആമാശയാത് പക്വാശയോന്മുഖമന്നം ബലേന വിധാര്യ്യ പചതി| പിത്തതേജസാ കരണഭൂതേന| സൈവ വാതാദിദോഷാധിഷ്ഠാനേന ദൌര്ബല്യാദാമമേവ വിമുഞ്ചതി യദേവാഗ്നേര്ധാരണം തദേവ തസ്യാ ഉപസ്തമ്ഭനമ്| യദേവാഗ്നേരുപബൃംഹണം തദേവാസ്യാ ഉപബൃഃഹണമിത്യേകയോഗക്ഷേമാ|| ൩൬||

Adhikarana shukradhara kalA (37) · Śloka 37

സപ്തമീ ശുക്രധരാ നാമ ദ്വ്യങ്ഗുലേ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ ബസ്തിദ്വാരസ്യാധോ മൂത്രമാര്ഗമാശ്രിതാ സകലശരീരവ്യാപിനീ ശുക്രം പ്രവര്തയതി||൩൭||

സപ്തമീ ബസ്തിദ്വാരസ്യ ദ്വ്യങ്ഗുലമതിക്രമ്യ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ മൂത്രമാര്ഗമാശ്രിത്യ വര്ത്തതേ|| ൩൭||

Adhikarana doShadhAtumalAtideshaH (38) · Śloka 38

ദോഷാ ധാതവോ മലാശ്ച പ്രാഗുദിതാഃ||൩൮||

ദോഷാദയഃ പ്രാക് സൂത്രസ്ഥാന ഉക്താഃ|| ൩൮||

Adhikarana buddhIndriyANi (39) · Śloka 39

പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി-ശ്രോത്രം സ്പര്ശനം ദര്ശനം രസനം ഘ്രാണഞ്ച| ശ്രോത്രാദീനി പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി||൩൯||

Adhikarana buddhIndriyANAM viShayAH (40) · Śloka 1

തേഷാം സഭാഗതയാ ക്രമാദ്വിഷയഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ||൧||

തേഷാമിന്ദ്രിയാണാം സഭാഗതയാ ഇന്ദ്രിയസ്യ വിശേഷേണൈകഭൂതാധിക്യകാരണത്വേന സാദൃശ്യാത്| യഥാ ചക്ഷുസ്തൈജസം തൈജസമേവ രൂപം ഗൃഹ്ണാതി| ശ്രോത്രം നാഭസം ശബ്ദോऽപി നാഭസഃ|| ൪൦||

Adhikarana buddhIndriyANAmadhiShThAnAni (41) · Śloka 41

പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനി-കര്ണൌ ത്വഗക്ഷിണീ ജിഹ്വാ നാസികേ ച||൪൧||

ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനി ശരീരാവയവാഃ|| ൪൧||

Adhikarana karmendriyANi teShAM karmANi ca (42) · Śloka 1

പഞ്ച കര്മേന്ദ്രിയാണി-വാക്പായൂപസ്ഥപാണിപാദസംജ്ഞകാനി||൧||

കര്മേന്ദ്രിയാണി പഞ്ച-വാഗേകം, ദ്വിതീയം ഗുദം, തൃതീയം മേഢ്രമ്, ചതുര്ഥം പാണീ, പഞ്ചമം പാദൌ|| ൪൨||

Adhikarana karmendriyANAM karmANi (43) · Śloka 43

താന്യപി ച വചനോത്സര്ഗഹര്ഷാദാനഗമനാര്ഥാനി||൪൩||

വാഗാദീനാം ക്രമേണ വചനാദി കര്മ| ഹര്ഷഗ്രഹണമുപലക്ഷണമ്| തഥാ ചോപസ്ഥം യഥാ ഹര്ഷാര്ഥം തഥാ മൂത്രോത്സര്ഗാര്ഥമപി| ഹര്ഷശബ്ദേന ശുക്രം ലക്ഷ്യതേ|| ൪൩||

Adhikarana manasaH atIndriyatvam (44) · Śloka 44

അതീന്ദ്രിയന്തു മനഃ സര്വാര്ഥൈരന്വയാത് തദ്യോഗേന പഞ്ചേന്ദ്രിയാ- ണാമര്ഥപ്രവൃത്തേഃ| ബുദ്ധികര്മേന്ദ്രിയോഭയാത്മകത്വാച്ച||൪൪||

അതീന്ദ്രിയത്വമതിക്രാന്തേന്ദ്രിയസ്വരൂപത്വമ്| ഹേതുത്രയേണാതീന്ദ്രിയത്വേ ഉപപത്തിഃ| സര്വാര്ഥൈഃ സര്വൈര്വിഷയൈരനുഗതം മനഃ ന തഥേന്ദ്രിയമ്| ഇന്ദ്രിയാണി വിശേഷഗ്രഹണാര്ഥമിതി തദപേക്ഷന്തേ, ന ത്വിന്ദ്രിയാന്തരമ്| തഥാ തദുഭയാത്മകം തച്ഛക്ത്യന്വയാത്| തഥാ ച യഥാ മനഃ പശ്യതി തഥാ ക്രിയാഃ പ്രവര്ത്തന്തേ|| ൪൪||

Adhikarana sapta AshayAH strINAmaShTamashca (45) · Śloka 45

സപ്താശയാഃ ക്രമാദസൃക്കഫാമപിത്തപക്വവായുമൂത്രാധാരാഃ| സ്ത്രീണാം പിത്തപക്വാശയയോര്മധ്യേ ഗര്ഭാശയോऽഷ്ടമഃ||൪൫||

അസൃഗാദ്യാശയാഃ കണ്ഠാദയഃ ക്രമേണ മഹാസ്രോതസി വര്ത്തന്തേ സപ്ത| അഷ്ടമഃ സ്ത്രീണാമേവ| സ ച പിത്താശയപക്വാശയയോര്മധ്യേ ഭവതി|| ൪൫||

Adhikarana AshayoShvantarBUtA avayavAH (46) · Śloka 46

തേഷു സപ്തസു പ്രതിബദ്ധാനി കോഷ്ഠാങ്ഗാനി ഹൃദയകൃത്പ്ലീഹഫുപ്ഫുസോണ്ഡുകവൃക്കാന്ത്രാദീനി||൪൬||

തേഷു ചാശയേഷു പ്രതിബദ്ധാനി ഹൃദയാദീനി കോഷ്ഠാങ്ഗാനി| ആദിഗ്രഹണാദന്യാനി നാഭ്യാദീനി സൂക്ഷ്മാണി ഗൃഹ്യന്തേ| താനി മൃതശരീരേ ദൃഷ്ട്വാ കാര്യ്യകാരണഭാവാദ്വികല്പനീയാനി| സുബോധമന്യത്|| ൪൬||

Adhikarana yakRutplIhayorupattiH (1) · Śloka 1

തത്ര സമാനേനാധ്മായമാനസ്യ ദേഹോഷ്മണാ പച്യമാമാനസ്യ ശോണിതസ്യാച്ഛതോ ജായതേ യകൃത് പ്ലീഹാ ച|൧|

Adhikarana phupphusasyotpattiH (1) · Śloka 1

രക്തഫേനാത് ഫുപ്ഫുസമ്|൧|

Adhikarana uNDukasyotpattiH (1) · Śloka 1

രക്തകിട്ടാദുണ്ഡുകഃ|൧|

Adhikarana vRukkayorutpattiH (1) · Śloka 1

രക്തമേദഃ പ്രസാദാദ് വൃക്കൌ|൧|

Adhikarana antrANAmutpattiH (1) · Śloka 1

രക്തമാംസപ്രസാദാദാപ്രമാണം||൧||

Adhikarana strIpuMsayorAntrapramANamatAni (2) · Śloka 2

സാര്ധത്രിവ്യാമാനി പുംസാമ്| ത്രിവ്യാമാനി സ്ത്രീണാമ്||൨||

Adhikarana kAlIyasyotpattiH (1) · Śloka 1

രക്തസ്യാനിലയോഗാത് കാലീയമ്||൧||

Adhikarana hRudayasyotpattiH svarUpa~jca (47) · Śloka 47

ഹൃദയം പുനഃ ശ്ലേഷ്മരക്തപ്രസാദാത് സമ്ഭവതി പദ്മകോശസങ്കാശം സുഷിരമധോമുഖമ്| തദ്വിശേഷേണ ചേതനായാഃ സ്ഥാനം സര്വഭാവാനാം ച ചേതനാനുഗതാനാമ്| തസ്യ വാമപാര്ശ്വേ പ്ലീഹാ ഫുപ്ഫുസശ്ച്| ദക്ഷിണതോ യകൃത് ക്ലോമ ച||൪൭||

ചേതനാനുഗതാ ഭാവാഃ സ്മൃത്യാദയഃ| യത്ര ചേതനോऽന്വയീ സക്തഃ|

Adhikarana indriyasAmAnyotpattiH (48) · Śloka 48

തഥാ കഫരക്തവാഹിനാം സ്രോതസാം മഹാഭൂതാനാം ച പ്രസാദാദിന്ദ്രിയാണി||൪൮||

അവയവവിശേഷ ഇന്ദ്രിയമ്| കഫാദിവഹാനി യാനി സ്രോതാംസി തേഷാം മഹാഭൂതാനാം ചാത്മീയാഗ്നിനാ പാകപരിണാമാത്പ്രസാദാച്ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയാണി ഭവന്തി| ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനീന്ദ്രിയാണീത്യുച്യന്തേ|| ൪൮||

Adhikarana netrotpattistatsvarUpa~jca (49) · Śloka 49

തേഷ്വപി ച നേത്രേ ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രസാദാച്ഛുക്ലമണ്ഡലം തത് പിതൃജമ്| അസൃജഃ കൃഷ്ണമണ്ഡലം തന്മാതൃജമ്| മധ്യേ ദൃഷ്ടിമണ്ഡലം തദുഭയാത്മകമ്||൪൯||

തേഷ്വപീന്ദ്രിയേഷു മധ്യേ നേത്രേ യച്ഛുക്ലമണ്ഡലം തച്ഛ്ലേഷ്മണഃ പ്രസാദാദ്ഭവതി| തച്ച പൈതൃകം ഭവതി| സുബോധമ്|| ൪൯||

Adhikarana netramaNDalAni paTalAni ca (50) · Śloka 50

പക്ഷ്മവര്ത്മശുക്ലകൃഷ്ണദൃഷ്ട്യാഖ്യാനി പഞ്ച മണ്ഡലാനി| തത്സന്ധയശ്ചത്വാരഃ| ദ്വൌ ചാപാങ്ഗകനീനയോഃ ഇതി തേ ഷട്| ഷട് ച പടലാനി| ദ്വേ വര്ത്മനീ| ബാഹ്യം ചാശ്രിതമഗ്ന്യമ്ഭസീ| ദ്വിതീയം മാംസം തൃതീയം മേദശ്ചതുര്ഥമസ്ഥി| തേശാം ബഹലത ദൃഷ്ടേഃ പഞ്ചമാംശേന||൫൦||

പഞ്ച നേത്രേ ചക്രവദാന്തരതഃ മണ്ഡലാനി| തേഷാം സന്ധയഃ ഷട്| ഏകഃ പക്ഷ്മവര്ത്മനോഃ| ദ്വിതീയോ വര്ത്മശുക്ലയോഃ| തൃതീയഃ ശുക്ലകൃഷ്ണയോഃ| ചതുര്ഥഃ കൃഷ്ണദൃഷ്ട്യാഖ്യയോഃ| പഞ്ചമോ നേത്രാപാങ്ഗയോഃ| ഷഷ്ഠോ നേത്രകനീനികയോഃ| അപാങ്ഗഃ കര്ണദിശി| കനീനികം നാസാദിശി| ഷട് ച നേത്രപടലാനി ഭവന്തി| ബാഹ്യമിത്യാദിനാ പടലാനാം ക്രമഃ| തത്ര ച യദ്ബാഹ്യം പടലം തദൂര്ധ്വാധോഭേദേന ദ്വേ വര്ത്മനീ അഗ്ന്യമ്ഭസീ ചാശ്രിതമ്| താഭ്യാം തദാപ്യായിതമ്| ഏവം സര്വത്ര വാച്യമ്| ദൃഷ്ടിമണ്ഡലസ്യ യാവതീ വിസ്തീര്ണതാ തസ്യാഃ പഞ്ചമേന ഭാഗേന പടലാനാം ഘനത്വമ്|

Adhikarana catasro bandhanarajjavaH (51) · Śloka 1

ബന്ധനഗുണാസ്തു ചത്വാരഃ സിരാകണ്ഡരാമേദഃകഫാത്മകാഃ|൧|

സിരാദിമയാശ്ചത്വാരോ ദേഹബന്ധനരജ്ജവഃ| യാഭിര്മഹാസന്ധയോ ബധ്യന്തേ| തേഷാം സിരാദ്യനന്യതമത്വാന്നാധികനിര്ദേശഃ സുബോധമ്|| ൫൧||

Adhikarana shleShmaNaH sarvasandhibandhana- tvAtideshaH (1) · Śloka 1

ശ്ലേഷ്മാ തു പരം സര്വസന്ധിബന്ധനമിത്യുക്തം പ്രാക്||൧||

Adhikarana netratejasaH karmaNyata upaGAte ca hetuH (2) · Śloka 2

നേത്രാശ്രിതം തു തേജോ ബാഹ്യതേജസാ സ്വയോനിനാ യോഗാച്ഛസ്രമിവാശ്മനാ കര്മണ്യം ഭവതി| അതിയോഗാദുപഹന്യതേ||൨||

Adhikarana amBomadhyagasyApi netratejasaH na tejastvahAniH (1) · Śloka 1

തച്ച വൈദ്യുതവദ്ബഡവാമുഖവച്ചാമ്ഭോമധ്യഗമപി വീര്യ്യോത്കര്ഷാത്തേജസ്ത്വം ന ജഹാതി|൧|

Adhikarana jihvotpattiH (1) · Śloka 1

മാംസാസൃക്കഫപ്രസാദാത്തു ജിഹ്വാ ജായതേ||൧||

Adhikarana vRuShaNotpattiH (52) · Śloka 52

മാംസാസൃക്കഫമേദഃപ്രസാദാദ് വൃഷണാവിതി||൫൨||

ജിഹ്വാവൃഷണയോരിന്ദ്രിയാധാരേഷ്വനുപദേശഃ|| ൫൨||

Adhikarana dasha prANAyatanAni mahAmarmasaMj~jA ca (53) · Śloka 53

ദശ പ്രാണായതനാനി മൂര്ധാ ജിഹ്വാബന്ധനം കണ്ഠോ ഹൃദയം നാഭിര്ബസ്തിര്ഗുദഃ ശുക്രമോജോ രക്തഞ്ച| തേഷാമാദ്യാനി സപ്ത പുനര്മഹാമര്മസംജ്ഞാനി||൫൩||

പ്രാണാനാമായതനാനി സ്ഥാനാനി മൂര്ധാദീനി ആദ്യാനി സപ്ത ഗുദാന്താനി മഹാമര്മാഖ്യാനി| കണ്ഠോ ജിഹ്വാബന്ധനസ്യാധഃ| സുബോധമ്|| ൫൩||

Adhikarana ShoDasha kaNDarAH teshAM sthAnAni ca (54) · Śloka 54

ഷോഡശ കണ്ഡരാഃ| താസാം ദ്വേ ദ്വേ കരചരണേഷുചതസ്രഃ പൃഥഗ്ഗ്രീവാപൃഷ്ഠയോഃ||൫൪||

ഷോഡശേത്യാദി ദ്വേ-ദ്വേ ഇതി ചതുര്ഷു കരചരണേഷ്വഷ്ടൌ| പൃഥഗിതി ഗ്രീവായാം ചതസ്രഃ| പൃഷ്ഠവംശേ ചതസ്ര ഇതി പൂര്വാഭിഃ ഷോഡശ കണ്ഡര മാംസരജ്ജുപ്രായാഃ|| ൫൪||

Adhikarana ShoDasha jAlakAni teShAM sthAnAni ca (55) · Śloka 55

ഷോഡശ ജാലാനി, തേഷാം മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിജാനി ചത്വാര്യ്യൈകൈകത്ര ഗുല്ഫേ മണിബന്ധേ ച പരസ്പരഗവാക്ഷിതാനി താനി സ്ഥിതാനി||൫൫||

ഏകൈകത്രേതി പ്രത്യേകം ചതുര്ഷു ഗുല്ഫമണിബന്ധനേഷു ചത്വാരി മാംസാദികാനി ജാലകാദീനി ഷോഡശ|| ൫൫||

Adhikarana ShaT kUrcAsteShAM sthAnAni ca (56) · Śloka 56

ഷട് കൂര്ചാഃ ഹസ്തപാദഗ്രീവാമേഢ്രേഷു||൫൬||

ചത്വാരോ ഹസ്തപാദേ പ്രത്യേകമേകോ ഗ്രീവായാമേകോ മേഢ്രേ ചേതി ഷട് കൂര്ചാഃ| കൂര്ചാകൃതയഃ സ്നായ്വാദിവിശേഷാഃ|| ൫൬||

Adhikarana catasro mAMsarajjavaH teShAM sthAnAni ca (57) · Śloka 57

ചതസ്രോ മാംസരജ്ജവഃ പൃഷ്ഠവംശമുഭയതഃ പേശീനിബന്ധനാര്ഥം താസാം ദ്വേ ബാഹ്യേ| ദ്വേ ചാഭ്യന്തരസ്ഥിതേ||൫൭||

പൃഷ്ഠവംശസ്യൈകസ്മിന് പാര്ശ്വേ ത്വഗ്ഭാഗ ഏകാ, തദ്വദ് ദ്വിതീയേ പാര്ശ്വേ, ദ്വേ ചാഭ്യന്തര ഇതി ചതസ്രോ മാംസരജ്ജവഃ|| ൫൭||

Adhikarana sapta sIvanyasteShAM sthAnAni ca (58) · Śloka 58

സപ്ത സീവന്യഃ| താഃ പഞ്ച ശിരസി ജിഹ്വാമേഹനയോരേകൈകാ| പരിഹാര്യാശ്ച ശസ്ത്രേണ||൫൮||

ശിരസി ദ്വേ ശങ്ഖാവശ്രിത്യ പ്രവൃത്തേ ദ്വേ കൃകാടികേ ഏകാ ഉപരിഋജ്വീ ഇതി പഞ്ച| ദ്വേ ജിഹ്വാമേഢ്രയോരിതി സപ്ത സീവന്യഃ ശസ്ത്രേണ പരിഹാര്യാഃ|| ൫൮||

Adhikarana caturdashAsthisa~gGAtAH (59) · Śloka 59

ചതുര്ദശാസ്ഥിസങ്ഘാതാഃ| തേഷാമേകൈകോ ഗുല്ഫജാനുവങ്ക്ഷണമണിബന്ധകര്പൂരകക്ഷ്യാസു ത്രികശിരസോശ്ച||൫൯||

ഗുല്ഫാദിമണിബന്ധാദിത്രയഭേദേന പ്രത്യേകം ശാഖായാം ത്രയ ഇതി ദ്വാദശ| ത്രികേ ശിരസി ചൈകൈക ഇത്യസ്ഥിസങ്ഘാതാശ്ചതുര്ദശ|| ൫൯||

Adhikarana aShTAdasha sImantAH (60) · Śloka 60

തദ്വത്സീമന്താഃ, തേ തു പഞ്ച ശിരസീത്യഷ്ടാദശ||൬൦||

തദ്വദസ്ഥിസങ്ഘാതവത് ഗുല്ഫാദിഷു ത്രികേ ചൈകൈകഃ| പഞ്ച ശിരസീത്യഷ്ടാദശ സീമന്താഃ| സീമന്താഃ സീവന്യശ്ച ബഹിസ്ത്വചഃ ശിരസി ന ദൃശ്യന്തേ|| ൬൦||

Adhikarana asthIni teShAM sthAnAni ca (61) · Śloka 61

ത്രീണി ഷഷ്ട്യऽധികാന്യസ്ഥിശതാനി| തേഷാം ച ചത്വാരിംശച്ഛതം ശാഖാസു| സവിംശം ശതമന്തരാധൌ| ശതമുര്ധ്വമിതി||൬൧||

അസ്ഥ്നാം ശതനി ത്രീണി ഷഷ്ട്യാऽധികാനി|| ൬൧||

Adhikarana shAKAsthIni (62) · Śloka 5

തത്രൈകൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി പഞ്ച പാദനഖാഃ പ്രത്യേകമങ്ഗുല്യാം ത്രീണ്യസ്ഥീനി താനി പഞ്ചദശ| പഞ്ച പാദശലാകാഃ| തത്പ്രതിബന്ധകമേകമ്| ദ്വേ ദ്വേ കൂര്ചഗുല്ഫജങ്ഘാസ്വേകൈകം പാര്ഷ്ണജാന്രുഷു| സര്വാണി ച നഖാസ്ഥ്യാദീനി സക്ഥിവദ് ബാഹ്വോശ്ച||൫||

തേഷാം പ്രത്യേകം ശാഖാനാം പഞ്ച നഖാഃ| പഞ്ചദശാങ്ഗുല്യസ്ഥീനി| പഞ്ചാങ്ഗുലിലഗ്നശലാകാഃ| ഏകം ശലാകാപ്രതിബന്ധനമ്| കൂര്ചേ ദ്വേ| ഗുല്ഫേ ദ്വേ| ജങ്ഘായാം ദ്വേ| ഏകം പാര്ഷ്ണൌ| ഏകം ജാനുനി| ഏകമൂരാവിതി പഞ്ചത്രിംശത്| ശാഖാനാം ചതുഷ്ട്വാച്ചതുര്ഗുണാനി ചത്വാരിംശച്ഛതമസ്ഥ്നാം ശാഖാസു|| ൬൨||

Adhikarana antarAdhyasthIni (63) · Śloka 63

ചതുര്വിംശതിഃ പരശുകാഃ| താവന്ത്യേവ സ്ഥാലകാന്യര്ബുദാനി ച| ത്രിംശത് പൃഷ്ഠേ| അഷ്ടാവുരസി ഏകൈകം ഭാഗേ ത്രികേ| നിതമ്ബയോശ്ച ദ്വേ| തദ്വദക്ഷകാംസാംസഫലകേഷു||൬൩||

പാര്ശ്വകാസ്ഥാലകാര്ബുദാനി ദ്വിസപ്തതിരസ്ഥീനി| ത്രിംശദഷ്ടാവേകമേകം നിതമ്ബയോര്ദ്വിത്വാദ് ദ്വേ| അക്ഷകാദീനാമപി ത്രയാണാം ദ്വിത്വാദ് ദ്വേ ദ്വേ| ഇത്യന്തരാധൌ വിംശകം ശതമസ്ഥ്നാമ്| പാര്ശ്വകാ ദീര്ഘാവക്രാന്താ യത്ര പൃഷ്ഠതോ ബധ്യന്തേ| യാനി സ്ഥാലകാനി താന്യപി| ഏഷു യാനി പൃഷ്ഠവംശാരമ്ഭ-കാസ്ഥിഷു സമ്ബധ്യന്തേ താന്യബുര്ദാനി|| ൬൩||

Adhikarana mUrddhAsthIni (64) · Śloka 64

തഥാ ഗണ്ഡകര്ണശങ്ഖേഷു ജത്രുതാലുനോശ്ച| ത്രയോദശ ഗ്രീവായാമ്| ചത്വാരി കണ്ഠനാഡ്യാമ്| ദ്വേ ഹനുബന്ധനേ| ദ്വാത്രിംശദ്ദന്താഃ| തദ്വദുലൂഖലാനി ച| ത്രീണി നാസായാമ്| ഷട് ശിരസി||൬൪||

തഥേത്യേകൈകമ്| തത്ര ഗണ്ഡാദീനാം ത്രയാണാം ദ്വിത്വാദ് ദ്വേ ദ്വേ ദ്വേ| ഏകമേകമ്| ത്രയോദശ| ചത്വാരി| ദ്വേ ദ്വയോഃ| ദ്വാത്രിംശത് ദ്വാത്രിംശത്| ത്രീണി| ഷഡിതി ശതം ശിരസി| നാസാഗ്രേ പാര്ശ്വയോര്ദ്വയോര്മധ്യ ഏകമ്| ശിരസ്യഗ്രേ കപാലമേകമ്| പൃഷ്ഠത് ഏകമ്| പാര്ശ്വയോര്ദ്വയോര്ദ്വാവിതി ഷട് കപാലാനി ശിരസി|| ൬൪||

Adhikarana pa~jcavidhAnyasthIni (65) · Śloka 7

താനി ജാനുനിതമ്ബാംസഗണ്ഡതാലുശങ്ഖവങ്ക്ഷണമധ്യശിരസ്സു കപാലസംജ്ഞാനി| ദശനാസ്തു രുചകാഃ| ഘ്രാണകര്ണഗ്രീവാക്ഷികോശേഷു തരുണാനി| പാണിപാദപാര്ശ്വപൃഷ്ഠേഷു ബലയാനി| ശേഷാണി നലകാനീതി| നാമാനുഗതാകൃതീനി പഞ്ചവിധാന്യസ്ഥീനി| തേഷു ഹി സിരാഭിഃ സ്നായുഭിശ്ച നിബദ്ധാനി മാംസാനി||൭||

കപാലാദിനാമാനി പഞ്ചാന്വര്ഥാകൃതീനി| തരുണാനി മൃദൂനി| തേഷു പഞ്ചവിധേഷ്വസ്ഥിഷു സിരാസ്നായ്വഭിര്മാംസാനി നിബദ്ധാനി മാംസാനി|| ൬൫||

Adhikarana sandhyastAsAM sthAnAni ca (66) · Śloka 66

ദശോത്തരം ശതദ്വയമസ്ഥിസന്ധീനാമ്| തേശാമഷ്ടഷഷ്ടിഃ ശാഖാസു| ഏകോനഷഷ്ടിരന്തരാധൌ| ത്ര്യശീതിരുര്ധ്വമ്||൬൬||

അസ്ഥിസന്ധീന്യാഹ|| ൬൬||

Adhikarana shAKAgatAH sandhayaH (67) · Śloka 67

തത്രൈകൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി പാദാങ്ഗുലൌ പ്രത്യേകം ത്രയഃ| ദ്വാവങ്ഗുഷ്ഠേ| തേ ചതുര്ദശ| ഏകൈകോ ഗുല്ഫജാനുവങ്ക്ഷണേഷു||൬൭||

തേഷാം പ്രത്യേകം ത്രയ അങ്ഗുലീഷു| ദ്വാദശ| ത്രിഷ്വസ്ഥിഷു അങ്ഗുല്യാഃ ദ്വേ| ശലാകായാഃ തൃതീയഃ| അങ്ഗുഷ്ഠമധ്യ ഏകഃ| ശലാകായാം ദ്വിതീയ ഇതി ചതുര്ദശ കരേ| ഗുല്ഫാദിഷ്വേകൈകഃ| ഏവം ശാഖാഷ്വഷ്ടഷഷ്ടിഃ സന്ധയഃ||൬൭||

Adhikarana antarAdhigatAH sandhayaH (68) · Śloka 68

ത്രയഃ കടികപാലേഷു| ചതുര്വിംശതിഃ പൃഷ്ഠവംശേ| തദ്വത് പാര്ശ്വയോഃ| അഷ്ടാവുരസി||൬൮||

ത്രയശ്ചതുര്വിംശതിദ്വയം അഷ്ടാവിത്യേകോനഷഷ്ടിരന്തരാധൌ| തദ്വദിതി പൃഷ്ഠവംശവത്| പാര്ശ്വ ഏകസ്മിന് ദ്വാദശാന്യസ്മിന് ദ്വാദശപരശുകാശ്രയത്വാത് സന്ധീനാമ്|| ൬൮||

Adhikarana mUrddhagatAH sandhayaH (69) · Śloka 69

അഷ്ടൌ ഗ്രീവായാമ്| ത്രയഃ കണ്ഠനാഡ്യാമ്| അഷ്ടാദശ കണ്ഠനാഡീനിബദ്ധാ ഹൃദയയകൃത്ക്ലോമനാഡീഷു| ദ്വാത്രിംശദ്ദന്തമൂലേഷു| ഏകൈകഃ കാകലനാസാമൂര്ദ്ധസു| ദ്വൌ ദ്വൌ ഗണ്ഡകര്ണശങ്ഖവര്ത്മനേത്രഹനുസന്ധിഷു| ദ്വാവുപരിഷ്ടാത് ഭ്രുവോഃ| പഞ്ച ശിരഃകപാലേഷു||൬൯||

അഷ്ടൌ ത്രയഃ അഷ്ടാദശദ്വാത്രിംശദേകഃ ഏകഃ ഏകഃ ഗണ്ഡാദിഷു ദ്വൌ ദ്വൌ ഷട്സ്വേവം ദ്വാദശ ദ്വൌ പഞ്ച ഇതി ത്ര്യശീതിരുര്ധ്വമ്| തിസൃഷു ഹൃദയാദിനാഡീഷ്വഷ്ടാദശസന്ധയഃ| തേ ച കണ്ഠനാഡ്യാം നിബദ്ധാഃ അതഏവ ശിരസി ഗണിതാഃ| ഹന്വോഃ സന്ധിര്ഹനുസന്ധിഃ| ദ്വൌ ദ്വൌ ഗണ്ഡാദീനാമിത്യേകൈകസ്മിന് ഗണ്ഡാദാവേകൈകഃ സന്ധിര്ജ്ഞേയഃ| ഉപരിഷ്ടാദ്ദ്വാവിതി ഭ്രുവോരുര്ധ്വേ| ശിരോവര്തുലതയാ ശിരഃകപാലേഷു പഞ്ച| ദ്വൌ ലലാടപാര്ശ്വയോഃ| ദ്വൌ കൃകാടികാപാര്ശ്വയോഃ| ഏക ഋജുഃ|| ൬൯||

Adhikarana sandhInAmaShTavidhatvam (70) · Śloka 70

തേऽങ്ഗുലിഗുല്ഫലജാനുമണിബന്ധകൂര്പരേഷു കോരസംജ്ഞാഃ| കക്ഷാവങ്ക്ഷണദന്തമൂലേഷൂലൂഖസംജ്ഞാഃ| അംസപീഠഗുദഭഗനിതമ്ബേഷു സാമുദ്ഗാഃ| ഗീവാപൃഷ്ഠവംശയോഃ പ്രതരാഃ| ശിരഃകടീകപാലേഷു തുന്നസേവനീസംജ്ഞാഃ| ഹനൂഭയതോ വായസതുണ്ഡാഃ| കണ്ഠനേത്രഹൃദയയകൃത്പ്ലീഹക്ലോമനാഡീഷു മണ്ഡലസംജ്ഞാഃ| ശ്രോത്രശൃങ്ഗാടകേഷു ശങ്ഖാവര്താഃ| ഇത്യസ്ഥിസന്ധയോऽഷ്ടവിധാഃ||൭൦||

തേഷാം സന്ധീനാം സ്ഥാനവിശേഷേണ സംജ്ഞാഷ്ടകമനുഗതാര്ഥമ്| ശ്രോത്രശൃങ്ഗാടകം ഭ്രുവ ഉപരി കര്ണനികടേ| ഇത്യസ്ഥ്യാശ്രിതാനാം സന്ധീനാം ദശോത്തരം ശതദ്വയമുക്തമ്|| ൭൦||

Adhikarana snAyupeshIsirAshritAH sandhayaH (71) · Śloka 71

സ്നായുപേശീസിരാശ്രിതൈസ്തു സഹസ്രദ്വയം ന പുനഃ ശസ്ത്രപ്രണിധാനേ തേഷു വാച്യമസ്തീതി പൃഥങ്നോച്യതേ||൭൧||

സ്നായ്വാദ്യൈഃ സന്ധിഭിഃ സഹസ്രദ്വയം ഭവതി തച്ഛസ്രകര്മാനുപയോഗാന്നോക്തമ്| സൂക്ഷ്മാഃ സിരാഃ സ്നായവഃ| പേശ്യഃ പുനഃ സ്നായ്വാകൃതയോ മാംസമയ്യഃ|| ൭൧||

Adhikarana snAyavasteShAM sthAnAni ca (72) · Śloka 72

നവ സ്നായുശതാനി| തേഷാം ഷട് ശതാനി ശാഖാസു| ത്രിംശച്ഛതദ്വയമന്തരാധൌ| ഊര്ധ്വം സപ്തതിഃ||൭൨||

അഥ സ്നായ്വാനാം വിഭാഗ ഉച്യതേ| പ്രത്യേകം ശാഖായാം സാര്ദ്ധശതം സ്നായ്വാനാമേവം ശാഖാസു ഷട്ശതാനി|| ൭൨||

Adhikarana shAKAgatAH snAyavaH (73) · Śloka 73

തത്രൈകൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി പാദാങ്ഗുല്യാം പ്രത്യേകം ഷട്ഷട്| താനി ത്രിംശത്| ദശ ദശ പാദതലകൂര്ചഗുല്ഫേഷു ത്രിംശജ്ജങ്ഘായാമ്| ദശ ജാനുനി| ചത്വാരിംദൂരൌ| ദശ വങ്ക്ഷണേ||൭൩||

തഥാ ചൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി പഞ്ച പാദാങ്ഗുലീഷു പ്രത്യേകം ഷട്| ഏവമങ്ഗുലീഷു ത്രിംശത്| പാദതലാദിഷു ത്രിഷു ദശ-ദശ| ഏവം ത്രിംശദേകീകൃത്യ ഷഷ്ടിഃ| ത്രിംശദ്ദശ ചത്വാരിംശദ്ദശ ഇതി സാര്ധശതമ്| ബാഹാവങ്ഗുലീകരതലകൂര്ചമണിബന്ധനപ്രകോഷ്ഠകൂര്പരപ്രകാണ്ഡകക്ഷ്യാസു ക്രമേണോക്താവയവാദ്വിജ്ഞേയമ്|| ൭൩||

Adhikarana antarAdhigatAH snAyavaH (74) · Śloka 74

ചത്വാരിംശത് കട്യാമ്| വിംശതിര്മുഷ്കമേഢ്രബസ്ത്യന്ത്രേഷു| അശീതിഃ പൃഷ്ഠേ| ഷഷ്ടിഃ പാര്ശ്വയോഃ| അഷ്ടാദശോരസി| ചത്വാര്യക്ഷകയോഃ| അഷ്ടാവംസയോഃ||൭൪||

അന്തരാധൌ ചത്വാരിംശദ്വിംശതിരശീതിഃ ഷഷ്ട്യാഷ്ടാദശ ചത്വാര്യ്യഷ്ടാവിതി ത്രിംശദധികാന്യഷ്ടൌ ശതാനി ഭവന്തി| മുഷ്കാദിഷു ചതുര്ഷു ച വിംശതിഃ സാധാരണാനി| അക്ഷകയോര്ദ്വേ ദ്വേ| അസംയോശ്ചത്വാരിചത്വാരി|| ൭൪||

Adhikarana mUrddhagatAH snAyavaH (75) · Śloka 75

ദ്വേ ദ്വേ മന്യാവടുനേത്രൌഷ്ഠതാലുഷു| ത്രിംശദ് ഗ്രീവായാമ്| ത്രീണി ജത്രുണി| ചത്വാരി ഹന്വോഃ| പഞ്ച ജിഹ്വായാമ്| ദ്വാദശോത്തരാധരേശു ദന്തമാംസേഷു| ഷണ്മൂര്ധനി||൭൫||

ശിരസ്യുച്യതേ-ദ്വേ മന്യയോഃ| അവടൌ ദ്വേ| നേത്രയോര്ദ്വേ| താലുനി ദ്വേ-ഇതി ദശ| ത്രിംശത്ത്രീണി ചത്വാരി പഞ്ച ദ്വാദശ ഷഡിതി മൂര്ധനി| അക്ഷകസന്ധിര്ജത്രുഃ ഹന്വോര്ദ്വേ ദ്വേ| ഉത്തരാധരേഷു ദന്തമാംസേഷു ഷട്ഷഡിതി സ്നായ്വാനാം നവശതാനി| അവടുഃ കൃകാടികാ|| ൭൫||

Adhikarana snAyUnAM prakAshavisheShAH (76) · Śloka 76

തത്ര ശാഖാസു സന്ധിഷു ച പ്രതാനവന്തി| മഹാസ്നായ്വാനി തു വൃത്താനി താനി കണ്ഡരാസംജ്ഞാനി| ബസ്ത്യാമപക്വാശയാന്ത്രേഷു സുഷിരാണി| പാര്ശ്വപൃഷ്ഠോരശിശരസ്തു പൃഥൂനി||൭൬||

തത്രേത്യാദിനാ തേഷാം ദേശവിശേഷേണാകാരവിശേഷാ ഉച്യന്തേ| പ്രതാനവന്ത്യനേകപ്രകാരാണി| തേഷാമേവ സ്നായ്വാനാം വൃത്താനാം മഹതാം ച കണ്ഡരാസംജ്ഞാ| സുബോധമ്|| ൭൬||

Adhikarana snAyUnAM rakShaNam (77) · Śloka 77

സ്നായുബന്ധനൈര്ഹി സന്ധിഷു സുബദ്ധാ തനുര്നൌരിവ സമ്യഗീഹതേ| തസ്മാദസ്ഥിസിരാദിഭ്യോऽപി താനി യത്നതോ രക്ഷേത്||൭൭||

ഏതൈര്ഹി സ്നായുനിബന്ധനൈസ്തനുഃ സന്ധിപ്രദേശേഷ്വവബദ്ധാ സതീ സമ്യഗീഹതേ സാധു കൃത്വാ ചേഷ്ടതേ| യഥാ നൌഃ സന്ധിഷു പ്രതിബദ്ധാ സതീ സമ്യഗീഹതേ| തതോ ഹേതോസ്താനി സ്നായ്വാനി യത്നതോ രക്ഷേദസ്ഥ്യാദിഭ്യോऽപി|| ൭൭||

Adhikarana gUDhashalyoddharaNe snAyUnAM samya- gj~jAnasyAvanivAryatvam (78) · Śloka 78

യശ്ച സ്നായ്വാനി ബാഹ്യാന്യഭ്യന്തരാണി ച സമ്യഗ് ജാനാതി സ ഗൂഢമപി ശല്യമാഹര്തും സമര്ഥോ ഭവതി||൭൮||

സുബോധമ്| സ്നായ്വജ്ഞാനേ ചാത്രൈവോപയോഗോ വക്ഷ്യതേ|| ൭൮||

Adhikarana peshyastAsAM sthAnAni ca (79) · Śloka 79

പഞ്ച പേശീശതാനി| താസാം ചത്വാരി ശതാനി ശാഖാസു ഷഷ്ടിരന്തരാധൌ| ചത്വാരിംശദൂര്ധ്വമ്||൭൯||

അഥ പേശ്യഃ|| ൭൯||

Adhikarana shAKAgatAH peshyaH (80) · Śloka 80

തത്രൈകൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി പാദാങ്ഗുല്യാം പ്രത്യേകം തിസ്രഃ| താഃ പഞ്ചദശ| ദശ ദശ പ്രപദേ പാദതലേ ഗുല്ഫേ ച, തഥാ പാദസ്യോപരി കൂര്ചേ സന്നിവിഷ്ടാഃ| വിംശതിര്ജങ്ഘായാമ്| പഞ്ച ജാനുനി വിംശതിരൂരൌ||൮൦||

അങ്ഗുലീഷു പഞ്ചദശ| പ്രപദേ പാദതലസ്യാഗ്രഭാഗേ ദശ| തഥാ പാദതലേ ദശ| ഗുല്ഫേ ദശ| പാദസ്യോപരി ദശ| താശ്ച കൂര്ചനാമ്നി മര്മണി സന്നിവിഷ്ടാഃ| വിംശതിര്ജങ്ഘായാമ്| ജാനുനി പഞ്ച| ഊരൌ വിംശതിരിതി ശതം സക്ഥ്നി| തദ്വത്തിസൃഷു ശേഷാസു ശാഖാസു|| ൮൦||

Adhikarana antarAdhigatAH peshyaH (81) · Śloka 81

ഏകൈകാ മേഢ്രസേവന്യോഃ| ദ്വേ വൃഷണയോഃ| ദശ സ്ഫിജോഃ| തിസ്രോ ഗുദേ, താസ്തു വലീസംജ്ഞാഃ| ദ്വേ ബസ്തിശിരസി| ചതസ്ര ഉദരേ| നാഭ്യാമേകാ| ഹൃദ്യാമാശയേ ച| ഷട് യകൃത്പ്ലീഹോണ്ഡുകേഷു| പൃഷ്ഠേ പഞ്ചോര്ധ്വസന്നിവിഷ്ടാഃ| ദശ ദീര്ഘാഃ പാറ്ശ്വയോഃ| ദശ വക്ഷസി| തിസ്രോംऽസാക്ഷകോപരിതഃ||൮൧||

അന്തരാധൌ തു ഏകാ മേഢ്രേ| ഏകാ സേവന്യാമ്| ദ്വേ| ദശ| ഗുദേ തിസ്രോ വലീസംജ്ഞാഃ| ദ്വേ| ചതസ്രഃ| ഏകാ| ദ്വേ ഹൃദ്യാമാശയേ ച സാധാരണമ്| യകൃദാദിഷു ത്രിഷു ഷട്| പൃഷ്ഠേ പഞ്ച| താസ്തു ഊര്ധ്വം ശിരസഃ സന്നിവിഷ്ടാഃ| ദശ| ദശ| അംസാക്ഷകോപരിതസ്തിസ്ര ഇത്യന്തരാധൌ ഷഷ്ടിഃ| പൂര്വൈഃ സഹ ഷഷ്ട്യധികാനി ചത്വാരി ശതാനി ഭവന്തി|

Adhikarana mUrddhagatAH peshyaH (82) · Śloka 82

ദശ ഗ്രീവായാമ്| അഷ്ടൌ ഗണ്ഡയോഃ| അഷ്ടൌ ഹന്വോഃ| ഏകൈകാ ഗലകാകലജിഹ്വാമൂര്ധസു| ദ്വേ ദ്വേ താലുലലാടയോഃ| നാസൌഷ്ഠകര്ണേഷു ച||൮൨||

ഊര്ധ്വാങ്ഗ ഉച്യതേ-ദശാഷ്ടവഷ്ടാവേകൈകൈകൈകാ ദ്വേ-ദ്വേ-ദ്വേ-ദ്വേ-ദ്വേ ഇതി ചത്വാരിംശത്| കാകലം കണ്ഠമധ്യമ്| കാകലസ്യാധോ നാലമ്| മൂര്ധാ ശിരഃ| നാസായാം ദ്വേ| ഓഷ്ഠയോഃ കര്ണയോശ്ച പ്രത്യേകമേകാ| ഇതി പും<സമ്< ദിവ്=""><സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൫">పుం&ല്ത്;సం&ല്ത്; దివ్=""&ഗ്ത്;&ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൫"&ഗ്ത്;पुं&ല്ത്;सम्&ല്ത്; दिव्=""&ഗ്ത്;&ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&അമ്പ്;గ్త్;पुं&അമ്പ്;ల్త్;सम्&അമ്പ്;ల్త్; दिव्=""&അമ്പ്;గ్త్;&അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&ഗ്ത്;पुṁ&ല്ത്;सम्&ല്ത്; दिव्=""&ഗ്ത്;&ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&അമ്പ്;గ్త్;पñचप्ēśīśअत्āनि||&അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&ഗ്ത്;८२||&ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&അമ്പ്;గ్త్;८२|| &അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్;&അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&ഗ്ത്; &ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&ഗ്ത്;८२||&ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్;&അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&ഗ്ത്; &ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&ഗ്ത്;८२||&ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్;&അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&അമ്പ്;గ్త్; &ല്ത്;దివ్ ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൬" చ్లస్స్="హిద్దేన్"&ഗ്ത്;పంచపేశీశతాని||&ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| <ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്">൮൨||<സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: ൦൦൯; బచ్క్గ్రౌంద్: యేల్లౌ; తేక్ష్త్-అలిగ్న్:చేంతేర్;" ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൭">८२|| &ല്ത്;బ్ర్&ഗ്ത്;&ല്ത്;బ్ర్&ഗ്ത്; &ല്ത്;హ్ర్ చ్లస్స్="దౌబ్లేళినే"&ഗ്ത്; <ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്">പഞ്ചപേശീശതാനി||<സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬">పంచపేశీశతాని|| <ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്">൮൨||<സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭">൮൨|| <ബ്ര്><ബ്ര്> <ഹ്ര് ച്ലസ്സ്="ദോഉബ്ലേളിനേ"> പഞ്ചപേശീശതാനി|| ൮൨||

Adhikarana strINAmadhikAH peshyastAsAM sthAnAni ca (83) · Śloka 83

സ്ത്രീണാം തു വിംശതിരധിക| തത്ര ദശ സ്തനയോഃ| താസാം യൌവനേ പരിവൃദ്ധിര്ഭവതി| ദശ യോനൌ||൮൩||

സ്ത്രീണാം വിംശതിഃ പേശ്യോऽധികാഃ| താസാം മധ്യാദ്ദശ സ്തനയോഃ| താസാം ബാലഭാവേ സദ്ഭാവമാത്രമ്| യൌവനേ വൃദ്ധിഃ| യോനൌ ദശ|| ൮൩||

Adhikarana yonigarBAshayasvarUpaM tadgatAH peshyashca (84) · Śloka 84

താസാമഭ്യന്തരാശ്രിതേ ദ്വേ| മുഖാശ്രിതേ വൃത്തേ ദ്വേ| തിസ്രോ ഗര്ഭമാര്ഗാശ്രയാഃ| യസ്യാം ഗര്ഭസ്തിഷ്ഠതി| യോനിസ്തു ശങ്ഖനാഭ്യാകൃതിസ്ത്ര്യാവര്താ| തസ്യാസ്തൃതീയ ആവര്തേ പിത്തപക്വാശയാന്തരേ രോഹിതമത്സ്യമുഖാകാരാ ഗര്ഭശയ്യാ| തസ്യാം ശുക്രാര്ത്തവപ്രദേശിന്യസ്തിസ്രഃ പേശ്യഃ||൮൪||

താസാം വിഭാഗഃ| ദ്വേ അഭ്യന്തരേ മഹാസ്രോതസി പ്രവൃത്തേ| ദ്വേ യോനിമുഖാശ്രയേ വൃത്താകാരേ| തിസ്രോ ഗര്ഭമാര്ഗമാശ്രിതാഃ| തിസ്രശ്ച ഗര്ഭാശയേശുക്രാര്ത്തവപ്രവേശിന്യോ ഗര്ഭശയ്യായാം പ്രതിബദ്ധാഃ| സാ ച യോനൌ ശങ്ഖനാഭ്യാകൃത്യാ തൃതീയ ആവര്തേ നിബദ്ധാ| രോഹിതമത്സ്യമുഖാകാരാ ഗര്ഭശയ്യാ|| ൮൪||

Adhikarana peshInAM svarUpaM prayojana~jca (85) · Śloka 85

താഭിര്ഹി ശരീരേ തനുബഹലസ്ഥൂലാണുപൃഥുവൃത്തഹ്രസ്വദീര്ഘസ്ഥിരമൃദുശ്ലക്ഷ്ണകര്കശാഭിഃ സന്ധ്യസ്ഥിസിരാസ്നായ്വനി പ്രച്ഛദിതാനി||൮൫||

ഇത്യനന്തരോക്താഭിഃ പേശീഭിസ്തനുത്വാദിഗുണയുക്താഭിഃ ശരീരേ സന്ധ്യസ്ഥിസിരാസ്നായ്വനി പ്രച്ഛാദിതാനി|| ൮൫||

Adhikarana sirAdhamanImuKAnAM keshAdI- nA~jca saMKyAnam (86) · Śloka 86

സിരാധമനീമുഖാനാം ത്വണുശേ വിഭജ്യമാനാനാമേകോനത്രിംശച്ഛതസഹസ്രാണി നവ ച ശതാനി ഷട്പഞ്ചാശതാനി ഭവന്തി| താഭിരിദം ശരീരം ഗവാക്ഷിതം പിനദ്ധമാതതഞ്ച| താവന്തി ച കേശശ്മശ്രുലോമാനി||൮൬||

സിരാഃ നാതിസ്ഥൂലാ രജ്ജ്വാകാര അന്തസ്സുഷിരാ വാതാദിവഹാഃ| ധമന്യസ്തദ്വിശേഷാ ഏവ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാഃ| താഭിഃ ശരീരം ഗവാക്ഷിതം ജാലവത് പിനദ്ധം ബദ്ധം യന്ത്രരജ്ജുവദാതതം വിസ്താരിതം പടതന്തുവത്| കേശാദീനി ച താവന്ത്യേവ|| ൮൬||

Adhikarana sirAdhamanInAM karma (87) · Śloka 87

താസാം ഹി മുഖാനി തത്പ്രതിബദ്ധാന്യതസ്താനി താഭിരാപ്യായ്യന്തേ| തൈശ്ച താഃ സ്വദേമഭിവഹന്തി| തഥാऽഭ്യങ്ഗലേപാദിവീര്യ്യം ത്വചി വിപക്വമന്തര്നയന്തി സ്പര്ശഞ്ച ഗൃഹ്ണന്തി||൮൭||

അണുശോ വിഭജ്യമാനാനാം സൂക്ഷ്മൈര്ഭാഗൈഃ ക്രമേണ വിഭാഗം ഗച്ഛന്തീനാം താസാം സിരാധമനീനാം മുഖാനി സര്വത്ര പ്രസൃതാനി തത്പ്രതിബദ്ധാനി കേശാദ്യനുബദ്ധാദി| അതോ ഹേതോസ്താനി കേശാദീനി താഭിഃ സിരാധമനീഭിരാപ്യായ്യന്തേ| തൈശ്ച കേശാദ്യനുബദ്ധൈര്മുഖൈരേതാഃ സ്വേദമഭിവഹന്ത്യഭ്യങ്ഗാദി വീര്യം ത്വചി വിപക്വം സദന്തര്നയന്തി| സ്പര്ശം ഗൃഹ്ണന്തി||൮൭||

Adhikarana srotasAM sa~gKyeyatvAdi (88) · Śloka 88

സ്രോതാംസി പുനരസങ്ഖ്യേയാന്യേവ| തഥാപി തു സിരാദീനി യഥാസ്ഥൂലം യഥോപയോഗം ചാന്യത്രോപദേക്ഷ്യന്തേ||൮൮||

സ്രോതാംസി മാര്ഗാഃ യൈരന്നസാരോ ധാതുതാം യാതി| സൌക്ഷ്മ്യാത് പ്രതാനവത്ത്വാച്ചാപരിസങ്ഖ്യേയാനി സിരാദീനി| സിരാധമനീസ്രോതാംസ്യസങ്ഖ്യാന്യപി യഥാപ്രധാനം യഥോപയോഗം ച യാനി പ്രധാനാനി, യാനി ചികിത്സാര്ഥമുപയുജ്യന്തേ താന്യന്യത്ര സിരാവിഭാഗാദാവുപദേക്ഷ്യന്തേ|| ൮൮||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (89) · Śloka 1

ഇത്യേവം പരിസങ്ഖ്യാതാഃ ശരീരേ മൂര്തിമന്തഃ സ്ഥിരാ ഭാവാഃ||൧||

ഇതി ശരീരേ മൂര്ത്താഃ കഠിനാഃ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയാധിഗമ്യാ ഭാവാസ്ത്വഗാദയഃ പരിസങ്ഖ്യാതാ യഥോക്തേന ഭേദേന|| ൮൯||

Adhikarana sharIre udakAMshAH (90) · Śloka 90

ദ്രവാസ്തു യത്തദതിയോഗേന ച്യവമാനം പുരീഷമനുബധ്നാതി| തഥാ മൂത്രം രുധിരമന്യാംശ്ച ശരീരേ ധാതൂന്| യച്ച സര്വശരീരഗതം ബാഹ്യാ ത്വഗ്വിഭര്തി| യച്ച ത്വഗന്തരേ വ്രണഗതം ലസീകാശബ്ദവാച്യമ്| യച്ചോഷ്മാനുബദ്ധം രോമകൂപേഭ്യോऽഭിനിഷ്പതത്സ്വേദവാച്യമ്| തദുദകമ്||൯൦||

ദ്രവാസ്തു ഭവന്തീതി ശേഷഃ| തേ ചോദകമൂത്രാദയഃ| തത്രോദകം ദേഹേ യത് കര്ത്തൃകര്മഭൂതമതിയോഗേന ച്യവമാനം പുരീഷമനുബധ്നാതി| തത്പ്രസാദാദ്ധ്യതീസാരേ വേഗാനാം ഗതസങ്ഖ്യത്വമ്| തഥാതിയോഗേന ച്യവമാനം മൂത്രപ്രമേഹേ| രക്തപിത്തേ ച രുധിരമിതി| അന്യാംശ്ച ശരീരേ ധാതൂന് പിത്തശ്ലേഷ്മാദീനതിയോഗേന പ്രവര്തമാനാനനുബധ്നാതി| തദുദകമിതി സമ്ബന്ധഃ| സുബോധമ്|| ൯൦||

Adhikarana svasthasharIre rasAdInAM mAnam (91) · Śloka 1

തസ്യാദ്യസ്യ ചാഹാരസാരസ്യ രസാഖ്യസ്യ രക്തസ്യ ശകൃതഃ ശ്ലേഷ്മണഃ പിത്തസ്യ മൂത്രസ്യ വസായാഃ മേദസോ മജ്ജ്ഞശ്ച സ്വേന സ്വേനാഞ്ജലിപ്രമാണേന യഥാപൂര്വമേകാദിസങ്ഖ്യാപ്രവൃദ്ധിഃ|൧|

തസ്യേത്യുദകസ്യ രസാഖ്യസ്യാദ്യാഹാരസാരസ്യ ച രക്താദീനാം ച മജ്ജാന്താനാമഷ്ടാനാം സ്വേനസ്വേനാഞ്ജലിപ്രമാണേന യഥാപൂര്വമേകാദിസങ്ഖ്യാപ്രവൃദ്ധിര്വിജ്ഞേയാ| സ്വേനസ്വേനേത്യഞ്ജലിപ്രമാണേകാന്ത്യസ്യൈനാഞ്ജലിത്വമ്| തത്പൂര്വാണാം ക്രമേണൈകൈകാഞ്ജലിവൃദ്ധിഃ| മജ്ജാ ഏകോऽഞ്ജലിഃ ദ്വ്യഞ്ജലിര്മേദഃ| വസാ ത്ര്യഞ്ജലി| യാവദുദകസ്യ ദശാഞ്ജലയോ ദേഹേ|| ൯൧||

Adhikarana shukrasya parimANamam (1) · Śloka 1

അര്ദ്ധാഞ്ജലിഃ ശുക്രസ്യ||൧||

Adhikarana mastiShkamojasoH parimANam (92) · Śloka 92

താവദേവ മസ്തിഷ്കമോജശ്ച||൯൨||

ഓജശ്ശുക്രമസ്തിഷ്കാണി പ്രത്യേകം സ്വേനാഞ്ജലിപ്രമാണേനാര്ധാഞ്ജലാനി| സുബോധമ്|| ൯൨||

Adhikarana stanyayormAnaM tatsamBavashca (93) · Śloka 93

സ്ത്രീണാം രജസോऽഞ്ജലയശ്ചത്വാരഃ| സ്തന്യസ്യ ദ്വൌ| ഉഭയമപി ചൈതദ്രസപ്രസാദാത്മകമിതി| സമധാതോഃ പരിമാണമിദമ്| അതോ വൃദ്ധിക്ഷയൌ യഥാസ്വം ലക്ഷണൈര്വിഭാവയേദപരാംശ്ചാപരിസങ്ഖ്യാതാന്മൂര്തോമൂര്താന് ഭാവാന്| തദ്യഥാ-മാംസകര്ണാദിമലാന് വായുബുദ്ധിസ്മൃത്യാദീംശ്ച||൯൩||

ഉഭയം രജഃ സ്തന്യലക്ഷണം രസസ്യ ധാതോഃ പ്രസാദാത് സമ്ഭവതി| ഇദം യഥോക്തം പരിമാണം സമധാതോര്നീരുജോ വിജ്ഞേയമ്| അന്യസ്യ ത്വേതേഷാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ ദോഷഭേദീയപ്രദര്ശിതൈര്യഥാസ്വം ലക്ഷണൈര്വിഭാവയേത്| അപരാംശ്ച മൂര്ത്താന് മാംസകര്ണമലാദീന് അമൂര്ത്താംശ്ച വായുബുദ്ധിസ്മൃത്യാദീന് ഭാവാന്യഥാസ്വം ലക്ഷണൈര്വിഭാവയേദിതി സമ്ബന്ധഃ|| ൯൩||

Adhikarana rasAdInAM mAnaviShaye dhAnvantarI- yANAmmatam (94) · Śloka 94

ധാന്വന്തരീയാഃ പുനഃ പഠന്തി| വിലക്ഷണാനി ഹി ശരീരാണി നിത്യമേവ ച ചലാ ദോഷധാതുമലാഃ| തസ്മാദുദകാദീനാമപി സമത്വം മാംസാദിവത് പരിമാണതോ നിര്ദേഷ്ടുമശക്യമ്| കേവലം സ്വാസ്ഥ്യമാത്രേണാനുമാനതോ ലക്ഷയേത് ഇതി||൯൪||

ധാന്വന്തരീയാഃ സൌശ്രുതാഃ| സുബോധമ്| ദോഷാദീനാമവ്യവസ്ഥിതരൂപത്വാദ് ദുര്ജ്ഞാനം പ്രമാണമ്| കേവലം സ്വാസ്ഥ്യമാത്രേണാനുമാനാത് ലക്ഷയേദിതി|| ൯൪||

Adhikarana sarvAvayavAnAM paramANuBede- nAsa~gKyeyatvam (95) · Śloka 95

സര്വ ഏവ ത്വവയവാഃ പരമാണുഭേദേനാതിസൌക്ഷ്മ്യാദസങ്ഖ്യേയതാം യാന്തി||൯൫||

ഇദം ച വിജ്ഞേയമ്| സ്ഥൂലയാ ദൃഷ്ട്യാ അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗാനാം സങ്ഖ്യാദികമുക്തമ്| സര്വ ഏവാവയവാഃ പരമാണുഭേദേന ത്വതിസൌക്ഷ്മ്യാദ്ധേതോരസങ്ഖ്യേയതാം യാന്തി| തേ ച പരമാണവഃ പ്രതിക്ഷണം സജാതീയവിജാതീയസംയോഗവിഭാഗാഭ്യാം ശരീരഭാവേന വര്ത്തതേ| അന്യഥാ യോ വ ബാല ആസീത് സ ഏവ യുക്ത്വം പ്രതിപന്ന ഇത്യേകസ്യാപി നാനാത്വായോഗാത്|| ൯൫||

Adhikarana paramANUnAM saMyogaviBAge vAyuH kAraNam (96) · Śloka 96

തേഷാം സംയോഗവിഭാഗേ പരമാണൂനാം കര്മപ്രേരിതോ വായുഃ കാരണമ്||൯൬||

തേഷാം പരമാണൂനാം സംയോഗവിഭാഗേ ദൈവപൌരുഷകര്മപ്രേരിതോ വായുഃ തത്ക്രിയത്വാത് കാരണമ്| ഗ്രന്ഥവിസ്തരഭയാദ്വാതസ്യോത്പത്തിര്ന ദര്ശ്യതേ| കേവലമേതാവദ്വിജ്ഞേയമ്| കര്മചോദിതവായുവശാത് സംയുക്താഃ പരമാണവഃ കാര്യ്യദ്രവ്യമാരഭന്തേ ദ്വ്യണുകാദിക്രമേണ| വായുകാരണാദേവ ച പരമാണൂനാം വിഭാഗാത് സംയോഗവിനാശേന കാര്യദ്രവ്യവിശേഷഃ|| ൯൬||

Adhikarana BedABedAByAM gRuhItena sharIreNa yathA- kramaM bandhamokShayoH prAptiH (97) · Śloka 97

തദേതദങ്ഗമഭേദേന ഭേദതശ്ച ഗൃഹ്യമാണം ബന്ധായ മോക്ഷായ ച ഭവതീതി||൯൭||

അത ഉപസംഹരതി-തദേതദനുക്രാന്തരൂപമങ്ഗം ശരീരമഭേദേനൈകത്വേന ഗ്രാഹ്യമാണം രാമണീയകാദുപാദേയത്വേന ബന്ധായ ജന്മമരണപ്രവൃത്തിപരമ്പരാപ്രവൃത്തയേ ഭവതി| തദേവാനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ ഭേദേന ഗ്രാഹ്യാമാണം നിസ്സാരം ജുഗുപ്സിതവാസ്തുസമാരബ്ധത്വേന ഹേതുനാ മോക്ഷായ രാഗാദിനിമിത്തക്രിയാകലാപപരിഹാരാദ്ഭവതി|| ൯൭||

Adhikarana avayavashaH yathAvaraM sharIraj~jAnaphalam (98) · Śloka 98

ഭവതി ചാത്ര- ഇതി സര്വാവയശോ യോ ജാനാതി കലേവരമ്| അഹിതേഷു സ മോഹേന ന കദാചിത് പ്രവര്തതേ||൯൮||

ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേऽങ്ഗ- വിഭാഗോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ ഭവതി ചാത്രേതി ശ്ലോകേനോപസംഹാരേ തന്ത്രരീതിഃ| ഇത്യനേന പ്രകാരേണ സര്വാവയവശഃ സര്വമവയവം യഃ പുരുഷഃ കലേവരം ശരീരേ ജാനാതി സോऽഹിതേഷു ഉഭയലോകവിരുദ്ധേഷു മോഹാന്ന പ്രവര്ത്തതേ| ഗൃഹീതവസ്തുതത്ത്വഃ- സന്നിഹിതാനി പരിത്യജ്യ ഹിതേഷ്വേവ പ്രവര്ത്തതേ ഇത്യര്ഥഃ|| ൯൮|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ശാരീരസ്ഥാനേ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ

Adhikarana atha sirAviBAgo nAma ShaShTho~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതഃ സിരാവിഭാഗമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

പൂര്വാധ്യായേ ശരീരാവയവഭേദേ സ്വല്പവ്യക്തത്വാത് സിരാദിര്നിര്ണീതശേഷസ്തത്രാപി സിരാണാം പ്രാധാന്യാന്നിര്ണയാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ|| ൧||

Adhikarana dashamUlasirAH (2) · Śloka 2

ദശമൂലസിരാ ഹൃദയപ്രതിബദ്ധാഃ സര്വാങ്ഗപ്രത്യങ്ഗേഷ്വോജോ നയന്തി| തത്പ്രതിബദ്ധാ ഹി ശരീരചേഷ്ടാ||൨||

ദശമൂലസിരാ ഇത്യാദി| മൂലസിരാഃ പ്രധാനസിരാഃ| തതോ ഹി സര്വാഃ സിരാഃ ഭവന്തി| താ അങ്ഗേഷു പ്രത്യങ്ഗേഷു ചൌജോ നയന്തി|| ൨||

Adhikarana sirANAM sa~gKyA (3) · Śloka 3

താസ്തു ദ്വ്യങ്ഗുലമങ്ഗുലമര്ധാങ്ഗുലം യവം യവാര്ധഞ്ച ഗത്വാ ദ്രുമപത്രസേവനീപ്രതാവനദ്ഭിദ്യമാനാഃ സപ്തശതാനി ഭവന്തി||൩||

താഃ പ്രഭിദ്യമാനാഃ ദ്രുമപത്രരേഖാപ്രതാനവത് സപ്തശതാനി സിരാണാം ഭവന്തി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-താ ഹൃദയപ്രതിബദ്ധാ ദശ സിരാ ഹൃദയാദ്വ്യങ്ഗുലം ഗത്വാ പ്രഥമം പ്രതാനം മുഞ്ചന്തി| തത അങ്ഗുലം ഗത്വാ ദ്വിതീയമ്| തത അര്ധമങ്ഗുലം ഗത്വാ തൃതീയമ്| തതോ യവം ഗത്വാ ചതുര്ഥമ്| തതോऽപി യവാര്ധം ഗത്വാ പഞ്ചമമിതി| തതോ ന ഭിദ്യന്തേ| സര്വേഷു ചൈവം ഭിദ്യമാനാ ഇതി യോജ്യം യാവദ്ഭേദോऽസ്തി| സപ്തശതാനി പ്രതാനാനാം ദീര്ഘാണാം ഭവന്തി|| ൩||

Adhikarana shAKAgatAH sirAstatra vedhya- sirANAM sa~gKyA ca (4) · Śloka 4

താസാം ചതുഃശതീ ശാകാസു| തത്ര ഷോഡശാബ്യധനീയാഃ||൪||

താഭ്യശ്ചത്വാരി ശതാനി ചതസൃഷു ശാകാസു| തത്രേതി ചതുശ്ശത്യാം ഷോഡശാ വ്യധനീയാഃ|| ൪||

Adhikarana antarAdhigatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (5) · Śloka 5

ഷട്ത്രിംശം ശതമന്തരാധൌ| തത്ര ദ്വാത്രിംശത്||൫||

അന്തരാധൌ തു ഷട്ത്രിംശത് ശതമ്| തത്ര ദ്വാത്രിംശദവ്യധനീയാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ|| ൫||

Adhikarana mUrddhagatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (2) · Śloka 2

ചതുഷ്ഷഷ്ട്യധികം ശതമുര്ധ്വമ്| തത്രാപി പഞ്ചാശത്||൨||

Adhikarana shAKAsirAvivaraNam (6) · Śloka 6

താസാമേകൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി ശതമ്| തത്ര ന വിധ്യേജ്ജാലന്ധരാമ്| തിസ്രശ്ചാഭ്യന്തരഗതാഃ||൬||

തത്ര ഷോഡശ ശാഖാസു ചതസൃഷ്വവധനീയാ ഉക്താസ്തത്രൈകാ പൂര്വോക്തജാലന്ധരാ തിസ്രശ്ചാഭ്യന്തരസമാശ്രയാ അവേധ്യാഃ|| ൬||

Adhikarana tatrAntarAdhigatasirAvivaraNam (2) · Śloka 2

ദ്വാത്രിംശച്ഛ്രോണ്യാ ഗുദമേഢ്രാശ്രയാഃ| താസാം ദ്വേ ദ്വേ വങ്ക്ഷണയോഃ കടീകതരുണയോശ്ചേത്യഷ്ടൌ ശസ്ത്രതോ രക്ഷേത്|൨|

Adhikarana pRuShThagatAH sirAH (2) · Śloka 2

ചതുര്വിംശതിഃ പൃഷ്ഠേ| താസാം പൃഷ്ഠവംശമുഭയതോ ദ്വേ ദ്വേ ഊര്ധ്വ- ഗാമിന്യൌ താശ്ചതസ്രഃ|൨|

Adhikarana udaragatAH sirAH (2) · Śloka 2

ചതുര്വിംശതിരുദരേ| താംസാം മേഢ്രസ്യോപരി രോമരാജീമുഭയതോ ദ്വേ ദ്വേ താ അപി ചതസ്രഃ||൨||

Adhikarana vakShogatAH sirAH (7) · Śloka 7

ചത്വാരിംശദ്വക്ഷസി| താസാം ദ്വേ ഹൃദയേ| ദ്വേ ച സ്തനമൂലസ്തനരോഹിതേഷു| ഏകൈകാപസ്തമ്ഭാപാലേഷ്വിതി| താശ്ചതുര്ദശ||൭||

ആഗ്രീവാമുലാദാऽऽചോരുസന്ധേരന്തരാധിഃ| തത്ര ഷട്ത്രിംശച്ഛതം സിരാണാമ്| തദ്യഥാ-ദ്വാത്രിംശത് ശ്രോണ്യാമ്| പാര്ശ്വയോര്ദ്വയോഃ ഷോഡശ| പൃഷ്ഠേ ചതുര്വിംശതിഃ| ഉരസി ചത്വാരിംശത്| ഇതി ഷട്ത്രിംശച്ഛതമന്തരാധൌ സിരാണാമ്| 'തത്ര ദ്വാത്രിംശദവ്യധനീയാഃ' ഇതി യദുക്തം തത്പ്രദര്ശ്യതേ-അഷ്ടൌ ശ്രോണ്യാമ്| വങ്ക്ഷണ ഉഭയത്ര ചതസ്രഃ| കടീകതരുണാഖ്യയോര്മര്മണോശ്ചതസ്ര ഇത്യഷ്ടൌ| പാര്ശ്വയോര്ദ്വൌ| ദ്വയോഃ പാര്ശ്വയോരേകൈകാമൂര്ധ്വഗാമ്| പൃഷ്ഠേ ചതസ്രഃ| പൃഷ്ഠവംശസ്യൈകസ്മിന് പാര്ശ്വേ ഊര്ധ്വഗാമിന്യൌ ദ്വേ| അപരസ്മിംശ്ച ദ്വേ ഇതി| ജഠരേ ചതസ്രഃ രോമരാജ്യാഃ പാര്ശ്വയോര്ദ്വയോര്ദ്വേ-ദ്വേ ഇതി| ഉരസി ചതുര്ദശ| തത്ര ദ്വേ ഹൃദയേ| ദ്വേ-ദ്വേ ദ്വയോഃ സ്തനമൂലയോഃ| ഇതി ചതസ്രഃ| സ്തനരോഹിതയോശ്ചതസ്രഃ| അപസ്തമ്ഭയോരേകൈകാ| തഥാऽऽപാലാപയോരപി| ഏവം ദ്വാത്രിംശദന്തരാധാവവ്യധനീയാഃ|| ൭||

Adhikarana mUrdhajatrUrdhvasirAvivaraNam (4) · Śloka 4

ചതുര്വിംശതിര്ഗ്രീവായാമ്| താസാം ചതസ്രോऽഷ്ടൌ ച മര്മസംജ്ഞാഃ| ദ്വേ കൃകാടികയോഃ| ദ്വേ വിധുരയോരിതി ഷോഡശ ശസ്ത്രേണ ന സ്പൃശേത്||൪||

Adhikarana hanugatAH sirAH (1) · Śloka 1

ഹന്വോഃ ഷോഡശ താസാം സന്ധിസമ്ബന്ധിന്യൌ ദ്വേ||൧||

Adhikarana jihvAgatAH sirAH (4) · Śloka 4

ഷോഡശ ജിഹ്വായാമ്| താസാമധോ ദ്വേ രസവേദിന്യൌ| ദ്വേ വാവാക്പ്രവര്ത്തിന്യൌ| താശ്ചതസ്രഃ||൪||

Adhikarana nAsAgatAH sirAH (7) · Śloka 7

ഷട്പഞ്ചാശന്നേത്രയോഃ| തയോരുന്മേഷനിമേഷക്രിയേ ദ്വേ-ദ്വേ| ദ്വേ ചാപാങ്ഗയോരിതി ഷട്| നാസാനേത്രഗതാസ്തു ലലാടേ ഷഷ്ടിഃ| താസാം കേശാന്താനുഗതാശ്ചതസ്രഃ| ദ്വേ ചാऽऽവര്തയോഃ| ഏകാ ച സ്ഥപന്യാമിതി സപ്ത||൭||

Adhikarana karNagatAH sirAH (3) · Śloka 3

കര്ണയോഃ ഷോഡശ| താസാം ശബ്ദവാഹിന്യൌ ദ്വേ| ത ഏവ ച ശങ്ഖയോസ്താസാം ശങ്ഖസന്ധിഗതേ ദ്വേ||൩||

Adhikarana shirogatAH sirAH (8) · Śloka 4

ദ്വാദശ മൂര്ധനി| താസാമുത്ക്ഷേപയോര്ദ്വേ| സീമന്തേഷ്വേകൈകാമേകാമധിപതാവിത്യഷ്ടൌ ശസ്ത്രേണ പരിഹരേത്| തഥാക്ഷുദ്രികാഃ കുടിലാഃ സങ്കീര്ണാഃ ഗ്രന്ഥിതാഃ സന്ധിഷു ചാശസ്ത്രകൃത്യാഃ||൪||

ചതുഷ്ഷട്യധികം ശതമുര്ധ്വം ശിരസി സിരാണാമിതി യദുക്തം തദ്വിഭജതേ-ഗ്രീവായാം ചതുര്വിംശതിഃ ഹന്വോര്ദ്വയോഃ ഷോഡശ| ഷോഡശ ജിഹ്വായാമ്| നാസായാം ചതുര്വിംശതിഃ നേത്രയോഃ ഷട്പഞ്ചാശത്| ലലാടേ ഷഷ്ടിര്നാസാനേത്രാശ്രിതാസ്താഭ്യോऽനന്യാ അതോ ന ഗണ്യന്തേ| കര്ണയോര്ദ്വയോഃ ഷോഡശ സിരാസ്താ ഏവ ശങ്ഖാശ്രിതാ അതസ്തത്രസ്ഥാ ന ഗണ്യന്തേ| മൂര്ധ്നി ദ്വാദശേതി ചതുഷ്ഷഷ്ട്യധികം ശതമ്| അത്ര 'പഞ്ചാശദവ്യധനീയാഃ' ഇതി യദുക്തം തദുച്യതേ-ഗ്രീവായാം ഷോഡശ| ചതസ്രോ മര്മസംജ്ഞാഃ| ദ്വേ നീലേ ദ്വേ മന്യേ ഇതി ചതസ്രഃ| അഷ്ടൌ മര്മസംജ്ഞാഃ മാതൃകാ ഇതി വക്ഷ്യമാണാഃ| ദ്വേ ദ്വയോഃ കൃകാടികയോഃ| ദ്വേ ച വിധുരയോരിതി ഷോഡശ| ഹന്വോര്ദ്വയോഃ| ദ്വേ ഹനുസന്ധിബന്ധനകര്മണീ| ജിഹ്വായാം ചതസ്രഃ| ദ്വേ രസബോധനേ ജിഹ്വായാ അധസ്തയാ ദ്വേ വാക്പ്രവര്ത്തിന്യൌ ഇതി ചതസ്രഃ നാസായാം തിസ്രോ യത്ര ദ്വേ ഗന്ധവേദിന്യാവേകാ ച താലുനീതി തിസ്രഃ| നേത്രയോഃ ഷട്| നിമേഷേ ദ്വേ| ഉന്മേഷേ ദ്വേ| അപാങ്ഗയോര്ദ്വേ ഇതി ഷട്| ലലാടേ സപ്ത| കേശാന്തഗാശ്ചതസ്രഃ| ആവര്ത്തകാഖ്യയോര്മര്മണോര്ദ്വേ| ഏകാ ച ഭ്രൂമധ്യഭവേ സ്ഥപന്യാഖ്യമര്മണി ഇതി സപ്ത| കര്ണയോശ്ചതസ്രഃ| ദ്വേ ശബ്ദവാഹിന്യൌ| ശങ്ഖയോസ്തത്സന്ധിഗതേ ദ്വേ ഇതി ചതസ്രഃ| കേശാന്തേऽഷ്ടൌ | ദ്വയോ രുത്ക്ഷേപയോര്ദ്വേ| സീമന്തേഷു പഞ്ച| അധിപതൌ രോമാവര്ത്തമര്മണ്യേകാ ഇത്യഷ്ടൌ| ഏവം ശിരസി പഞ്ചാശദവേധ്യാഃ| കേവലമേതാ ഏവാവേധ്യാഃ| യാവത് ക്ഷുദ്രികാഃ അതിസൂക്ഷ്മാഃ| കുടിലാ അനൃജുഗാമിന്യഃ| സങ്കീര്ണാഃ ബഹുഭിരനഭിവ്യക്താഃ ഗ്രഥിതാഃ സങ്കോചേന ഗ്രന്ഥിരൂപാഃ| തഥാ സന്ധിഷു കൂര്പരാദിഷ്വാശ്രിതാഃ|| ൮||

Adhikarana vAtAdiBishca shuddharaktavaha sirAsa~gKyAvivaraNam (9) · Śloka 9

താസാം യഥാസ്വം തുര്യാംശവിഭാഗേന പഞ്ചസപ്തത്യധികം ശതമനിലരക്തം വഹതി| ഏഷ വിഭാഗഃ പിത്തശ്ലേഷ്മശുദ്ധരക്തേഷ്വപി| സ്ഥിതാ ഹ്യേവം ദേഹമനുഗൃഹ്ണന്തി ദോഷാഃ| വ്യത്യയേന തു പീഡയന്തി||൯||

താസാം ച സപ്താനാം ശതാനാം യഥാസ്വം ശങ്ഖാദിഗതസിരാണാം ചതുര്ഥേന വിഭാഗേന പ്രത്യേകം പഞ്ചസപ്തത്യധികം വാതാദിമിശ്രം രക്തം ശുദ്ധം ച വഹതി| തേന പഞ്ചസപ്തത്യധികം ശതം സിരാണാം വാതരക്തം വഹതി| തദ്വത് പിത്തരക്തമ്, ശ്ലേഷ്മരക്തമ്, ശുദ്ധരക്തഞ്ച| ഏവമനേന സിരാവഹനനിയമേന വ്യവസ്ഥിതാ ദോഷാഃ ശരീരമനുഗൃഹ്ണന്തി| ഏതദ്വിപര്യ്യയേ പീഡയന്തി|| ൯||

Adhikarana vAtaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

തത്ര ശ്യാവാരുണാഃ പ്രസ്പന്ദിന്യഃ സൂക്ഷ്മാഃ ക്ഷണപൂര്ണരിക്താ വാതരക്തം വഹന്തി|൧|

Adhikarana pittaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

നീലപീതാസിതാഃ സ്പര്ശോഷ്ണാഃ ക്ഷിപ്രസ്രാവിണ്യഃ പിത്തരക്തമ്|൧|

Adhikarana kaParaktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

ഗൌര്യ്യഃ സ്നിഗ്ധാഃ സ്ഥിരാഃ ശീതഃ കണ്ഡൂമത്യഃ കഫരക്തമ്|൧|

Adhikarana saMsargasannipAtavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

ലക്ഷണസങ്കരേ സംസര്ഗസന്നിപാതരക്തമ്||൧||

Adhikarana shuddharaktavahasirAlakShaNam (10) · Śloka 10

സമാഗൂഢാഃ സ്നിഗ്ധാഃ രോഹിണ്യഃ ശുദ്ധരക്തമിതി||൧൦||

നനു കഥമേതദ് ജ്ഞായത ഇമാഃ സിരാ ഇദം വഹന്തീത്യാഹ-തത്രേത്യാദി| സുബോധമ്| ക്ഷണേന പൂര്ണാഃ ആധ്മാതാഃ ക്ഷണേന ച രിക്താഃ ക്ഷിപ്രം ശീഘ്രമേവ വഹന്തി സ്രവന്തി| സംസര്ഗേ കിം ലക്ഷണമിത്യാഹ-അത്ര തു യദി ദോഷാന്തരേണ സംസൃഷ്ടോ ഭവതി തദാ യഥാസ്വം ലക്ഷണാനാം സങ്കരോ വിജ്ഞേയഃ| രോഹിണ്യോ ലോഹിതാഃ| ഇതി സിരാ ഉക്താഃ|| ൧൦||

Adhikarana dhamanIsa~gKyA (11) · Śloka 11

ധമന്യസ്തു ചതുര്വിംശതിഃ||൧൧||

ക്രമപ്രാപ്താ ധമന്യഃ ഉച്യന്തേ-ധമന്യോ വിശിഷ്ടാഃ സിരാ ഏവ| താശ്ച സങ്ഖ്യയാ ചതുര്വിംശതിഃ|

Adhikarana dhamanInAmupayogaH (1) · Śloka 1

താഭിഃ കായോऽയമാരാമ ഇവ ജലഹാരിണീഭിഃ കേദാര ഇവ കുല്യാഭിരുപസ്നിഹ്യതി||൧||

Adhikarana dhamanInAmadhiShThAnam (12) · Śloka 12

താഭിശ്ച നാഭിശ്ചക്രനാഭിരാരകൈരിവാവൃതാ||൧൨||

യഥാ ആരാമോ ജലഹാരിണീഭിഃ കേദാരഃ കുല്യാഭിരാപ്യായ്യതേ തദ്വത്താഭിര്നാഭിപ്രതിബദ്ധാഭിഃ കായ ആപ്യായ്യതേ| ചക്രസ്യ നാഭിരക്ഷഃ| ആരാസ്തന്നിബദ്ധാനി കാഷ്ഠാനി സുബോധമ്|| ൧൨||

Adhikarana nAByAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

തസ്യാം നാഭ്യാം വിശേഷേണ പ്രാണാ വ്യവസ്ഥിതാഃ| യതശ്ച സാऽന്തരഗ്ന്യധിഷ്ഠാനമ്|൧൩|

യതശ്ച സാ നാഭിരന്തരഗ്നേരധിഷ്ഠാനമതോऽപി തസ്യാ വിശേഷേണ പ്രാണാ വ്യവസ്ഥിതാഃ|| ൧൩||

Adhikarana nAByAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

തസ്യാം നാഭ്യാം വിശേഷേണ പ്രാണാ വ്യവസ്ഥിതാഃ| യതശ്ച സാऽന്തരഗ്ന്യധിഷ്ഠാനമ്||൧൩||

യതശ്ച സാ നാഭിരന്തരഗ്നേരധിഷ്ഠാനമതോऽപി തസ്യാ വിശേഷേണ പ്രാണാ വ്യവസ്ഥിതാഃ|| ൧൩||

Adhikarana nABigatAnAM dhamanInAM prasaraNam (14) · Śloka 14

താസാം ഖലു ധമനീനാം ദശോര്ധ്വം പ്രസൃതാ ദശാധശ്ചതസ്രസ്തിര്യ്യക്| തതസ്താഭിര്യഥാസ്വമങ്ഗാവയവാ ധാര്യ്യന്തേ ആപയായ്യന്തേ ച||൧൪||

താസാം ച നാഭിപ്രതിബദ്ധാനാം മധ്യാദ്ദശ ധമന്യഃ ഊര്ധ്വമുപരി കായം ഗതാഃ| ദശാധഃ പ്രസൂതാഃ| തിര്യ്യക് ചതസ്രഃ|

Adhikarana UrdhvadhamanInAM punarviBAgastatkAryya~jca (15) · Śloka 15

താസാമൂര്ധ്വഗാ ഹൃദയമഭിപ്രപന്നാഃ പ്രത്യേകം ത്രിധാ ജായന്തേ| തതസ്ത്രിംശതോ മധ്യേ ദ്വേ ദ്വേ വാതപിത്തകഫരക്തരസാന് വഹതഃ| അഷ്ടാഭിഃ ശബ്ദരൂപരസഗന്ധാ ഗൃഹ്യന്തേ| ദ്വാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം ഭാഷതേ ഘോഷം കരോതി സ്വപിതി പ്രതിബുധ്യതേ ച| ദ്വേ ചാശ്രു വഹതഃ| ദ്വേ ച സ്തനാശ്രിതേ| നാര്യാഃ സ്തന്യം നരസ്യ ശുക്രമ്||൧൫||

താശ്ച ദശ ഹൃദയം പ്രാപ്യ പ്രത്യേകം ത്രിധാ ഭിന്നാഃ ത്രിംശത് സമ്പന്നാഃ| തസ്യാശ്ച ത്രിംശതോ ദ്വേ-ദ്വേ വാതാദീന് പഞ്ച വഹതഃ| ഏവം താ ദശ| ശബ്ദാദീംശ്ചതുരഃ| അഷ്ടാഭിഃ പുരുഷോ ഗൃഹ്ണീതേ| താഭിര്ഹി ചിത്തസ്ഥാനം ശബ്ദാദീനി യാന്തി| ഭാഷണാദിക്രിയാചതുഷ്ടയം ദ്വാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം കരോതി| ഏവം താ അഷ്ടൌ| ഘോഷഃ ശബ്ദോ വ്യക്തഃ| ദ്വേ അശ്രുവഹതഃ| ദ്വേ ച സ്തനാശ്രിതേ നാര്യ്യാഃ സ്തന്യം വഹതഃ| നരസ്യ തു ത ഏവ ശുക്രമ്| ഏവം ത്രിംശത്|| ൧൫||

Adhikarana adhogAdhamanInAM punarviBAgastatkAryya~jca (16) · Śloka 16

അധോഗമാഃ പക്വാശയസ്ഥാ ഏവം ത്രിധാ ജായന്തേ| തത്ര ദശാദ്യാഃ പൂര്വവത്| ദ്വേ വഹതോऽന്നം മാത്രാശ്രയേണ| ദ്വേ തോയമ്| ദ്വേ മൂത്രമ്| ദ്വേ ശുക്രമ് വഹതോ ദ്വേ ച മുഞ്ചതഃ| ത ഏവ നാരീണാമാര്ത്തവമ്| ദ്വേ വര്ചോനിരസിന്യൌ സ്ഥൂലാന്ത്രപ്രതിബദ്ധേ| ഏവം ദ്വാദശ| ശേഷാ- സ്ത്വഷ്ടൌ ധമന്യസ്തിരശ്ചീനാഃ സ്വേദമഭിതര്പയന്തി||൧൬||

യാസ്തു നാഭേരധോഗമാ ദശ ധമന്യസ്താഃ പക്വാശയ ഏവം ത്രിംശദ്ഭവന്തി| തസ്യാശ്ച ത്രിംശതോ ദശ പുര്വവത്| ദ്വേ-ദ്വേ പഞ്ച വാതാദീന് വഹത ഇത്യര്ഥഃ| ദ്വേ മാത്രാശ്രയേണാന്നം വഹതഃ| മാത്രാഗ്രഹണമാധിക്യപ്രതിഷേധപ്രദര്ശനാര്ഥമ്| ദ്വേ തോയം ദ്വേ മൂത്രം വഹതഃ| ദ്വേ പുരുഷസ്യ ശുക്രം ദേഹേ വഹതഃ| ദ്വേ ച ശുക്രം ബഹിര്മുഞ്ചതഃ| യ ഏവ പുരുഷസ്യ ശുക്രം ത ഏവ സ്ത്രിയാ രക്തമ്| ഇതി ചതസ്രഃ| ദ്വേ ച സ്ഥൂലാന്ത്രപ്രതിബദ്ധേ വര്ചോനിരസനകര്മണീ| അഷ്ടൌ ശേഷാ യാ അധോഗമാ അപി മനാക് തിര്യ്യഗ്ഗതാസ്താഃ സ്വേദമഭിതര്പയന്തി| ഏവം നാഭേരധസ്ത്രിംശത്|| ൧൬||

Adhikarana tiryyaggA dhamanInAM vivaraNam (17) · Śloka 17

തിര്യഗ്ഗാമിന്യശ്ചതസ്രോ ഭിദ്യമാനാഃ സുബഹുധാ ഭവന്തീത്യുക്തം പ്രാക്||൧൭||

തിര്യ്യഗ്ഗാമിന്യശ്ചതസ്രോ യാ നാഭേഃ പാര്ശ്വാഭ്യാം ദ്വേ-ദ്വേ വര്ത്തന്തേ| താ ഭിദ്യമാനാഃ സത്യോ ബഹുധാ ഭവന്തി| ഏതച്ചോക്തം പ്രാഗങ്ഗവിഭാഗേ| താഭിരിദം പ്രകരണമ്| ഇതി ധമന്യ ഉക്താഃ|| ൧൭||

Adhikarana nava bAhyAni srotAMsi (18) · Śloka 18

സ്രോതാംസി പുംസാം നവ കര്ണൌ നേത്രേ നാസാപുടൌ മുഖം പായുര്മൂത്രപഥഃ||൧൮||

ക്രമപ്രാപ്താനി സ്രോതാംസ്യുച്യന്തേ| സ്രോതാംസി ഛിദ്രാണി പുംസാം നവ-ദ്വേ ദ്വേ ദ്വേ, ഏകമേകമേകമിതി ച| ഇതി സ്ത്രീ-പുംസയോഃ സാധാരണാനി|| ൧൮||

Adhikarana strINAmadhikAni srotAMsi (19) · Śloka 19

അന്യാനി ച ത്രീണി സ്ത്രീണാം സ്തനൌ രക്തപഥശ്ച||൧൯||

സ്ത്രീണാം തു ത്രീണ്യധികാനി ദ്വേ സ്തനസ്രോതസീ ഏകം ച രജഃപഥ ഇതി ബാഹ്യാനി സ്രോതാംസി|| ൧൯||

Adhikarana jIvitAyatanAni srotAMsi (20) · Śloka 20

തഥാऽപരാണ്യന്തസ്സ്രോതാംസി ജീവിതായതനാനി ത്രയോദശ പ്രാണോദകാന്നധാതുമലാനാമയനാനി||൨൦||

ആന്തരാണി ത്രയോദശ ജീവിഗസ്യായതനാനി സ്ഥാനാനി| പ്രാണാദീനാം പഞ്ചാനാമായതനാനി മാര്ഗാഃ|| ൨൦||

Adhikarana prANavAhisrotasAM mUlam (21) · Śloka 21

തത്ര പ്രാണവാഹിനാം ഹൃദയം മൂലം മഹാസ്രോതശ്ച||൨൧||

തത്രേതി നിര്ധാരണേ| പ്രാണവാഹിനാം ഹൃദയം മൂലം മഹാസ്രോതശ്ച|| ൨൧||

Adhikarana prANavAhisrotasAM dUShaNAni (22) · Śloka 22

താനി ധാതുക്ഷയരൌക്ഷ്യപിപാസാക്ഷുദ്വ്യായാമവേഗധാരണാദിഭിര്ദുഷ്യന്തി||൨൨||

താനി ച ധാതുക്ഷയാദിഭിര്ദുഷ്യന്തി|| ൨൨||

Adhikarana dUShitAnAM prANavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23

തതോऽതിസൃഷ്ടം പ്രതിബദ്ധമല്പാല്പമഭീക്ഷ്ണം വാ സശബ്ദശൂലമുച്ഛ്വസനമ്| തത്ര ശ്വാസവത്സാധനമ്||൨൩||

തതഃ കാരണാദതിസൃഷ്ടം വാതി ബദ്ധം വോച്ഛ്വസനം ഭവതി| ശ്വാസസ്യൈകത്വാദ്വിസര്ഗേ ദീര്ഘശ്ച ഭവതി| അല്പാല്പം സ്തോകമുച്ഛ്വസനമ്| അഭീക്ഷ്ണം വാऽത്യര്ഥമ്| തത്ര ദുഷ്ടേഷു പ്രാണവാഹിഷു സ്രോതസ്സു ശ്വാസോക്തം ചികിത്സിതമ്|| ൨൩||

Adhikarana udakavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

ഉദകവാഹിനാം താലു മൂലം ക്ലോമ ച|൧|

Adhikarana udakavAhisrotasAM dUShaNAni (1) · Śloka 1

താന്യാമഭയാതിപാനോഷ്ണശുഷ്കാന്നകഷായതൃണനിഗ്രഹാദിഭിര്ദുഷ്യന്തി||൧||

Adhikarana dUShitAnAmudakavAhisrotasAM lakShaNAni (2) · Śloka 2

തതോऽതിതൃഷ്ണാ മുഖശോഷഃ കര്ണക്ഷ്വേഡനം തമോദര്ശനഞ്ച| ദുഷ്ടോദകവഹസ്രോതസ്സു ചികിത്സാ||൨||

Adhikarana duShTodakavahasrotassu cikitsA (24) · Śloka 24

തത്ര തൃഷ്ണോക്തമൌഷധമ്||൨൪||

ഉദകവാഹിനാം സ്രോതസാം താലുക്ലോമനീ മൂലമ്| തേഷാമാമേന ഭയാദിഭിര്ദൂഷണമ്| ദുഷ്സ്ടത്വാച്ചാതിതൃഷ്ണാദി ഉത്പത്തിഃ| തത്ര തൃഷ്ണോക്താ ചികിത്സാ| അതിപാനം മദ്യസ്യ| ഉഷ്ണശുഷ്കാഭ്യാമന്നസ്യ സമ്ബന്ധഃ| തൃണ്നിഗ്രഹസ്തൃഷ്ണാവേഗനിരോധഃ| ആദിഗ്രഹണേനൈവം പ്രകാരണാമന്യേഷാമപ്യാചാരകോപശോഷകരാണാമാഹാരവിഹാരാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ക്ഷ്വേലനം നാദഃ| തമസ ഇവ ദര്ശനം തമോദര്ശനമപ്രതിപത്തിഃ|| ൨൪||

Adhikarana annavahasrotasAM mUlam (1) · Śloka 1

അന്നവാഹിനാമാമാശയോ മൂലം വാമപാര്ശ്വഞ്ച||൧||

Adhikarana annavahasrotoduShTyAdi (25) · Śloka 25

തേഷാം ദുഷ്ടൌ സര്വം മാത്രാശിതീയോക്തമവഗച്ഛേത്||൨൫||

അന്നവാഹിനാം സ്രോതസാം ദുഷ്ടത്വേ ഹേതും കാര്യ്യം പ്രതീകാരം ച സര്വം ജ്ഞാതും മാത്രാശിതീയമധ്യായമവഗച്ഛേത്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-അന്നവാഹിനാമതിമാത്രസമശനാദീനി ദൂഷണാനി| ദുഷ്ടത്വേ വിഷൂചികാദ്യുത്പത്തി| വമനാദികാ ചികിത്സാ| ശേഷം സുബോധമ്| മൂലമാശ്രയഃ| ഉപകാരാപകാരദ്വാരമിത്യര്ഥഃ| ഏവം പ്രാണോദകാന്നസപ്തധാതുമൂത്രശകൃത് സ്വേദഭേദേന ത്രയോദശവിധാനി സ്രോതാംസി| തത്ര പ്രാണോദകാന്നവാഹിനാം ദുഷ്ടൌ ഹേതുലക്ഷണൌഷധാന്യുക്താനി|| ൨൫||

Adhikarana rasavAhinAM srotasAM mUlAni (1) · Śloka 1

രസവാഹിനാം ഹൃദയം മൂലം ദശ ധമന്യശ്ച|൧|

Adhikarana raktavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

രക്തവാഹിനാം യകൃത് പ്ലീഹാ ച|൧|

Adhikarana mAMsavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

മാംസവാഹിനാം സ്നായൂനി ത്വക് ച|൧|

Adhikarana medovAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

മേദോവാഹിനാം വൃക്കൌ മാംസം ച|൧|

Adhikarana asthivAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

അസ്ഥിവാഹിനാം ജഘനം മേദശ്ച|൧|

Adhikarana majjavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

മജ്ജവാഹിനാം പര്വാണ്യസ്ഥീനി ച|൧|

Adhikarana shukravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

ശുക്രവാഹിനാം സ്തനൌ മുഷ്കൌ മജ്ജാ ച|൧|

Adhikarana mUtravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

മൂത്രവാഹിനാം ബസ്തിര്വങ്ക്ഷൈണാ ച|൧|

Adhikarana shakRudvAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

ശകൃദ്വാഹിനാം പക്വാശയഃ സ്ഥൂലാന്ത്രം ച|൧|

Adhikarana svedavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

സ്വേദവാഹിനാം മേദോ രോമകൂപാശ്ച||൧||

Adhikarana rasavahAdisrotasAM dUShaNAdIni (26) · Śloka 26

തേഷാം ദൂഷണം വിവിധമഹിതാഹാരവിഹാരമുപദ്രവാന് പൃഥക്പൃഥക് സാധനം ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയാദ്യഥാസ്വം വൃദ്ധിക്ഷയലക്ഷണേന ലക്ഷയേത്||൨൬||

തേഷാം രസവാഹ്യാദീനാം സ്രോതസാം നാനാപ്രകാരമഹിതാഹാരവിഹാരം ദൂഷണമ്| തച്ച തീക്ഷ്ണമതിനാ പരികല്പനീയമ്| ദുഷ്ടാനാമുപദ്രവാ വ്യാധയഃ തച്ചികിത്സാ ച ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയോക്തേന 'രസോऽപി ശ്ലേഷ്മവത്' ഇത്യാദിനാ വൃദ്ധിക്ഷയലക്ഷണേന ലക്ഷയേത്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ആഹാരാദി വിശേഷവശാദ്രസവാഹിഷു ദുഷ്ടേഷു കദാചിദ്രസവൃദ്ധിജാ രോഗാസ്തത്ര യഥാസ്വം ചികിത്സേതി| ഏവം സര്വത്രാപി വാച്യമ്|| ൨൬||

Adhikarana srotasAM viddhalakShaNam (27) · Śloka 27

വ്യധേ തു സ്രോതസാം ഭ്രമമോഹകമ്പപ്രലാപാധ്മാനശൂലാऽരുചിതൃട്ഛര്ദിജ്വരാതിരുധിരസ്രുതിമൂത്രപുരീഷരോധാ മരണഞ്ച||൨൭||

അനന്തരോക്താനാം ച സ്രോതസാം വ്യധേ ശസ്ത്രാദിതാഡനേ ജന്തോര്ഭ്രമാദ്യുദ്ഭവഃ|| ൨൭||

Adhikarana srotoviddhaM pratyAKyAya -- cikitset (28) · Śloka 28

തസ്മാത്സ്രോതോവിദ്ധം പ്രത്യാഖ്യായോപചരേത്||൨൮||

തസ്മാദ്വൈദ്യഃ സ്രോതോവിദ്ധം ചികിത്സായാം പ്രത്യാഖ്യാനം കൃത്വാ അസാധ്യതാമുക്ത്വാ ദൈവാത്കിഞ്ചിദ്ഭവേദിതി ശാസ്ത്രാനുഗമനേനോപാചരേത്|| ൨൮||

Adhikarana uddhRutashalyasya cikitsAnirdeshaH (29) · Śloka 29

ഉദ്ധൃതശല്യം ച സദ്യോവ്രണവിധാനേന||൨൯||

അന്തഃശല്യം ച സ്രോതോവിദ്ധം ശല്യമുദ്ധൃത്യോപാചരേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കേനേത്യാഹ-വക്ഷ്യമാണേന സദ്യോവ്രണവിധാനേന|| ൨൯||

Adhikarana sirAdhamanI srotasAmaBedaH (30) · Śloka 30

തത്ര സ്രോതസാമേവ വിശേഷാഃ സിരാധമന്യഃ||൩൦||

Adhikarana anyamatena sirAdInAM Binnatvam (31) · Śloka 31

അന്യേ ത്വന്യത്വമിച്ഛന്തി സിരാധമനീസ്രോതസാമ്| കേവലം പരസ്പരസന്നികര്ഷാത് സദൃശകര്മത്വാത് സൌക്ഷ്മ്യാച്ച വിഭക്തകര്മണാമപ്യവിഭാഗ ഇവ ലക്ഷ്യതേ||൩൧||

അന്യേ ത്വാചാര്യ്യാഃ സിരാദീനാം പൃഥക്ത്വമിച്ഛന്ത്യേവം ച ബ്രുവതേ യത് സിരാദീനാം പരസ്പരവിലക്ഷണാനാമവിഭാഗ ഇവ ലക്ഷ്യതേ| തത് കേവലം പരസ്പരസന്നികര്ഷാദിനാ ഹേതുത്രിതയേന| സദൃശം കര്മ വാഹകത്വം യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| സൌക്ഷ്മ്യം സൂക്ഷ്മതാ|| ൩൧||

Adhikarana aparamatena dhAtvavakAshAH -- srotashshabdAdinAmAH (32) · Śloka 32

അപരേ പുനരാഹുഃ-സ്രോതാംസി സിരാധമന്യോ രസവാഹിന്യോ നാഡ്യഃ പന്ഥാനോऽയനാനി മാര്ഗാഃ ശരീരച്ഛിദ്രാണി സംവൃ താസംവൃതാനി സ്ഥാനാന്യാശയാഃ ക്ഷയാ നികേതാശ്ചേതി ശരീരേ ധാത്വവകാശാനാം ലക്ഷ്യാലക്ഷ്യാണാം നാമാനീതി||൩൨||

Adhikarana srotoduShTyA dhAtuduShTyAdi (3) · Śloka 3

തേ ചാവകാശാഃ പ്രകുപിതാഃ സ്ഥാനസ്ഥാന് മാര്ഗസ്ഥാംശ്ച ധാതൂന് പ്രകോപയന്തി| തേऽപി കുപിതാസ്താനി സ്രോതാംസി സ്രോതാംസി ച സ്രോതാംസി| ധാതവശ്ച ധാതൂന്||൩||

Adhikarana sarveShAmeva dUShayitAro doShAH (1) · Śloka 1

തേഷാം സര്വേഷാമേവ ദൂഷയിതാരോ ദുഷ്ടാ ദോഷാഃ|൧|

Adhikarana agnidoShAddoShaduShTiH (1) · Śloka 1

തേ ച പ്രായശോ ദുഷ്യന്ത്യഗ്നിദോഷാത്|൧|

Adhikarana agninimittAnyAyurArogyAdIni (1) · Śloka 1

തസ്മാത്തന്നിമിത്താന്യായുരാരോഗ്യബലോപചയവര്ണൌജാംസി|൧|

Adhikarana dhAtvagniBUtAgnipraBRutI- nyagnipratibaddhAnyeva (1) · Śloka 1

തത്പ്രതിബദ്ധാന്യേവ ച രഞ്ജകാദീനി ഭൂതാഗ്നയോ ധാത്വഗ്നയശ്ച||൧||

Adhikarana pakvamannamamRutaM viShaM cApakvam (33) · Śloka 33

തഥാऽന്നമപി പിത്തേനൈവ പക്വമമൃതതാം യാത്യപക്വം ച വിഷതാമ്||൩൩||

സ്രോതോദുഷ്ട്യാ ധാതുദൂഷണം ധാതുദുഷ്ട്യാ സ്രോതോദൂഷണം ചാഹ-ത ഇത്യാദിനാ| പ്രകുപിതാ ദുഷ്ടാഃ സ്ഥാനമാശയസ്തത്ര തിഷ്ഠന്തീതി സ്ഥാനസ്ഥാഃ| സ്രോതാംസി ച സ്രോതാംസീതി യാനി സ്രോതാംസി ദുഷ്ടാനി ഭവന്തി താന്യന്യാന്യപി ദൂഷയന്തി| ഏവം ധാതൂനാമപി വാച്യമ്| തേഷാം സര്വേഷാം ധാതൂനാം ധാത്വാശയാനാം ച ദുഷ്ടാന് വാതാദീനന്തരേണ നാന്യദ് ദുഷ്ടൌ കാരണമ് | ദോഷാണാം ദുഷ്ടിരപി പ്രായോऽഗ്നിദോഷാത്| അന്യത് സുബോധമ്|| ൩൩||

Adhikarana pAcakAgniH (34) · Śloka 1

തത്ര പിത്തവിശേഷഃ പാചകസംജ്ഞോऽഗ്നിരിതി പ്രാഗഭിഹിതഃ||൧||

തത്രേത്യാദിനാ പാചകസംജ്ഞമഗ്നിം പ്രസ്തൌതി| പ്രാഗ്ദോഷഭേദീയേ പാചകസംജ്ഞഃ പിത്തഭേദോऽന്നസ്യ പക്താഗ്നിരിത്യുക്തവാനസാവാചാര്യ്യഃ|| ൩൪||

Adhikarana matAntareNAgnisvarUpam (35) · Śloka 35

അന്യേ പുനരാചക്ഷതേ-ദോഷധാതുമലസന്നിപാതജനിതോऽന്തരുഷ്മാ യഥാനിര്ദിഷ്ടാധിഷ്ഠാനകര്മാഗ്നിരിതി||൩൫||

അന്യേ പുനരാചാര്യ്യാഃ പിത്തമഗ്നിരിതി നേച്ഛന്തി| ദോഷാദിസംയോഗവിശേഷജനിതോऽന്തശ്ശരീര ഉഷ്മാഗ്രഹാണ്യധിഷ്ഠാനഃ പാകരാഗാദികര്മാഗ്നിരിത്യാഹുഃ| അഥാനന്തരമസ്യ ഗ്രന്ഥസ്യ താത്പര്യ്യാര്ഥ ഉച്യതേ- ഇഹായുര്വേദേ ഉഭയേഷാമാചാര്യ്യാണാം ഭിന്നദര്ശനമ്| ഏകേഷാമന്തരാഗ്നി പക്വാന്നസാരാത് ക്രമേണ ധാതുപരിപോഷോऽന്യേഷാം യൌഗപദ്യേനേതി|| ൩൫||

Adhikarana annasya sthUlapAkakramaH (36) · Śloka 36

സ ഖലു വിധിവദഭ്യവഹൃതമന്നജാതം പ്രാണേന വായുനാ കോഷ്ഠമാകൃഷ്ടം ദ്രവൈര്വിഭിന്നസങ്ഘാതം സ്നേഹേന മൃദൂകൃതമഭിസന്ധുക്ഷിതഃ സമാനേനാമാശയസ്ഥം സ്ഥാലീസ്ഥമിവാമ്ബുതണ്ഡുലമഗ്നിരന്തരഗ്നിഃ പചതി||൩൬||

അത്ര ക്രമവാദിനഃ ആഹുഃ-പുരുഷേണ ഭുജ്യമാനമന്നം കഠിനതരദശനാഭിഘാതജര്ജരിതം പ്രയത്നേനോദീരിതേന പ്രാണാഖ്യേനാനിലേന കണ്ഠനാഡ്യാ മഹാസ്രോതസി നിക്ഷിപ്തം നാഭിദേശചാരിണാ സമാനേന നാഭിപാര്ശ്വഗ്രഹേത്യാഖ്യപിത്തധരാകലാമര്യ്യാദേ ആമാശയേ വിധൃതം ദ്രവേണ ജലാദിനാ വിഭിന്നസങ്ഘാതം സ്നേഹേന ച മാര്ദവമാപാദിതം പാചകേനേവ സമാനേന സന്ധുക്ഷിതഃ പ്രദീപിതഃ സന്നന്തരഗ്നിഃ പചതി| യഥാऽഗ്നിഃ ബാഹ്യസ്തോയതണ്ഡുലം സ്ഥാലീസ്ഥം പചതി|| ൩൬||

Adhikarana annasyANupAkakramaH (37) · Śloka 37

തത്തു സര്വരസമപി പച്യമാനമാദൌ മധുരീഭൂതം കഫം ഫേനീഭൂതമുദീരയതി| തതോ വിദഗ്ധമമ്ലീഭൂതമാമാശയാത് ച്യവമാനമച്ഛം പിത്തമ്| പ്രാപ്യ ച പക്വാശയം കടുകീഭൂതമനിലമ്||൩൭||

തത്ര ചാമാശയേ തദന്നം സര്വരസമപി പച്യമാനം സത് പ്രഥമ വിക്ലേദമാത്രാവസ്ഥായാം മാധുര്യമിവ പ്രാപ്തം സത് കഫമുദീരയേത്| തച്ച ഫേനഭൂതം യഥാ ദധ്യാദിതഃ ക്ഷുഭിതാത് പ്രഥമം ഫേനസമ്ഭവഃ| തതശ്ചാമാശയാത് പാകേന ച്യവമാനമമ്ലീഭൂതം സത്സ്വച്ഛം പിത്തമുദീരയേത്| തതോऽപ്യാമാശയാത് ച്യുതം പക്വാശയേऽഗ്നിനാ ശോഷിതകടുകീഭൂതം സത്തദന്നം മാരുതമുദീരയേത്|| ൩൭||

Adhikarana BaurikAgnipAkaH (38) · Śloka 38

തതശ്ചൈവം വിക്ലിന്നം ആഹാരേ പഞ്ച പഞ്ചാത്മകാ മഹാഭൂതാഗ്നയോ വായുനാ വ്യസ്താന് യഥാസ്വം പഞ്ചൈവ ഭൂതഗുണാനാഹാരസ്ഥാന് പചന്തി| തേ പക്വാഃ പുനര്യഥാസ്വമേവ ദേഹാശ്രിതാംശ്ച സ്വവികാരഭൂതാന് ഭൂതഗുണാനാപ്യായയന്തി||൩൮||

ജഠരാഗ്നിനാ കിഞ്ചിത്പക്വവിക്ലിന്നാഹാരേ പഞ്ച മഹാഭൂതാഗ്നയഃ പാര്ഥിവാദയഃ പഞ്ചാഹാരസ്ഥാന് യഥാസ്വം മഹാഭൂതഗുണാന് പാര്ഥിവാദീന ആഹാരഭാഗാന് പചന്തി| പാര്ഥിവോऽഗ്നിസാദൃശ്യാത് പാര്ഥിവമേവാഹാരഭാഗം പചതി| ആപ്യ ആപ്യമേവ| സര്വത്ര ഗുണശബ്ദോऽവയവവാചീ| തേ ച പാര്ഥിവാദയഃ പഞ്ച ഗുണാ പാര്ഥിവാദിഭിഃ പഞ്ചഭിരഗ്നിഭിഃ പക്വാഃ പാര്ഥിവാദീനേകദേഹസ്ഥാന് ഭൂതഗുണാനാപ്യായയന്തി| യഥാസ്വമാത്മീയജാത്യനതിക്രമേണ സ്വവികാരഭൂതാനിത്യന്നവികാരാ ഏവദേഹേ മഹാഭൂതഗുണാഃ|| ൩൮||

Adhikarana sArakiTTaviBajanam (39) · Śloka 39

ഏവഞ്ച പക്വാദാഹാരാദ്വിവിധൌഷധഗര്ഭാദിവ സ്നേഹാദച്ഛഃ സാരഭൂതോ രസാഖ്യഃ കിട്ടാഖ്യശ്ച മലോऽഭിനിര്വര്തതേ||൩൯||

ഏവമനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ പക്വാദന്നാത് ദ്വൌ രാശീ ഭവതഃ- കിട്ടം സാരശ്ച| യഥാ നാനാപ്രകാരൌഷധഗര്ഭാദ് ഘൃതാത് സ്നേഹഃ കല്കശ്ച|

Adhikarana sArakiTTAByAM srotaHpUraNam (40) · Śloka 40

താഭ്യാഞ്ച സാരമലാഭ്യാം തദാത്മകാനാമേവ ശരീരഗുണാനാം ധാത്വാഖ്യാനാം യഥാസ്വം സ്രോതാംസി പാരമ്പര്യ്യേണാവിച്ഛിന്നസന്താനമാപൂര്യ്യന്തേ||൪൦||

താഭ്യാം സാരമലാഭ്യാം തദാത്മകാനാം സാരമലസ്വഭാവാനാം ധാത്വാഖ്യാനാം ശരീരഗുണാനാം രക്താദീനാം മൂത്രദീനാം ച പാരമ്പര്യ്യേണ ക്രമപ്രാപ്ത്യാവിച്ഛിന്നപ്രവാഹം കൃത്വാ സ്രോതാംസ്യാऽऽപൂര്യ്യന്തേ|| ൪൦||

Adhikarana dhAtupoShaNakramaH (41) · Śloka 1

സ്രോതോഭ്യശ്ച യഥാവിഭാഗം യഥായഥമേവ ധാതവഃ പുഷ്യന്തി||൧||

തേഭ്യോ യഥാസ്വം ധാതവഃ പുഷ്യന്തി|| ൪൧||

Adhikarana dhAtUnAM mithaH poShyapoShaka- tve~api na pUrveShAmapacayaH (42) · Śloka 42

ഉത്തരോത്തരാനുപ്രവേശേऽപി ച പുര്വേഷാം സ്രോതസാം യഥാകാലം സമ്യഗാഹാരോപയോഗേന പരിണാമവതാപ്യായ്യമാനാനാം നാപചയോ ഭവതി| തതശ്ച ധാത്വാഖ്യാഃ പ്രസാദമലാഃ സ്വം സ്വമേവ മാനമനുവര്തന്തേ യഥാവയഃശരീരമ്||൪൨||

പൂര്വസ്യ രക്താദേര്ധാതോരുത്തരാനുപ്രവേശേऽപി മാംസാദിഭാവഗമനേऽപി ന പൂര്വേഷാം രക്താദിസ്രോതസാമപചയോ ഭവതി| കിമ്ഭൂതാനാം പൂര്വധാതുസ്രോതസാമ് ? യഥാകാലം കാലവിച്ഛേദേന സമ്യഗാഹാരോപയോഗേനാപ്യായ്യമാനാനാമ്| കിമ്ഭൂതേനാഹാരോപയോഗേനാഹ-പരിണാമവതാ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-സദൈവാവിച്ഛേദേന സ്രോതാംസി പരിണതോऽന്നസാരോ യാതി| പൂര്വേഭ്യശ്ച പൂര്വാണ്യാപൂര്യ്യന്തേ| അതസ്തേഷാമനപചയഃ| തഥാ പരിണാമേന ച ധാത്വാഖ്യാ ദേഹധാരണാഃ പ്രസാദാശ്ച മലാശ്ച വയശ്ശരീരാനതിക്രമേണ സ്വം-സ്വം പ്രമാണമഞ്ജല്യാദിവിശേഷേണോക്തം നാതിവര്ത്തന്തേ| പ്രസാദാഃ സാരാ രക്തമാംസകണ്ഡരാദീനി| മലാഃ കിട്ടം കഫലസീകാപിത്താദി| വയോऽനതിക്രമേണേതി ബാലസ്യ പ്രവൃദ്ധസ്യ ചോക്താത് പരിമാണാദ്ധീനത്വം നേതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| യഥാശരീരമിതി മഹാശരീരേഷു പ്രസാദമലാഃ പ്രഭൂതാ ഭവന്തി| ലഘുദേഹേഷ്വല്പതാ ഇതി ജ്ഞാപയതി||

Adhikarana kramadhAtupariNAmAdinirdeshaH (43) · Śloka 43

തത്രാऽऽഹാരരസോ വ്യാനവിക്ഷിപ്തോ യഥാസ്വം സപ്തസു ധാത്വഗ്നിഷു ക്രമാത് പച്യമാനഃ സ്വാത്മഭാവപ്രച്യുതിസമനന്തരമേവ പ്രാപ്തരക്താദിധാതുസംജ്ഞകഃ കാലവദസ്ഖലിതബലപ്രമാണോ ദേഹമൂര്ജയിത്വാ ധാതൂന് ധാതുമലാംശ്ച പുഷ്ണാതി||൪൩||

തത്രേത്യാദിനാऽസ്മിന് ക്രമധാതുപാകവാദേ ക്രമം ദര്ശയതി| ആഹാരസ്യ പ്രധാനാഗ്നിനാ പക്വസ്യ സതഃ യോ രസോ ഭവതി സ വ്യാനേന ഹൃദയമൂലഭവേന വായുനാ വിക്ഷിപ്തഃ പ്രേരിതഃ സ്രോതസ്സു വിനിയുക്താഃ സന് ധാത്വഗ്നിഷു പച്യമാനഃ വിശിഷ്ടതത്കാലവ്യപദേശയോഗ്യസ്വരൂപപ്രച്യുത്യേകകാലം പ്രാപ്തരക്താദിധാതുസംജ്ഞഃ കാലവദവിച്ഛിന്നവാഹീ ധാതൂന് രക്താദീന് ധാതുമലാംശ്ച കഫാദീന് പുഷ്ണാതി| രക്തം രക്താഗ്നേരേവ പാകേന ഭവതി| മാംസം മാംസാഗ്നിരേവേത്യേവമാദി യഥാസ്വശബ്ദര്ഥഃ ദേഹമൂര്ജയന് ശരീരം പ്രാണയന്|| ൪൩||

Adhikarana mUtrapurIShotpattiH (44) · Śloka 44

അഥാന്നകിട്ടമച്ഛം മൂത്രം ഘനം ശകൃത്||൪൪||

അഥേത്യാദിനാ പ്രസാദമലയോര്വിഭാഗം ദര്ശയതി| യോ യസ്യ പാകാത് പ്രസാദഃ സ തസ്യ സാരോ, യോ മലഃ സ കിട്ടഃ| സുബോധമ്|| ൪൪||

Adhikarana rasasya sArakiTTe (1) · Śloka 1

രസസ്യ സാരോ രക്തം മലഃ കഫോ ലസീകാ ച||൧||

Adhikarana raktasya sArakiTTe (2) · Śloka 2

രക്തസ്യ സാരോ മാംസം കണ്ഡരാഃ സിരാശ്ച| മലഃ പിത്തമ്|൨|

Adhikarana mAMsasya sArakiTTe (2) · Śloka 2

മാംസസ്യ സാരോ മേദസ്ത്വചോ വസാ ച| കിട്ടം കര്ണാക്ഷിനാസികാസ്യരോമകൂപപ്രജനനമലാഃ|൨|

Adhikarana medasaH sArakiTTe (2) · Śloka 2

മേദസഃ സാരോऽസ്ഥിസ്നായുസന്ധയഃ| കിട്ടം സ്വേദഃ|൨|

Adhikarana asthnaH sArakiTTe (2) · Śloka 2

അസ്ഥ്നഃ സാരോ മജ്ജാ| കിട്ടം കേശരോമനഖാഃ||൨||

Adhikarana majj~jaH sArakiTTe (45) · Śloka 45

മജ്ജ്ഞസ്തു സാരഃ ശുക്രം മലോऽക്ഷിവിട്ത്വചാം സ്നേഹഃ||൪൫||

അന്നമലസ്യ ഘനാച്ഛഭേദേന ദ്വൈവിധ്യമ്| ലസീകാ ജലസദൃശീ| വസാ സ്വച്ഛസ്നേഹഃ| കര്ണാദിഷട്കസ്യ മലശബ്ദേന സമ്ബന്ധഃ| കര്ണാദിഷു മലോ ദൃശ്യത ഏവ| പ്രജനനം മേഹനമ്| സന്ധയോऽസ്ഥിഭാഗാഃ പൂര്വമുക്താഃ| അക്ഷ്യാദേഃ സ്നേഹോ മലഃ|| ൪൫||

Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46

ശുക്രസ്യ സാരമോജഃ| അത്യന്തശുദ്ധതയാऽസ്യ മലാഭാവഃ| അന്യേ പുനരത ഏവ തസ്യ നേച്ഛന്തി പാകമ്| അപരേ പുനഃ ശുക്രസാരം ഗര്ഭമേവാമനന്തി||൪൬||

ശുക്രസ്യ തു ക്രമേണ സാരസാരത്വാച്ഛുദ്ധതയാ മലാഭാവഃ| അപരേ ആചാര്യ്യാഃ| അതഃ സാരാദപി സാരതരത്വാദ്ധേതോഃ ശുക്രസ്യ പാകം നേച്ഛന്തി| അന്യേ ത്വാചാര്യ്യാഃ ശുക്രസ്യ സാരോ ഗര്ഭ ഇത്യാമനന്തീതി|

Adhikarana pa~jcAtmakasya vAyorutpattiH (47) · Śloka 47

വായുഃ പുനരഗ്നേരാഹാരസ്യ ച ബഹ്വല്പതയാ തസ്മാത്തസ്മാന്മൂര്ച്ഛനാവിശേഷാദമൂര്ത്തഃ ശബ്ദവാനീഷച്ഛബ്ദഃ പ്രചുരോऽല്പോ വാ പഞ്ചാത്മാ കോഷ്ഠേ പ്രാദുര്ഭവതി||൪൭||

ആധ്യാത്മികാനാം ഭാവാനാം സമ്ഭവോക്തിപ്രസങ്ഗേ വായോര്ദ്വിതയേന പ്രകാരേണ സമ്ഭവ ഉച്യതേ| വായുഃ കോഷ്ഠേ പ്രാണാദിഭേദേന പഞ്ചാത്മാ പ്രാദുര്ഭവതി| കുതോ ഹേതോഃ ? ആഭ്യാം മൂര്ച്ഛനാവിശേഷാത്| കഥമാഹ-അഗ്നേര്ബഹുതയാ കദാചിദഗ്നേഃ സമത്വേऽപ്യാഹാരസ്യാല്പതയാ ച| വായുഃ കുതശ്ചിന്മൂര്ച്ഛനാവിശേഷാദമൂര്ത്തോऽപി സഞ്ഛബ്ദവാന് ഭവതി| കുതോऽപീഷച്ഛബ്ദഃ കുതോऽപി പ്രചുരഃ| കുതോऽപ്യല്പ ഇതി| അമൂര്ത്തോऽകഠിനഃ|| ൪൭||

Adhikarana 'sarve~annamayA BAvAH' kramadhAtuvAda- siddhAntopasaMhAraH (48) · Śloka 48

ഏവം ച കൃത്വാऽന്നമയാ ഏവ ദേഹേ സര്വേ ഭാവാഃ| തേനൈവ ചേദമേവം ചിരേണ വ്യാപ്തമന്തര്ബഹിഃ ശരീരയന്ത്രമനവരതപ്രവാഹേണ സ്വാസ്ഥ്യബലോപചയയുക്തം യാവത് കര്മോപാദാനം യാപ്യതേ| അന്യഥാ ത്വന്നരസോക്ഷേപണാദ്വിബദ്ധസ്രോതസാ വാ യഥാവദന- ഭിസന്ധീയമാനധാതുപ്രവാഹമന്തരാ വ്യവച്ഛിദ്യതേ| വ്യാധി ഭാജനം വാ ഭവതി||൪൮||

തസ്മാത് സര്വേ ശാരീരാ ഭാവാ അന്നമയാഃ| തേനൈവ ചാന്നേനാവിച്ഛിന്നപ്രവാഹേണ ഇദമനന്തരോക്തേന ക്രമേണ ശരീരം വിപരിണമതി| അധ്യാത്മേത്യാത്മനി ബഹിര്വഹിര്ഭാഗേ| ശരീരയന്ത്രകം യാപ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കിമ്ഭൂതമിത്യാഹ-സ്വാസ്ഥ്യേന ബലോപചയേന ച യുക്തമ്| ഏതച്ച യാവത്കര്മോപാദാനമാഹ| തദ്ധേതുകകര്മപരിക്ഷയാത്| അന്യഥേത്യാദി സുബോധമ്| ഇതി ക്രമധാതുവാദഃ|| ൪൮||

Adhikarana anyamatena rasAdidhAtusamBavakramaH (49) · Śloka 49

അന്യേ തു വര്ണയന്തി-അഭ്യവഹൃതമാത്രസ്യാഹാऽऽരസ്യ കണ്ഠനാഡീപ്രലുഠിതസ്യ മഹാനിമ്നമവതീര്ണസ്യ യോ യ ഏവാംശഃ കായാഗ്നിനാऽവലീഢഃ പാകമുപനീയതേ തസ്യ തസ്യൈവ പ്രസാദാഖ്യോ രസലേശോऽഭിനിര്വൃത്തിസമനന്തരം സമം സമസ്തധാതുഷു സംവൃതാസംവൃതൈഃ പ്രവിസൃതോ വിവൃതമുഖേഷ്വാസന്നേഷു സ്രോതസ്സു ഭൂയാന് പ്രഥമതരം ചാന്വേതി| പര്യ്യായേണേതരേഷ്വപി| ഏവമന്നരസ ഏവ സാക്ഷാത്സര്വധാതൂന് കേനചിദേവ കാലഭേദേന പുഷ്ണാതി ന പുനര്ധാതവോ ധാത്വന്തരതാം സ്വരൂപോപമര്ദേന പ്രതിപദ്യന്ത ഇതി||൪൯||

അന്യേ പുനരാചാര്യ്യാഃ അന്നരസാദേവ സകലധാതുസമ്ഭവം വര്ണയന്തി| ന ച ധാതോര്ധാത്വന്തരാദുത്പത്തിമിച്ഛന്തി| കഥമിത്യാഹ-അഭ്യവഹൃതമാത്രസ്യേത്യാദി| യ ഏവാഹാരഭാഗഃ കോഷ്ഠപ്രാപ്തിസമനന്തരമഗ്നിനാ സമ്ബധ്യതേ തസ്യൈവ തേന പക്വസ്യയോऽന്നസാരഃ സ തദൈവ സര്വധാതുസ്രോതസ്സ്വനുഗച്ഛതി| കേവലം ത്വയം വിശേഷഃ| വിവൃതമുഖേഷു അസംവൃതേഷു സ്രോതസ്സു സാരസമ്ഭവദേശാസന്നേഷു ച പ്രഥമമന്വേതി ഭൂയാംശ്ചാന്വേതി| ഇതരേഷു സംവൃത്തമുഖേഷു ദൂരേഷു ച വിപര്യ്യയേണ| സ്വല്പശ്ചിരേണ ചേത്യര്ഥഃ| ഏവമസ്മിന് പക്ഷേ കേവല- മധികൃതസ്യാന്നസാരസ്യ സകലധാതുപരിപാകത്വമുക്തമ്| യഥോത്തരം തു ധാതുസ്രോതസാം സംവൃതമുഖത്വാദ് ദൂരദൂരതരത്വാച്ച കാലഭേദ അങ്ഗീകൃത ഏവ| തേന ദ്വയോരപി പക്ഷയോരന്യതയാ ന യുഗപദ്ധാതുസമ്ഭവഃ| ഏകത്ര ധാതോര്ധാത്വന്തരോത്പാദാദന്യത്ര സംവൃതത്വദൂരത്വാഭ്യാമിതി| സുബോധമ്|| ൪൯||

Adhikarana balaBedenAgneshcAturvidhyam (2) · Śloka 2

അഗ്നിസ്തു ബലഭേദേന ചതുര്വിധോ ഭവതി| സമോ വിഷമസ്തീക്ഷ്ണോ മന്ദശ്ച||൨||

Adhikarana samAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

തത്ര സമോ യഃ സമ്യഗേവോപയുക്തമന്നം സമ്യക് പചതി|൧|

Adhikarana viShamAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

വിഷമോऽസമ്യഗപ്യപയുക്തം പചതി സമ്യഗപി ച ന പചതി||൧||

Adhikarana tIkShNAgnilakShaNam (2) · Śloka 2

തീക്ഷ്ണോऽസമ്യഗപ്യുപയുക്തമാശു പചതി| സ ഏവ വര്ധമാനോ ऽത്യഗ്നിര്ഭവതി||൨||

Adhikarana mandAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

മന്ദസ്തു സമ്യഗപ്യുപയുക്തമുദരഗൌരവാധ്മാനവിബന്ധാടോപാന്ത്രകൂജനമുഖശോഷവായുസ്തമ്ഭാദീന്യാമലിങ്ഗാനി ദര്ശയിത്വാ ചിരാത് പചതി||൧||

Adhikarana jATharAgneH rakShaNIyatvaM tatra kramashca (50) · Śloka 50

ബാഹ്യേനാപി ച ജ്വാലാങ്ഗാരാത്മകേനാഗ്നിനാ നൈകാകാരഃ സര്വദാ പാകോ ഭവതി| കിമുതാന്തരാശ്രയേണോഷ്ണാത്മനാ സമേനാപി| തസ്മാത് തം പ്രയത്നതോ രക്ഷേത്||൫൦||

അഗ്നിസ്ത്വിതി| ബലഭേദേനേതി അഗ്നിചാത്രുവിധ്യകാരണമ്| തത്രേത്യാദിനാऽസ്യാഗ്നിചതുഷ്ടയസ്യ ലക്ഷണമുച്യതേ| സമോ നിത്യധര്മാ ഇതി ച സര്വത്രാന്നരക്ഷാമാത്രാശീത്യാദ്യുക്തപ്രകാരേണ| ഉദരഗൌരവാദീന്യാമലിങ്ഗാന്യാദിഗ്രഹണേനാന്യാനി ച| ബാഹ്യോനാപീത്യാദിനാ ജാഠരസ്യാഗ്നേഃ പ്രയത്നപരിരക്ഷണീയത്വം ദര്ശയതി|| ൫൦||

Adhikarana agnInAM rakShaNaM vaiShamye cikitsA ca (51) · Śloka 51

തത്ര പ്രവരേണ സാത്മ്യേന സമം യഥാസ്വമപരേണേതരാന് ക്രമശഃ സാത്മ്യമാപാദ്യ പ്രവരേണ പരിപാലയേദ്ദോഷോപക്രമണിയോക്തേന ച വാതാദിസാധനേന ഗ്രഹണീരോഗവിഹിതൈശ്ചൌഷധവ്യായാമമയോഗൈരിതി||൫൧||

തത്രേതി നിര്ധാരണേ| സമമുത്കൃഷ്ടമഗ്നിമുത്കൃഷ്ടേന സാത്മ്യേന സര്വരസാഖ്യേന രക്ഷേദിതരാന് വിഷമാദീനഗ്നീനിതരേണ പ്രവരേണ സാത്മ്യേനാസര്വരസാഖ്യേന| യഥാദോഷം സാത്മ്യമാപാദ്യ പ്രവരേണൈവ പരിപാലയേത്| ദോഷോപക്രമണീയോക്തയാ വാതചികിത്സയാ വിഷമമ്| പിത്തചികിത്സയാ തീക്ഷ്ണമ്| കഫചികിത്സയാ ച മന്ദം ചികിത്സേത്| വാതാദിഗ്രഹണീദോഷോക്തേന വിധാനേന ക്രമേണ വിഷമാദീനൌഷധയോഗൈര്വ്യായാമയോഗൈശ്ച|| ൫൧||

Adhikarana srotasAM lakShaNam (52) · Śloka 52

ഭവതി ചാത്ര- സ്വധാതുസമവര്ണാനി വൃത്തസ്ഥൂലാന്യണൂനി ച| സ്രോതാംസി ദീര്ഘാണ്യാകൃത്യാ പ്രതാനസദൃശാനി ച| സ്രോതോദൂഷകഃ ആഹാരഃ വിഹാരശ്ച ആഹാരശ്ച വിഹാരശ്ച യഃ സ്യാദ്ദോഷഗുണൈഃ സമഃ| ധാതുഭിര്വിഗുണോ യശ്ച സ്രോതസാം സ പ്രദൂഷകഃ| സ്രോതോദുഷ്ടിലക്ഷണമ് അതിപ്രവൃത്തിഃ സങ്ഗോ വാ സിരാണാം ഗ്രന്ഥയോऽപി വാ| വിമാര്ഗതോ വാ ഗമനം സ്രോതസാം ദുഷ്ടിലക്ഷണമ്||൫൨||

ഭവതി ചാത്രേതി പദ്യാരമ്ഭേ രീതിഃ| സ്രോതാംസി സ്വസ്യ ധാതോര്വര്ണേന സമാനി| രക്തസ്രോതാംസി രക്തവര്ണാനി| മാംസസ്രോതാംസി മാംസവര്ണാന്യേവം സര്വത്ര വാച്യമ്| കാനിചിത് സ്ഥൂലാനി| കാനിചിദണൂനി സൂക്ഷ്മാണി| പ്രതാനസദൃശാനി വല്ലീവദനേകഭങ്ഗീപ്രവാഹയുക്താനി| തേഷാഞ്ച സ്രൌതസാമാഹാരോ വിഹാരശ്ച പ്രദൂഷകഃ| കിമ്ഭൂത ആഹ-ദോഷസ്യ വാതാദീനാമന്യതമസ്യ ഗുണൈഃ സമഃ തഥാപി യോ വാതാദീനാമന്യതമസ്യ സമഗുണോऽപി ധാതുര്ഭിര്വിഗുണഃ| യസ്യ ധാതോര്യ ഏവാഹാരോ വിഹാരശ്ച ഗുണൈര്വിപരീതഃ സ ഏവ തസ്യ സ്രോതസാം ദൂഷകഃ|| ൫൨||

Adhikarana srotodvArANAM svarUpam (53) · Śloka 53

ബിസാനാമിവ സൂക്ഷ്മാണി ദൂരം വിപ്രസൃതാനി ച| ദ്വാരാണി സ്രോതസാം ദേഹേ രസോ യൈരുപചീയതേ||൫൩||

സുബോധമ്|| ൫൩||

Adhikarana annasya shukratvaprAptikAle mataBedAH (54) · Śloka 54

കേചിദാഹുരഹോരാത്രാത് ഷഡഹാദപരേ പരേ| മാസാത് പ്രയാതി ശുക്രത്വമന്നം പാകക്രമാദിഭിഃ| വൃവ്യാദീനി പ്രഭാവേണ സദ്യഃ ശുക്രാദി കുര്വതേ| പ്രായഃ കരോത്യഹോരാത്രാത് കര്മാന്യദപി ഭേഷജമ്||൫൪||

അഥാന്നസ്യ സാരഃ കിയതാ കാലേന സപ്തധാതൂന് അഭിവ്യാപ്നോതീത്യാऽऽഹ-കിചിദിത്യാദിനാ| മതത്രയമേതത്| പാകക്രമാദിഭിര്ധാതുപരിണതേഃ| സ്വല്പൈര്ദിനൈരസമ്ഭവം പ്രദര്ശയതി| നനു ചൈകസ്മന്നേവാഹ്നി വൃഷ്യാദീനാം ശുക്രാദികര്ത്തൃത്വം ദൃഷ്ടം തത് കഥമിത്യാഹ-വൃഷ്യാദീനീത്യാദി| പ്രഭാവഃ സര്വാതിശായിനീ ശക്തിഃ| ഏകേനാദിശബ്ദേന ഗ്രഹണമ്| ഏകാഹഃ ഷഡ്രാത്രമാസഭേദേന മതത്രയേ സ്ഥിതേ പ്രഭാവാദേവ വാഗ്ഭടഃ സര്വശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തം ദര്ശയതി-പ്രായ ഇത്യാദിനാ| ന കേവലം വൃഷ്യാദി, യാവദന്യദപി ഭേഷജം പ്രായഃ അഹോരാത്രാദേവ കര്മ കരോതി| അഹോരാത്രമതിക്രമ്യ ഘൃതലേഹാദീനാം യദ്യപി മാത്രാഭ്യാസേന രോഗോപശമാഖ്യകാര്യ്യനിര്വൃത്തിസ്തഥാപി തേഷാം ദിനാനുദിനം കാര്യ്യകര്ത്തൃത്വം വിദ്യത ഏവേതി പ്രദര്ശനാര്ഥം പ്രായോഗ്രഹണമ്|| ൫൪||

Adhikarana dhAtumalasaMgrahashlokaH (55) · Śloka 55

കഫഃ പിത്തം മലഃ ഖേഷു പ്രസ്വേദോ നഖരോമ ച| സ്നേഹോऽക്ഷിത്വഗ്വിശാമോജോ ധാതൂനാം ക്രമശോ മലാഃ||൫൫||

പുര്വോക്തമേവ സംഗ്രഹശ്ലോകേനാഹ-കഫ ഇത്യാദി| കഫാദീനി രസാദീനാം ക്രമേണ മലാഃ| രസസ്യ കഫോരക്തസ്യ പിത്തമ്| മാംസസ്യ കര്ണനാസികാദിസ്രോതോമലാഃ| മേദസഃ പ്രസ്വേദഃ അസ്ഥ്നോ നഖരോമ| മജ്ജോ നേത്രാദിസ്നേഹഃ| പൂര്വസ്യൈവ സംഗ്രഹാദപുനരുക്തമ്|| ൫൫||

Adhikarana agnimUle maraNajIvane (57) · Śloka 57

ശാന്തേऽഗ്നൌ മ്രിയതേ യുക്തേ ചിരം ജീവത്യനാമയഃ| രോഗീ സ്യാദ്വികൃതേ തസ്മാത്തം പ്രയത്നേന പാലയേത്||൫൭||

ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹ- സംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ സിരാവിഭാഗോനാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ സുബോധമന്യത്|| ൫൭|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുര്വിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹ- വ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ